ನಯಸಮುಟ್ಠಾನವಿಭಾವನಾ

೭೯. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದಿನಾ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೇನ ಏಕಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸತ್ಥಾ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದಿಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –‘‘ಏವಂ ನಾನಾಸುತ್ತವಸೇನ, ಏಕಸುತ್ತವಸೇನ ಚ ಹಾರವಿಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಯವಿಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೭೯) ವುತ್ತಂ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯೋ’’ತಿಆದಿಂ ಅನಾರಭಿತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಆರಮ್ಭನೇ ಕಾರಣಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಹಾರಾದೀಸು ಯೋ ಅತ್ಥನಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭೂಮಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಕತಮಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ.

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತಥಾಪಿ ಅತ್ಥನಯಸಂವಣ್ಣನಾನಯಾನಂ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ಪುನ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮ. ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚೇವ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ ನಯೋ ನಾಮ. ತೀಹಿ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಲೋಭಾದೀಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚೇವ ತೀಹಿ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ತಿಪುಕ್ಖಲೋ ನಯೋ ನಾಮ. ಚತೂಹಿ ಸುಭಸಞ್ಞಾದೀಹಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚೇವ ಚತೂಹಿ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾದೀಹಿ ಅವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಹಿ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ವಾ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತೋ ನಯೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಾ ನಯಾ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯಾನಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಕತಮಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ.

ನಯಾ ಪನ ನಾನಾಸುತ್ತತೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಹಿ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಮೂಲಪದೇಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾಯ ನಯತೋ ಅನುಬುಜ್ಝಿಯಮಾನೋ ದುಕ್ಖಾದಿಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ನಯತಿ ಸಮ್ಪಾಪೇತೀತಿ ‘‘ನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಅತ್ಥನಯೋ ನಾಮ. ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಕತಮಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ? ತಸ್ಮಾ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾಯ ನಯಗ್ಗಾಹತೋ ನೀಯತಿ ಅನುಪುಚ್ಛೀಯತೀತಿ ನಯೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸುತ್ತತ್ಥಭೂತೋ ದುಕ್ಖಾದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ. ನಯತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಪಾಪೇತೀತಿ ವಾ ನಯೋ, ದುಕ್ಖಾದಿಕೋ ಅತ್ಥೋವ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅನುಬುಜ್ಝಿಯಮಾನೋ ದುಕ್ಖಾದಿಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ನಯತಿ ಸಮ್ಪಾಪೇತೀತಿ ನಯೋ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೭೯). ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ ನಯಾ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಕಿಂ ತಂ? ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾದಿಕಾರಣಂ, ತಂದೀಪನಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಚ. ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾದಿನಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಾದಿಅತ್ಥನಯಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತಂ? ತಂತಂಮೂಲಪದೇಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೭೯). ಏವಂ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಸತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯಾಪಿ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನಯಾನಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನೇ.

‘‘ಕತಮಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಠಮಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟಿ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಅಸುಕಸ್ಸ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಕೋಟಿಯಾ ಅಭಾವತೋತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಸು ಕತಮಾ ನೀವರಣಂ, ಕತಮಾ ಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾ ನೀವರಣಂ ತಣ್ಹಾ ಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಸು. ಆದೀನವಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ನೀವರಣಂ. ಭವೇಸು ಸಂಯೋಜನತೋ ತಣ್ಹಾ ಸಂಯೋಜನಂ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ ಸತ್ತಾ ಕಥಂ ವಿಚರನ್ತಿ, ಕಥಂ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾ ಸತ್ತಾ ಕಥಂ ವಿಚರನ್ತಿ ಕಥಂ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಮೇತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಂಯುತ್ತಾ ವಿಯ ಪವತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಭಿನಿವಿಸವತ್ಥೂಸು ಸಂಯುತ್ತಾ ವಿಯ ಪವತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಕ್ಖೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ನಿಚ್ಚಾದಿಅಭಿನಿವೇಸವತ್ಥುಭೂತೇ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ವಿಚರನ್ತಿ ವಿವಿಧಾ ಚರನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇ ನಿಚ್ಚಾದಿಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಾ ವಿಚರನ್ತಾ ಸತ್ತಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಮೇತೇಸನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಾ. ತಣ್ಹಾಯ ಸಂಯುತ್ತಾ ವಿಯ ಪವತ್ತಾ, ತಣ್ಹಾಯ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಸಂಯುತ್ತಾ ವಿಯ ಪವತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖೇನ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತೇನ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಚರನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ ಕಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ ಕಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ ಇತೋ ಸಾಸನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಹೋನ್ತಾಪಿ ‘‘ಸುಖೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ಸುಖಂ ನತ್ಥಿ, ದುಕ್ಖೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ಸುಖಂ ಪನ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಾ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಂ ಪಞ್ಚಾತಪಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ. ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಸತ್ತಾ ಇತೋ ಸಾಸನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಹೋನ್ತಾಪಿ ‘‘ಕಾಮೇ ಪಟಿಸೇವನ್ತಾ ಲೋಕಂ ವಡ್ಢಾಪೇನ್ತಾ ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಂ ವಡ್ಢಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಾ ಕಾಮೇಸು ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ.

‘‘ಕಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ತಥಾವಿಧಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ಕಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ತಥಾವಿಧಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಂ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತತ್ಥ ತೇಸು ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತೇಸು. ಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ತಂ ಕಾರಣಂ ಕಿನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಇತೋ ಸಾಸನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನಾ ಕುತೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ವಾ ಉಪಸಮಸುಖಪ್ಪತ್ತಿ ವಾ ಕುತೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಉಪಸಮಸುಖಸ್ಸ ಅನಭಿಞ್ಞಾ ವಿಪರೀತಚೇತಾ ಹುತ್ವಾ ಏವಂ ಆಹಂಸು ‘‘ಸುಖೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ಸುಖಂ ನತ್ಥಿ, ದುಕ್ಖೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ಸುಖಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ. ತೇ ಏವಂಸಞ್ಞೀ ಏವಂದಿಟ್ಠೀ ದುಕ್ಖೇನ ಸುಖಂ ಪತ್ಥಯಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ. ಇತೋ ಸಾಸನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನಾ ಕುತೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ವಾ ಉಪಸಮಸುಖಪ್ಪತ್ತಿ ವಾ ಕುತೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಉಪಸಮಸುಖಸ್ಸ ಅನಭಿಞ್ಞಾ ವಿಪರೀತಚೇತಾ ಹುತ್ವಾ ಏವಮಾಹಂಸು ‘‘ಯೋ ಕಾಮೇ ಪಟಿಸೇವತಿ, ಸೋ ಲೋಕಂ ವಡ್ಢಯತಿ, ಯೋ ಲೋಕಂ ವಡ್ಢಯತಿ, ಸೋ ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವತೀ’’ತಿ. ತೇ ಏವಂಸಞ್ಞೀ ಏವಂದಿಟ್ಠೀ ಕಾಮೇಸು ಸುಖಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಂ ಅನುಯುತ್ತಾ ಚ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

‘‘ತಥಾ ವಿಹರನ್ತಾ ಕಿಂ ವಡ್ಢಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇ ತದಭಿಞ್ಞಾ ಸನ್ತಾ ರೋಗಮೇವ ವಡ್ಢಯನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ತಥಾ ವಡ್ಢಯನ್ತಾ ರೋಗಾದೀನಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢಯನ್ತಿ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇ ರೋಗಾಭಿತುನ್ನಾ ಗಣ್ಡಪಟಿಪೀಳಿತಾ ಸಲ್ಲಾನುವಿದ್ಧಾ ನಿರಯತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಪೇತಾಸುರೇಸು ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಿಮುಜ್ಜಾನಿ ಕರೋನ್ತಾ ಉಗ್ಘಾತನಿಗ್ಘಾತಂ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತಾ ರೋಗಗಣ್ಡಸಲ್ಲಭೇಸಜ್ಜಂ ನ ವಿನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥೋ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೭೯) ವುತ್ತೋ. ‘‘ಕತಮೇ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಾ, ಕತಮೇ ರೋಗಾದಯೋ, ಕತಮಂ ಭೇಸಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನರೋಗಭೇಸಜ್ಜಾದೀಸು. ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗೋ ಚ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗೋ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಹೋತಿ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ವೋದಾನಂ ಹೋತಿ, ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗೋ ಚ ರೋಗೋ ಹೋತಿ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ರೋಗನಿಗ್ಘಾತಕಭೇಸಜ್ಜಂ…ಪೇ... ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಲ್ಲುದ್ಧಾರಣಭೇಸಜ್ಜಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಕತಮೋ ಕತಮಂ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಸಂಕಿಲೇಸಾದೀಸು ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಏಕದೇಸವಸೇನ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ. ತದಭಿಸಙ್ಗೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಂಕಿಲೇಸೇ ಅಭಿಸಙ್ಗೋ ವಿಯ ಪವತ್ತೋ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೋ ನಿರವಸೇಸವಸೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ದುಕ್ಖೇ ಅಭಿಸಙ್ಗೋ ವಿಯ ಪವತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ. ತಣ್ಹಾನಿರೋಧೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ. ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ. ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ‘‘ತೇಸು ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಕತಮಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಕತಮೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ, ಕತಮೋ ಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ಕತಮೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೮೦. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತಾನಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಾದಿವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ‘‘ಕಥಂ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಸ್ಸನೇ ಪವತ್ತಿಭೇದವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಸ್ಸನೇ ಕತಮೋ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮೇಸಂ ಸಕ್ಕಾಯದಸ್ಸನೇ ಅಯಂ ಪವತ್ತಿಭೇದೋತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಇದಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿದಸ್ಸನೇ ಪವತ್ತಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತೇಸು. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ತತೋ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ತತೋ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾನಂ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ, ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಪನ ರೂಪಂ ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ರೂಪವನ್ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪಂ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾನಂ ಅತ್ತನಿಯಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ. ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಏಕೇಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧತ್ತಾ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಅಯಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ‘‘ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಸ್ಸನೇ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕತಮೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಜಹನವಸೇನ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನ್ವಾಯಿಕಾ ಅನುಗುಣಭಾವೇನ ಪವತ್ತನಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಜಹನವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಭವನ್ತಿ. ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನ್ವಾಯಿಕಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನ್ವಾಯಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕೋ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ತಸ್ಸಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಹೋತಿ ಪಹಾಯಕತ್ತಾ. ‘‘ತೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧತೋ ಕಿತ್ತಕಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕತಮೋ ಖನ್ಧೋ ಸಮಥೋ, ಕತಮೋ ಖನ್ಧೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಸಮಥೋ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಕ್ಕಾಯಾದೀಸು ಕತಮೋ ಕತಮಂ ಸಚ್ಚಂ, ಕತಮೋ ಕತಮಂ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ಕಥಂ ಅನ್ತದ್ವಯಮಜ್ಝಿಮಪಟಿಪದಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತೇಸು ಯೇ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ತತೋ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ತತೋ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಇಮೇ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ‘‘ರೂಪಾದಯೋ ಚ ಅತ್ತಾ, ರೂಪಾದೀನಞ್ಚ ಅನಿಚ್ಚತ್ತಾ, ಅತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನಿಚ್ಚತ್ತಾ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ಅತ್ತಾ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಅತ್ತಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನತೋ ‘‘ಉಚ್ಛೇದವಾದಿನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯೇ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ರೂಪಂ ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ರೂಪವನ್ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣವನ್ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಅತ್ತನಿ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಇಮೇ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ‘‘ರೂಪಾದೀಹಿ ಅತ್ತಾ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞತ್ತಾ ಅತ್ತಾ ನಿಚ್ಚೋ ಸಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನತೋ ‘‘ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ತೇಸು ಉಚ್ಛೇದವಾದೀಸಸ್ಸತವಾದೀಪುಗ್ಗಲೇಸು ಪವತ್ತಾ ಉಚ್ಛೇದವಾದಸಸ್ಸತವಾದಾ ಉಭೋ ಅನ್ತಾ ಅನ್ತದ್ವಯಪಟಿಪದಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ಅನ್ತದ್ವಯಪಟಿಪದಾ ಸಂಸಾರಪವತ್ತನಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ಸಂಸಾರಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅನ್ತದ್ವಯಸ್ಸ ಪಟಿಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಪಜಹನವಸೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತೋವ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಹೋತಿ ಪಹಾಯಕತ್ತಾ. ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಸಂಸಾರನಿವತ್ತನಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ಸಂಸಾರನಿವತ್ತಿ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಂಸಾರಪವತ್ತಿಸಂಸಾರನಿವತ್ತೀಸು ಪವತ್ತಿ ಸಂಸಾರಪವತ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತದಭಿಸಙ್ಗೋ ತಸ್ಮಿಂ ದುಕ್ಖೇ ಅಭಿಸಙ್ಗೋ ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತಣ್ಹಾನಿರೋಧೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ, ಇತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ. ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತನಯೋವ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತಸ್ಸ ಕಿತ್ತಕೋ ಪಭೇದೋ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿತ್ತಕೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತಅರಿಯಮಗ್ಗೇಸು ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತದಸ್ಸನಂ ಸಮಾಸತೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ. ಉಚ್ಛೇದೋ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಪಞ್ಚವಿಧೋ, ಸಸ್ಸತದಸ್ಸನಂ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ತಿಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಪನ್ನರಸವಿಧನ್ತಿ ವೀಸತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ. ಕತಮಾನಿ? ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅನ್ತಾನನ್ತವಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪವಾದಾ, ದ್ವೇ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನವಾದಾ, ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ, ಪಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತೇ (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೦ ಆದಯೋ) ಆಗತಾನಿ. ತೇಸಂ ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತದಸ್ಸನಾನಂ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಮಗ್ಗೋ. ಕತಮೇ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಂ? ‘‘ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಸಞ್ಞಾ ಚ ‘‘ಪಹಾನಸಞ್ಞಾ ವಿರಾಗಸಞ್ಞಾ ನಿರೋಧಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಸಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಛ ಸಞ್ಞಾ ಚ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ.

‘‘ಸಮಥವಸೇನ ಕತಮೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಪಾಕಟಾ. ದಸ ಕಸಿಣಾಯತನಾನಿ ಸಮಥವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ. ‘‘ಕತಮಂ ಞಾಣಂ ಕತಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಾಲನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೇ ಪವತ್ತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ, ಮೋಹೋ. ತಣ್ಹಾಚರಿತೇ ಪವತ್ತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ, ಜಾಲಂ. ಅನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮೋಹೋ. ಅನಿಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಜಾಲಂ. ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತೇಜೇತ್ವಾ ತಿಕ್ಖಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಞ್ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಚಞಾಣವಜಿರಂ ನಾಮ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ. ಮೋಹೋ ಚ ಜಾಲಞ್ಚ ಮೋಹಜಾಲಂ. ಪದಾಲೇತೀತಿ ಪದಾಲನಂ, ಕತ್ತರಿ ಯುಪಚ್ಚಯೋ, ಮೋಹಜಾಲಸ್ಸ ಪದಾಲನನ್ತಿ ಮೋಹಜಾಲಪದಾಲನಂ. ಪದಾಲನಞ್ಹಿ ದುವಿಧಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪದಾಲನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪದಾಲನನ್ತಿ. ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪದಾಲನಂ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಚ್ಛೇದಪದಾಲನಂ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಮೋಹಜಾಲೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಮೋಹೋ, ಭವತಣ್ಹಾ ಜಾಲಂ. ಅತ್ತನೋ ಆಧಾರಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ಮೋಹೇತೀತಿ ಮೋಹೋ. ಪಠಮಂ ಜಾಲಂ ಜಟಂ ಲಾಯಿತ್ವಾ ಜಟಾವಸೇನ ಲಾತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಜಾಲಂ, ಅತ್ತನಿ ಜಾತಂ ಮಚ್ಛಸಕುಣಾದಿಕಂ ಲಾತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಲಾಪೇತಿ ಗಣ್ಹಾಪೇತೀತಿ ವಾ ಜಾಲಂ, ಜಾಲಂ ವಿಯಾತಿ ಜಾಲಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ರೂಪಾದೀಸು, ಸಕಅತ್ತಭಾವಾದೀಸು ಚ ಸಂಸಿಬ್ಬನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಜಾಲಂ ಭವತಣ್ಹಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೮೦). ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಹಿ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಾದೀನಂ ಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಣಂ ಕತಂ ಕಥಂ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಭವತಣ್ಹಾಯ ಚಾ’ತಿ’’ ವುತ್ತಂ.

೮೧. ‘‘ಇತೋ ಸಾಸನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತಾನಂ ಪಟಿಪದಾದಯೋ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಸಾಸನೇ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತಾನಂ ಪಟಿಪದಾದಯೋ ಕಥಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಾ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ಆಚರಿಯೇನ ದಸ್ಸಿತಾ, ವೋದಾನಪಕ್ಖಸುತ್ತತ್ಥಾ ಕಥಂ ದಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಅಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಣ್ಹಾಚರಿತೇಸು. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಲ್ಲೇಖಾನುಸನ್ತತವುತ್ತಿ ಭವತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸಲ್ಲೇಖೇ ತಿಬ್ಬಗಾರವೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಲ್ಲೇಖೇ ತಿಬ್ಬಗಾರವತ್ತಾ. ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾನುಸನ್ತತವುತ್ತಿ ಭವತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಯ ತಿಬ್ಬಗಾರವೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಯ ತಿಬ್ಬಗಾರವತ್ತಾ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಭವತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ದಿಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಸಯೇ ಪಞ್ಞಾಸದಿಸಪವತ್ತನತೋ. ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ಭವತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾಧಿಮೋಕ್ಖತ್ತಾ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ, ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ, ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ನಿಯ್ಯಾತಿ ಸುಖೇನ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಂ ಸಮತ್ಥತ್ತಾ. ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ, ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ, ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ನಿಯ್ಯಾತಿ ದುಕ್ಖೇನ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಂ ಸಮತ್ಥತ್ತಾ.

‘‘ತಥಾ ಕಸ್ಮಾ ನಿಯ್ಯಾತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಂ ಕಾರಣಂ ಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ತಂ ಕಾರಣಂ ಕಿನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಕಾಮಾ ಸುಖೇನ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮಾನಂ ಸುಖೇನ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾ ತಥಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ. ಸೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಕಾಮೇಹಿ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಚಿಯಮಾನೋ ದುಕ್ಖೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸರತಿ, ದನ್ಧಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಆಜಾನಾತಿ. ಯೋ ಪನ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಆದಿತೋ ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವ ಕಾಮೇಹಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿ ಅನತ್ಥಿಕೋ ಭವತಿ. ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ತತೋ ತೇಹಿ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಚಿಯಮಾನೋ ಖಿಪ್ಪಞ್ಚ ಸುಖೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸರತಿ, ಖಿಪ್ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಆಜಾನಾತಿ.

‘‘ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ಏಕೇಕಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುಕ್ಖಾಪಿ ಪಟಿಪದಾ ದುವಿಧಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ, ಸುಖಾಪಿ ಪಟಿಪದಾ ದುವಿಧಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಏವಂ ಸತಿ ಏಕೋವ ದ್ವೀಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸತ್ತಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಸತ್ತಾಪಿ ದುವಿಧಾ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾಪಿ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾಪಿ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಸತ್ತಾಪಿ ದುವಿಧಾ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾಪಿ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾಪೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಯೇ ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ದನ್ಧಞ್ಚ ಪಟಿನಿಸ್ಸರನ್ತಿ, ದನ್ಧಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಆಜಾನನ್ತಿ. ಯೇ ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಖಿಪ್ಪಞ್ಚ ಪಟಿನಿಸ್ಸರನ್ತಿ, ಖಿಪ್ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಆಜಾನನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕೇಕಸ್ಸೇವ ಏಕೇಕಾ ಪಟಿಪದಾ ಯುತ್ತಾವಾತಿ. ‘‘ಇಮಾಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ನಿಯ್ಯನ್ತಿಯೇವ, ನ ನಿಯ್ಯಿಂಸು ನಿಯ್ಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವತ್ತಮಾನವಿಭತ್ತಿಯಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅತೀತೇಪಿ ಇಮಾಹಿ ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ನಿಯ್ಯಿಂಸು, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸುಪಿ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ಅನಾಗತೇಪಿ ನಿಯ್ಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಯಥಾ ‘‘ಪಬ್ಬತೋ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ.

ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ. ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಚತುಕ್ಕಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪದಂ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ. ‘‘ಕಿಮತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಬುಧಜನಸೇವಿತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮೀತಿ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾನಂ ವಸೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ದ್ವಿದಿಸಾ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾಪಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ವಸೇನ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ದ್ವಿದಿಸಾ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾಪಿ ದಸ್ಸಿತಾ. ಅಯಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭೂಮಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವತೋತಿ. ‘‘ತಥಾವಿಧಾಯ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಾಯ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನಭೂಮಿಭಾವೋ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೮೨. ‘‘ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಭೂಮಿ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಸ್ಸ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಕತ್ಥ ಕತಮಾ ದಿಸಾ ಕಿತ್ತಕೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಪಕ್ಖನ್ತರತ್ಥೋ. ಯೇ ದಿಸಾಭೂತಾ ಆಹಾರಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸು ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇ ದಿಸಾಭೂತಾ ಆಹಾರಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ದುವಿಧೇನ ‘‘ಇಮೇ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ, ಇಮೇ ಕುಸಲಾ ವೋದಾನಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ದುವಿಧೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ಆಲೋಚಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಕತಮೇನ ದುವಿಧೇನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಲೋಕವಟ್ಟಾನುಸಾರೀ ಚ ಲೋಕವಿವಟ್ಟಾನುಸಾರೀ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕತಮಂ ವಟ್ಟಂ, ಕತಮಂ ವಿವಟ್ಟ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ವಟ್ಟಂ ನಾಮ ಸಂಸಾರೋ, ವಿವಟ್ಟಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಕತಮೋ ಹೇತೂ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾ ಹೇತು ಸಂಸಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕತಮಂ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ಚೇತನಾಯೇವ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ಫಲದಾನಸಮತ್ಥಾಸಮತ್ಥಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಸು. ‘‘ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಥಂ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ, ಯಥಾ ಯೇನ ಉಪಚಯೇನ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ಫಲದಾನಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಚಯೇ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ತೇ ಕಿಲೇಸಾ ಕತಮೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ಚತೂಹಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ತೇ ಕಿಲೇಸಾ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ದಸವತ್ಥುಕೇ ಕಿಲೇಸಪುಞ್ಜೇ ತೇ ಕಿಲೇಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

‘‘ಕತಮಾನಿ ದಸ ವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ, ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಯೋಗಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಗನ್ಥಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಓಘಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಲ್ಲಾ, ಚತಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ, ಚತ್ತಾರಿ ಅಗತಿಗಮನಾನೀತಿ ದಸ ವತ್ಥೂನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ ಚತುನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಏಕತ್ತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ವತ್ಥುಕಾಮೋಪಿ ಕಿಲೇಸೋಪಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥು ಹೋತಿ ಪುರಿಮಾನಂ ಪುರಿಮಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ.

‘‘ಕತಮೋ ಕತಮೋ ಕತಮಸ್ಸ ಕತಮಸ್ಸ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪಠಮೇ ಆಹಾರೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬೇ ಪಠಮೇ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೇ ಪಠಮೋ ‘‘ರೂಪಂ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ. ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬೇ ದುತಿಯೇ ಫಸ್ಸಾಹಾರೇ ದುತಿಯೋ ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ ಸುಖಾ’’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪವತ್ತತಿ. ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬೇ ತತಿಯೇ ಚಿತ್ತಾಹಾರೇ ತತಿಯೋ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪವತ್ತತಿ, ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬೇ ಚತುತ್ಥೇ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೇ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ. ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬೇ ಪಠಮೇ ‘‘ರೂಪಂ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪಠಮಂ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ನಯಾನುಸಾರೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೮೩. ‘‘ತೇಸು ಆಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಕತಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಆಹಾರಾದೀಸು, ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತೇಸು ವಾ. ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ರೂಪವೇದನಾಸು ತಿಬ್ಬಚ್ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಯೋ ಚ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ, ಯೋ ಚ ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ಪವತ್ತತಿ, ಇಮೇ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಫಸ್ಸಾಹಾರಾ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಭವನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಚಿತ್ತೇಸು ಬಲವಅತ್ತನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಯೋ ಚ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ, ಯೋ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ ಪವತ್ತತಿ, ಇಮೇ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಾ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಭವನ್ತಿ. ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಅಸುಭೇ ಸುಭ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ. ಪುರಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಪಧಾನತ್ತಾ ಚೇವ ತಣ್ಹಾಸಭಾವತ್ತಾ ಚ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದಿಟ್ಠಿಪಧಾನತ್ತಾ ಚೇವ ದಿಟ್ಠಿಸಭಾವತ್ತಾ ಚಾತಿ.

೮೪. ‘‘ಕತಮಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಾದಿಕೇ ಆಹಾರೇ ಕತಮೋ ಪಠಮಾದಿಕೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕಬಳೀಕಾರೇ ಆಹಾರೇ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾಮವಸೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಕತಮಸ್ಮಿಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಠಿತೋ ಕತಮಂ ಉಪಾದಿಯತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪಠಮೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಠಿತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಠಮೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಠಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಮೇ ಯೇನ ಉಪಾದಾನೇನ ಉಪಾದಿಯತಿ, ಇದಂ ಉಪಾದಾನಂ ‘‘ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೇಸೇಸು ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

‘‘ಯೇನ ಕಾಮುಪಾದಾನೇನ ಕಾಮೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಂಯುಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಕಾಮುಪಾದಾನಧಮ್ಮೋ ‘ಕಾಮಯೋಗೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಾನಂ ಯೋಜನತ್ಥಾದಯೋ ಪಾಳಿತೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಚ ಪಾಕಟಾ.

೮೫. ‘‘ಆಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೇ ಕತಮಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತೇಸು ಆಹಾರಚತುಕ್ಕಾದೀಸು ದಸಸು ಚತುಕ್ಕೇಸು ಪಠಮೋ ಪಠಮೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಾದಿಕೋ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ, ದುತಿಯೋ ದುತಿಯೋ ಫಸ್ಸಾಹಾರಾದಿಕೋ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ, ತತಿಯೋ ತತಿಯೋ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಾದಿಕೋ ತತಿಯಾ ದಿಸಾ, ಚತುತ್ಥೋ ಚತುತ್ಥೋ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಾದಿಕೋ ಚತುತ್ಥಾ ದಿಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘‘ತಾಸು ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ತೇಸು ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಾದೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕತಮಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮೇ ಆಹಾರಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ವಿಭತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ…ಪೇ… ಇಮೇ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಉದತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಆಹಾರೋತಿಆದಿ ಆಹಾರಾದೀಸು ಯೇ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೮೫) ವುತ್ತಂ. ದಸನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನನ್ತಿ ಏಕದೇಸಭೂತಾನಂ ದಸನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ. ಅತ್ಥೋತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ. ಸದ್ದತ್ಥೋ ಹಿ ಅಸಮಾನೋತಿ. ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಚ ಸದ್ದತ್ಥಸ್ಸ ನಾನತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

‘‘ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೇ ಆಹಾರಾದಯೋ ಕತಮೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಹಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಕಬಳೀಕಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಇತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ. ಸಬ್ಬೇತಿ ಸಬ್ಬೇ ಆಹಾರಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕವಟ್ಟಾನುಸಾರಿನೋ ಭವನ್ತಿ. ತೇತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಆಹಾರಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ. ಲೋಕಾತಿ ಲೋಕತೋ ವಟ್ಟತೋ. ತೀಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ.

೮೬. ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ದಿಸಾಭೂತಾ ಆಹಾರಚತುಕ್ಕಾದಯೋ ದಸ ಚತುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಕತಮೇ ದಿಸಾಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ದಿಸಾಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚತ್ತಾರೋ ವಿಹಾರಾತಿ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ ಅರಿಯವಿಹಾರಾ ಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಹಾರಾ. ತೇಸು ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಅರಿಯವಿಹಾರಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರಾಚತ್ತಾರೋ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಅಬ್ಭುತಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಮಾನಪಹಾನಂ ಆಲಯಸಮುಗ್ಘಾತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪಹಾನಂ ಭವೂಪಸಮೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅಚ್ಛರಿಯಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಾ. ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಉಪಸಮಾಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ. ಚತಸ್ಸೋ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಭಾವನಾ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿಭಾವನಾ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿಭಾವನಾತಿ ಚತಸ್ಸೋ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ. ಚತ್ತಾರೋ ಸುಖಭಾಗಿಯಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ತಪೋ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಸಬ್ಬೂಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸುಖಭಾಗಿಯಾ. ಅವಸೇಸಾ ಪಾಕಟಾ.

‘‘ಚತೂಸು ಚತೂಸು ಪಟಿಪದಾದೀಸು ಕತಮೋ ಪಟಿಪದಾದಿಕೋ ಪಠಮೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಕೋ ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪಟಿಪದಾದಯೋ ಪಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನಾದಿಕಾ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ಪನ ಸತಿಪದಟ್ಠಾನಾದಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ‘ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’ನ್ತಿಆದಿಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಪೂರೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಪೂರಕಪೂರೇತಬ್ಬಭಾವತೋ ತಥಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ಕತಮೇ ಪಟಿಪದಾದಯೋ ಕತಮೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಕೇ ಪೂರೇನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಪೂರೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೮೭. ‘‘ತೇಸು ದಸಸು ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಾದೀಸು ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕತಮಾ ದಿಸಾ, ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕತಮಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾ, ಪಠಮೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದಸಸು ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಾದೀಸು. ಇಮಾ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾದಯೋ ದಿಸಾ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಭವನ್ತಿ.

‘‘ತೇಸು ಚತೂಸು ದಿಸಾಭೂತೇಸು ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಾದೀಸು ಕತಮೋ ದಿಸಾಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಕತಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಪಠಮಾ ಪಟಿಪದಾ…ಪೇ… ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಉದತ್ತಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ತೇಸು ದಸಸು ಪಟಿಪದಾದಿಚತುಕ್ಕೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೋ ಕತಮೋ ಕತಮಂ ಕತಮಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಾ ಚ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥೋ ಪನ ಟೀಕಾಯಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ವುತ್ತೋ ಪಾಕಟೋ. ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ದಿಸಾಭೂತಾ ಆಹಾರಚತುಕ್ಕಾದಯೋ ದಸ ಚತುಕ್ಕಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಪನ ದಿಸಾಭೂತಾ ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಾದಯೋ ದಸ ಚತುಕ್ಕಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮಪಹಾಯಕಭಾವೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ.

‘‘ತೇಸಂ ಆಹಾರಚತುಕ್ಕಾದೀನಂ ದಸನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನಪಹಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಯಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಞ್ಚ ತೇಸಂ ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಾದೀನಂ ದಸನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಯಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಞ್ಚ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತಂ ಯಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಞ್ಚ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ತಿವಿಧಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ಕತಮೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇಸಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹಿ ಯೇ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸು, ತೇಸು ಬುದ್ಧಸ್ಸೇವ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ಭವತಿ ಕಿಂ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸ್ಸೇವ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ಭವತಿ ಕಿಂ, ಸಾವಕಸ್ಸೇವ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ಭವತಿ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಸಬ್ಬೇಸಂ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕಾನಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ಭವತಿ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ತೇಸಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹಿ ಯೇ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ಮುಚ್ಚಿಂಸು, ತೇಸಂ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕಾನಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ. ಯಂ ಆಹಾರಚತುಕ್ಕಾದೀನಂ ದಸನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ಸಪರಸನ್ತಾನೇ ಸಮತಿಕ್ಕಮನಪಹಾನಞ್ಚ ಯಾ ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಾದೀನಂ ದಸನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ಸಪರಸನ್ತಾನೇ ಭಾವನಾಸಮ್ಪಾದನಾ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಸಮ್ಪಾದನಾ ಚ ಅತ್ಥಿ, ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ನಾಮ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆಹಾರಚತುಕ್ಕಾದೀನಂ ದಸನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ಸಬ್ಬೇ ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಾದಯೋ ದಸ ಚತುಕ್ಕಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಹೋನ್ತಿ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ಚತುಕ್ಕಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಹೋನ್ತಿ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ಚತುಕ್ಕಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಹೋನ್ತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಪಹಾಯಕಭಾವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಇದಾನಿ ಆಹಾರಾದೀನಂ ಪಟಿಪದಾದೀಹಿ ಯೇನ ಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ, ತಂ ನೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೮೭) ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಚತ್ತಾರೋ ಯೇ ಆಹಾರಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಆಹಾರಾನಂ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಯಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಆಹಾರಾನಂ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ, ಪಟಿಪದಾನಂ ಪನ ಪಹಾಯಕತ್ತಾ. ಸತಿಪಿ ಆಹಾರಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಆಹಾರಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಏವಮಾದಿಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ಸೀಹಾತಿ ಸೀಹಸದಿಸಾ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಸೀಹಸದಿಸಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಸೀಹಸದಿಸಾ ಸಾವಕಾ ಚಾತಿ ಸೀಹಸದಿಸಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಸಾವಕಾ ಪನ ಅಹತರಾಗದೋಸಮೋಹಾಪಿ ಸನ್ತಿ, ತೇಪಿ ‘‘ಸೀಹಾ’’ತಿ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುನ್ತಿ ತಂ ನಿವತ್ತಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಹತರಾಗದೋಸಮೋಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಹನಿತಬ್ಬಾತಿ ಹತಾ, ರಾಗೋ ಚ ದೋಸೋ ಚ ಮೋಹೋ ಚ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾ, ಹತಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾ ಏತೇಹಿ ಸಾವಕೇಹೀತಿ ಹತರಾಗದೋಸಮೋಹಾ, ಸಾವಕಾತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ ಸಾವಕಾನಂಯೇವ ಬ್ಯಭಿಚಾರಸಮ್ಭವತೋತಿ. ತೇಸಂ ಸೀಹಾನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ, ತೇಸಂ ಸೀಹಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ, ತೇಸಂ ಸೀಹಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ ಭಾವನಾ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಭಾವಿತಬ್ಬಾನಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾ ವಡ್ಢನಾ ಚ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇಯೇವ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾನಂ ಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಚ, ಬ್ಯನ್ತೀಕಿರಿಯಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಪಹಾನಸಙ್ಖಾತಾ ಬ್ಯನ್ತೀಕಿರಿಯಾ ಚ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ನಾಮ ಭವತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪವತ್ತನಂ ಭಾವನಾ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಚ. ವಿಪರಿಯಾಸಾನಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಹಾನವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನಂ, ಅನುಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ನಾಮಾತಿ ಗಹಿತಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಗೋಚರೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಗೋಚರೋ ಪವತ್ತನಹೇತೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ. ವಿಪರಿಯಾಸಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಕಿಲೇಸಗೋಚರೋ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಗೋಚರೋ ಪವತ್ತಿಹೇತೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾತಿಆದಿನಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಆಹಾರಚತುಕ್ಕಾದೀನಂ ದಸನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಭಾವನಾಮುಖೇನ ಯಾ ನಿದ್ಧಾರಣಾ ಆಚರಿಯೇನ ಕತಾ, ‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’ತಿಆದಿನಾ ಚ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಾದೀನಂ ದಸನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವೋದಾನವಿಭಾವನಾಮುಖೇನ ಯಾ ನಿದ್ಧಾರಣಾ ಆಚರಿಯೇನ ಕತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ನಿದ್ಧಾರಣಾ ಕತಮಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭೂಮೀತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಯನ್ತಿ ಯಾ ಅಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ ನಿದ್ಧಾರಣಾ ಕತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ ನಿದ್ಧಾರಣಾ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನಕೋಸಲ್ಲೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ.

‘‘ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ನಿದ್ಧಾರಿತಾಯ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಭಾವೋ ಕಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ನಿದ್ಧಾರಣಾಯ ನಯಭೂಮಿಭಾವೇನ ‘‘ಯೋ ನೇತಿ…ಪೇ… ಕುಸಲಾತಿ ಚಾ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಆಚರಿಯೋ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ.

ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಭೂಮಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭಾವಿತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮಾ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಭೂಮೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಭೂಮಿಂ ವಿಭಾವೇತುಕಾಮೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನೀ’’ತಿಆದಿವಚನಮೇವ ಆಚರಿಯೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಭೂಮಿಭಾವನಾ ಪನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿಪುಗ್ಗಲತ್ತಯವಸೇನ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿಪುಗ್ಗಲತ್ತಯಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವುತ್ತಂ. ಏವಮಪಿ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಅಯಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ’’ತಿಆದಿವಚನಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿಪುಗ್ಗಲತ್ತಯಂ ಪನ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯತೋ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನತೋ ನಿಕ್ಖಮನತೋ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಭೂಮಿವಿಭಾವನಾಯಂ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗತೋ ವಿಭಾವಿತಪುಗ್ಗಲಚತುಕ್ಕತೋ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಭೂಮಿವಿಭಾವನಾಯಂ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗತೋ ವಿಭಾವಿತಂ ಪುಗ್ಗಲಚತುಕ್ಕಂ ಪಠಮಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಯೋ ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕೋ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಭೂಮಿವಿಭಾವನಾಯಂ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕೇ. ಯೇತಿ ಯೇ ದನ್ಧಉದತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಪುಗ್ಗಲಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ಇತಿ ನಿಯ್ಯಕಾ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಚ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ. ‘‘ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಕತಮೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ‘‘ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ…ಪೇ… ಚತ್ತಾರಿ ಅಗತಿಗಮನಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ಇತಿ ಅಯಂ ದಸವಿಧೋ ಆಹಾರಚತುಕ್ಕಾದಿಚತುಕ್ಕೋ ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಹೋತಿ. ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ, ‘‘ಕತಮಂ ವೋದಾನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇದಂ ವೋದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಇತಿ ಇದಂ ದಸವಿಧಂ ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಾದಿಚತುಕ್ಕಭೂತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವೋದಾನಂ ಹೋತಿ.

೮೮. ‘‘ತೇಸು ಚತೂಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಕತಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ, ಕತಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ, ಕತಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪುಬ್ಬೇಪಿ ‘ತತ್ಥ ಯೇ’ತಿಆದಿನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಪುನ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ’ತಿಆದಿನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ’’ತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ? ಪುಬ್ಬೇ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಂ ಸಾಮಿಭಾವೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಪನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂ ಅವಯವಾನಂ ಸಮೂಹಭಾವೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾತಿ ವಿಸೇಸತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಯೇ…ಪೇ… ಇಮೇ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೋಜನತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸದಿಸೋವ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಚತೂಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು. ಯೋತಿ ಉದತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ. ಅಯನ್ತಿ ಅಯಂ ನಿಯತೋ ಉದತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ. ಪುನ ಯೋತಿ ಉದತ್ತೋವ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಚ ಮನ್ದೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಚ. ಸಾಧಾರಣಾಯಾತಿ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ.

‘‘ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಯೋ ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತೇಸು ತೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಕತಮಸ್ಸ ಕತಮಸ್ಸ ಕತಮಂ ಕತಮಂ ಭಗವಾ ಉಪದಿಸತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಪಟಿಪದಾಭೇದೇನ ಪುಗ್ಗಲಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭಾವಿತೋ, ಕಥಂ ದೇಸನಾಭೇದೇನ ಪುಗ್ಗಲಭೇದೋ ವಿಭಾವಿತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ದೇಸನಾಭೇದೇನಪಿ ಪುಗ್ಗಲಭೇದಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತೀಸು ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು. ‘‘ಸಮಥದೇಸನಾವಿಪಸ್ಸನಾದೇಸನಾಭೇದೇನೇವ ಪುಗ್ಗಲಭೇದೋ ವಿಭಾವಿತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಮುದುಧಮ್ಮದೇಸನಾತಿಕ್ಖಧಮ್ಮದೇಸನಾಭೇದೇನಪಿ ಪುಗ್ಗಲಭೇದಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏವಮೇವ ಅನುಸನ್ಧ್ಯತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ.

ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಟಿಪದಾಭೇದೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಚ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ ಚ ಪಟಿಪದಾಭೇದೇನ ಚೇವ ದೇಸನಾಭೇದೇನ ಚ ತಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ’’ತಿಆದಿಂ ಪುನ ವತ್ವಾ ‘‘ಇತಿ ಖೋ ಚತ್ತಾರಿ ಹುತ್ವಾ ತೀಣಿ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ತೀಣೀತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸನಿದ್ದೇಸೋ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ತಯೋ’’ತಿ ಪನ ಪಕತಿಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ ಕಾತಬ್ಬೋವ.

‘‘ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಕತಮೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ ‘‘ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ…ಪೇ… ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿ ಆಚಾರವಿಪತ್ತೀ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಇತಿ ಅಯಂ ಸಮೂಹೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಹೋತಿ. ‘‘ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ, ಕಥಂ ವೋದಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇದಂ ವೋದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇದಂ ವೋದಾನನ್ತಿ ‘‘ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ…ಪೇ… ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ ಸುಞ್ಞತಂ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೂಹಭೂತಂ ಇತಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ವೋದಾನಂ ಹೋತಿ.

‘‘ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಹುತ್ವಾ ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭಾವಿತಾ, ತಯೋ ಹುತ್ವಾ ಕಿತ್ತಕಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಇತಿ ಖೋ ಚತ್ತಾರಿ ಹುತ್ವಾ ತೀಣಿ ಭವನ್ತಿ, ತೀಣಿ ಹುತ್ವಾ ದ್ವೇ ಭವನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಚ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರೋ ಹುತ್ವಾ ತೀಣಿ ತಯೋ ಭವನ್ತಿ. ತೀಣಿ ತಯೋ ಹುತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಚ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಭವನ್ತಿ.

‘‘ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಕತಮೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ…ಪೇ… ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಚ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಚಾ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಂ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಇತಿ ಅಯಂ ಸಮೂಹೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಹೋತಿ.

‘‘ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ, ಕಥಂ ವೋದಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇದಂ ವೋದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ವೋದಾನನ್ತಿ ‘‘ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ…ಪೇ… ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು, ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೂಹಭೂತಂ ಇತಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ವೋದಾನಂ ಹೋತಿ.

‘‘ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಅಕುಸಲಮೂಲತಿಕಾದೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ತಿಕಾನಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಭಾವನಾಮುಖೇನ ಯಾ ನಿದ್ಧಾರಣಾ ಕತಾ, ‘‘ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಕುಸಲಮೂಲತಿಕಾದೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ತಿಕಾನಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವೋದಾನವಿಭಾವನಾಮುಖೇನ ಯಾ ನಿದ್ಧಾರಣಾ ಕತಾ, ಅಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರನಿದ್ಧಾರಣಾ ತಿಪುಕ್ಖಲಸ್ಸ ಚ ನಯಸ್ಸ, ಅಙ್ಕುಸಸ್ಸ ಚ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪವತ್ತಿಹೇತು ನಾಮಾತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾದುಕಾದೀನಂ ಪನ್ನರಸನ್ನಂ ದುಕಾನಂ, ದ್ವಿನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವೋದಾನವಿಭಾವನಾಮುಖೇನ ಯಾ ನಿದ್ಧಾರಣಾ ಕತಾ, ‘‘ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದುಕಾದೀನಂ ಏಕೂನವೀಸತಿದುಕಾನಂ, ದ್ವಿನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವೋದಾನವಿಭಾವನಾಮುಖೇನ ಯಾ ನಿದ್ಧಾರಣಾ ಕತಾ, ಅಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮೀತಿಪಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಹಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯತೋ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ, ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯತೋ ಚ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪನ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯತೋ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ, ತಿಪುಕ್ಖಲನಯತೋ ಚ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನ್ತೇ ‘ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚಾ’ತಿಆದಿನಾ ಸಮಥಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ ದಸ್ಸಿತಾ. ತೇನೇವ ಹಿ ‘ಚತ್ತಾರಿ ಹುತ್ವಾ ತೀಣಿ ಭವನ್ತಿ, ತೀಣಿ ಹುತ್ವಾ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೮೮).

‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಅಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ನಿದ್ಧಾರಣಾಯ ತಿಪುಕ್ಖಲಸ್ಸ ಚ ನಯಸ್ಸ, ಅಙ್ಕುಸಸ್ಸ ಚ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಭಾವೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ನಿದ್ಧಾರಣಾಯ ಭೂಮಿಭಾವೇನ ಆಚರಿಯೋ ‘‘ಯೋ ಅಕುಸಲೇ…ಪೇ… ದಿಸಾಲೋಚನೇನಾತಿ ಚಾ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ನಿದ್ಧಾರಣಾಯ ತಿಪುಕ್ಖಲ…ಪೇ… ಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಭಾವೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯೇನ ಯೇನ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ವಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ವಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತಂ ತಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಿಯುತ್ತಂ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ನಯಕ್ಕಮೇನ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮಿ – ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ, ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಾ ತಿಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಭವನ್ತಿ, ಚತುದಿಸಾ, ಛದಿಸಾ, ಅಟ್ಠದಿಸಾತಿ ದಿಸಾಪಿ ತಿಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಭವನ್ತಿ. ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಭವನ್ತಿ. ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲೋ, ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲೋ, ನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲೋತಿ ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಭವನ್ತಿ. ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಭವನ್ತಿ. ಚತುದಿಸಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ದಿಸಾ, ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ದಿಸಾತಿ ಚತುದಿಸಾ ಭವನ್ತಿ. ಛದಿಸಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ತಿಸ್ಸೋ ತಿಸ್ಸೋ ದಿಸಾ, ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ತಿಸ್ಸೋ ತಿಸ್ಸೋ ದಿಸಾತಿ ಛದಿಸಾ ಭವನ್ತಿ. ಅಟ್ಠದಿಸಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಚತಸ್ಸೋ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ, ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಚತಸ್ಸೋ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾತಿ ಅಟ್ಠದಿಸಾ ಭವನ್ತಿ. ತೇಸು ದ್ವೇ ದ್ವೇ ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ, ಚತುದಿಸಾ ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ. ತಯೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲೇ ಚ ಛದಿಸಾ ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ. ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನೇ ಚತ್ತಾರೋ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯತಣ್ಹಾಚರಿತತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯತಣ್ಹಾಚರಿತಮುದಿನ್ದ್ರಿಯದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದಿಟ್ಠಿಚರಿತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಚ ಅಟ್ಠದಿಸಾ ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನೇ ವಿಭಜಿತೇ ದಿಸಾಲೋಚನಅಙ್ಕುಸನಯಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿಪಿ ವಿಭಜಿತಾನಿ ಭವನ್ತಿ.

‘‘ಕಥಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತೀ’’ತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ? ‘‘ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಅಹಿರಿಕಞ್ಚ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಅಸ್ಸತಿ ಚ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಚ ಕೋಸಜ್ಜಞ್ಚ ದೋವಚಸ್ಸಞ್ಚ ಅಹಂಕಾರೋ ಚ ಮಮಂಕಾರೋ ಚ ಅಸ್ಸದ್ಧಾ ಚ ಪಮಾದೋ ಚ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಞ್ಚ ಅಸಂವರೋ ಚ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಚ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಚ ನೀವರಣಞ್ಚ ಸಂಯೋಜನಞ್ಚ ಕೋಧೋ ಚ ಉಪನಾಹೋ ಚ ಮಕ್ಖೋ ಚ ಪಳಾಸೋ ಚ ಇಸ್ಸಾ ಚ ಮಚ್ಛೇರಞ್ಚ ಮಾಯಾ ಚ ಸಾಠೇಯ್ಯಞ್ಚ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಚ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಚಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೮೮) ದುಕದುಕವಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅಯಂ ದಿಸಾಭೂತೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಸಂಕಿಲೇಸಸಾಮಞ್ಞಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇಸು ಪನ್ನರಸಸು ದುಕದುಕವಸೇನ ದೇಸಿತೇಸು ದಿಸಾಭೂತೇಸು ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಕತಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಸಾ’’ತಿ ಮನಸಾವ ದಿಸಾಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಪಠಮೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ ನಾಮ, ಅಯಂ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ದುತಿಯೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಸ ಓಲೋಕನಾ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ದಿಸಾಲೋಚನನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ, ತಥಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ದಿಸಾವಿಸೇಸಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಯನಞ್ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ನಯತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ಅಙ್ಕುಸನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ.

‘‘ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ, ಹಿರೀ ಚ ಓತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ, ಸತಿ ಚ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಚ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ಚ, ಸೋವಚಸ್ಸಞ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಞ್ಚ ಅನ್ವಯೇ ಞಾಣಞ್ಚ, ಖಯೇ ಞಾಣಞ್ಚ ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಞ್ಚ, ಸದ್ಧಾ ಚ ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಚ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಞ್ಚ ಸಂವರೋ ಚ, ಅನಭಿಜ್ಝಾ ಚ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ ಚ, ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಚ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ, ಅಭಿಸಮಯೋ ಚ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ ಚ, ಸನ್ತುಟ್ಠಿ ಚ ಅಕ್ಕೋಧೋ ಚ, ಅನುಪನಾಹೋ ಚ ಅಮಕ್ಖೋ ಚ, ಅಪಳಾಸೋ ಚ ಇಸ್ಸಾಪಹಾನಞ್ಚ ಮಚ್ಛರಿಯಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾ ಚ, ವಿಮುತ್ತಿ ಚ ಸಙ್ಖತಾರಮ್ಮಣೋ ಚ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಸಙ್ಖತಾರಮ್ಮಣೋ ಚ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು, ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೮೮) ತಿಕದುಕವಸೇನ ದೇಸಿತಂ ಇದಂ ದಿಸಾಭೂತಂ ಕುಸಲಸಮೂಹಧಮ್ಮಜಾತಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವೋದಾನಂ ಹೋತೀತಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ವೋದಾನಸಾಮಞ್ಞಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇಸು ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ದುಕದುಕವಸೇನ ವಾ ದೇಸಿತೇಸು ದಿಸಾಭೂತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೋ ಕತಮೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಕತಮಸ್ಸ ಕತಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಸಾ’’ತಿ ಮನಸಾವ ದಿಸಾಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಪಠಮೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ ನಾಮ, ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ದುತಿಯೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನಿರೋಧಸಚ್ಚಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಭಾವೋ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಸ ಓಲೋಕನಾ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ದಿಸಾಲೋಚನನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ, ತಥಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ದಿಸಾವಿಸೇಸಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಯನಞ್ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ನಯತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ಅಙ್ಕುಸನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ.

‘‘ಕಥಂ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತೀ’’ತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ‘‘ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ – ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ದೋಸೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ಮೋಹೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ. ತೀಣಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ – ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ, ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ, ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ. ತಯೋ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಾ – ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ, ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ, ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ. ತಿಸ್ಸೋ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾ – ಕಾಮಸಞ್ಞಾ, ಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞಾ, ವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ. ತಿಸ್ಸೋ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾ – ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ, ಸುಖಸಞ್ಞಾ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಾ. ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ – ಸುಖಾ ವೇದನಾ, ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ. ತಿಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖತಾ – ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ, ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ, ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾ. ತಯೋ ಅಗ್ಗೀ – ರಾಗಗ್ಗಿ, ದೋಸಗ್ಗಿ, ಮೋಹಗ್ಗಿ. ತಯೋ ಸಲ್ಲಾ – ರಾಗಸಲ್ಲೋ, ದೋಸಸಲ್ಲೋ, ಮೋಹಸಲ್ಲೋ. ತಿಸ್ಸೋ ಜಟಾ – ರಾಗಜಟಾ, ದೋಸಜಟಾ, ಮೋಹಜಟಾ. ತಿಸ್ಸೋ ಅಕುಸಲೂಪಪರಿಕ್ಖಾ – ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ತಿಸ್ಸೋ ವಿಪತ್ತಿಯೋ – ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ, ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿ, ಆಚಾರವಿಪತ್ತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೮೮) ತಿಕವಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅಯಂ ದಿಸಾಭೂತೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ತಿಣ್ಣಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಸಂಕಿಲೇಸಸಾಮಞ್ಞಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇಸು ದ್ವಾದಸಸು ತಿಕತಿಕವಸೇನ ದೇಸಿತೇಸು ದಿಸಾಭೂತೇಸು ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೋ ಕತಮೋ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕತಮಸ್ಸ ಕತಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಸಾ’’ತಿ ಮನಸಾವ ದಿಸಾಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಪಠಮೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ ನಾಮ. ಅಯಂ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ದುತಿಯೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ ನಾಮ. ಅಯಂ ಅಯಂ ತತಿಯೋ ತತಿಯೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ತತಿಯಾ ದಿಸಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ. ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ. ತಸ್ಸ ಓಲೋಕನಾ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ದಿಸಾಲೋಚನನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ ತಥಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ದಿಸಾವಿಸೇಸಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಯನಞ್ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ನಯತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಅಙ್ಕುಸನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ.

‘‘ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ – ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ, ಅದೋಸೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ, ಅಮೋಹೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ. ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ – ಕಾಯಸುಚರಿತಂ, ವಚೀಸುಚರಿತಂ, ಮನೋಸುಚರಿತಂ. ತಯೋ ಕುಸಲವಿತಕ್ಕಾ – ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ, ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ, ಅವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ. ತಯೋ ಸಮಾಧೀ – ಸವಿತಕ್ಕೋ ಸವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧಿ, ಅವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರಮತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ, ಅವಿತಕ್ಕೋ ಅವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧಿ. ತಿಸ್ಸೋ ಕುಸಲಸಞ್ಞಾ – ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಞ್ಞಾ, ಅಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞಾ, ಅವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ. ತಿಸ್ಸೋ ಅವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾ – ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ, ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾ, ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ. ತಿಸ್ಸೋ ಕುಸಲೂಪಪರಿಕ್ಖಾ – ಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ತೀಣಿ ಸೋಚೇಯ್ಯಾನಿ – ಕಾಯಸೋಚೇಯ್ಯಂ, ವಚೀಸೋಚೇಯ್ಯಂ, ಮನೋಸೋಚೇಯ್ಯಂ. ತಿಸ್ಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ – ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿ. ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ – ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ, ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ. ತಯೋ ಖನ್ಧಾ – ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ, ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ – ಸುಞ್ಞತಂ, ಅನಿಮಿತ್ತಂ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೮೮) ತಿಕತಿಕವಸೇನ ದೇಸಿತಂ ಇದಂ ದಿಸಾಭೂತಂ ಕುಸಲಸಮೂಹಧಮ್ಮಜಾತಂ ತಿಣ್ಣಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವೋದಾನಂ ಹೋತೀತಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ವೋದಾನಸಾಮಞ್ಞಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವಾದಸಸು ತಿಕತಿಕವಸೇನ ದೇಸಿತೇಸು ದಿಸಾಭೂತೇಸು ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೋ ಕತಮೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಕತಮಸ್ಸ ಕತಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಸಾ’’ತಿ ಮನಸಾವ ದಿಸಾಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಪಠಮೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ ನಾಮ. ಅಯಂ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ದುತಿಯೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ ನಾಮ. ಅಯಂ ಅಯಂ ತತಿಯೋ ತತಿಯೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ತತಿಯಾ ದಿಸಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದಿಸಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನಿರೋಧಸಚ್ಚಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ. ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ತಿಪುಕ್ಖಲನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ. ತಸ್ಸ ಓಲೋಕನಾ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ದಿಸಾಲೋಚನನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ. ತಥಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ದಿಸಾವಿಸೇಸಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಯನಞ್ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ನಯತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ಅಙ್ಕುಸನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ.

‘‘ಕಥಂ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ, ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಯೋಗಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಗನ್ಥಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಓಘಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಲ್ಲಾ, ಚತಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ, ಚತ್ತಾರಿ ಅಗತಿಗಮನಾನೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೮೭) ಚತುಕ್ಕಚತುಕ್ಕವಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಅಯಂ ದಿಸಾಭೂತೋ ಚತುಕ್ಕೋ ಚತುಕ್ಕೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಚ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಚ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಸಂಕಿಲೇಸಸಾಮಞ್ಞಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇಸು ಚತುಕ್ಕಚತುಕ್ಕವಸೇನ ದೇಸಿತೇಸು ದಸಸು ಚತುಕ್ಕೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೋ ಕತಮೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಕತಮಸ್ಸ ಕತಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಸಾ’’ತಿ ಮನಸಾವ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ದಿಸಾಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಪಠಮೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ ನಾಮ. ಅಯಂ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ದುತಿಯೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ ನಾಮ. ಅಯಂ ಅಯಂ ತತಿಯೋ ತತಿಯೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತತಿಯಾ ದಿಸಾ ನಾಮ. ಅಯಂ ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೋ ಚತುತ್ಥೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಾ ದಿಸಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದಿಸಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ, ಸಮುದಯಸಚ್ಚದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ, ವಿಭಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ. ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ. ತಸ್ಸ ಓಲೋಕನಾ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ದಿಸಾಲೋಚನನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ. ತಥಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ದಿಸಾವಿಸೇಸಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಯನಞ್ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ನಯತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ಅಙ್ಕುಸನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ.

‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ, ಚತ್ತಾರೋ ವಿಹಾರಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅಚ್ಛರಿಯಾ ಅಬ್ಭುತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ, ಚತಸ್ಸೋ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸುಖಭಾಗಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೮೬) ಚತುಕ್ಕಚತುಕ್ಕವಸೇನ ದೇಸಿತಂ ಇದಂ ದಿಸಾಭೂತಂ ಕುಸಲಸಮೂಹಧಮ್ಮಜಾತಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಚ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಸ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವೋದಾನಂ ಹೋತೀತಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ವೋದಾನಸಾಮಞ್ಞಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇಸು ಚತುಕ್ಕಚತುಕ್ಕವಸೇನ ದೇಸಿತೇಸು ದಸಸು ಚತುಕ್ಕೇಸು ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೋ ಕತಮೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಕತಮಸ್ಸ ಕತಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಸಾ’’ತಿ ಮನಸಾವ ದಿಸಾಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ, ‘‘ಅಯಂ ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಪಠಮೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ ನಾಮ. ಅಯಂ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ದುತಿಯೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ ನಾಮ. ಅಯಂ ಅಯಂ ತತಿಯೋ ತತಿಯೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತತಿಯಾ ದಿಸಾ ನಾಮ. ಅಯಂ ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೋ ಚತುತ್ಥೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯಕಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಾ ದಿಸಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದಿಸಾಭಾವೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನಿರೋಧಸಚ್ಚಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ, ವಿಭಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ. ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ. ತಸ್ಸ ಓಲೋಕನಾ ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತಾ. ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ದಿಸಾಲೋಚನನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ. ತಥಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ದಿಸಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಯನಞ್ಚ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೇನ ನಯತಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಚ ಅಙ್ಕುಸನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತೀತಿ ನಯಕ್ಕಮೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಭವತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಇತಿ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ

ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.