೨. ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ

೧೧. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಹಾರೇಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ‘‘ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಗಾಥಾಯ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಅಯಂ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ಕಿಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ.

‘‘ಅಯಂ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ಕಿಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯೋ ವಿಚಯೋ ವಿಚಿನಿತಬ್ಬೋ, ತಂ ವಿಚಯಂ ವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ ವಿಸಯಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪದಂ ವಿಚಿನತಿ, ಪಞ್ಹಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕಿಂ ವಿಚಯೋ ಪದವಿಚಯೋ’’ತಿಆದಿಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ವಿಚಿನತಿ, ಪದಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ವಿಚಯಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುಸಾಧನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಪದಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ನವವಿಧಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಂ ಪದಂ ಯಾವ ನಿಗಮನಾ ನಾಮಪದಾದಿಜಾತಿಸದ್ದಾದಿಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿಆಕಾರನ್ತಾದಿಪಠಮವಿಭತ್ಯನ್ತಾದಿಏಕವಚನಾದಿವಸೇನ ವಿಚಿನತಿ. ಪಞ್ಹಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾದಿಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಸಮ್ಮುತಿವಿಸಯಾದಿಅತೀತವಿಸಯಾದಿವಸೇನ ವಿಚಿನತಿ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದಿಸಾವಸೇಸಬ್ಯಾಕರಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದಿ ಸಉತ್ತರಬ್ಯಾಕರಣ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದಿ ಲೋಕಿಯಬ್ಯಾಕರಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ವಿಚಿನತಿ. ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇನ ಅಪರಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ವಿಚಿನತಿ. ಅಸ್ಸಾದಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದಕತಣ್ಹಾದಿಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬಸುಖಾದಿವಸೇನ ವಿಚಿನತಿ. ಆದೀನವಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖವಸೇನ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಾದಿಆದಿಅನ್ತವನ್ತತಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿವಸೇನ ವಾ ವಿಚಿನತಿ. ನಿಸ್ಸರಣಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಮಗ್ಗವಸೇನ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ವಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಾ ಆಗಮವಸೇನ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುಆದಿಪರಿಯಾಯವಸೇನ ವಾ ವಿಚಿನತಿ. ಫಲಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಧಮ್ಮಚರಣಸ್ಸ ದುಗ್ಗತಿಗಮನಾಭಾವೇನ ವಾ ಮಚ್ಚುತರಣಾದಿನಾ ವಾ ದೇಸನಾಯ ಫಲಂ, ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಚರಣಸ್ಸ ಫಲಂ ವಿಚಿನತಿ. ಉಪಾಯಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತನನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಾದಿವಸೇನ ವಾ ಸದ್ಧಾಸತಿವಸೇನ ವಾ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಉಪಾಯಂ ವಿಚಿನತಿ. ಆಣತ್ತಿಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಪಾಪಪರಿವಜ್ಜನಾಣತ್ತಿವಸೇನ ವಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತಾಪೇಕ್ಖನಾಣತ್ತಿವಸೇನ ವಾ ವಿಚಿನತಿ. ಅನುಗೀತಿಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ವುತ್ತಾನುಗೀತಿವಸೇನ ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾನುಗೀತಿವಸೇನ ವಾ ಅನುರೂಪಂ ಗೀತಿಂ ವಿಚಿನತಿ. ಸಬ್ಬೇ ನವ ಸುತ್ತನ್ತೇ ವಿಚಿನತೀತಿ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಕೇ ನವ ಸುತ್ತೇ ಆಹಚ್ಚವಚನವಸೇನ ವಾ ಅನುಸನ್ಧಿವಚನವಸೇನ ವಾ ನೀತತ್ಥವಚನವಸೇನ ವಾ ನೇಯ್ಯತ್ಥವಚನವಸೇನ ವಾ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿವಸೇನ ವಾ ವಿಚಿನತಿ.

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪದವಿಚಯೋ ಪಠಮಂ ವಿಭತ್ತೋ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅನುಪದಂ ವಿಚಿನಿತಬ್ಬತಾಯ ಅತಿಭಾರಿಯೋ, ನ ಸುಕರೋ ಪದವಿಚಯೋತಿ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಹಾವಿಚಯವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೇ ತಾವ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇತಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಸೋ ಪಞ್ಹಾವಿಚಯೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ, ತಂ ಪಕಾರಜಾತಂ ಕೀದಿಸಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಪಾರಾಯನೇ ಭಗವನ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಪುಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಪಞ್ಹಾವಿಚಯೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಪಿಯವಚನಂ. ಅಜಿತೋತಿ ಬಾವರೀಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಿಚಾರಕಭೂತಾನಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಅಜಿತೋ. ಪಾರಾಯನೇತಿ ಪಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಯತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಾರಾಯನಂ, ಅಜಿತಸುತ್ತಾದಿಸೋಳಸಸುತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ.

‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, (ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ,)

ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತಿ;

ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸಿ, ಕಿಂ ಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೩೮; ಚೂಳನಿ. ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೫೭, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧) –

ಗಾಥಾಯ ‘‘ಕೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಲೋಕೋ ಅರಿಯವಜ್ಜೋ ಸತ್ತೋ ನಿವುತೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ, ಇತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಪುಚ್ಛತಿ. ಕೇನ ಹೇತುನಾ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ, ಅಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಕಿಂ ಅಭಿಲೇಪನಂ ಇತಿ ತ್ವಂ ಬ್ರೂಸಿ, ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಕಿಂ ಮಹಬ್ಭಯನ್ತಿ ತ್ವಂ ಬ್ರೂಸೀತಿ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಭೇದೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಇಮಾನಿ ಗಾಥಾಪಾದಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಪುಚ್ಛಿತತ್ಥದೀಪಕಾನಿ ವಾ, ಪಧಾನವಸೇನ ಪನ ಸೋ ‘‘ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ಮತೋ, ಯದಿಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಪುಚ್ಛನವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಞಾತುಂ ಪನ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕಾರಣಂ ವದೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಏಕವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಾ’’ತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಯದಿಪಿ ನಿವಾರಣಾಪಕಾಸನಾಭಿಲೇಪನಮಹಬ್ಭಯಸಙ್ಖಾತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅತ್ಥಾ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ಗಹಿತಾ, ಏಕಸ್ಸ ಪನ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಗಹಣತೋ ‘ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ’ತಿ ಪಧಾನವಸೇನ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ. ‘‘ಏಕವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಣಂ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ ಆಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಏಕವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಭಗವಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಆಹ, ಇತಿ ತಸ್ಮಾ ಏಕವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಣಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ನ ನಾನಾಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಸ್ಸೇವ ಅಪ್ಪಕಾಸನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ನ ನಾನಾಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ. ‘‘ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಸ್ಸೇವ ಅಭಿಲೇಪನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ನ ನಾನಾಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ. ‘‘ಕಿಂ ಸು ತಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸೇವ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ನ ನಾನಾಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಪಞ್ಹೋ ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನನಾನಾಧಿಟ್ಠಾನೇಸು ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನೋ, ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನೇಸು ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನೋ, ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾದೀಸು ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪಞ್ಹೋತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಚಿನಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಯೋ ಲೋಕೋ ‘ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ’ತಿ ಗಹಿತೋ, ಸೋ ಲೋಕೋ ತಿವಿಧೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಲೋಕೋ ತಿವಿಧೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಯೋ ವಿಧಾ ಏತಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ತಿವಿಧೋ. ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ ರಾಗಾದಿವಸೇನ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸೋ, ಕಿಲೇಸೋ ಚ ಸೋ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ, ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಬಹುಲತಾಯ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋತಿ. ಭವತಿ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಬುದ್ಧೀಹೀತಿ ಭವೋ, ಭವೋ ಚ ಸೋ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಭವಲೋಕೋ, ರೂಪಾವಚರಸತ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ಝಾನಾದಿಬುದ್ಧೀಹಿ ಭವತೀತಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯೋ ಚ ಸೋ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋ, ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ಆನೇಞ್ಜಸಮಾಧಿಬಹುಲತಾಯ ವಿಸುದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಹೋತೀತಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮವಸೇನ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅರಿಯಾ ನ ಗಹಿತಾತಿ.

‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ಕತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಯ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾಯಂ –

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ,)

ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ;

ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಮಿ, ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೩೯; ಚೂಳನಿ. ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೫೮, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ) –

ಅಯಂ ಗಾಥಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋತಿ ಕಾಳಪಕ್ಖಚತುದ್ದಸೀ, ಘನವನಸಣ್ಡ, ಮೇಘಪಟಲಚ್ಛಾದನ, ಅಡ್ಢರತ್ತೀನಂ ವಸೇನ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ರಥಘಟಾದಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದನಲಕ್ಖಣಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸತ್ತಲೋಕೋ ನಿವುತೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ. ‘‘ಅಜಿತಾ’’ತಿ ಚ ಆಲಪನಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವಾ ಆಹ. ವಿವಿಚ್ಛಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಮಾದಹೇತು ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ. ಜಪ್ಪಂ ತಣ್ಹಂ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ‘‘ಅಭಿಲೇಪನ’’ನ್ತಿ ಅಹಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ ಭಗವಾ ಆಹ, ದುಕ್ಖಂ ಜಾತಿಆದಿವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಅಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ‘‘ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಅಹಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ ಭಗವಾ ಅಜಿತಂ ಆಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಇಮಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಯ ಕಥಂ ವಿಚಿನೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನೀತಿ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತಾನಿ ಗಾಥಾಪದಾನಿ. ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹೀತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಗಾಥಾಪದೇಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾನಿ. ಕಥಂ? ಪಠಮಂ ಪದಂ ಪಠಮೇನ ಪದೇನ, ದುತಿಯಂ ಪದಂ ದುತಿಯೇನ ಪದೇನ, ತತಿಯಂ ಪದಂ ತತಿಯೇನ ಪದೇನ, ಚತುತ್ಥಂ ಪದಂ ಚತುತ್ಥೇನ ಪದೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ.

‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಠಮಪಞ್ಹೇ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಠಮಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕತಾ, ನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ. ವಿಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಜಾನಕೋ ಲೋಕೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಕಥಂ ನಿವುತೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ನೀವರಣೇಹಿ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ನೀವರಣೇನ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಭಾವೋ ಕೇನ ವಚನೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಪಾಣಾನಂ ಸಬ್ಬಭೂತಾನಂ, ಪರಿಯಾಯತೋ ಏಕಮೇವ ನೀವರಣಂ ವದಾಮಿ, ಯದಿದಂ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಸೋವ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿರೋಧಾ ಚಾಗಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾನಂ ನೀವರಣನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಭಗವಾ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತೇನ ತೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಭಾವೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ.

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪದೇನ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಠಮಸ್ಸೇವ ಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ನ ಸಿಯಾ, ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ದುತಿಯಪದಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪದೇನ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಠಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ ಯುತ್ತತರಾ ಹೋತಿ, ಯುತ್ತತರತ್ತಾ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ಮಯಾ ವತ್ತಬ್ಬಾಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ವಿವಿಚ್ಛಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ, ಪಮಾದಾ ಚ ಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ‘‘ಕಥಂ ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣೇಹಿ ನಿವುತೋ, ಸೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿವಿಚ್ಛಾಯ ವಿವಿಚ್ಛತಿ. ‘‘ಯಾಯ ವಿವಿಚ್ಛಾಯ ವಿವಿಚ್ಛತಿ, ಸಾ ವಿವಿಚ್ಛಾ ಕತಮಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ತಾಯ ಕಸ್ಮಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛನ್ತೋ ಸೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೇಸು ನಾಭಿಸದ್ದಹತಿ; ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೇಸು ನ ಅಭಿಸದ್ದಹನ್ತೋ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ, ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಆರಭಿತಬ್ಬಂ ವೀರಿಯಂ ನಾರಭತಿ; ಅನಾರಭನ್ತೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಧ ಲೋಕೇ ಪಮಾದಮನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತೀತಿ, ಪಮಾದೇನ ವಿಹರನ್ತೋ ಪಮತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುಕ್ಕೇ ಧಮ್ಮೇ ನ ಉಪ್ಪಾದಿಯತಿ; ಅನುಪ್ಪಾದಯನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತೇ ಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನುಪ್ಪಾದಿಯಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ನಪ್ಪಕಾಸನ್ತಿ ಪಕಾಸನವಸೇನ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ತಾದಿಸಸ್ಸ ಸುಕ್ಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪ್ಪಕಾಸನಭಾವೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಕೇನ ವಚನೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ –

‘‘ದೂರೇ ಸನ್ತೋ ಪಕಾಸನ್ತಿ, ಹಿಮವನ್ತೋವ ಪಬ್ಬತೋ;

ಅಸನ್ತೇತ್ಥ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ರತ್ತಿಂ ಖಿತ್ತಾ ಯಥಾ ಸರಾ;

ತೇ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸನ್ತಿ, ಕಿತ್ತಿಯಾ ಚ ಯಸೇನ ಚಾ’’ತಿ. –

ಯಂ ಗಾಥಾಪಾಠಂ ಭಗವಾ ಯಥಾ ಯೇನ ಅಪ್ಪಕಾಸನಾಕಾರೇನ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಅಪ್ಪಕಾಸನಾಕಾರೇನ ವುತ್ತೇನ ತೇನ ಗಾಥಾಪಾಠೇನ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸುಕ್ಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪ್ಪಕಾಸನಭಾವೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ಲೋಕೋ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಗಾಥಾತ್ಥೋ ಪನ – ಹಿಮವನ್ತೋ ಪಬ್ಬತೋ ದೂರೇ ಠಿತೋ ದೂರೇ ಠಿತಾನಮ್ಪಿ ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಕಾಸತಿ ಇವ, ಏವಂ ಸನ್ತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ದೂರೇ ಠಿತಾನಮ್ಪಿ ಗುಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಕಿತ್ತಿಯಾ ಚ ಗುಣವಸೇನ ಪವತ್ತೇಹಿ ಯಸಪರಿಭೋಗಪರಿವಾರೇಹಿ ಚ ದೂರೇ ಠಿತಾನಂ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಪಕಾಸನ್ತಿ, ರತ್ತಿಕಾಲೇ ಖಿತ್ತಾ ಸರಾ ಉಸೂ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯಥಾ, ಏತ್ಥ ಸತ್ತಲೋಕೇ ವಿವಿಚ್ಛಾಪಮಾದಾನಂ ವಸೇನ ವಿಹರನ್ತೋ ಅಸನ್ತೋ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಯೇ ಸನ್ತೋ ಪಕಾಸನ್ತಿ, ತೇ ಸನ್ತೋ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಗುಣಾ ನಾಮ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಜಾತಾ, ‘‘ಕಥಂ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಿತ್ತಿಯಾ ಚ ಯಸೇನ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಗುಣಾನುಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಕಿತ್ತಿಯಾ ಚ ಗುಣಾನುಭಾವೇನ ಪವತ್ತೇನ ಯಸೇನ ಚ ಪಕಾಸನ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಗುಣೇಹಿ ಪಕಾಸನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾವಾತಿ.

ಯದಿ ವಿವಿಚ್ಛಾಪಮಾದಾನಂ ವಸೇನ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಲೋಕೋ ನಿವುತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ಪದೇನ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ ಯುತ್ತತರಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪದೇನಾತಿ ಚ ಪದತ್ಥಟ್ಠೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪದಸ್ಸಾತಿ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏಸ ನಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ, ಉಪರಿ ಚ.

‘‘ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀ’’ತಿ ಪಞ್ಹೇ ‘‘ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ತಸ್ಸಾ ಅಜಿತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ‘‘ಕತಮಾ ಜಪ್ಪಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಜಪ್ಪಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ತಣ್ಹಾ ಲೋಕಂ ಅಭಿಲಿಮ್ಪತೀತಿ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಯೇನ ತಣ್ಹಾಯ ಅಭಿಲೇಪನಭಾವೇನ –

‘‘ರತ್ತೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ರತ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ;

ಅನ್ಧಂ ತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ರಾಗೋ ಸಹತೇ ನರ’’ನ್ತಿ. –

ಯಂ ಗಾಥಂ ಭಗವಾ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಅಭಿಲೇಪನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾಯ ತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಸಾ ತಣ್ಹಾ ಲೋಕಂ ಅಭಿಲಿಮ್ಪತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಗಾಥಾಯಂ ಪನ – ರಜ್ಜತಿ ಸತ್ತೋತಿ ರತ್ತೋ, ರಾಗಸಮಙ್ಗೀಸತ್ತೋ. ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಸತಿ ಪವತ್ತತಿ ಫಲನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ, ಫಲಂ. ಕಾರಣಂ ಫಲಂ ಧಾರೇತಿ, ತಂ ಕಾರಣಂ ಧಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಅನ್ಧಕಾರಂ ಅನ್ಧಂ. ಯನ್ತಿ ಯಮ್ಹಿ ಕಾಲೇ. ಯನ್ತಿ ಹಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ. ಯಮ್ಹಿ ಕಾಲೇ ರಾಗೋ ನರಂ ರಾಗಸಮಙ್ಗಿಂ ಸಹತೇ ಅಭಿಭವತಿ, ತದಾ ಕಾಲೇ ಅನ್ಧಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ತಮಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ರಾಗೋ ನರಂ ಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಸಹತೇ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ಧಂ ತಮಂ ತದಾ ಹೋತೀತಿ ವಾ, ರಾಗೋ ಯಂ ನರಂ ಸಹತೇ, ತಸ್ಸ ನರಸ್ಸ ಅನ್ಧಂ ತಮಂ ತದಾ ಹೋತೀತಿ ವಾ, ರಾಗೋ ನರಂ ಯಂ ಸಹತೇ ಅಭಿಭೂಯತೇ ಯಂ ಸಹನಂ ಅಭಿಭವನಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ತಂ ಸಹನಂ ಅಭಿಭವನಂ ಅನ್ಧಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ತಮಂ ಹೋತೀತಿ ವಾ ಯೋಜನಾ.

‘‘ಯದಿ ರತ್ತೋ ಅತ್ಥಾದಿಕಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಕಥಂ ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಭವತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಾಯಂ ತಣ್ಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಆಸತ್ತಿಬಹುಲಸ್ಸ ಆಸಙ್ಗಬಹುಲಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಾ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ ಏವಂ ಬಹುಆಸಙ್ಗವಸೇನ ಅಭಿಜಪ್ಪಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಟ್ಠಾಯಿನೀ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಕರಿತ್ವಾ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಕೇನಚಿ ಸಿಲೇಸೇನ ಅಭಿಲಿತ್ತೋ ಮಕ್ಖಿತೋ ವಿಯ ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪೇನ ಅಭಿಲಿತ್ತೋ ನಾಮ ಭವತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಅಪ್ಪಕಾಸನಸ್ಸಪಿ ಕಾರಣಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಕೇನಸ್ಸು ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’ತಿ ದುತಿಯಪದತ್ಥಸ್ಸಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ತಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹೇ ‘‘ಅಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ ಮಹಬ್ಭಯಂ ಭವೇ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ತಸ್ಸಾ ಅಜಿತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಭಾಯತಿ ಲೋಕೋ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯಂ, ಮಹನ್ತಂ ಭಯಂ ಮಹಬ್ಭಯಂ. ‘‘ಕತಿವಿಧಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುವಿಧಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದ್ವೇ ವಿಧಾ ಅಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ದುವಿಧಂ. ‘‘ಕತಮಂ ದುವಿಧಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕತಮಂ ಕಾಯಿಕಂ, ಕತಮಂ ಚೇತಸಿಕ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ಕಾಯಿಕಂ, ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಯಂ ಚೇತಸಿಕಂ, ಇದಂ ದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ರೋಗಾದಿಸತ್ಥಾದಿಅನಿಟ್ಠರೂಪಂ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯಂ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ಕಥಂ ದುಕ್ಖಂ ಮಹಬ್ಭಯಂ ಭವೇತಿ ಸದ್ದಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜನ್ತಿ, ದುಕ್ಖೇನ ಸಮಸಮಂ ಅಞ್ಞಂ ಭಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ನತ್ಥಿ, ದುಕ್ಖತೋ ಉತ್ತರಿತರಂ ವಾ ಪನ ಭಯಂ ಕುತೋ ಅತ್ಥಿ. ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ರೋಗಾದಿಸತ್ಥಾದಿಅನಿಟ್ಠರೂಪಂ ದುಕ್ಖಮೂಲಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವಸೇನ ದುವಿಧಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯೇವ, ಏವಂ ಸತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾನಂ ಮಹಬ್ಭಯಭಾವೋ ನ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ತಿಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖತಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬಕಾಲೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ತೀಸು ದುಕ್ಖತಾಸು. ಲೋಕೋತಿ ಭೋಗಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚೇವ ಅಪ್ಪಾಬಾಧೋ ಚ ಸತ್ತಲೋಕೋ. ಓಧಸೋ ಓಧಿಸೋ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಅತ್ತೂಪಕ್ಕಮಮೂಲಾಯ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚತಿ, ಕದಾಚಿ ಪರೂಪಕ್ಕಮಮೂಲಾಯ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಓಧಸೋ ಓಧಿಸೋ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ದೀಘಾಯುಕೋ ಲೋಕೋ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಕೇನ ಹೇತುನಾ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸತ್ತಲೋಕೇ ಅಪ್ಪೇಕಚ್ಚೇ ಅಪ್ಪಾಬಾಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಭೋಗಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಚೇವ ಅಪ್ಪಾಬಾಧತ್ತಾ ಚ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಪ್ಪೇಕಚ್ಚೇ ದೀಘಾಯುಕಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ದೀಘಾಯುಕತ್ತಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ; ವಿಸೇಸತೋ ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮಾಪತ್ತಿಬಹುಲತ್ತಾ.

ತೇಸಂ ತಾಹಿ ದುಕ್ಖತಾಹಿ ಮುಚ್ಚನಂ ಅನೇಕನ್ತಿಕಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾಹಿ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಅನೇಕನ್ತಿಕಂ ಮುಚ್ಚನಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಕತಮಂ ಏಕನ್ತಿಕಮುಚ್ಚನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯಾತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಪಿ ಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ತಾದಿಸಾಯ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಲೋಕೋತಿ ಅರಹಾ. ಉಪಾದೀಯತಿ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಚತುಕ್ಕಕಟತ್ತಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ಉಪಾದಿ, ಉಪಾದಿಯೇವ ಸೇಸಂ ಉಪಾದಿಸೇಸಂ, ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ತಂ ನತ್ಥಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ. ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಹುತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತಿ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಚಾಯಂ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ. ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂತಿ ಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾಯನಮತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಅಸಙ್ಖತಧಾತು. ತಸ್ಮಾತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಸಕಲಲೋಕಬ್ಯಾಪಕಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಲೋಕಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಭಾವತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ.

‘‘ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧, ೩, ೩೬; ಮಹಾವ. ೧; ವಿಭ. ೨೨೫) ವಚನತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ‘‘ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀ’’ತಿ ತತಿಯಪದಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಸಿಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಭಾವತೋ ‘‘ತೇನ ಚ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಯುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಯುತ್ತತರಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಯುತ್ತತರತ್ತಾ ಯುತ್ತತರಜಾನನಕೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಸ್ಮಾ ಯುತ್ತತರಭಾವೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಲೋಕಸ್ಸ ನೀವರಣಾದೀನಿ ಅಜಾನನ್ತೇನ ಚ ತಿತ್ಥಿಯವಾದೇಸು ಸಮಯನ್ತರೇಸು ಪರಿಚಯೇನ ಚ ತೇಸು ಸಮಯನ್ತರೇಸು ಚೇವ ನೀವರಣಾದೀಸು ಚ ಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದೇನ ಏಕಂಸೇನೇವ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಏಕಂಸೇನೇವ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಚ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಚಾಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಜಾನನತ್ಥಾಯ, ಜಾತಸಂಸಯಸ್ಸ ಚ ಸಂಸಯವಿನೋದನತ್ಥಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನೀವರಣಾದಿವಿಸಯಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧತ್ತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ. ನೀವರಣಾದೀನಂ ಪನ ವಿಸಯಾನಂ ಲೋಕೋ ಚ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಿಚಯೋ ಪನ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ, ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏಕಾಧಾರೇ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ವಿಚಯೋ ಆಚರಿಯೇಹಿ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಅನೇಕಾಧಾರೇ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಯೋ ವಿಚಯೋ ವಿಭಜನಾರಹೋ, ಸೋ ವಿಚಯೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಚಯಂ ವಿಭಜಥಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಅನೇಕಾಧಾರಂ ಪುಚ್ಛಂ ತಾವ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ –

‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ, (ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ,)

ಸೋತಾನಂ ಕಿಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ, ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೪೦; ಚೂಳನಿ. ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೫೯, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೩) –

ಗಾಥಮಾಹ. ಗಾಥಾತ್ಥೋ ತಾವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸವನ್ತೀತಿ ಸನ್ದನ್ತಿ, ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಧೀತಿ ತಣ್ಹಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಆಯತನೇಸು. ಸೋತಾತಿ ತಣ್ಹಾಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದಯೋ ಸೋತಾ. ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾತಿ ಇತಿ ಏವಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಆಹ. ಸೋತಾನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ಸೋತಾನಂ. ಕಿಂ ನಿವಾರಣನ್ತಿ ಕಿಂ ಕತಮಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಆವರಣಂ ಭವೇ, ಕಾ ಕತಮಾ ಧಮ್ಮಜಾತಿ ರಕ್ಖಾ ಭವೇ. ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ ಸೋತಾನಂ ತಣ್ಹಾಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ಸಂವರಣಂ ಆವರಣಂ ಇದಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಭವೇತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ತ್ವಂ ಕಥೇಹಿ. ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಕೇನ ಪಹಾಯಕಧಮ್ಮೇನ ತಣ್ಹಾಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದಯೋ ಸೋತಾ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ.

‘‘ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಕಥಿತಾಯ ‘ಸವನ್ತಿ…ಪೇ… ಪಿಧೀಯರೇ’ತಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ, ಕಿತ್ತಕಾ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನಿ, ತೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಯದಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಸಿಯುಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಸು ಪಞ್ಹಾಪಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಸಿಯುಂ, ಕಸ್ಮಾ ‘ದ್ವೇ’ತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ? ಇಮೇ ಹಿ ಬಹ್ವಾಧಿವಚನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮೇ ಏತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಗಹಿತಾ ಅತ್ಥಾ ಬಹ್ವಾಧಿವಚನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಸವನ್ತಿ…ಪೇ… ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಬಹೂನಿ ವಚನಾನಿ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಾ ಸಂವರಸಙ್ಖಾತಾ ಸತಿ ಚೇವ ಪಿದಹನಹೇತುಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಅತ್ಥಾವ ಪುಚ್ಛಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥವಸೇನ ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾ ವುತ್ತಾ ವಾ’’ತಿ. ‘‘ಪುಚ್ಛಾಯ ದುವಿಧತ್ಥವಿಸಯತಾ ಕಥಂ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ದುವಿಧತ್ಥವಿಸಯತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಏವಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಏವಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಇಮಾಹಿ ದುಗ್ಗತಿಹೇತುಭೂತಾಹಿ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿಸಙ್ಖಾತಾಹಿ ಆಪದಾಹಿ ವಾ, ಪಾಣವಧಾದೀಹಿ ಆಪದಾಹಿ ವಾ, ಸಮಂ ಸಹ, ಸಬ್ಬಥಾ ವಾ ಅಯಂ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ, ಏವಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಸ್ಸ ವಾ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ. ಏವಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಯೋ ವಾ ಪಾಣವಧಾದೀನಿ ಆಗಮ್ಮ ಪವತ್ತೇಹಿ ದಸಹಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂಹಿ ಚ ಅಯಂ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೋ, ಏವಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ವೋದಾನಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ಕಿಂ ಕತಮಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಭವೇ. ಇತಿ ಏವಞ್ಹಿ ಸಚ್ಚಂ ಅಜಿತಸುತ್ತೇ ಆಹಾತಿ ವಿತ್ಥಾರತ್ಥೋ, ಪುಚ್ಛಾಯ ದುವಿಧತ್ಥವಿಸಯತಾ ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಕಿಂ ನು ಸೋತಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಧಿ ಸವನ್ತಿ, ಉದಾಹು, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾತಿ, ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಸವನ್ತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದಬಹುಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದಬಹುಲತ್ತಾ ರೂಪಾದೀಸು ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಸೋತಾ ಸವನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದವಿರಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಕತಮಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಕತಮೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಕತಮೋ ಪಮಾದೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದೇಸು. ಯಾ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಅಯಂ ಲೋಭೋ, ನ ಅಭಿಜ್ಝಾಯನಮತ್ತಂ. ಲೋಭೋ ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ನ ಲುಬ್ಭನಮತ್ತಂ. ಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಅಯಂ ದೋಸೋ, ನ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನಮತ್ತಂ. ದೋಸೋ ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ನ ದೂಸನಮತ್ತಂ. ಯೋ ಪಮಾದೋ, ಅಯಂ ಮೋಹೋ, ನ ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸಮತ್ತಂ. ಮೋಹೋ ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ನ ಮೂಹನಮತ್ತಂ. ಏವಂ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ಅಕುಸಲಮೂಲತ್ತಾ ಯಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಮಾದಬಹುಲಸ್ಸ ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಛಸು ರೂಪಾದೀಸು ಆಯತನೇಸು ತಣ್ಹಾ ಸವನ್ತಿ.

‘‘ಕತಿವಿಧಾ ಸಾ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಛನ್ನಂ ರೂಪತಣ್ಹಾದೀನಂ ಛಸು ರೂಪಾದಿಆಯತನೇಸು ಸವನಂ ಕೇನ ಚ ವಚನೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸವತೀತಿ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಪಟಿಹಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಭಗವಾ ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತನಯೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ರೂಪತಣ್ಹಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಸೋತಾನಂ ದ್ವಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ನಿಸ್ಸಿತೂಪಚಾರವಸೇನ ಸಯಂ ಸವನ್ತೋ ವಿಯ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ. ಇತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರತೋ ಚ ಸವತಿ ಪವತ್ತತಿ. ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ತಣ್ಹಾಯನಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನಉನ್ನಮನಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಸವತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರತೋ ಚ ಸವತಿ ಪವತ್ತತಿ, ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ತಣ್ಹಾಯನಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನಉನ್ನಮನಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಸವನಭಾವೋ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರತೋ ಚ ತಣ್ಹಾಯನಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಉನ್ನಮನಾಕಾರೇನ ತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಪವತ್ತಜಾನನಕೋ ಭಗವಾ ‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ’’ತಿ ಆಹ.

‘‘ಸೋತಾನಂ ‘ಕಿಂ ನಿವಾರಣ’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಸೋತಾನಂ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ ಕಿಂ? ಉದಾಹು ವೀತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋತಾನಂ ಕಿಂ ನಿವಾರಣನ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಘಾತಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಇದಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಘಾತಂ ವೋದಾನಂ, ಉದಾಹು ವುಟ್ಠಾನಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ವೋದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹಿ, ‘ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಸೋತಾನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ ಕಿಂ? ಉದಾಹು ವೀತಿಕ್ಕಮನಂ, ಸಮುಗ್ಘಾಟಂ ವಾ ಪುಚ್ಛತಿ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸೋತಾನಂ…ಪೇ… ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಇದಂ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟಂ ವೋದಾನಂ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ವುಟ್ಠಾನಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ; ತಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಕತಮೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾಯಂ –

‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ,)

ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೪೧ ಚೂಳನಿ. ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೬೦, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪) –

ಗಾಥಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ಅಜಿತ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಸವನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸೋತಾನಂ ಯಂ ನಿವಾರಣಂ, ಸಾ ಸತಿ ಹೋತಿ; ತಂ ಸತಿಂ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರನ್ತಿ ಅಹಂ ಬ್ರೂಮಿ; ಏತೇ ಸೋತಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ. ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ. ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಪಿಧೀಯನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ.

‘‘ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ಭಗವಾ ಆಹ – ‘‘ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಸತಿಯಾ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಣಕಿಚ್ಚಂ ಸಿದ್ಧಂ ಕಿಂ, ವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಸತಿಯಾ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಣಕಿಚ್ಚಂ ಸಿದ್ಧಂ ಕಿಂ, ಕತಮಾಯ ಸತಿಯಾ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಣಕಿಚ್ಚಂ ಸಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾತಿ ರೂಪಕಾಯೇ ಗತಂ ಕೇಸಾದಿಕಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ. ಭಾವಿತಾಯಾತಿ ಕಾಯಗತಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನತೋ ವಿರಜ್ಜನತೋ ನಿರೋಧನತೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಭಾವಿತಾಯ. ಏವಞ್ಹಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ; ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸುಖಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ; ಅನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅತ್ತಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ; ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ನನ್ದಿಂ ಪಜಹತಿ; ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ರಾಗಂ ಪಜಹತಿ; ನಿರೋಧೇನ್ತೋ ಸಮುದಯಂ ಪಜಹತಿ; ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋ ಆದಾನಂ ಪಜಹತೀತಿ. ಬಹುಲೀಕತಾಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಮಾಸಮ್ಪಿ ಸಂವಚ್ಛರಮ್ಪಿ ಸತ್ತಸಂವಚ್ಛರಮ್ಪಿ ಬಹುಲೀಕತಾಯ. ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪವತ್ತಿದ್ವಾರಭಾವೇನ ಠಿತಂ ಚಕ್ಖುಂ, ನಿಗ್ಗಹಿತಾಗಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನಾವಿಞ್ಛತೀತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಸಹಿತಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ, ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ನಾಕಡ್ಢತಿ, ಮನಾಪಿಕೇಸು ರೂಪೇಸು ನಾವಿಞ್ಛತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅಮನಾಪಿಕೇಸು ರೂಪೇಸು ನ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ. ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ಭಾವಿತಾಯ ಬಹುಲೀಕತಾಯ ಸೋತಂ ನಾವಿಞ್ಛತಿ. ಮನಾಪಿಕೇಸು ಸದ್ದೇಸು…ಪೇ… ಅಮನಾಪಿಕೇಸು ಸದ್ದೇಸು ನ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವತೋ ಕಾತಬ್ಬಾ.

‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ನಾವಿಞ್ಛತಿ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಂವುತನಿವಾರಿತತ್ತಾ ನಾವಿಞ್ಛತಿ ನ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ. ‘‘ಕೇನಾರಕ್ಖೇನ ತೇ ಸಂವುತನಿವಾರಿತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ಸತಿಆರಕ್ಖೇನ ತೇ ಸಂವುತನಿವಾರಿತಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ. ‘‘ಸತಿಆರಕ್ಖೇನ ಸಂವುತನಿವಾರಿತಭಾವೋ ಕೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ತಸ್ಮಾ ಸತಿಆರಕ್ಖೇನ ಸಂವುತನಿವಾರಿತತ್ತಾ ಸಂವುತನಿವಾರಿತಜಾನನಕೋ ಭಗವಾ ‘‘ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣ’’ನ್ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸತಿಆರಕ್ಖೇನ ಸಂವುತನಿವಾರಿತಭಾವೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪಞ್ಞಾ ಸತ್ಯಾನುಗಾತಿ ಕಿಚ್ಚಮೇವೇತ್ಥ ಅಧಿಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

‘‘ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣ’’ನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತ್ಥೋ ‘‘ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ. ಅನುಸಯಾತಿ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾದಯೋ. ಪಹೀಯನ್ತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಅನುಸಯೇಸು ಪಞ್ಞಾಯ ಪಹೀನೇಸು ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಕಿಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ‘‘ಪಹೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ? ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ.

‘‘ತಂ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಕಿಂ ವಿಯ ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಂ ಯಥಾ ಖನ್ಧವನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಖನ್ಧವನ್ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಕುದಾಲಾದಿನಾ ಭೂಮಿಂ ಖಣಿತ್ವಾ ಅನವಸೇಸಮೂಲುದ್ಧರಣೇ ಕತೇ ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಙ್ಕುರಸನ್ತತಿಪಿ ಕುದಾಲಾದಿನಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾವ ಭವತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅನುಸಯೇಸು ಪಹೀನೇಸು ಅನುಸಯಾನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸನ್ತತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪಿದಹಿತಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ ಭವತಿ. ಕೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ಭವತಿ? ಪಞ್ಞಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಭಾವೋ ಕಥಂ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅನುಸಯಾನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸನ್ತತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಭಾವೋ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಇಮೇಸು ಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ, ಪಿಧಾನಞ್ಚ ಅಜಾನನ್ತೇನ ವಾ ಸಂಸಯಿತೇನ ವಾ ಸಂವರಪಿಧಾನಾನಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ಚೇವ ಸತಿಪಞ್ಞಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತೇಸು ಚ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ಪಞ್ಹೋ ನೀವರಣವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಪಮಾದಜಪ್ಪಾನಂ ವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಲೋಕಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ’’ತಿಆದಿಕೋಪಿ ಪಞ್ಹೋ ಸಂವರಪಿಧಾನಾನಂ ವಸೇನ ದುವಿಧೋಪಿ ಏಕತ್ಥವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ‘‘ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಸೋತಾನಂ ಬಹುಭಾವತೋ ವಾ ‘‘ಬಹುಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ; ತಥಾ ಪನ ಅವತ್ವಾ ಸೋತೇ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸಂವರಪಿಧಾನಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ‘‘ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತದನುಸಾರೇನ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿಪಿ ಲೋಕಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ನೀವರಣಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಸೇನ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಂ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ನಯದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ದೇಸನಾಕಾಲೇ ವುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಸನ್ಧಿಮಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ರಚಿತನಿಯಾಮೇನೇವ ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹಸ್ಸ ಚೇವ ಪಞ್ಹಂ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ, ಪಟಿಞ್ಞಞ್ಚ ಅಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಚ ವಿಚಯಹಾರೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ದೇಸನಾಕಾಲೇ ವುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹಸ್ಸ ಚೇವ ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಠಪೇತ್ವಾ, ಪಟಿಞ್ಞಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಚ ಯೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ವಿಭತ್ತೋ, ಸೋ ವಿಚಯಹಾರೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಚಯಂ ವಿಭಜೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ತೇಸು ವಿಚೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನೀ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ವಿಚಯಾಕಾರದಸ್ಸನಾನನ್ತರಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಗಾಥಾತ್ಥೋ ತಾವ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ – ಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನೇನ ಸೋತನಿರುಜ್ಝನಂ ವುತ್ತಂ, ಯಾಯ ಸತಿಯಾ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನೇನ ಸೋತನಿರುಜ್ಝನಂ ವುತ್ತಂ, ಸಾಯಂ ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸಾಯಂ ಸತಿ ಚ ತಾಹಿ ಪಞ್ಞಾಸತೀಹಿ ಅಸೇಸಂ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಞ್ಚೇವ ರೂಪಞ್ಚ, ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ಕತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝಮಾನೇ ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀತಿ ಮಾರಿಸ ಮೇ ಮಯಾ ಪುಟ್ಠೋ ತ್ವಂ ಭಗವಾ ಮಯ್ಹಂ ಏತಂ ನಿರುಜ್ಝನಂ ಪಬ್ರೂಹಿ, ಇತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛತಿ.

ಅಜಿತ ತ್ವಂ ಯಮೇತಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ ನಿರುಜ್ಝನಂ ಮಂ ಅಪುಚ್ಛಿ, ಅಹಂ ತೇ ತವ ತಂ ನಿರುಜ್ಝನಂ ವದಾಮಿ. ಯತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇ ಪಞ್ಞಾಸತಿಸಹಿತಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸಹ ಏಕತೋ ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇ ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇನ ಏಕತೋ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ಏತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧಂ ತಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ನಾತಿವತ್ತತಿ, ತಂ ತಂ ನಾಮರೂಪನಿರೋಧಂ ಸೋ ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೋ ನಾತಿವತ್ತತೀತಿ.

‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹೇ ಅಯಂ ಅಜಿತೋ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಉಪರುಜ್ಝನಮೇವ ಪುಚ್ಛತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪಞ್ಹೇ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಯನ್ತಿ ಯೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಪಞ್ಹಂ ಅಪುಚ್ಛೀತಿ ಅಯಂ ಅಜಿತೋ. ಪಞ್ಹೇತಿ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಪಞ್ಹೇ. ಯದಿ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛನಂ ಅಯುತ್ತಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ? ನ, ಅನುಸನ್ಧೀಯತಿ ಏತೇನ ಉಪನಿರುಜ್ಝನೇನಾತಿ ಅನುಸನ್ಧೀತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಕಿಂ…ಪೇ… ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು’’ನ್ತಿ. ಅನುಸನ್ಧಿಪುಚ್ಛನೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾಪಿ ಪುಚ್ಛನತೋ ‘‘ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛನಂ ಯುತ್ತಮೇವ.

‘‘ಯಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಪುಚ್ಛಿತಾ, ತಂ ಕತಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪಟಿಪದಂ ವಿಸಯೇನ ಸಹ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೀಣೀ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖತಾನೀತಿ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ಕರೀಯನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖತಾನಿ. ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾನೀತಿ ನಿರುಜ್ಝನಂ ನಿರೋಧೋ, ಧಮ್ಮೋಪಿ ನಿರೋಧಧಮ್ಮೋವ, ತಸ್ಮಾ ನಿರೋಧೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಭಾವೋ ಯೇಸಂ ದುಕ್ಖಾದೀನನ್ತಿ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತಾನಿ ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೀಣಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಿ ಸಙ್ಖತಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ‘‘ಕಿಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿರೋಧೋ ಅಸಙ್ಖತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ‘‘ನಿರೋಧಧಮ್ಮೋ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಅಸಙ್ಖತೋ. ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾಭಾವತೋ ಅನಿರೋಧಧಮ್ಮೋ. ‘‘ಪಹಾಯಕಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಕತಮೇನ ಪಹಾಯಕೇನ ಕತಮೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ, ಕತಮಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪಹೀನೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸಮುದಯೋ ದ್ವೀಸು ಭೂಮೀಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದ್ವೀಸು ಭೂಮೀಸೂತಿ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಭೂಮೀಸು. ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋತಿ ಕಾಮಭವರಾಗೋ. ರೂಪರಾಗೋತಿ ರೂಪಭವರಾಗೋ. ಅರೂಪರಾಗೋತಿ ಅರೂಪಭವರಾಗೋ. ಸಂಯೋಜನಭೇದತೋ ದಸ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

೧೨. ಪಹಾತಬ್ಬಸಂಯೋಜನಾನಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಭಾವನಾಭೂಮಿಭೇದೇನ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ಅಮ್ಹೇಹಿಪಿ ಞಾತಾನಿ, ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಭೇದತೋ ಕಥಂ ವಿಭತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತತ್ಥ ತೀಣೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಪಹಾತಬ್ಬಸಂಯೋಜನೇಸು ಕತಮಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಕತಮಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಅತ್ತನೋ ಪಹಾಯಕಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ತೀಣೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪಹಾಯಕಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪಾದವಸೇನ. ‘‘ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ನಿರುಜ್ಝನಹೇತು ಹೋತು, ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ಯೇನ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಅರಹಾ ‘‘ಮೇ ಜಾತಿ ಖೀಣಾ’’ತಿ ಏವಂ ಜಾನಾತಿ, ಇದಂ ಜಾನನಹೇತು ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಖಯೇ ಜಾತಿಕ್ಖಯೇ ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ. ಯಂ ಯೇನ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಅರಹಾ ‘‘ಇತ್ಥತ್ತಾಯ ಅಪರಂ ನ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಇದಂ ಪಜಾನನಹೇತು ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಪನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನೇ ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜಾನನಹೇತು ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯಞಾಣಾನಿ ಪಹಾಯಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ‘‘ತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಕದಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಾಪುಣನ್ತಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝತು, ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣನ್ತಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝತು, ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕದಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯಞ್ಚ ಖಯೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದ್ವೇತಿ ಕಿಚ್ಚಭೇದೇನ ದ್ವೇ, ಸಭಾವತೋ ಪನ ಏಕಾವ.

‘‘ಪಜಾನನಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಏಕಮೇವ, ಕಥಂ ದ್ವೇ ಸಿಯು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣಪಞ್ಞಾಭೇದೇನ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಾತಿ ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಗಾಥಾಯಂ ಸೋತಪಿಧಾನಕಿಚ್ಚೇನ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನನಸಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ. ಯಥಾದಿಟ್ಠಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಪಿಲಾಪನಟ್ಠೇನ ಓಗಾಹನಟ್ಠೇನ ಸತಿ ನಾಮ.

೧೩. ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ನಾಮರೂಪಞ್ಚಾ’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಞಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ನಾಮರೂಪಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟಭೇದೇ ಭವತ್ತಯೇ. ತತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತನಾಮರೂಪಸಮುದಾಯೇ. ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ನ ವುತ್ತಂ, ಪಚುರಜನಸ್ಸ ಪನ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹಣೀಯಸಭಾವಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ವಿಭಾಗಂ ಜಾನನ್ತೇಹಿ ಪನ ‘‘ನಾಮಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ರೂಪಂ ಪನ ನ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಸಹಜಾತ’’ನ್ತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಞಾಸತಿಸಹಿತಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ. ನಿರೋಧನ್ತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ.

ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ…ಪೇ… ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪಾರಾಯನೇ ಆಹ. ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವಾತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಯಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಪುಚ್ಛಿತಾ, ಸಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಕತಮೇನ ಅಧಿಗಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಚತುರಿದ್ಧಿಪಾದಮುಖೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಮುಖೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾ, ಚತುರಿದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾಯ ಚ ಚತ್ತಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಮೂಲಭೂತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಮೂಲಭೂತಾನಿ ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಸತಿ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸಮಾನಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾಯ ಏಕನ್ತೇನ ಸಮಾಧಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೋ, ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಗಾಥಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನೇನ ಚ ಸಮಾಧಿಕಿಚ್ಚಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚಾ’’ತಿ. ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ವೀರಿಯೇನ ಸಿಜ್ಝತಿ, ನ ವಿನಾ ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚಾ’’ತಿ.

ಇಮೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಾ ಸಿಜ್ಝನ್ತೇಸು ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಯಾ ಸದ್ದಹನಾ ಓಕಪ್ಪನಾ ಸಿದ್ಧಾ, ಇದಂ ಸದ್ದಹನಓಕಪ್ಪನಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಿದ್ಧಂ, ‘‘ತೇಸು ಮೂಲಭೂತೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸಿದ್ಧೇಸು ಕತಮೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಕತಮೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಿದ್ಧೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಿನಾ ಅಯಂ ಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಸತ್ಯಾದೀಸು. ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾತಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಸಿದ್ಧೋ ಛನ್ದೋ ಅಧಿಪತೀತಿ ಸದ್ಧಾಧಿಪತಿ, ಸದ್ಧಾಧಿಪತಿನಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ. ಛನ್ದಸಮಾಧೀತಿ ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ, ಪಹಾನಂ ಪಹಾನಹೇತು ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಪಹಾನನ್ತಿ ಚ ಪಜಹತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸೇ ಏತೇನ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾತಿ ಪಹಾನನ್ತಿ ಕರಣಸಾಧನತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನಾತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಬಲೇನ. ಭಾವನಾಬಲೇನಾತಿ ಮಹಗ್ಗತಭಾವನಾಬಲೇನ.

‘‘ಸೋ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ಸಯಂ ಕೇವಲೋವ ಪಹಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಅಸ್ಸಾಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಸೀಸೇನ ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಜನಕಾ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾ, ತೇ ಚ ಯಾವ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ, ತಾವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸರಣತೋ ಚ ಸರಾ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪತೋ ಚ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾ. ಯೋ ಪನ ‘‘ಸರಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಚಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಪುರಿಮಕೋ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ವಾ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಚ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನತಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ ಪಹಾನಹೇತುಪಧಾನಂ ವಾ, ‘‘ಇಮೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಕಿಂ ಭಾವೇನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ತದುಭಯಞ್ಚ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಛನ್ದೋ ಏವ ಅಧಿಪತಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ, ಛನ್ದಾಧಿಪತಿಸಮಾಧಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಛನ್ದಂ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೪೩೨). ಛನ್ದಹೇತುಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ, ಛನ್ದಾದಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ, ಛನ್ದಾಧಿಪತಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ ಸಮಾಧೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಧಾನಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ, ಪಧಾನಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ನಿವತ್ತಾಪಿತಾ, ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ಚ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ ಚಾತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ, ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಛನ್ದ…ಪೇ… ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತಂ…ಪೇ… ಗತಂ. ಇಜ್ಝತಿ ಸಮಿಜ್ಝತಿ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಕೋಟ್ಠಾಸೋ, ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ, ಇದ್ಧಿಪಾದಚತುತ್ಥೋ. ಇಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ತಾಯ ಸತ್ತಾ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಾದೋ, ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ. ಇದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತೋಪಿ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ತಂ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ತದಙ್ಗವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ. ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ತದಙ್ಗವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ. ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ತದಙ್ಗನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ. ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗವಸೇನ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ದುವಿಧೋ. ತತ್ಥಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ, ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನಭಾವೇನ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ, ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ನಿಬ್ಬಾನಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗೋತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಯಥಾವುತ್ತವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಂ ಪರಿಣಮತಿ, ಪರಿಣತಂ ವಾ ಪರಿಪಚತಿ ಪರಿಪಚನಂ ಕರೋತೀತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮೀ, ತಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿಂ.

ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾಕಾರೋ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾಕಾರೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ. ಸಂಖಿತ್ತವಸೇನ ಪನ ಠಪಿತಂ ಪಾಠಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಠಪೇಸ್ಸಾಮಿ. ಕಥಂ? –

‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ. ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ವಾ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಾ, ಇದಂ ಪಹಾನಂ. ತತ್ಥ ಯೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಾ ಸರಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ. ಇತಿ ಪುರಿಮಕೋ ಚ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ, ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ ಇಮೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತದುಭಯಂ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿಂ.

‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ. ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ವಾ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಾ, ಇದಂ ಪಹಾನಂ. ತತ್ಥ ಯೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಾ ಸರಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ. ಇತಿ ಪುರಿಮಕೋ ಚ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ, ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ ಇಮೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತದುಭಯಂ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿಂ.

‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿ, ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ವಾ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಾ, ಇದಂ ಪಹಾನಂ. ತತ್ಥ ಯೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಾ ಸರಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ. ಇತಿ ಪುರಿಮಕೋ ಚ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನತಾಯ ಚ ಪಹಾನಂ ಇಮೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತದುಭಯಂ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿ’’ನ್ತಿ.

ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ವೀರಿಯಸಮಾಧೀತಿ ವೀರಿಯಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ. ಚಿತ್ತಸಮಾಧೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ. ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧೀತಿ ವೀಮಂಸಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ವಾ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧೀತಿ.

ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪೇನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ ಕತಾ, ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುರೂಪೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಾ ಗಮ್ಭೀರತೋ ವಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ.

೧೪. ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಏವಂ ಸತಿ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿಯೇವ ಞಾಣಮೂಲಕೋ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞೇ ತಯೋ ಸಮಾಧಯೋ ಅಞ್ಞಾಣಮೂಲಕಾ ಅಞ್ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಅಞ್ಞಾಣಪವತ್ತಿಯೋ ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಮಾಧಯೋ ಞಾಣಮೂಲಕಾದಯೋಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಸಮಾಧಿ ಞಾಣಮೂಲಕೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ, ವೀರಿಯಸಮಾಧಿ, ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿ, ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧೀತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಸಮಾಧಿ. ಞಾಣಮೂಲಕೋತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿನಾನಾವಜ್ಜನವೀಥೀಸು ಪವತ್ತಂ ಉಪಚಾರಞಾಣಮೂಲಕೋ. ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋತಿ ಅಧಿಗಮಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ. ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಅನುಪರಿವತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ನಾನಾವಜ್ಜನೂಪಚಾರಞಾಣಂ ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಞಾಣಂ ವಾ ಮೂಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಮೂಲಕೋ, ಉಪಚಾರಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ, ಅಪ್ಪನಾಞಾಣಂ ಅನುಪರಿವತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ. ಸಬ್ಬಂ ವಾ ಉಪಚಾರಞಾಣಂ ಮೂಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಮೂಲಕೋ. ಅಪ್ಪನಾಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ. ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಂ ಅನುಪರಿವತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ಅನುಪರಿವತ್ತನಂ ವಾ ಅನುಪರಿವತ್ತಿ, ಞಾಣಸ್ಸ ಅನುಪರಿವತ್ತಿ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ, ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ. ಞಾಣಂ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಮೇವ.

ಯಥಾ ಪುರೇ ತಥಾ ಪಚ್ಛಾತಿ ಯಥಾ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಆದಿಚತುಬ್ಬಿಧಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಪುರೇ ಅತೀತಾಸು ಜಾತೀಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಸುಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟೇಸು ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಸ್ಸ, ಪರೇಸಂ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ ತಥಾ ತಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾಸು ಜಾತೀಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಸುಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟೇಸು ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಸ್ಸ, ಪರೇಸಂ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾ ತಥಾ ಪುರೇತಿ ಯಥಾ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಅನಾಗತೇಸು ಸತ್ತಸುಯೇವ ದಿವಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂಯೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ, ತಥಾ ತಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪುರೇ ಅತೀತೇಸು ಸತ್ತಸುಯೇವ ದಿವಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂಯೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಥಾ ದಿವಾ ತಥಾ ರತ್ತಿನ್ತಿ ಯಥಾ ಚಕ್ಖುಮನ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ದಿವಸಭಾಗೇ ಸೂರಿಯಾಲೋಕೇನ ಅನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾ ಆಪಾಥಗತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ರೂಪಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನಪಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ತಥಾ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇಪಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ. ಯಥಾ ರತ್ತಿಂ ತಥಾ ದಿವಾತಿ ಯಥಾ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇಪಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ, ತಥಾ ದಿವಸಭಾಗೇ ಸುಖುಮಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಕೇನಚಿ ಪಾಕಾರಾದಿನಾ ತಿರೋಹಿತಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಅತಿದೂರಟ್ಠಾನೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಯಥಾ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿವಸಭಾಗೇ ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಸುಖುಮಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಕೇನಚಿ ಪಾಕಾರಾದಿನಾ ತಿರೋಹಿತಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಅತಿದೂರಟ್ಠಾನೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ, ತಥಾ ರತ್ತಿಭಾಗೇಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಸುಖುಮಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಕೇನಚಿ ಪಾಕಾರಾದಿನಾ ತಿರೋಹಿತಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಅತಿದೂರಟ್ಠಾನೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಸ್ಸ ವಾ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ, ನ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನನ್ತಿ ಅಯಂ ನಯೋಪಿ ನೇತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ –

‘‘ಯಥಾ ಪುರೇತಿ ಯಥಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ ಚ ರೂಪಾಯತನೇ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಸದ್ದಾಯತನೇ ಚ ನೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೪).

‘‘ಞಾಣಮೂಲಕಾದಿಸಮಾಧಿನಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವಾದಿಸಹಿತೇನ ಕಿಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇತಿ ವಿವಟೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ. ಅಪರಿಯೋನದ್ಧೇನಾತಿ ನೀವರಣಾದಿವಿಗಮನೇನ. ಸಪ್ಪಭಾಸಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಭಾವೇತಿ. ಇದ್ಧಿಪಾದಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಹಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಸಹಭೂನಿ ಕುಸಲಾನಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸತಿನ್ದ್ರಿಯಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇ ನಿರುಜ್ಝಮಾನೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಭಾವೇನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತ್ತಾ. ಏವಂ ಮಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸತಿ ಚ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

‘‘ಕಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ನಾಮರೂಪಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಾಮರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸತಿ ಚಾತಿ ವುತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಏವಂ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ಪನ ನಾಮರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಾಮರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಾಮರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಮಗ್ಗೇನ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಂ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಂ, ಭೂತುಪಾದಾರೂಪಞ್ಚ. ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೇತು ಅಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುಕಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ. ಹೇತೂತಿ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ ಕಿಲೇಸೋ. ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಅನಾಹಾರನ್ತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ. ಅನಭಿನನ್ದಿತನ್ತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಅನಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ. ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕನ್ತಿ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿಸನ್ದಹನರಹಿತಂ. ನ್ತಿ ತಾದಿಸಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಅಹೇತೂತಿ ನತ್ಥಿ ಹೇತುಸಙ್ಖಾತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಇಮಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಅಹೇತು. ಅಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಹಾಯವಿರಹೇನ ನತ್ಥಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ. ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ.

‘‘ಪಞ್ಞಾಸತೀನಞ್ಚೇವ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ನಿರುಜ್ಝನಭಾವೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪಞ್ಞಾಸತೀನಞ್ಚೇವ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಚ ನಿರುಜ್ಝನಭಾವಜಾನನಕೋ ಭಗವಾ ಯಥಾನಿರುಜ್ಝನಭಾವದೀಪಕಂ ‘‘ಯಮೇತಂ…ಪೇ… ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಗಾಥಾವಚನಂ ಆಹ. ತೇನ ಗಾಥಾವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಮಯಾ ವುತ್ತೋ ನಿರುಜ್ಝನಭಾವೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋಯೇವಾತಿ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಸತಿನಾಮರೂಪಾನಂ ನಿರುಜ್ಝನಂ ಅಜಾನನ್ತೇನ ತತ್ಥ ವಾ ಸಂಸಯನ್ತೇನ ಅಜಿತೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ಪಞ್ಞಾದೀನಂ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಮ್ಮತೋ ವಾ ಅನೇಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ವಾ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ. ‘‘ಸರೂಪದಸ್ಸನವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ವಾ ಅನೇಕಾಧಿಟ್ಠಾನವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನವಿಸ್ಸಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವಾ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ಚ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನೇಸು ಏಕತೋ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಕಥಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ಚ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಿಚಯಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾಸೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –

‘‘ಏವಂ ಅನುಸನ್ಧಿಪುಚ್ಛಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ, ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಚ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಇದಾನಿ ತಾ ಸಹ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾಸೇ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೪) –

ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾಯಂ ಅತ್ಥೋ – ಇಧ ಸಾಸನೇ ಯೇ ಅರಹನ್ತೋ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪುಥೂ ಬಹೂಯೇವ ಸತ್ತ ಜನಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಾದಿಸಿಕ್ಖಮಾನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಅರಹನ್ತಾವಞ್ಚೇವ ಸೇಕ್ಖಾನಞ್ಚ ಇರಿಯಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಮೇಂ ಮಹಾ ಪುಟ್ಠೋ ನಿಪಕೋ ತ್ವಂ ಭಗವಾ ಪಬ್ರೂಹಿ ಮಾರಿಸ ಇತಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಆಹಾತಿ.

೧೫. ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಕಿತ್ತಕಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪದತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಿತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಯೇ ಚ …ಪೇ… ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ಯೇ ಪಞ್ಹಾ ಪುಚ್ಛಿತಾ, ತೇ ಪಞ್ಹಾ ತಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ತಯೋ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಿಸ್ಸ…ಪೇ… ಯೋಗೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಕ್ಖಾ ಅರಿಯಾ ಚ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಅರಿಯಾ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಹಾನಞ್ಚಾತಿ ಸೇಖಾಸೇಖವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಪ್ಪಹಾನಾನಿ, ತೇಸಂ ಯೋಗೋತಿ ಸೇಖಾ…ಪೇ… ಯೋಗೋ, ತೇನ ಸೇಖಾ…ಪೇ… ಯೋಗೇನ. ಏವಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಧಿನಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾಸೇ…ಪೇ… ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ, ತಸ್ಮಾ ತಯೋ ಪಞ್ಹಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾಸೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸೇಕ್ಖಾನಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ಯೇ ಚ ಸೇಕ್ಖಾ ಪುಥೂ ಇಧಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನಂ ಸೇಕ್ಖಸಿಕ್ಖನಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ‘‘ತೇಸಂ ಮೇ ನಿಪಕೋ ಇರಿಯಂ, ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹಿ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ‘‘ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ಅನೇಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ವಾ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ.

ಸತ್ತಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ತಸ್ಸಂ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ಕತಮಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಗಾಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ. ‘‘ಕಾಮೇಸು…ಪೇ… ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಗಾಥಾ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ. ಕಾಮೇಸೂತಿ ಕಾಮೀಯನ್ತೀತಿ ಕಾಮಾ, ತೇಸು ಕಾಮೇಸು. ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯ. ಮನಸಾ ನಾವಿಲೋಸಿಯಾತಿ ಆವಿಲಭಾವಕರೇ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಚೇವ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹನ್ತೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಮನಸಾ ಅನಾವಿಲೋ ಸುಪ್ಪಸನ್ನೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿನಾ ಪರಿತುಲಿತತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಕುಸಲೋ ಛೇಕೋ. ಸತೋತಿ ಕೇಸಾದೀಸು ಸರತೀತಿ ಸತೋ. ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ಭಯಾದಿತೋ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು. ಪರಿಬ್ಬಜೇತಿ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಭಾವೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಮವತ್ಥುಕಾಮೇ ಪರಿ ಸಮನ್ತತೋ ವಜ್ಜೇಯ್ಯ.

ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾಯಂ ‘‘ನಿಪಕೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಪಸಂಸಿತೇನ ಭಗವತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಯೇನ ಅನಾವರಣಞಾಣೇನ ಉಕ್ಕಂಸಗತೇನ ಪಕ್ಕಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಂ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ತಾವ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭೇದೇಹಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅನಾವರಣಞಾಣೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ ಕತಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಅತೀತೇ ಅಂಸೇತಿ ಅತೀತಭವೇ ಸಪರಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಞ್ಞಾಣೇನ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಭಗವತೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ. ಅನಾಗತೇ ಅಂಸೇತಿ ಅನಾಗತಭವೇ ಸಪರಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಅಂಸೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಭವೇ ಸಪರಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ.

‘‘ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಕತರಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಘಾತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಘಾತವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವೇ ಸಪರಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತದನುಸಾರೇನ ಅತೀತಾನಾಗತಕೋಟ್ಠಾಸೇಸುಪಿ ಕತರಸ್ಮಿಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಘಾತವಿಸಯಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕೋ ಚಾತಿ ಕ್ವ ಕತರಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಪುಚ್ಛಿ.

ಅನಿಚ್ಚೇ, ದುಕ್ಖೇ, ಅನತ್ತನಿಯೇ ಚ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ ಯಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞಾಣಾದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತೋ ಸಭಾವೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ ಭವತಿ, ನ ಸಪರಕ್ಖನ್ಧಾದಿದಸ್ಸನಮತ್ತಪಟಿಘಾತೋ. ಏತೇನ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದುರಭಿಸಮ್ಭವಂ, ಭಗವತೋ ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭಗವತೋ ಹಿ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯವಿಭಾವನೇನ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಂ ಲಭನ್ತಿ. ‘‘ಭಗವತೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಪಟಿಘಾತಾಭಾವೇನ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತಭಾವೋ ಕತಮಾಯ ಉಪಮಾಯ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಾಕಟೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಉಪಮಾಯ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಇಧಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇಧ ಸತ್ತಲೋಕೇ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ಆಕಾಸೇ ತಾರಕಾನಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಗಣನಸಙ್ಕೇತೇನ ‘‘ಏತ್ತಕಾನೀ’’ತಿ ನೋ ಚ ಜಾನೇಯ್ಯ ಯಥಾ, ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ ಅಯಂ ಅಞ್ಞಾಣದಸ್ಸನಸಭಾವೋ ಭವತಿ.

ಭಗವತೋ ಪನ ತಥಾ ಅಭಾವತೋ ಕೇನಚಿ ಅಞ್ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸನೇನ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಭಗವತೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಹತಭಾವೋ ಕಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅನಾವರಣಞಾಣದಸ್ಸನಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ನಿಪಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಭಗವತೋ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭೇದೇಹಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಗಾಥಾಯ ‘ಇರಿಯ’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ಕಥಂ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸೇಖೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ. ಸೇಖೇನಾತಿ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ರಜನೀಯೇಸು ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಗೇಧಾ ಚಿತ್ತಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೀಯೇಸು ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ದೋಸಾ ಚಿತ್ತಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ತೇಸು ಗೇಧದೋಸೇಸು ಕತಮಂ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯಂ ಕತಮಂ ಪದಮಾಹಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ಇಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಗೇಧದೋಸೇಸು. ಇಚ್ಛಾತಿ ರಾಗಿಚ್ಛಾ. ಮುಚ್ಛಾತಿ ಲೋಭಮೋಹಸಹಗತಮೋಹಮುಚ್ಛಾ. ಪತ್ಥನಾತಿ ರಾಗಪತ್ಥನಾ. ಪಿಯಾಯನಾತಿ ತಣ್ಹಾಪಿಯಾಯನಾವ, ನ ಮೇತ್ತಾಪಿಯಾಯನಾ. ಕೀಳನಾತಿ ಗೇಧಕೀಳನಾ. ಏತಾನಿ ಹಿ ಗೇಧಪರಿಯಾಯವಚನಾನಿ. ತಂ ಗೇಧಸಙ್ಖಾತಂ ಇಚ್ಛಾದಿಕಂ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಕಾಮೇಸು ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಕಾರೇನ ಆಹ.

ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಘಾತಂ ದೋಸಂ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಕಾರೇನ ಆಹಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಗೇಧದೋಸಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಆಹಾತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ತಂ ಕೇನ ಅತ್ಥೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಥಾ ಹಿ ಸೇಖೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ರಜನೀಯೇಸು ಅಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತೋ ಸೇಖೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಲೋಭಪಧಾನಂ ಕಿಲೇಸಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಞ್ಚ ಫಾತಿಂ ಅಭಿವಡ್ಢನಂ ಕರೋತಿ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೀಯೇಸು ಆವಿಲೋ ಸೇಖೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ದೋಸಪಧಾನಂ ಕಿಲೇಸಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಞ್ಚ ಫಾತಿಂ ವಡ್ಢನಂ ಕರೋತಿ, ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಅತ್ಥೇನ ತಂ ಮಮ ವಚನಂ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಕಿಂ ಪನ ಅನಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತೋ, ಅನಾವಿಲೋ ಚ ಸೇಕ್ಖೋ ಅಗೇಧದೋಸನಿವಾರಣಮೇವ ಕರೋತಿ, ಉದಾಹು ಉತ್ತರಿಪಿ ಪಟಿಪದಂ ಪೂರೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಪಿ ಪಟಿಪದಂ ಪೂರೇತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಪನ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ನತ್ಥಿ ಆವಿಲಕರಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸಙ್ಕಪ್ಪವಿಹಿಂಸಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಇಚ್ಛಾದಿಗೇಧಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತೋ ವಾಯಮತಿ ಕುಸಲವಾಯಾಮಂ ಪವತ್ತೇತಿ. ‘‘ಕಥಂ ವಾಯಮತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸೋತಿ ಉಪರಿಭಾವನಾಮಗ್ಗಭಾವತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸೇಕ್ಖೋ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ಸಕ್ಕಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನೇವ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೫-೧೬) ಜಾನಿತುನ್ತಿ ನ ವಿಭತ್ತೋ.

೧೬. ಯೇನಾತಿ ಅಸುಭಾದೀನಂ ಅನುಸ್ಸರಣಲಕ್ಖಣೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ತಣ್ಹಾಮಯಿತವತ್ಥೂಸು ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಸಹಜಾತಂ ವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಅಸುಭಾದಿಅನುಸ್ಸರಣಲಕ್ಖಣಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯೇನ ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯೇನ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇನ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ…ಪೇ… ನಾಧಿವಾಸೇತಿ, ಇದಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಯಾ ಸದ್ದಹನಾ ಓಕಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನಾವಿಲಭಾವತೋ ಇದಂ ಸದ್ದಹನಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಇಮಾನಿ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ.

ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಸಯೇ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವಂ ನ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯುಂ, ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಅರಹನ್ತಿ, ‘‘ಕತಮಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ವಿಸಯೇ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವಂ ಪವತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಇದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸು ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಕಿಂ ನು ಸೇಕ್ಖೋ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇವ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ ಥೋಮಿತೋ, ಉದಾಹು ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಪಮುಖೇಹಿ ವುತ್ತೋ ಥೋಮಿತೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಸೇಖೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಏವಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ಸೇಖೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ ಥೋಮಿತೋ ಅನಾವಿಲತಾಯ ಮನಸಾತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅನಾವಿಲತಾ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭಗವತಾ ‘‘ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅನಾವಿಲತಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬಾತಿ.

೧೭. ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕಥಂ ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಞಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ಪಟಿಪದಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಕುಸಲೋ ಛೇಕತರೋತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ ಥೋಮಿತೋ ಅನಾವಿಲತಾಯ ಮನಸಾತಿ. ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಯಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಕೋಸಲ್ಲಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತೇ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ತಾವ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಕೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ ಲೋಕೋ ನಾಮ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ, ಭವಲೋಕೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋತಿ ತಿವಿಧೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತತ್ಥ ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮಟ್ಠೋ ಕಿಲೇಸಜನನಟ್ಠೇನ ಕಿಲೇಸೋ, ಕುಸಲಾದಿಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ. ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮಟ್ಠೋ ಭವನಟ್ಠೇನ ಭವೋ, ವುತ್ತನಯೇನ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಭವಲೋಕೋ. ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಧಮ್ಮಟ್ಠೋ ಆಧಿಪಚ್ಚಟ್ಠಯೋಗವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಪತ್ತನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋ.

‘‘ತೀಸು ಲೋಕೇಸು ಕತಮೇನ ಕತಮೋ ಸಮುದಾಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸದ್ಧಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸೋತಿ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಿಲೇಸಲೋಕಸಙ್ಖಾತೇ ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮೇ, ಭವಲೋಕಸಙ್ಖಾತೇ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇ ಚ ತಂತಂಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ಠಿತೋ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅತ್ತಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ.

‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅತ್ತಸನ್ತಾನೇಸು ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನವಸೇನ ವುಡ್ಢಾಪಿಯಮಾನೇಸು ಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನೇಯ್ಯಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ. ಪರಿಞ್ಞಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಸಲಕ್ಖಣತೋ, ಪಚ್ಚಯತೋ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಪಞ್ಞಾ. ‘‘ಸಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ಕತಿವಿಧೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಾ ದುವಿಧೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಭಾವನಾಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ದುವಿಧೇನ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ. ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಚ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಜನಿಕಾಯ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೭). ಭಾವನಾಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಭಾವನಾಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಜನಿಕಾಯ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಸಾ ದುವಿಧೇನಾ’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಅತಿಸಙ್ಖೇಪೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯದಾತಿ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನುಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೇ. ಸೇಖೋತಿ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲತಾಯ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋ ಚೇವ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಕೋ ಚ. ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ ರೂಪಾದಿಕಂ ಸಙ್ಖಾರಂ. ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಾದಿಞಾಣೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಸಹಗತೇನ. ತಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಚೇವ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಕಸ್ಸ ಚ. ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೋ ಚೇವ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಕಸ್ಸ ಚ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೋ ಚ. ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸನಕೋಸಲ್ಲಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಚೇವ ಭಾವನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಾದಿಕಞ್ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾಪನವಸೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಯಂ ಞಾಣಂ ‘ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಞಾಣಂ ಕತಿವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಂ ಞಾಣಂ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ…ಪೇ... ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ತಾಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾಸು ಪಞ್ಚಸು ಅಭಿಞ್ಞಾದೀಸು ಕತಮಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಕತಮಾ ಪರಿಞ್ಞಾ, ಕತಮಂ ಪಹಾನಂ, ಕತಮಾ ಭಾವನಾ, ಕತಮಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾದೀಸು. ಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣೇ ಞಾಣನ್ತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಕಕ್ಖಳಾದಿಸಲಕ್ಖಣೇ, ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಫುಸನಾದಿಸಲಕ್ಖಣೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಯಂ ಞಾಣಂ ಹೇತುಫಲಜಾನನಹೇತುಜಾನನಸಙ್ಖಾತಾ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಚೇವ ಹೇತುಫಲಜಾನನಸಙ್ಖಾತಾ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಚ ಭವತಿ. ಅಯಂ ಸಲಕ್ಖಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಹೇತುಫಲಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ.

ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ. ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣೇನ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ. ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾತಿಆದೀಸು ‘‘ಇದಂ ಅನವಜ್ಜಂ ಕುಸಲಂ, ಇದಂ ಸಾವಜ್ಜಂ ಅಕುಸಲಂ, ಇದಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಜನಕಂ ಸಾವಜ್ಜಂ, ಇದಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಜನಕಂ ಅನವಜ್ಜಂ, ಇದಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಕಣ್ಹಂ, ಇದಂ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಸುಕ್ಕಂ, ಇದಂ ಕುಸಲಂ ಅನವಜ್ಜಾದಿಕಂ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ, ಇದಂ ಅಕುಸಲಂ ಸಾವಜ್ಜಾದಿಕಂ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿವಸೇನ ಗಹಿತಾ ಸಮ್ಮಸಿತಾ ಇಮೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಇದಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದಿಫಲಂ ಆನಿಸಂಸಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇನ್ತಿ. ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಉಪಚಾರಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಗಹಿತಾನಂ ಪವತ್ತಿತಾನಂ ತೇಸಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದೀನಂ ಅಯಂ ಸಚ್ಚಾನುಬೋಧಪಟಿವೇಧೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾ ಪವತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಪರಿಜಾನನಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ, ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ ಚ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಭವನ್ತಿ. ‘‘ಯೇ ಅಕುಸಲಾ, ತೇ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಾ, ಇದಂ ಪಹಾನಂ ಪಹಾನಞಾಣಂ. ‘‘ಯೇ ಕುಸಲಾ, ತೇ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಾ, ಸಾ ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾ. ‘‘ಯಂ ಅಸಙ್ಖತಂ, ಇದಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಾ, ಸಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞಾತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅವಿರುದ್ಧೋ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಅಭಿಞ್ಞಾದಯೋ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಪಞ್ಞಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ತಾಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಜಾನನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘ಕಿ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೋ ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ಜಾನನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲತ್ತಾ ಛೇಕತ್ತಾ ‘‘ಅತ್ಥಕುಸಲೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತಿ, ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ಚತುನ್ನಂ ಏಕತ್ತಾದೀನಂ ನಯಾನಂ ಯುತ್ತತಾಯ ಕೋವಿದತ್ತಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣತಾಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಕೋವಿದತ್ತಾ ‘‘ಫಲತಾಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ವಡ್ಢೀಸು ಕೋವಿದತ್ತಾ ‘‘ಆಯಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ಅವಡ್ಢೀಸು ಕೋವಿದತ್ತಾ ‘‘ಅಪಾಯಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ಅಚ್ಚಾಯಿಕೇ ಕಿಚ್ಚೇ ವಾ ಭಯೇ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ, ಭಯಸ್ಸ ವಾ ತಿಕಿಚ್ಛನಸಮತ್ಥೇ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಕಾರಣೇ ಕೋವಿದತ್ತಾ ‘‘ಉಪಾಯಕುಸಲೋ’’ತಿ ಚ ಮಹನ್ತೇಸು ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ‘‘ಮಹತಾ ಕೋಸಲ್ಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತಿ. ‘‘ತಸ್ಸ ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅತ್ಥಾದೀಸು ಕುಸಲಭಾವೋ ಕಥಂ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಞ್ಞಾತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕತ್ಥ ಪವತ್ತೇನ ಸತಿಸಹಿತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸತೋ ಕಿಮತ್ಥಂ ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇಸು ಪವತ್ತೇನ ಸತಿಸಹಿತಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸತೋ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಯೋ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಪವತ್ತೇನ ಸತಿಸಹಿತಞಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸತೋ ಅಸೇಕ್ಖಭಿಕ್ಖು, ತೇನ ಅಸೇಕ್ಖಭಿಕ್ಖುನಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಂ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇ…ಪೇ… ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನ ಸತೇನ ಸತಿಸಹಿತೇನ ಸಮ್ಪಜಾನೇನ ಞಾಣೇನ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಹರಣಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಂ.

‘‘ಯಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಇಮಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಕತಿವಿಧಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಇಮಾ ಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತಾ ಚರಿಯಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ದ್ವೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಾ ದ್ವೇ ಚರಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಾ ಚರಿಯಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಕುಸಲಾದಿಭೇದೇನ ವಾ ಅತ್ಥಕೋಸಲ್ಲಾದಿಭೇದೇನ ವಾ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಭೇದೇನ ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಇಮಾ ಚರಿಯಾ ದ್ವೇತಿ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಅನುಜಾನನವಸೇನ ದೇಸಿತಾ, ವಿಸುದ್ಧಾನಂ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಏಕಾ ಚರಿಯಾ, ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಾನಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಏಕಾ ಚರಿಯಾತಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ದ್ವೇತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

‘‘ಅಸೇಕ್ಖೋಯೇವ ಕಸ್ಮಾ ‘ಸತೋ ಅಭಿಕ್ಕಮತೀ’ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತಿ, ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋಪಿ ‘ಸತೋ ಅಭಿಕ್ಕಮತೀ’ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕತಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅರಹತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕತಕಿಚ್ಚಾನಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕತಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಯಂ ಪುಚ್ಛಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನ ಬೋಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ…ಪೇ… ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೇನ ಬೋಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ ಭವೇ. ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಇದಂ ಬೋಜ್ಝಂ ಬೋಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ ಯೋ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿನಾ ಜಾನಾತಿ,ಅಯಂ ಅಸೇಕ್ಖೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ರಾಗಸ್ಸ ಖಯಾಯ, ದೋಸಸ್ಸ ಖಯಾಯ, ಮೋಹಸ್ಸ ಖಯಾಯ ಸತೋ ಅಭಿಕ್ಕಮತಿ, ಸತೋ ಪಟಿಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತಿ. ಸೇಕ್ಖೋಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಬೋಜ್ಝಂ ಬೋಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿನಾ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸತೋ…ಪೇ… ಮೋಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಥೋಮೀಯತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕೇ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಾ? ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ.

‘‘ಕಸ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಅಭಿಕ್ಕಮನಾದಿಭಾವೋ, ರಾಗಾದೀನಞ್ಚ ಖಯಭಾವೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ. ‘‘ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮ’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ. ೧೫) ಮನಾಪಿಕೇಸು ಕಾಮೇಸು ನಾಭಿಗಿಜ್ಝನಭಾವೋ, ಅಮನಾಪಿಕೇಸು ಕಾಮೇಸು ಮನಸಾ ಅನಾವಿಲಭಾವೋ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲಭಾವೋ, ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಜನಭಾವೋ ಆಚರಿಯೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಸೋ ನಾಭಿಗಿಜ್ಝನಭಾವಾದಿಕೋ ಕಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನಾಹ ಕಾಮೇಸು…ಪೇ… ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಅಜಿತಸುತ್ತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಸುತ್ತನ್ತರೇಸು ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಜಿತಸುತ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯನಯಾನುಸಾರೇನ ಸುತ್ತನ್ತರೇಸುಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಮಹಾಥೇರೋ ವಿಚಯಹಾರಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ಅಜಿತಸುತ್ತವಸೇನ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯಂ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸುತ್ತನ್ತರೇಸುಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಾನಂ ನಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ಆಹಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೭) –

ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಅಜಿತಸುತ್ತೇ (ಸು. ನಿ. ೧೦೩೮ ಆದಯೋ; ಚೂಳನಿ. ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೫೭, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಪುಚ್ಛಾವಿಚಯಾನುಸಾರೇನ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಸುತ್ತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ವಿಭಜೇತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಅಜಿತಸುತ್ತೇ (ಸು. ನಿ. ೧೦೩೮ ಆದಯೋ; ಚೂಳನಿ. ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೫೭ ಆದಯೋ, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧ ಆದಯೋ) ವುತ್ತವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಾನುಸಾರೇನ ಸುತ್ತನ್ತರೇಸುಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಸುತ್ತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ವಿಭಜೇತಬ್ಬೋ.

ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮೋ ಸುತ್ತಅನುಗೀತಿವಿಚಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅನುಗೀತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ನೀಹರಿತಸುತ್ತಸ್ಸ. ಅನುಗೀತೀತಿ ಸುತ್ತನ್ತರದೇಸನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಅನುಗೀತಿ. ಅತ್ಥತೋ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗೀತಿಯಾ ಅತ್ಥತೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸುತ್ತೇನ ಸಮಾನಾ ಸದಿಸೀ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಸುತ್ತೇ ಅನುಗೀತಿ ಸುತ್ತತ್ಥತೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಅಸಮಾನೇ ಕೋ ನಾಮ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅತ್ಥಾಪಗತಂ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಂ ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಅಸಮಾನೇ ದೋಸೋ ವುತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಅಸಮಾನೇ ಪನ ಕೋ ನಾಮ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋಪಿ ದುನ್ನಯೋ ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಸದೋಸತ್ತಾ ಅನುಗೀತಿಯಾ ವಾ ಸುತ್ತೇನ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೂಪೇತಂ ಸಙ್ಗಾಯಿತಬ್ಬಂ.

ಅನುಗೀತಿವಿಚಯೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಿಚಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸುತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸುತ್ತಞ್ಚಾತಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಸುತ್ತಞ್ಚ. ‘‘ಇದಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಸುತ್ತಂ ನಾಮ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ ಆಹಚ್ಚವಚನಂ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಸಙ್ಗಾಯನ್ತೇಹಿ ವುತ್ತಂ ಅನುಸನ್ಧಿವಚನಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಇದಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಸುತ್ತಂ ನೀತತ್ಥಂ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಇದಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಸುತ್ತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಇದಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಸುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪವಿಚಿನಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಪವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಯದಿ ಆಹಚ್ಚವಚನಂ ಭವೇ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಆಹಚ್ಚವಚನ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಅಸೇಕ್ಖಸುತ್ತಂ ಭವೇ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಞಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಸುತ್ತಂ ಪವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಭೂತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕತ್ಥ ಪದೇಸೇ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಹಿಂ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾನಿ…ಪೇ… ಪರಿಯೋಸಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ಸುತ್ತಂ ವಿಚಿನಿತುಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ತಸ್ಸೇವ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸುತ್ತವಿಚಯಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಸುತ್ತಂ ಪವಿಚೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ‘‘ನ ಯಥಾವುತ್ತಪುಚ್ಛಾದೀನಂ ಪವಿಚೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತೇನಾಹ…ಪೇ… ಅನುಗೀತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಪುಚ್ಛಾದೀನಂ ವಿಚೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ‘‘ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ…ಪೇ… ಅನುಗೀತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ವಿಚೇತಬ್ಬಭಾವೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಚ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೋಪಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥಿ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಪುಬ್ಬಾಪರವಿಚಯಅನುಗೀತಿವಿಚಯಸುತ್ತವಿಚಯಾ ಸರೂಪತೋ ವಿಭತ್ತಾ, ತೇಹಿ ಅವಸೇಸೋ ಅಸ್ಸಾದಾದಿವಿಚಯೋಪಿ ಯಥಾರಹಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಇತಿ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ

ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.