೧೧. ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ

೩೯. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ವಿಭಙ್ಗೇನ ವೇವಚನಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ‘‘ಏಕಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ವಿವಿಧಾಹಿ ದೇಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಯಾ ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

‘‘ಯಾಹಿ ವಿವಿಧಾಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಗವಾ ದೇಸೇತಿ, ಕತಮಾ ತಾ ವಿವಿಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಾ ಪಕತಿಕಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಕತಿಕಥಾಯಾತಿ ಅಸ್ಸಾದಾದಿಪದತ್ಥವಿಸೇಸಂ ಅನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಕಥಾಯ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕಾರಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಯಾ ದೇಸನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ ಪತಿಟ್ಠಪೇತಿ ಪಕಾರೇನ ಞಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ‘ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಕತಮಾ ಸಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಥಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾ ಚ ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –‘‘ಇತಿ ‘ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘ಕಾ ಚ ಪಕತಿಕಥಾಯ ದೇಸನಾ’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನೀ’ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೩೯) ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದೇಸನಾದೇಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಭೇದಭಾವೇಪಿ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ‘‘ದೇಸನಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದೇಸನಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಕಥಂ ತಂ ಸಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಭಗವಾ ಆಹಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ಭಗವಾ ಆಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಭಗವಾ ಯಂ ಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಭಗವಾ ಆಹ, ಅಯಂ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಛನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ದಸನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ಲೋಕಿಯಾನೇವ. ಪೀಳನಸಙ್ಖತಸನ್ತಾಪವಿಪರಿಣಾಮತ್ಥತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ದಸನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಇತ್ಥಿಪುರಿಸಜೀವಿತಮನವೇದನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ದಸನ್ನಂ. ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವೇದನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಏಕನ್ತಿ ಗಹಿತಂ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪನ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ನ ಗಹಿತಾನಿ.

ಕಬಳೀಕಾರೇತಿ ಠಾನೂಪಚಾರೇನ ವೋಹರಿತೇ ಓಜಾಸಙ್ಖಾತೇ ಆಹಾರೇ, ರಾಗೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಅನುಸಯವಸೇನ, ಆಸಾವಸೇನ ವಾ ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ವಾ ಅತ್ಥಿ ನನ್ದೀ. ಅತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ವಿರುಳ್ಹನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆಕಡ್ಢನಸಮತ್ಥತಾಪತ್ತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚೇವ ವಿರುಳ್ಹಞ್ಚಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಪುನಬ್ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುಕಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ. ಜಾತಿಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತನಲಕ್ಖಣಾ ಜಾತಿ, ನ ಉಪ್ಪಾದೋವ, ಪರಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಜರಾ, ನ ಠಿತಿಯೇವ, ಭೇದನಲಕ್ಖಣಂ ಮರಣಂ, ನ ಭಙ್ಗಮೇವ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಸೋಕಂ ಸದರಂ ಸಉಪಾಯಾಸ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಫಸ್ಸೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ…ಪೇ… ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ಅತ್ಥಿ ರಾಗೋ…ಪೇ… ವದಾಮೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಚ ಪಭವಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

ವಟ್ಟವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ವಿವಟ್ಟವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ನತ್ಥಿ ರಾಗೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೇ…ಪೇ… ಅನುಪಾಯಾಸನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

೪೦. ವಿವಟ್ಟವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಮಾಧಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಾವೇಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಮಾಧಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಾವೇಥ…ಪೇ… ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಂ, ರಾಧ, ವಿಕಿರಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ರೂಪಂ, ರಾಧ, ವಿಕಿರಥ…ಪೇ… ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ರೋಧಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿರೋಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅಸ್ಸಾದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಬ್ಬಿದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

‘‘ರೂಪವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ವಿಕಿರನ್ತೋ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೋ ವಿಕೀಳನಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಕಿಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸೋ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ…ಪೇ… ನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಾ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಸೋ ‘ಇಮೇ ಆಸವಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ…ಪೇ… ‘ಆಸವಾ ಅಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಖಯೇಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಉಪ್ಪಾದಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅನುಪ್ಪಾದೇಞಾಣಸ್ಸ ಓಕಾಸಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಓಕಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಭಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಆರಮ್ಭಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಆಸಾಟಿಕಾನಂ ಆಹಟನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಆಹಟನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಭಾವನಾಭೂಮಿಯಾ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿನಿಘಾತಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅಭಿನಿಘಾತಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

೪೧. ವಟ್ಟವಸೇನ ವಾ ವಿವಟ್ಟವಸೇನ ವಾ ಧಮ್ಮಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ವಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ವಾ ಪಜಾನನವಸೇನ ವಾ ಸಚ್ಚೇಸು ನಾನಾವಿಧೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ತೇಪರಿವಟ್ಟವಸೇನ ಸಚ್ಚೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತೇಪರಿವಟ್ಟವಸೇನ ಸಚ್ಚೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಏವಂ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಮುಖೇನ ಸಮ್ಮಸನಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಮುಖೇನೇವ ಸಚ್ಚೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಪರಿವಟ್ಟವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೪೧) ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಜಾನನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಅನನುಸ್ಸುತೇಸೂತಿ ಪರಿಜಾನನವಸೇನ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಚತೂಸು ಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇಸು. ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖು ನಾಮ. ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಕಿಚ್ಚಪರಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಪರಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ ನಾಮ. ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಕಿಚ್ಚಪರಿಜಾನನಾದೀನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ. ತಥಾ ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾ ನಾಮ. ಆಲೋಕೋಭಾಸಕರಣಟ್ಠೇನ ಆಲೋಕೋ ನಾಮ. ಇದಂ ಚಕ್ಖಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಮೇವ. ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಉದಪಾದೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಚ್ಚಾನಂ ದೇಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸುತಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಪವತ್ತನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪವತ್ತನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

‘‘ತಂ ಖೋ ಪನಿದಂ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ…ಪೇ… ಉದಪಾದೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಚಿನ್ತಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

‘‘ತಂ ಖೋ ಪನಿದಂ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಂ…ಪೇ… ಉದಪಾದೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಭಾವನಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಪವತ್ತನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪವತ್ತನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

ತೇಪರಿವಟ್ಟವಸೇನ ಸಚ್ಚೇಸು ನಾನಾವಿಧೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕಥಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ದೇಸಿತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚ ಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸುತ್ತೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚಾತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಕಥಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತುಲೀಯತಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜೀಯತೀತಿ ತುಲಂ, ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮಂ, ನತ್ಥಿ ತುಲಂ ಸದಿಸಂ ಅಞ್ಞಂ ಲೋಕಿಯಕಮ್ಮಂ ಅಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತುಲಂ, ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕಮ್ಮಂ. ಪುನಬ್ಭವಂ ಸಮ್ಭವತಿ ಏತೇನ ಸಙ್ಖಾರೇನಾತಿ ಸಮ್ಭವೋ, ತಂ ಸಮ್ಭವಂ. ಪುನಬ್ಭವಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಭವಸಙ್ಖಾರೋ. ಅಜ್ಝತ್ತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ರಮತೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ. ಸಮಥವಸೇನ ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಸಮಾಹಿತೋ. ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅತ್ತಸಮ್ಭವೋ, ತಂ ಅತ್ತಸಮ್ಭವಂ. ಮುನಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಸಮ್ಭವಂ ಭವಸಙ್ಖಾರಂ ತುಲಞ್ಚ ಅತುಲಞ್ಚ ಅವಸ್ಸಜಿ, ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ ಕವಚಂ ಅಭಿನ್ದಿ ಇವ, ಏವಂ ಅತ್ತಸಮ್ಭವಂ ಅಭಿನ್ದಿ ಪದಾಲಯೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಅಥ ವಾ ಮುನಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ನಿಚ್ಚಂ ಸುಖಂ ಅಸಙ್ಖತಂ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ತುಲಂ ತುಲಯನ್ತೋ ಅತುಲಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಮ್ಭವಂ ಭವಸಙ್ಖಾರಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅವಸ್ಸಜಿ. ಕಥಂ ಅವಸ್ಸಜಿ? ಸೋ ಹಿ ಮುನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಚ ಹುತ್ವಾ, ಸಮಥವಸೇನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸು ಸಮಾಹಿತೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಕವಚಂ ಅಭಿನ್ದಿ ಇವ, ಏವಂ ಅತ್ತಸಮ್ಭವಂ ಅತ್ತನಿ ಸಞ್ಜಾತಂ ಕಿಲೇಸಂ ಅಭಿನ್ದಿ ಪದಾಲಯಿ, ಕಿಲೇಸಾಭಾವೇನ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಜಹೀತಿ ಗಾಥಾತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚ ಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ‘‘ಭವಸಙ್ಖಾರಮವಸ್ಸಜಿ ಮುನೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಾಗಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಠಿತಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಠಿತಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ‘‘ಅಭಿನ್ದಿ ಕವಚಮಿವತ್ತಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬಿದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಉಪಾದಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅವಿಜ್ಜಾಣ್ಡಕೋಸಾನಂ ಪದಾಲನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪದಾಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ‘‘ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಭಗವಾ ಯಂ ‘‘ತುಲಮತುಲ’’ನ್ತಿಆದಿಗಾಥಮಾಹ, ತಥಾಸಮ್ಭವತೋ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ.

‘‘ತುಲಮತುಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ.

‘ಯೋ ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಯತೋನಿದಾನಂ, ಕಾಮೇಸು ಸೋ ಜನ್ತು ಕಥಂ ನಮೇಯ್ಯ;

ಕಾಮಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಗೋತಿ ಞತ್ವಾ, ತೇಸಂ ಸತೀಮಾ ವಿನಯಾಯ ಸಿಕ್ಖೇ’ತಿ. –

ಗಾಥಾಯಂ ಪನ ಕಥಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ಜನ್ತು ಯತೋನಿದಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ತೇಭೂಮಕಂ ಹೇತುಫಲಂ ದುಕ್ಖಂ ಅದ್ದಕ್ಖಿ, ಸೋ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ಜನ್ತು ಕಾಮೇಸು ಕಥಂ ನಮೇಯ್ಯ ನಮೇತುಂ ನಾರಹತಿ. ಕಾಮಾ ಲೋಕೇ ‘‘ಸಙ್ಗೋ’’ತಿ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ನಮೇತುಂ ನಾರಹತಿ, ಇತಿ ಏತಂ ದುಕ್ಖಭಾವಂ ದುಕ್ಖಹೇತುಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ತೇಸಂ ಕಾಮಾನಂ ವಿನಯಾಯ ವೂಪಸಮಾಯ ಸತಿಮಾ ಕಾಯಗತಾಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ತೀಣಿ ಸಿಕ್ಖಾನಿ ಸಿಕ್ಖೇ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ಗಾಥಾತ್ಥೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೪೧) ಪನ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ.

‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವೇವಚನಸ್ಸ ಚ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ. ‘‘ಯತೋನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಭವಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ. ‘‘ಅದ್ದಕ್ಖೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಞಾಣಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವೇವಚನಸ್ಸ ಚ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ. ‘‘ಕಾಮೇಸು ಸೋ ಜನ್ತು ಕಥಂ ನಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ವೇವಚನಸ್ಸ ಚ ಅನಭಿನಿವಿಸಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಅನಭಿನಿವೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ. ‘‘ಕಾಮಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಗೋತಿ ಞತ್ವಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಮಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತೋ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ದಸ್ಸನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಕಾಮಾ ಹಿ ಅನತ್ಥಜಾನನತೋ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಸದಿಸಾ.

‘‘ಕೀದಿಸಾ ಹುತ್ವಾ ಅನತ್ಥಜನಕಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಾಮಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಾ ರಾಗಗ್ಗಿಆದೀಹಿ ಅನ್ತೋದಯ್ಹನತೋ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂಪಮಾ ಚ, ಪೂತಿಭಾವಾಪಜ್ಜನತೋ ಮಂಸಪೇಸೂಪಮಾ ಚ, ಬಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ದಯ್ಹನತೋ ಪಾವಕಕಪ್ಪಾ ಜಲಿತಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೂಪಮಾ ಚ, ಪತಿಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಪಪಾತೂಪಮಾ ಚ, ವಿಸಸದಿಸೇಹಿ ದೋಸಾದೀಹಿ ಪರಹಿಂಸನತೋ ಉರಗೋಪಮಾ ಚ. ‘‘ತೇಸಂ ಸತೀಮಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಹಾನಾಯ ಅಪಚಯಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅಪಚಯಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ವಿನಯಾಯ ಸಿಕ್ಖೇ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿರಾಗವಿನಯಸ್ಸ ದೋಸವಿನಯಸ್ಸ ಮೋಹವಿನಯಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಜನ್ತೂ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯೋಗಿಸ್ಸ ವೇವಚನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

‘‘ಜನ್ತೂತಿ ಸಾಮಞ್ಞಸತ್ತವಾಚಕೋ ಸದ್ದೋ ಕಸ್ಮಾ ಯೋಗಿವಾಚಕೋತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋಗೀ ಯದಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಕಾಮಾ ಸಙ್ಗೋತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ತದಾ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಸೋ ಯೋಗೀ ಕಾಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಕಾಯಗತಾಸತಿಆದೀಹಿ ಉಪ್ಪಾದಯತಿ, ಸೋ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಯೋಗೀ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ವಾಯಮತಿ ಕುಸಲವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೋಗೀವಾಚಕೋ ಜನ್ತುಸದ್ದೋತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ. ‘‘ಜನ್ತೂ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಝಾನಧಮ್ಮಾದಿಕಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ವಾಯಾಮಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವಾಯಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಓರಮತ್ತಿಕಾಯ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿಯಾ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ವಾಯಮತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಾಯಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಹೇತುಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ವಾಯಮತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕತಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ. ‘‘ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ವಾಯಮತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಭಾವನಾಯ ಅಪ್ಪಮಾದಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಅಪ್ಪಮಾದಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಆರಕ್ಖಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಯ ಠಿತಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಠಿತಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಕೇನ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಯತೋನಿದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ.

‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ, ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ, ತಮಸಾ ಪರಿವಾರಿತೋ;

ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ಪಸ್ಸತೋ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ. –

ಗಾಥಾಯಂ ಪನ ಕಥಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋತಿ ಮೋಹಹೇತುಕೇಹಿ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಲೋಕೋತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಸಂಯೋಜನೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ. ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಭಬ್ಬೋಪಿ ಅತ್ತಾ ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ಭಬ್ಬಜಾತಿಕೋ ವಿಯ ಬಾಲಾನಂ ಅವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋತಿ ಕಿಲೇಸೂಪಧೀಹಿ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ. ಯು-ಪಚ್ಚಯೋ ಹಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ವಿಹಿತೋ. ಉಪಧೀಸು ವಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬನ್ಧನಂ ಯಸ್ಸ ಬಾಲಸ್ಸಾತಿ ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ. ದ್ವೇ ಅವಡ್ಢಿಯೋ ಲಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಬಾಲೋ. ತಮಸಾ ಸಮ್ಮೋಹೇನ ಪರಿವಾರಿತೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಸಿರೀವಿರಹಿತೋ ವಿಯ ಖಾಯತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಪಸ್ಸತೋ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮೋಹಸೀಸೇನ ಗಹಿತಾನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ದೇಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ವಿಪರೀತಸ್ಸ ವಿಪರೀತಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವಿಪರೀತಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಾಪಕಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನಂ ಪಭವಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಬನ್ಧನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬನ್ಧನಬಲಮೂಹನಬಲಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಬಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಉಪಧಿಬನ್ಧನೋ ಬಾಲೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿರುಹನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವಿರುಹನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ತಮಸಾ ಪರಿವಾರಿತೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ದೇಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವೇವಚನಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಖಾಯತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ದಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ದಸ್ಸನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಖಾಯತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ‘‘ಪಸ್ಸತೋ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚನ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

‘‘ಕತಮಂ ಕಿಞ್ಚನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ರಾಗೋ ಕಿಞ್ಚನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಭಗವಾ ಯಂ ‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಥಾಸಮ್ಭವತೋ ತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಗಾಥಾನುಸಾರೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತ’ನ್ತಿಆದಿಪಾಠಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಕಥಂ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಮಾಹ. ‘‘ಸಾ ಪನ ಪಾಳಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಚೇ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ? ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಸಸವಿಸಾಣವಚನಂ ವಿಯ ಅನತ್ಥಂ, ವೋಹಾರಮತ್ತಮೇತನ್ತಿ ವದನ್ತಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾವಾದಂ ಭಞ್ಜಿತುಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕುತೋಚಿಪಿ ಅಜಾತತ್ತಾ ಅಭೂತತ್ತಾ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ. ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಕತತ್ತಾ ಅಕತಂ. ಸಙ್ಖತಾಭಾವತೋ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿ. ಏತಂ ಅಜಾತಾದಿಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನೋ ಚೇ ಅಭವಿಸ್ಸ, ಏವಂ ಸತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ, ಮಗ್ಗಫಲಾನಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನತೋ, ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ಚ ತಿವಿಧಸ್ಸ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಅಪವಟ್ಟನತೋ ಅಜಾತಾದಿಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ…ಪೇ… ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ದೇಸನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ. ‘‘ನಯಿಧ ಜಾತಸ್ಸ…ಪೇ… ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಉಪನಯನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ. ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ…ಪೇ… ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಜೋತನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ. ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಜಾತಸ್ಸ…ಪೇ… ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಂಸಾರತೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಹೋತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

‘‘ಯಥಾವುತ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ ಕೇನ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದ್ಯಾನುಸನ್ಧ್ಯಾದಿಅತ್ಥೋ ಚೇವ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿ ಅನುಸನ್ಧ್ಯಾದಿಅತ್ಥೋ ಚ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ

ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.