೨. ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ರಾಜಾಮಚ್ಚಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೫೦. ಇದಾನಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ…ಪೇ… ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪದವಣ್ಣನಾ, ಪದಂ ಪದಂ ಪತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಣ್ಣನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಞ್ಹಿ, ಉತ್ತಾನಂ ವಾ ಪದಮಞ್ಞತ್ರ ವಣ್ಣನಾಪಿ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ’’ ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಪುಬ್ಬೇ ಅವಣ್ಣಿತಪದವಣ್ಣನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಗ್ಗಜನಪದಟ್ಠಾನವಿಸೇಸಸಮ್ಪದಾದಿಯೋಗತೋ ಪಧಾನಭಾವೇನ ರಾಜೂಹಿ ಗಹಿತಟ್ಠೇನ ಏವಂನಾಮಕಂ, ನ ಪನ ನಾಮಮತ್ತೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ನನು ಮಹಾವಗ್ಗೇ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತೇ ಆಗತೋ ಏಸ ಪುರೋಹಿತೋ ಏವ, ನ ರಾಜಾ, ಕಸ್ಮಾ ಸೋ ರಾಜಸದ್ದವಚನೀಯಭಾವೇನ ಗಹಿತೋತಿ? ಮಹಾಗೋವಿನ್ದೇನ ಪುರೋಹಿತೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ರೇಣುನಾ ನಾಮ ಮಗಧರಾಜೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸೋ ರಾಜಸದ್ದವಚನೀಯಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ ತಸ್ಸ ರಾಜಾಭಾವತೋ. ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಪರಿಗ್ಗಹಿತಭಾವಕಿತ್ತನಞ್ಹಿ ತದಾ ರೇಣುರಞ್ಞಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಭಾವೂಪಲಕ್ಖಣಂ. ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಕಾರಕೋ ಪುರೋಹಿತೋ, ಇದಮ್ಪಿ ಚ ಲೋಕೇ ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣಂ ‘‘ರಾಜಕಮ್ಮಪಸುತೇನ ಕತಮ್ಪಿ ರಞ್ಞಾ ಕತ’’ನ್ತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಮನ್ಧಾತುರಞ್ಞಾ ಚೇವ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ಪುರೋಹಿತಮಾಣಾಪೇತ್ವಾ ರೇಣುರಞ್ಞಾ ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ರಾಜೂಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ರಾಜಗಹನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಮಹಾಗೋವಿನ್ದೋ’’ತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಏಕೋ ಪುರಾತನೋ ರಾಜಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ರಾಜಧಾನೀಭಾವೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಗಯ್ಹತೀತಿ ಹಿ ಗಹಂ, ರಾಜೂನಂ, ರಾಜೂಹಿ ವಾ ಗಹನ್ತಿ ರಾಜಗಹಂ. ನಗರಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ.

ಅಞ್ಞೇಪೇತ್ಥ ಪಕಾರೇತಿ ನಗರಮಾಪನೇನ ರಞ್ಞಾ ಕಾರಿತಸಬ್ಬಗೇಹತ್ತಾ ರಾಜಗಹಂ, ಗಿಜ್ಝಕೂಟಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಬ್ಬತೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಪಬ್ಬತರಾಜೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಗೇಹಸದಿಸನ್ತಿಪಿ ರಾಜಗಹಂ, ಸಮ್ಪನ್ನಭವನತಾಯ ರಾಜಮಾನಂ ಗೇಹನ್ತಿಪಿ ರಾಜಗಹಂ, ಸುಸಂವಿಹಿತಾರಕ್ಖತಾಯ ಅನತ್ಥಾವಹಿತುಕಾಮೇನ ಉಪಗತಾನಂ ಪಟಿರಾಜೂನಂ ಗಹಂ ಗಹಣಭೂತನ್ತಿಪಿ ರಾಜಗಹಂ, ರಾಜೂಹಿ ದಿಸ್ವಾ ಸಮ್ಮಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಗಹಂ ಗೇಹಭೂತನ್ತಿಪಿ ರಾಜಗಹಂ, ಆರಾಮರಾಮಣೇಯ್ಯತಾದೀಹಿ ರಾಜತಿ, ನಿವಾಸಸುಖತಾದಿನಾ ಚ ಸತ್ತೇಹಿ ಮಮತ್ತವಸೇನ ಗಯ್ಹತಿ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹತೀತಿಪಿ ರಾಜಗಹನ್ತಿ ಏದಿಸೇ ಪಕಾರೇ. ನಾಮಮತ್ತಮೇವ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಪನ ಪದೇಸೋ ವಿಸೇಸಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಉಳಾರಸತ್ತಪರಿಭೋಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಬುದ್ಧಕಾಲೇ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿಕಾಲೇ ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಅಞ್ಞದಾಪಿ ಕದಾಚಿ ಸಮ್ಭವತೋ, ‘‘ನಗರಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಮೇವ ಮನುಸ್ಸಾವಾಸಸ್ಸೇವ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೇಸಕಾಲೇ ಸುಞ್ಞಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಯಕ್ಖಾನಂ. ವಸನವನನ್ತಿ ಆಪಾನಭೂಮಿಭೂತಂ ಉಪವನಂ.

ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ವಿಹಾರಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ, ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಸಿದ್ಧಂ ವಿಸೇಸಪರಾಮಸನಮನ್ತರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ ವಿಹರತಿ, (ಅ. ನಿ. ೫.೧೦೧; ಪಾಚಿ. ೧೪೭; ಪರಿ. ೪೪೧) ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, (ಧ. ಸ. ೧೬೦) ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, (ದೀ. ನಿ. ೩.೭೧, ೩೦೮; ಮ. ನಿ. ೧.೭೭, ೪೫೯, ೫೦೯; ೨.೩೦೯, ೩೧೫; ೩.೨೩೦; ವಿಭ. ೬೪೨) ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಚೇತೋಸಮಾಧಿಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೪೫೯) ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಸಿದ್ಧೇನ ವಿಸೇಸಪರಾಮಸನೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರಾದಿವಿಸೇಸವಿಹಾರಸಮಙ್ಗೀಪರಿದೀಪನಂ, ನ ಏವಮಿದಂ, ಇದಂ ಪನ ತಥಾ ವಿಸೇಸಪರಾಮಸನಮನ್ತರೇನ ಅಞ್ಞತರವಿಹಾರಸಮಙ್ಗೀಪರಿದೀಪನನ್ತಿ.

ಸತಿಪಿ ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಞ್ಞತರವಿಹಾರಸಮಙ್ಗೀಪರಿದೀಪನೇ ಇಧ ಇರಿಯಾಪಥಸಙ್ಖಾತವಿಸೇಸವಿಹಾರಸಮಙ್ಗೀಪರಿದೀಪನಮೇವ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಸಿದ್ಧಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪರಾಮಸನಸ್ಸಾಭಾವೇಪಿ ಇಧ ವಿಸೇಸವಿಹಾರಸಮಙ್ಗೀಪರಿದೀಪನಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ? ವಿಸೇಸವಿಹಾರಸಮಙ್ಗೀಪರಿದೀಪನಸ್ಸ ಸದ್ದನ್ತರಸಙ್ಖಾತವಿಸೇಸವಚನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಏವ. ವಿಸೇಸವಚನೇ ಹಿ ಅಸತಿ ವಿಸೇಸಮಿಚ್ಛತಾ ವಿಸೇಸೋ ಪಯೋಜಿತಬ್ಬೋತಿ. ಅಪಿಚ ಇರಿಯಾಪಥಸಮಾಯೋಗಪರಿದೀಪನಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ತಥಾದೀಪನಮೇವ ಸಮ್ಭವತೀತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಚಾಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ? ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣತೋ. ಕದಾಚಿಪಿ ಹಿ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ವಿನಾ ನ ಭವತಿ ತಮನ್ತರೇನ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಹರಣಾಭಾವತೋತಿ.

ಇರಿಯನಂ ಪವತ್ತನಂ ಇರಿಯಾ, ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತನುಪಾಯಭಾವತೋ ಪಥೋತಿ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಯೋ. ನ ಹಿ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿಅವತ್ಥಾಹಿ ವಿನಾ ಕಞ್ಚಿ ಕಾಯಿಕಂ ಕಿರಿಯಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತಾಯ ಪವತ್ತನುಪಾಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಹರತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತೇನ, ವಿಹರಣಮತ್ತಂ ವಾ ತನ್ತಿ ವಿಹಾರೋ, ಸೋ ಏವ ವಿಹಾರೋ ತಥಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನೇಸ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿಆಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಪ್ಪಬನ್ಧೋವ. ದಿವಿ ಭವೋ ದಿಬ್ಬೋ, ತತ್ಥ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದಿದೇವಲೋಕೇ ಭವೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯೋ ವಾ ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಾನುಭಾವೋ, ತದತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ದಿಬ್ಬೋ, ಅಭಿಞ್ಞಾಭಿನೀಹಾರಾದಿವಸೇನ ವಾ ಮಹಾಗತಿಕತ್ತಾ ದಿಬ್ಬೋ, ಸೋವ ವಿಹಾರೋ, ದಿಬ್ಬಭಾವಾವಹೋ ವಾ ವಿಹಾರೋ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ, ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನಾನಿ. ನೇತ್ತಿಯಂ [ನೇತ್ತಿ. ೮೬ (ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ)] ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ಆರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರಾತಿ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಮೇತ್ತಾಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರತಾ ವಿಯ ತಾಸಂ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ದಿಬ್ಬಭಾವಾವಹಸಾಮಞ್ಞತೋ ತಾಪಿ ‘‘ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾ’’ ತ್ವೇವ ವುತ್ತಾ. ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಾ ವಾ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾ ವಿಹಾರಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಮೇತ್ತಾಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ. ಅರಿಯಾ ಉತ್ತಮಾ, ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ವಾ ಅರಿಯಾನಂ ವಿಹಾರಾತಿ ಅರಿಯವಿಹಾರಾ, ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ. ಇಧ ಪನ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ, ತಬ್ಬಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಅಗ್ಗಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಚ ಭಗವತೋ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರಾ.

ಅಞ್ಞತರವಿಹಾರಸಮಙ್ಗೀಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ತಾಸಮೇಕತೋ ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾ ಏಕೇನ ವಾ ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಸಮಙ್ಗೀಭಾವಪರಿದೀಪನಂ, ಭಾವಲೋಪೇನಾಯಂ ಭಾವಪ್ಪಧಾನೇನ ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಭಗವಾ ಹಿ ಲೋಭದೋಸಮೋಹುಸ್ಸನ್ನೇ ಲೋಕೇ ಸಕಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ವಿನಯನತ್ಥಂ ತಂ ತಂ ವಿಹಾರೇ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಯದಾ ಸತ್ತಾ ಕಾಮೇಸು ವಿಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಾ ಕಿರ ಭಗವಾ ದಿಬ್ಬೇನ ವಿಹಾರೇನ ವಿಹರತಿ ತೇಸಂ ಅಲೋಭಕುಸಲಮೂಲುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಇಮಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಏತ್ಥ ರುಚಿಮುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಾಮೇಸು ವಿರಜ್ಜೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ಯದಾ ಪನ ಇಸ್ಸರಿಯತ್ಥಂ ಸತ್ತೇಸು ವಿಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇನ ವಿಹರತಿ ತೇಸಂ ಅದೋಸಕುಸಲಮೂಲುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಇಮಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಏತ್ಥ ರುಚಿಮುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅದೋಸೇನ ದೋಸಂ ವೂಪಸಮೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ಯದಾ ಪನ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಕರಣಂ ವಿವದನ್ತಿ, ತದಾ ಅರಿಯವಿಹಾರೇನ ವಿಹರತಿ ತೇಸಂ ಅಮೋಹಕುಸಲಮೂಲುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಇಮಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಏತ್ಥ ರುಚಿಮುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಮೋಹೇನ ಮೋಹಂ ವೂಪಸಮೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇಮೇಹಿ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರೇಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ವಿವಿಧಂ ಹಿತಸುಖಂ ಹರತಿ, ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ಚ ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥಬಾಧನಂ ಅಞ್ಞೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಪರಿಪತನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಹರತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಞ್ಞತರವಿಹಾರಸಮಙ್ಗೀಪರಿದೀಪನ’’ನ್ತಿ.

‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಗುಣದಸ್ಸನಂ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಥಾವುತ್ತತ್ಥಸಮತ್ಥನಂ ವಾ. ತೇನ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ವಿಹರತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಥಾ ವದಮಾನೋ ಪನ ವಿಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಚ್ಛೇದನತ್ಥಜೋತಕೋ, ‘‘ಹರತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಚ ನೇತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಞಾಪೇತಿ ‘‘ಠಿತೋಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಚ್ಛೇದನಯನಾಕಾರೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ತತ್ಥ ಕಸ್ಸ ಕೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ಕಥಂ ಕಸ್ಸ ನಯನನ್ತಿ ಅನ್ತೋಲೀನಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ‘‘ಸೋ ಹೀ’’ತಿಆದೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಉಪಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಯದಿಪಿ ಭಗವಾ ಏಕೇನೇವ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಚಿರತರಂ ಕಾಲಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸ್ಸ ನಾಮ ಸರೀರಸ್ಸ ಅಯಂ ಸಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥಬಾಧನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪರಿಪತನ್ತನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಪತಮಾನಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವಸನ್ತೋ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ, ನಾನಾಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಚ ಕಾಲಂ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತೋ ವಸತಿ, ಸತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನೋ ಚ ವಿವಿಧಂ ಸುಖಂ ಹರತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿವಿಧಂ ಹರತೀತಿ ವಿಹರತೀತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಗೋಚರಗಾಮನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ರಾಜಗಹೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾನಮನುರೂಪನಿವಾಸಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುನ ‘‘ಅಮ್ಬವನೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದಮಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ರಾಜಗಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಗೋಚರಗಾಮಸ್ಸ. ಯಸ್ಸ ಸಮೀಪವಸೇನ ‘‘ರಾಜಗಹೇ’’ತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಪವತ್ತತಿ, ಸೋಪಿ ತಸ್ಸ ಸಮೀಪವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ರಾಜಗಹಸಮೀಪೇ ಅಮ್ಬವನೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಸಮೀಪತ್ಥೇತಿ ಅಮ್ಬವನಸ್ಸ ಸಮೀಪತ್ಥೇ. ಏತನ್ತಿ ‘‘ರಾಜಗಹೇ’’ತಿ ವಚನಂ. ಭುಮ್ಮವಚನನ್ತಿ ಆಧಾರವಚನಂ. ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಹಿ ಭುಮ್ಮಂ, ಆಧಾರೋ, ತದೇವ ವಚನಂ ತಥಾ, ಭುಮ್ಮೇ ಪವತ್ತಂ ವಾ ವಚನಂ ವಿಭತ್ತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ತೇನ ಯುತ್ತಂ ತಥಾ, ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತಪದನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕಾಮಂ ಭಗವಾ ಅಮ್ಬವನೇಯೇವ ವಿಹರತಿ. ತಸ್ಸಮೀಪತ್ತಾ ಪನ ಗೋಚರಗಾಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಭುಮ್ಮವಚನವಸೇನ ‘‘ರಾಜಗಹೇ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಗಙ್ಗಾಯಂ ಗಾವೋ ಚರನ್ತಿ, ಕೂಪೇ ಗಗ್ಗಕುಲ’’ನ್ತಿ ಚಾತಿ. ಅನೇನೇವ ಯದಿ ಭಗವಾ ರಾಜಗಹೇ ವಿಹರತಿ, ಅಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಅಮ್ಬವನೇ’’ತಿ. ಯದಿ ಚ ಅಮ್ಬವನೇ, ಏವಮ್ಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ರಾಜಗಹೇ’’ತಿ. ನ ಹಿ ‘‘ಪಾಟಲಿಪುತ್ತೇ ಪಾಸಾದೇ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಇಧ ಅಧಿಕರಣಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ದ್ವಯನಿದ್ದೇಸೋ ಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಾ ಅನವಕಾಸಾ ಕತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕುಮಾರಭತೋ ಏವ ಕೋಮಾರಭಚ್ಚೋ ಸಕತ್ಥವುತ್ತಿಪಚ್ಚಯೇನ, ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಭಿಸಗ್ಗಮೇವ ಭೇಸಜ್ಜ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧಕಪಾಳಿವಸೇನ ತದತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಚ ಅಮ್ಬವನಂ ಜೀವಕಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅನುಯೋಗೇನ ಮೂಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ದೋಸಾಭಿಸನ್ನನ್ತಿ ವಾತಪಿತ್ತಾದಿವಸೇನ ಉಸ್ಸನ್ನದೋಸಂ. ವಿರೇಚೇತ್ವಾತಿ ದೋಸಪ್ಪಕೋಪತೋ ವಿವೇಚೇತ್ವಾ. ಸಿವೇಯ್ಯಕಂ ದುಸ್ಸಯುಗನ್ತಿ ಸಿವಿರಟ್ಠೇ ಜಾತಂ ಮಹಗ್ಘಂ ದುಸ್ಸಯುಗಂ. ದಿವಸಸ್ಸ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ದಿವಸಸ್ಸ ದ್ವಿವಾರೇ ವಾ ತಿವಾರೇ ವಾ ಭಾಗೇ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ವಾ ಏತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ದಿವಸೇ ದ್ವಿವಾರಂ ವಾ ತಿವಾರಂ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಮ್ಬಪಟ್ಟವಣ್ಣೇನಾತಿ ತಮ್ಬಲೋಹಪಟ್ಟವಣ್ಣೇನ. ಸಚೀವರಭತ್ತೇನಾತಿ ಚೀವರೇನ, ಭತ್ತೇನ ಚ. ‘‘ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಭಗವಾ ಅಮ್ಬವನಮತ್ತೇಯೇವ ವಿಹರತಿ, ಅಥ ಖೋ ಏವಂ ಕತೇ ವಿಹಾರೇ. ಸೋ ಪನ ತದಧಿಕರಣತಾಯ ವಿಸುಂ ಅಧಿಕರಣಭಾವೇನ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಾಮಞ್ಞೇ ಹಿ ಸತಿ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತನಿದ್ಧಾರಣಂ.

ಅಡ್ಢೇನ ತೇಳಸ ಅಡ್ಢತೇಳಸ. ತಾದಿಸೇಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ. ಅಡ್ಢೋ ಪನೇತ್ಥ ಸತಸ್ಸೇವ. ಯೇನ ಹಿ ಪಯುತ್ತೋ ತಬ್ಭಾಗವಾಚಕೋ ಅಡ್ಢಸದ್ದೋ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಪಣ್ಣಾಸಾವ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಊನಾನಿ ತೇಳಸ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನೀತಿ ಅತ್ಥಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ಅಡ್ಢಸತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಡ್ಢಮೇವ ಸತಂ ಸತಸ್ಸ ವಾ ಅಡ್ಢಂ ತಥಾ.

ರಾಜತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಇಸ್ಸರಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದಿಬ್ಬತಿ ಸೋಭತಿ ಚ. ರಞ್ಜೇತೀತಿ ದಾನಾದಿನಾ, ಸಸ್ಸಮೇಧಾದಿನಾ ಚ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ರಮೇತಿ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ರಾಗಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ. ಜನಪದವಾಚಿನೋ ಪುಥುವಚನಪರತ್ತಾ ‘‘ಮಗಧಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಜನಪ್ಪದಾಪದೇಸೇನ ವಾ ತಬ್ಬಾಸಿಕಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ. ರಞ್ಞೋತಿ ಪಿತು ಬಿಮ್ಬಿಸಾರರಞ್ಞೋ. ಸಸತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಸತ್ತು, ವೇರೀ, ಅಜಾತೋಯೇವ ಸತ್ತು ಅಜಾತಸತ್ತು. ‘‘ನೇಮಿತ್ತಕೇಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ಚ ಅಜಾತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸತ್ತುಭಾವೋ ನ ತಾವ ಹೋತಿ, ಸತ್ತುಭಾವಸ್ಸ ಪನ ತಥಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಏವಂ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಜಾತಸ್ಸೇವ ಪನ ತಸ್ಸ ‘‘ರಞ್ಞೋ ಲೋಹಿತಂ ಪಿವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ದೇವಿಯಾ ದೋಹಳಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅಜಾತೋಯೇವೇಸ ರಞ್ಞೋ ಸತ್ತೂತಿಪಿ ವದನ್ತಿ.

‘‘ತಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತದತ್ಥಂ ವಿವರತಿ, ಸಮತ್ಥೇತಿ ಚ. ದೋಹಳೋತಿ ಅಭಿಲಾಸೋ. ಭಾರಿಯೇತಿ ಗರುಕೇ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೇ ವಾ. ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಅಸಕ್ಕುಣಮಾನಾ. ಅಕಥೇನ್ತೀತಿ ಅಕಥಯಮಾನಾ ಸಮಾನಾ. ನಿಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ವಚಸಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ. ಸುವಣ್ಣಸತ್ಥಕೇನಾತಿ ಸುವಣ್ಣಮಯೇನ ಸತ್ಥಕೇನ, ಘನಸುವಣ್ಣಕತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯೋಮಯಞ್ಹಿ ರಞ್ಞೋ ಸರೀರಂ ಉಪನೇತುಂ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಸುವಣ್ಣಪರಿಕ್ಖತೇನ ವಾ ಅಯೋಮಯಸತ್ಥೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇಪಿ ಅಯಮೇವಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಬಾಹುಂ ಫಾಲಾಪೇತ್ವಾತಿ ಲೋಹಿತಸಿರಾವೇಧವಸೇನ ಬಾಹುಂ ಫಾಲಾಪೇತ್ವಾ. ಕೇವಲಸ್ಸ ಲೋಹಿತಸ್ಸ ಗಬ್ಭಿನಿಯಾ ದುಜ್ಜೀರಭಾವತೋ ಉದಕೇನ ಸಮ್ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಾಯೇಸಿ. ಹಞ್ಞಿಸ್ಸತೀತಿ ಹಞ್ಞಿಸ್ಸತೇ, ಆಯತಿಂ ಹನೀಯತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ನೇಮಿತ್ತಕಾನಂ ವಚನಂ ತಥಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ವಿತಥಂ ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಪುತ್ತೋತಿ ವಾ ಧೀತಾತಿ ವಾ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅತ್ತನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿವಾರೇಸಿ. ರಞ್ಞೋ ಭಾವೋ ರಜ್ಜಂ, ರಜ್ಜಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ಪವತ್ತತೀತಿ ಓಪರಜ್ಜಂ, ಠಾನನ್ತರಂ.

ಮಹಾತಿ ಮಹತೀ. ಸಮಾಸೇ ವಿಯ ಹಿ ವಾಕ್ಯೇಪಿ ಮಹನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಮಹಾದೇಸೋ. ಧುರಾತಿ ಗಣಸ್ಸ ಧುರಭೂತಾ, ಧೋರಯ್ಹಾ ಜೇಟ್ಠಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧುರಂ ನೀಹರಾಮೀತಿ ಗಣಧುರಮಾವಹಾಮಿ, ಗಣಬನ್ಧಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಸೋ ನ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುನ ಚಿನ್ತನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯೇನಾತಿ ಅಹಿಮೇಖಲಿಕಕುಮಾರವಣ್ಣವಿಕುಬ್ಬನಿದ್ಧಿನಾ. ತೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಾಯುಕಭಾವೇನ. ಹೀತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ತೇನ ಹೀತಿ ವಾ ಉಯ್ಯೋಜನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಮಾರಂ…ಪೇ… ಉಯ್ಯೋಜೇಸೀ’’ತಿ. ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಇದಮತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ಖನ್ಧಕೇ ಆಗತನಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಬ್ಬೇ ಖೋತಿಆದೀಹಿಪಿ ಖನ್ಧಕಪಾಳಿಯೇವ (ಚೂಳವ. ೩೩೯).

ಪೋತ್ಥನಿಯನ್ತಿ ಛುರಿಕಂ. ಯಂ ‘‘ನಖರ’’ನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ದಿವಾ ದಿವಸೇತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧೫೦) ದಿವಸಸ್ಸಪಿ ದಿವಾ. ಸಾಮ್ಯತ್ಥೇ ಹೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ‘‘ದಿವಾ ದಿವಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ದಸ್ಸನತೋ. ದಿವಸ್ಸ ದಿವಸೇತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ ಅಕಾರನ್ತಸ್ಸಪಿ ದಿವಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ. ನೇಪಾತಿಕಮ್ಪಿ ದಿವಾಸದ್ದಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಸದ್ದವಿದೂ, ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕವೇಲಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾ ಹಿ ದಿವಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ದಿವಸೋತಿ. ‘‘ಭೀತೋ’’ತಿಆದಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ಕಾಯಥಮ್ಭನೇನ ವಾ ಭೀತೋ. ಹದಯಮಂಸಚಲನೇನ ಉಬ್ಬಿಗ್ಗೋ. ‘‘ಜಾನೇಯ್ಯುಂ ವಾ, ಮಾ ವಾ’’ತಿ ಪರಿಸಙ್ಕಾಯ ಉಸ್ಸಙ್ಕೀ. ಞಾತೇ ಸತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಗಚ್ಛಮಾನಭಯವಸೇನ ಉತ್ರಸ್ತೋ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ದೇವದತ್ತೇನ ವುತ್ತಾಕಾರಂ ವಿಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ಅಪಕಾರಂ ಅನುಪಕಾರಂ, ವಿಪರೀತಕಿಚ್ಚಂ ವಾ. ಸಬ್ಬೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ದೇವದತ್ತಪರಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ.

ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅಪನಯನವಸೇನ ವಿಲುಮ್ಪಿತ್ವಾ. ರಜ್ಜೇನಾತಿ ವಿಜಿತೇನ. ಏಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ‘‘ರಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ರಾಜಭಾವೇನ ವಾ.

ಮನಸೋ ಅತ್ಥೋ ಇಚ್ಛಾ ಮನೋರಥೋ ರ-ಕಾರಾಗಮಂ, ತ-ಕಾರಲೋಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ವಿಬ್ಭಮಕರಣತೋ ಮನಸೋ ರಥೋ ಇವ ಮನೋರಥೋ, ಮನೋ ಏವ ರಥೋ ವಿಯಾತಿ ವಾ ಮನೋರಥೋತಿಪಿ ನೇರುತ್ತಿಕಾ ವದನ್ತಿ. ಸುಕಿಚ್ಚಕಾರಿಮ್ಹೀತಿ ಸುಕಿಚ್ಚಕಾರೀ ಅಮ್ಹಿ. ಅವಮಾನನ್ತಿ ಅವಮಞ್ಞನಂ ಅನಾದರಂ. ಮೂಲಘಚ್ಚನ್ತಿ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ಭಾವನಪುಂಸಕಮೇತಂ. ರಾಜಕುಲಾನಂ ಕಿರ ಸತ್ಥೇನ ಘಾತನಂ ರಾಜೂನಮನಾಚಿಣ್ಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ‘‘ನನು ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಾಪನಗೇಹಂ ನಾಮ ಉಣ್ಹಗಹಾಪನಗೇಹಂ, ತಂ ಪನ ಧೂಮೇನೇವ ಅಚ್ಛಿನ್ನಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧೂಮಘರ’’ನ್ತಿ. ಕಮ್ಮಕರಣತ್ಥಾಯಾತಿ ತಾಪನ ಕಮ್ಮಕರಣತ್ಥಮೇವ. ಕೇನಚಿ ಛಾದಿತತ್ತಾ ಉಚ್ಚೋ ಅಙ್ಗೋತಿ ಉಚ್ಚಙ್ಗೋ, ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಗಹಣತ್ಥಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಉನ್ನತಙ್ಗೋತಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಚ್ಚಙ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಪವಿಸಿತುಂ ಮಾ ದೇಥಾ’’ತಿ. ‘‘ಉಚ್ಛಙ್ಗೇ ಕತ್ವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಮಜ್ಝಿಮಙ್ಗೋವ, ಉಚ್ಛಙ್ಗೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮೋಳಿಯನ್ತಿ ಚೂಳಾಯಂ ‘‘ಛೇತ್ವಾನ ಮೋಳಿಂ ವರಗನ್ಧವಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧; ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨.೫೫; ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ; ಬು. ವಂ. ಅಟ್ಠ. ೨೭.ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ; ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ) ವಿಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮೋಳಿಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಚತುಮಧುರೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಿಸಕ್ಕರಮಧುನಾಳಿಕೇರಸ್ನೇಹಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಮಧುರೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಪಾನವಿಸೇಸೇನಾತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಮಹಾಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತಪಾಳಿಯಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೭೩) ನ ಸಮೇತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ದಧಿ ಚ ಮಧು ಚ ಸಪ್ಪಿ ಚ ಫಾಣಿತಞ್ಚ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಂಸಟ್ಠ’’ನ್ತಿ, (ಮ. ನಿ. ೧.೪೮೫) ತದಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಧಿ ಚ ಮಧು ಚಾತಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ದಧಿ ಚ ಸುಮಧುರಂ ಮಧು ಚ. ಏಕಜ್ಝಂ ಸಂಸಟ್ಠನ್ತಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಮಿಸ್ಸಿತಂ ಆಲುಳಿತಂ. ತಸ್ಸ ತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಂ ಚತುಮಧುರಭೇಸಜ್ಜಂ ಪಿವತೋ’’ತಿ ‘‘ಅತ್ತುಪಕ್ಕಮೇನ ಮರಣಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ರಾಜಾ ತಸ್ಸಾ ಸರೀರಂ ಲೇಹಿತ್ವಾ ಯಾಪೇತಿ. ನ ಹಿ ಅರಿಯಾ ಅತ್ತಾನಂ ವಿನಿಪಾತೇನ್ತಿ.

ಮಗ್ಗಫಲಸುಖೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಫಲಸುಖವತಾ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಫಲಸುಖೂಪಸಞ್ಹಿತೇನ ಚಙ್ಕಮೇನ ಯಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಾರೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಪನೇಸ್ಸಾಮಿ. ವೀತಚ್ಚಿತೇಹೀತಿ ವಿಗತಅಚ್ಚಿತೇಹಿ ಜಾಲವಿಗತೇಹಿ ಸುದ್ಧಙ್ಗಾರೇಹಿ. ಕೇನಚಿ ಸಞ್ಞತ್ತೋತಿ ಕೇನಚಿ ಸಮ್ಮಾ ಞಾಪಿತೋ, ಓವದಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಸ್ಸುಕರಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಮಸ್ಸುವಿಸೋಧನತ್ಥಾಯ. ಮನಂ ಕರೋಥಾತಿ ಯಥಾ ರಞ್ಞೋ ಮನಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಕರೋಥ. ಪುಬ್ಬೇತಿ ಪುರಿಮಭವೇ. ಚೇತಿಯಙ್ಗಣೇತಿ ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ಪೂಜನಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಚೇತಿಯಸ್ಸ ಭೂಮಿತಲೇ. ನಿಸಜ್ಜನತ್ಥಾಯಾತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ನಿಸೀದನತ್ಥಾಯ. ಪಞ್ಞತ್ತಕಟಸಾರಕನ್ತಿ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಉತ್ತಮಕಿಲಞ್ಜಂ. ತಥಾವಿಧೋ ಕಿಲಞ್ಜೋ ಹಿ ‘‘ಕಟಸಾರಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮದ್ವಯಸ್ಸ. ತಂ ಪನ ಮನೋಪದೋಸವಸೇನೇವ ತೇನ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ, ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾ;

ಮನಸಾ ಚೇ ಪದುಟ್ಠೇನ, ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ;

ತತೋ ನಂ ದುಕ್ಖಮನ್ವೇತಿ, ಚಕ್ಕಂವ ವಹತೋ ಪದ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧; ನೇತ್ತಿ. ೯೦);

ಪರಿಚಾರಕೋತಿ ಸಹಾಯಕೋ. ಅಭೇದೇಪಿ ಭೇದಮಿವ ವೋಹಾರೋ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಕ್ಖೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ. ಏಕಾಯಪಿ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದಕಿರಿಯಾಯ ಇಧ ಭೇದವೋಹಾರೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಹುತ್ವಾ, ಪವತ್ತಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಾ ಪವತ್ತನಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾತಿಸಯನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ಞಾಪೇತುಂ ಏಕಾಯೇವ ಕಿರಿಯಾ ಪದದ್ವಯೇನ ವುತ್ತಾ. ತಥಾವಚನಞ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇಯೇವ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಮಕ್ಕಟಕೋ ನಾಮ ದೇವಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೫) ಕಣ್ಟಕೋ ನಾಮ…ಪೇ… ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, (ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಅವಿದೂರೇನಿದಾನಕಥಾ) ಮಣ್ಡೂಕೋ ನಾಮ…ಪೇ… ನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ಪದಾನಂ ಭಾವತ್ಥಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಯಕ್ಖೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಕತಂ ಪುರಿಮಾಯ ಪಚ್ಛಿಮವಿಸೇಸನತೋ, ಪರಿಚಾರಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ವಾ ಏತ್ಥ ತ್ವಾ-ಸದ್ದೋ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಭಾವತೋ ಪವತ್ತನಹೇತೂತಿ. ಅಸ್ಸ ಪನ ರಞ್ಞೋ ಮಹಾಪುಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಸಮಾನಸ್ಸ ತತ್ಥ ಬಹುಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಪುಬ್ಬತಾಯ ಚಿರಪರಿಚಿತನಿಕನ್ತಿ ವಸೇನ ತತ್ಥೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತಂ ದಿವಸಮೇವಾತಿ ರಞ್ಞೋ ಮರಣದಿವಸೇಯೇವ. ಖೋಭೇತ್ವಾತಿ ಪುತ್ತಸ್ನೇಹಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ, ತಂಸಹಜಾತಪೀತಿ ವೇಗಸ್ಸ ಚ ಸವಿಪ್ಫಾರತಾಯ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಫರಣವಸೇನ ಸಕಲಸರೀರಂ ಆಲೋಳೇತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಂ ಆಹಚ್ಚ ಅಟ್ಠಾಸೀ’’ತಿ. ಪಿತುಗುಣನ್ತಿ ಪಿತುನೋ ಅತ್ತನಿ ಸಿನೇಹಗುಣಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಯಿ ಜಾತೇಪೀ’’ತಿಆದಿ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಥಾತಿ ತುರಿತವಸೇನ, ಸೋಕವಸೇನ ಚ ವುತ್ತಂ.

ಅನುಟ್ಠುಭಿತ್ವಾತಿ ಅಛಡ್ಡೇತ್ವಾ.

ನಾಳಾಗಿರಿಹತ್ಥಿಂ ಮುಞ್ಚಾಪೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ, ತೇನ ‘‘ಅಭಿಮಾರಕಪುರಿಸಪೇಸೇನಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತ್ತಯಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಸೋ ನ ದಿಟ್ಠೋ. ಪಞ್ಚ ವತ್ಥೂನೀತಿ ‘‘ಸಾಧು ಭನ್ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಯಾವಜೀವಂ ಆರಞ್ಞಿಕಾ ಅಸ್ಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ. ೪೦೯; ಚೂಳವ. ೩೪೩) ವಿನಯೇ ವುತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚ ವತ್ಥೂನಿ. ಯಾಚಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಾಚನಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹಿ ಸೋ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತುಕಾಮೋ ಯಾಚತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿನಯೇ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೪೧೦) ವುತ್ತೋಯೇವ. ಸಞ್ಞಾಪೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸಙ್ಘಭೇದಂ ಕತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇದಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಸೋ ಪನ ಅಕತೇಪಿ ಸಙ್ಘಭೇದೇ ತೇಹಿ ಸಞ್ಞಾಪೇತಿಯೇವ. ಉಣ್ಹಲೋಹಿತನ್ತಿ ಬಲವಸೋಕಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಉಣ್ಹಭೂತಂ ಲೋಹಿತಂ. ಮಹಾನಿರಯೇತಿ ಅವೀಚಿನಿರಯೇ. ವಿತ್ಥಾರಕಥಾನಯೋತಿ ಅಜಾತಸತ್ತುಪಸಾದನಾದಿವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವತ್ತಬ್ಬಾಯ ಕಥಾಯ ನಯಮತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಾ ನ ವುತ್ತಾ, ನನು ಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ ವಿಯ ಖನ್ಧಕೇ (ಚೂಳವ. ೩೪೩) ಆಗತಾಪಿ ಸಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಚೋದನಾಯ ಆಹ ‘‘ಆಗತತ್ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ಖನ್ಧಕೇ ಆಗತತ್ತಾ, ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಚನಕ್ಕಮಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಏತ್ಥ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾ ನಿಗಮನಂ.

ಕೋಸಲರಞ್ಞೋತಿ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲಸ್ಸ ಪಿತು ಮಹಾಕೋಸಲರಞ್ಞೋ. ನನು ವಿದೇಹಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಧೀತಾ ವೇದೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಚೋದನಮಪನೇತಿ ‘‘ನ ವಿದೇಹರಞ್ಞೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಅಥ ಕೇನಟ್ಠೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಣ್ಡಿತಾಧಿವಚನಮೇತ’’ನ್ತಿ, ಪಣ್ಡಿತವೇವಚನಂ, ಪಣ್ಡಿತನಾಮನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಪನ ಪದತ್ಥೋ ಕೇನ ನಿಬ್ಬಚನೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ರಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ. ವಿದನ್ತೀತಿ ಜಾನನ್ತಿ. ವೇದೇನಾತಿ ಕರಣಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ. ‘‘ಈಹತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪವತ್ತತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಟೀಕಾಯಂ ವುತ್ತೋ. ವೇದೇಹೀತಿ ಇಧ ನದಾದಿಗಣೋತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದೇಹಿಯಾ’’ತಿ.

ಸೋಯೇವ ಅಹೋ ತದಹೋ, ಸತ್ತಮೀವಚನೇನ ಪನ ‘‘ತದಹೂ’’ತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ. ಉಪಸದ್ದೇನ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಸಸದ್ದೋ ಉಪವಸನೇಯೇವ, ನ ವಸನಮತ್ತೇ, ಉಪವಸನಞ್ಚ ಸಮಾದಾನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೀಲೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಸೀಲೇನಾತಿ ಸಾಸನೇ ಅರಿಯುಪೋಸಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅನಸನೇನಾತಿ ಅಭುಞ್ಜನಮತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಬಾಹಿರುಪೋಸಥಂ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ, ತೇನ ಏಕಚ್ಚಂ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ, ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದಿಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಗೋಪಾಲಕುಪೋಸಥೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ನಿಗಣ್ಠುಪೋಸಥೋ ಮೋಸವಜ್ಜಾದಿವಸೇನ. ಯಥಾಹ ವಿಸಾಖುಪೋಸಥೇ ‘‘ಸೋ ತೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ದಿವಸಂ ಅತಿನಾಮೇತೀ’’ತಿ, (ಅ. ನಿ. ೩.೭೧) ‘‘ಇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಚ್ಚೇ ಸಮಾದಪೇತಬ್ಬಾ, ಮುಸಾವಾದೇ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಮಾದಪೇತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೭೧) ಚ ಆದಿ.

ಏವಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಾನುರೂಪಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನಾನುರೂಪಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪೋಸಥಸದ್ದೇ. ಸಮಾನಸದ್ದವಚನೀಯಾನಂ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಾನಂ ಅತ್ಥಾನಮುದ್ಧರಣಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ಸಮಾನಸದ್ದವಚನೀಯೇಸು ವಾ ಅತ್ಥೇಸು ಅಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ಅನೇಕತ್ಥದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣತ್ಥಮೇವ. ನನು ಚ ‘‘ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ಪತಿ ಸದ್ದಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಚೋದನಾ, ಸೋಧನಾ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾಯೇವ. ಅಪಿಚ ವಿಸೇಸಸದ್ದಸ್ಸ ಅವಾಚಕಭಾವತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಾದಿವಿಸಯೋಪಿ ಉಪೋಸಥಸದ್ದೋ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪೋ ಏವ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಾದಿವಿಸೇಸವಿಸಯೋ ವುತ್ತೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ತಾದಿಸಂ ಸದ್ದಸಾಮಞ್ಞಮನಾದಿಯಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮ್ಭವತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ವುತ್ತೋತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಸೀಲದಿಟ್ಠಿವಸೇನ (ಸೀಲಸುದ್ಧಿವಸೇನ ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧೫೦) ಉಪೇತೇಹಿ ಸಮಗ್ಗೇಹಿ ವಸೀಯತಿ ನ ಉಟ್ಠೀಯತೀತಿ ಉಪೋಸಥೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ. ಸಮಾದಾನವಸೇನ, ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವಾ ಉಪೇಚ್ಚ ಅರಿಯವಾಸಾದಿಅತ್ಥಾಯ ವಸಿತಬ್ಬೋ ಆವಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಉಪೋಸಥೋ, ಸೀಲಂ. ಅನಸನಾದಿವಸೇನ ಉಪೇಚ್ಚ ವಸಿತಬ್ಬೋ ಅನುವಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಉಪೋಸಥೋ, ವತಸಮಾದಾನಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪವಾಸೋ. ನವಮಹತ್ಥಿಕುಲಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಹತ್ಥಿನಾಗೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿರಿಯಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತಂಕುಲಸಮ್ಭೂತತಾಮತ್ತಂ ಪತಿ ರುಳ್ಹಿವಸೇನೇವ ಉಪೋಸಥೋತಿ ಸಮಞ್ಞಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅರಯೋ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಉಸೇತಿ ದಾಹೇತೀತಿ ಉಪೋಸಥೋ, ಉಸಸದ್ದೋ ದಾಹೇತಿಪಿ ಸದ್ದವಿದೂ ವದನ್ತಿ. ದಿವಸೇ ಪನ ಉಪೋಸಥ ಸದ್ದಪವತ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾಯೇವ. ‘‘ಸುದ್ಧಸ್ಸ ವೇ ಸದಾಫಗ್ಗೂ’’ತಿಆದೀಸು ಸುದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಮಲಾಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ. ವೇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಬ್ಯತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಸದಾತಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಮ್ಪಿ. ಫಗ್ಗೂತಿ ಫಗ್ಗುಣೀನಕ್ಖತ್ತಮೇವ ಯುತ್ತಂ ಭವತಿ, ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಚೇತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸುನ್ದರಿಕಭಾರದ್ವಾಜಸ್ಸ ನಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಫಗ್ಗುಣಮಾಸೇ ಉತ್ತರಫಗ್ಗುಣೀಯುತ್ತದಿವಸೇ ತಿತ್ಥನ್ಹಾನಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಂವಚ್ಛರಮ್ಪಿ ಕತಪಾಪಪವಾಹನಂ ಹೋತೀತಿ ಲದ್ಧಿ. ತತೋ ತಂ ವಿವೇಚೇತುಂ ಇದಂ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಾವರೇ ಮೂಲಪಣ್ಣಾಸಕೇ ವತ್ಥಸುತ್ತೇ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ. ಸುದ್ಧಸ್ಸುಪೋಸಥೋ ಸದಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಿಲೇಸಮಲಸುದ್ಧಿಯಾ ಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪೋಸಥಙ್ಗಾನಿ, ವತಸಮಾದಾನಾನಿ ಚ ಅಸಮಾದಿಯತೋಪಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಉಪೋಸಥವಾಸೋ ಏವ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ನ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಅಭಿಕ್ಖುಕೋ ಆವಾಸೋ ನ ಗನ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಉಪವಸಿತಬ್ಬದಿವಸೋತಿ ಉಪವಸನಕರಣದಿವಸೋ, ಅಧಿಕರಣೇ ವಾ ತಬ್ಬಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಿಬ್ಬಚನೇನ ಸಮೇತಿ. ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣೇನ, ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪೋಹನೇನ ಚ ನಿವಾರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸೇಸದ್ವಯನಿವಾರಣತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪನ್ನರಸೇ’’ತಿ ಪದಮಾರಬ್ಭ ದಿವಸವಸೇನ ಯಥಾವುತ್ತನಿಬ್ಬಚನಂ ಕತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇನೇವ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಞ್ಚದಸನ್ನಂ ತಿಥೀನಂ ಪೂರಣವಸೇನ ‘‘ಪನ್ನರಸೋ’’ತಿ ಹಿ ದಿವಸೋ ವುತ್ತೋ.

‘‘ತಾನಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇಯೇವ ವುತ್ತೇ ನನ್ವೇತಾನಿ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಸನ್ತೀತಿ ಚೋದನಾ ಸಿಯಾತಿ ತಂ ನಿವಾರೇತುಂ ‘‘ತದಾ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅನೇನ ಬಹುಸೋ, ಅತಿಸಯತೋ ವಾ ಏತ್ಥ ತದ್ಧಿತವಿಸಯೋ ಪಯುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಚಾತುಮಾಸೀ, ಚಾತುಮಾಸಿನೀತಿ ಚ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇಯೇವ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ. ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಾತಿ ಚ ಪೂರಣಭಾವಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ ತಾಯ ಸಹೇವ ಚತುಮಾಸಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವತೋ. ಇಧಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ. ತೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪೂರೇತೀತಿ ಪುಣ್ಣಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಮಾಸಪುಣ್ಣತಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ತದಾ ಕತ್ತಿಕಮಾಸಸ್ಸ ಪುಣ್ಣತಾಯ ಮಾಸಪುಣ್ಣತಾ. ಪುರಿಮಪುಣ್ಣಮಿತೋ ಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಪರಾ ಪುಣ್ಣಮೀ, ತಾವ ಏಕೋ ಮಾಸೋತಿ ತತ್ಥ ವೋಹಾರೋ. ವಸ್ಸಾನಸ್ಸ ಉತುನೋ ಪುಣ್ಣತಾಯ ಉತುಪುಣ್ಣತಾ. ಕತ್ತಿಕಮಾಸಲಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಸಂವಚ್ಛರಸ್ಸ ಪುಣ್ಣತಾಯ ಸಂವಚ್ಛರಪುಣ್ಣತಾ. ಪುರಿಮಕತ್ತಿಕಮಾಸತೋ ಪಭುತಿ ಯಾವ ಅಪರಕತ್ತಿಕಮಾಸೋ, ತಾವ ಏಕೋ ಕತ್ತಿಕಸಂವಚ್ಛರೋತಿ ಏವಂ ಸಂವಚ್ಛರಪುಣ್ಣತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಲೋಕಿಕಾನಂ ಮತೇನ ಪನ ಮಾಸವಸೇನ ಸಂವಚ್ಛರಸಮಞ್ಞಾ ಲಕ್ಖಿತಾ. ತಥಾ ಚ ಲಕ್ಖಣಂ ಗರುಸಙ್ಕನ್ತಿವಸೇನ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಜೋತಿಸತ್ಥೇ –

‘‘ನಕ್ಖತ್ತೇನ ಸಹೋದಯ-ಮತ್ಥಂ ಯಾತಿ ಸೂರಮನ್ತಿ;

ತಸ್ಸ ಸಙ್ಕಂ ತತ್ರ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ವಸ್ಸಂ ಮಾಸಕಮೇನೇವಾ’’ತಿ.

ಮಿನೀಯತಿ ದಿವಸೋ ಏತೇನಾತಿ ಮಾ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಗತಿಯಾ ದಿವಸೋ ಮಿನಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಪಾಟಿಪದೋ ದುತಿಯಾ, ತತಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಏತ್ಥ ಪುಣ್ಣೋತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ರತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಕಲಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪುಣ್ಣೋ. ಚನ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಸೋಳಸಮೋ ಭಾಗೋ ‘‘ಕಲಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತದಾ ಚ ಚನ್ದೋ ಸಬ್ಬಾಸಮ್ಪಿ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಕಲಾನಂ ವಸೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಹುತ್ವಾ ದಿಸ್ಸತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತದಹುಪೋಸಥೇ ಪನ್ನರಸೇ’’ತಿ ಪದಾನಿ ದಿವಸವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ‘‘ಕೋಮುದಿಯಾ’’ತಿಆದೀನಿ ತದೇಕದೇಸರತ್ತಿವಸೇನ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ರಾಜಾ ಅಮಚ್ಚಪರಿವುತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ, ನ ಏಕಕೋವಾತಿ ಚೋದನಾಯ ಸೋಧನಾಲೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಪದತ್ಥಮೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಏವರೂಪಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ವದತಿ. ಏತೇಹಿ ಚಾಯಂ ಸೋಧನಾಲೇಸೋ ದಸ್ಸಿತೋ ‘‘ಏವಂ ರುಚಿಯಮಾನಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ತದಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ ತಥಾ ಪರಿವುತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ’’ತಿ. ಧೋವಿಯಮಾನದಿಸಾಭಾಗಾಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವಿಯಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ರಜತವಿಮಾನನಿಚ್ಛರಿತೇಹೀತಿ ರಜತವಿಮಾನತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೇಹಿ, ರಜತವಿಮಾನಪ್ಪಭಾಯ ವಾ ವಿಪ್ಫುರಿತೇಹಿ. ‘‘ವಿಸರೋ’’ತಿ ಇದಂ ಮುತ್ತಾವಳಿಆದೀನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸನಪದಂ. ಅಬ್ಭಂ ಧೂಮೋ ರಜೋ ರಾಹೂತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಪಾಳಿನಯೇನ (ಅ. ನಿ. ೪.೫೦; ಪಾಚಿ. ೪೪೭). ರಾಜಾಮಚ್ಚೇಹೀತಿ ರಾಜಕುಲಸಮುದಾಗತೇಹಿ ಅಮಚ್ಚೇಹಿ. ಅಥ ವಾ ಅನುಯುತ್ತಕರಾಜೂಹಿ ಚೇವ ಅಮಚ್ಚೇಹಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಞ್ಚನಾಸನೇತಿ ಸೀಹಾಸನೇ. ‘‘ರಞ್ಞಂ ತು ಹೇಮಮಾಸನಂ, ಸೀಹಾಸನಮಥೋ ವಾಳಬೀಜನಿತ್ಥೀ ಚ ಚಾಮರ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ ನಿಸಿನ್ನೋತಿ ನಿಸೀದನಮತ್ತೇ ಚೋದನಾ. ಏತ ನ್ತಿ ಕನ್ದನಂ, ಪಬೋಧನಂ ವಾ. ಇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಹೇತುನಾ. ನಕ್ಖತ್ತ ನ್ತಿ ಕತ್ತಿಕಾನಕ್ಖತ್ತಛಣಂ. ಸಮ್ಮಾ ಘೋಸಿತಬ್ಬಂ ಏತರಹಿ ನಕ್ಖತ್ತನ್ತಿ ಸಙ್ಘುಟ್ಠಂ. ಪಞ್ಚವಣ್ಣಕುಸುಮೇಹಿ ಲಾಜೇನ, ಪುಣ್ಣಘಟೇಹಿ ಚ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಘರೇಸು ದ್ವಾರಂ ಯಸ್ಸ ತದೇತಂ ನಗರಂ ಪಞ್ಚ…ಪೇ… ದ್ವಾರಂ.ಧಜೋ ವಟೋ. ಪಟಾಕೋ ಪಟ್ಟೋತಿ ಸೀಹಳಿಯಾ ವದನ್ತಿ. ತದಾ ಕಿರ ಪದೀಪುಜ್ಜಲನಸೀಸೇನ ಕತನಕ್ಖತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಉಮ್ಮಾದನ್ತಿಜಾತಕಾದೀಸುಪಿ (ಜಾ. ೨.೧೮.೫೭) ಕತ್ತಿಕಮಾಸೇ ಏವಮೇವ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮುಜ್ಜಲಿತದೀಪಮಾಲಾಲಙ್ಕತಸಬ್ಬದಿಸಾಭಾಗ’’ನ್ತಿ. ವೀಥಿ ನಾಮ ರಥಿಕಾ ಮಹಾಮಗ್ಗೋ. ರಚ್ಛಾ ನಾಮ ಅನಿಬ್ಬಿದ್ಧಾ ಖುದ್ದಕಮಗ್ಗೋ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನವಸೇನ ಸಮಾನಭಾಗೇನ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನಕ್ಖತ್ತಕೀಳಂ ಅನುಭವಮಾನೇನ ಸಮಭಿಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಏವಂ ವತ್ವಾಪಿ ತತ್ಥೇವ ಇತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉದಾನಂ ಉದಾಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ಮಾನನ್ತಿ ಮಾನಪತ್ತಂ ಕತ್ತುಭೂತಂ. ಛಡ್ಡನವಸೇನ ಅವಸೇಕೋ. ಸೋತವಸೇನ ಓಘೋ. ಪೀತಿವಚನನ್ತಿ ಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನವಚನಂ ಕಮ್ಮಭೂತಂ. ಹದಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಕತ್ತುಭೂತಂ. ಗಹೇತುನ್ತಿ ಬಹಿ ಅನಿಚ್ಛರಣವಸೇನ ಗಣ್ಹಿತುಂ, ಹದಯನ್ತೋಯೇವ ಠಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಧಿಕಂ ಹುತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಂ ವಚನಂ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕ ನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಕೇವಲಂ ಉಳಾರಾಯ ಪೀತಿಯಾ ವಸೇನ ಸರಸತೋ ಸಹಸಾವ ಮುಖತೋ ನಿಚ್ಛರತಿ, ತದೇವಿಧ ‘‘ಉದಾನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ.

ದೋಸೇಹಿ ಇತಾ ಗತಾ ಅಪಗತಾತಿ ದೋಸಿನಾ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ನ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಕಿಲೇಸೇ ಜಿತೋ ವಿಜಿತಾವೀತಿ ಜಿನೋ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ದೋಸಾಪಗತಾ’’ತಿ. ಯದಿಪಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ಯೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ನ ತಪನ್ತಿ ನ ಭಾಸನ್ತಿ ನ ವಿರೋಚನ್ತಿ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಅಬ್ಭಾ ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಮಹಿಕಾ. ಧೂಮೋ ರಜೋ. ರಾಹು ಭಿಕ್ಖವೇ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ, (ಚೂಳವ. ೪೪೭) ತಥಾಪಿ ತತಿಯುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಪಭೇದದಸ್ಸನ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಮತ್ಥೋ ಚ ರಮಣೀಯಾದಿಸದ್ದಯೋಗತೋ ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಅನೀಯ-ಸದ್ದೋಪಿ ಬಹುಲಾ ಕತ್ವತ್ಥಾಭಿಧಾಯಕೋ ಯಥಾ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೯೬) ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ರಮಯತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಜುಣ್ಹಾವಸೇನ ರತ್ತಿಯಾ ಸುರೂಪತ್ತಮಾಹ ‘‘ವುತ್ತದೋಸವಿಮುತ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅಬ್ಭಾದಯೋ ಚೇತ್ಥ ವುತ್ತದೋಸಾ. ಅಯಞ್ಚ ಹೇತು ‘‘ದಸ್ಸಿತುಂ ಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಮ್ಬಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ. ತೇನ ಕಾರಣೇನ, ಉತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಾಸಾದಿಕತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಈದಿಸಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಯುತ್ತೋ ದಿವಸೋ ಮಾಸೋ ಉತು ಸಂವಚ್ಛರೋತಿ ಏವಂ ದಿವಸಮಾಸಾದೀನಂ ಲಕ್ಖಣಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣುಪಾಯಾ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಲಕ್ಖಣಿಯಾ, ಸಾ ಏವ ಲಕ್ಖಞ್ಞಾ ಯ-ವತೋ ಣ-ಕಾರಸ್ಸ ಞ-ಕಾರಾದೇಸವಸೇನ ಯಥಾ ‘‘ಪೋಕ್ಖರಞ್ಞೋ ಸುಮಾಪಿತಾ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ದಿವಸಮಾಸಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ.

‘‘ಯಂ ನೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಸೀದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಮಣಂ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರಮತ್ಥಸಮಣೋ, ಪರಮತ್ಥಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಪನ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಮತ್ತಸಮಣೋ, ನ ಚ ಜಾತಿಮತ್ತಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಿತಪಾಪತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಬಹತಿ ಪಾಪೇ ಬಹಿ ಕರೋತೀತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ. ಬಹುವಚನೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕವಚನಂ, ಏಕವಚನೇ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಬಹುವಚನಂ ವಚನಬ್ಯತ್ತಯೋ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧ ಪನ ‘‘ಪಯಿರುಪಾಸತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಪಯಿರುಪಾಸತೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಬಹುವಚನೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕವಚನವಸೇನ ವಚನಬ್ಯತ್ತಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಅತ್ತನಿ, ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೇ ಚ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗೋ ನಿರುಳ್ಹೋ. ಪಯಿರುಪಾಸತೋತಿ ಚ ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಾಯನಿದ್ದೇಸೋ ಏಸ ಯಥಾ ‘‘ಪಯಿರುದಾಹಾಸೀ’’ತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಬಹುಲಂ ದಿಟ್ಠಪಯೋಗೋ, ಯದಿದಂ ಪರಿಸದ್ದೇ ಯ-ಕಾರಪರೇ ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಾಯೋ. ತಥಾ ಹಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ವದನ್ತಿ ‘‘ಪರಿಯಾದೀನಂ ರಯಾದಿವಣ್ಣಸ್ಸ ಯರಾದೀಹಿ ವಿಪರಿಯಾಯೋ’’ತಿ. ಯನ್ತಿ ಸಮಣಂ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ. ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬೇನಪಿ ವಚನೇನಾತಿ ‘‘ರಮಣೀಯಾ ವತಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ. ಓಭಾಸನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮನ್ತಿ ಓಭಾಸಭೂತಂ ನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಂ, ಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ ನಿಮಿತ್ತಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಹಾಪರಾಧತಾಯಾತಿ ಮಹಾದೋಸತಾಯ.

‘‘ತೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ತದತ್ಥವಿವರಣಂ. ದೇವದತ್ತೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯವಸೇನ ಅತ್ಥುಪನಯನೇ, ತೇನ ಯಥಾ ರಾಜಾ ಅಜಾತಸತ್ತು ಅತ್ತನೋ ಪಿತು ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಉಪಟ್ಠಾಕಸ್ಸ ಘಾತನೇನ ಮಹಾಪರಾಧೋ, ಏವಂ ಭಗವತೋ ಮಹಾನತ್ಥಕರಸ್ಸ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಅಪಸ್ಸಯಭಾವೇನಾಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪನೇತಿ. ತಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಛಾಯಾಯಾತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಜೀವಕಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಅಪಸ್ಸಯೇನ, ತಂ ಪಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಅಪಸ್ಸಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಕ್ಖೇಪಪಚ್ಛೇದನತ್ಥನ್ತಿ ವಕ್ಖಮಾನಾಯ ಅತ್ತನೋ ಕಥಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಂ, ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಅಸಿಕ್ಖಿತಾನನ್ತಿ ಕಾಯವಚೀಸಂಯಮನೇ ವಿಗತಸಿಕ್ಖಾನಂ. ಕುಲೂಪಕೇತಿ ಕುಲಮುಪಗತೇ ಸತ್ಥಾರೇ. ಗಹಿತಾಸಾರತಾಯಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಗುಣಸಾರವಿಗತತಾಯ. ನಿಬ್ಬಿಕ್ಖೇಪನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇಸಮಪನಯನವಿರಹಿತಂ.

ಭದ್ದನ್ತಿ ಅವಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನತಾಯ ಸುನ್ದರಂ.

೧೫೧. ಅಯಞ್ಚತ್ಥೋ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಚ್ಛಾಯಾಯ ಅಧಿಗತೋ, ಇಮಮತ್ಥಮೇವ ವಾ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಮೇವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅಸತ್ಥಾಪಿ ಸಮಾನೋ ಸತ್ಥಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತೋ ಯೇನಾತಿ ಸತ್ಥುಪಟಿಞ್ಞಾತೋ, ತಸ್ಸ ಅಬುದ್ಧಸ್ಸಾಪಿ ಸಮಾನಸ್ಸ ಬುದ್ಧಪಟಿಞ್ಞಾತಸ್ಸ ‘‘ಅಹಮೇಕೋ ಲೋಕೇ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾನುಸಾಸಕೋ’’ತಿ ಆಚರಿಯಪಟಿಞ್ಞಾತಭಾವಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸೋ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಸ್ಸುತಿಮತ್ತಂ ಪತಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಯೋವ ಕಿರಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಪರತೋ ಮಕ್ಖಲಿಪದನಿಬ್ಬಚನೇಪಿ. ಏಕೂನದಾಸಸತಂ ಪೂರಯಮಾನೋತಿ ಏಕೇನೂನದಾಸಸತಂ ಅತ್ತನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅನೂನದಾಸಸತಂ ಕತ್ವಾ ಪೂರಯಮಾನೋ. ಏವಂ ಜಾಯಮಾನೋ ಚೇಸ ಮಙ್ಗಲದಾಸೋ ಜಾತೋ. ಜಾತರೂಪೇನೇವಾತಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ವಿಜಾತವೇಸೇನೇವ, ಯಥಾ ವಾ ಸತ್ತಾ ಅನಿವತ್ಥಾ ಅಪಾರುತಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ತಥಾ ಜಾತರೂಪೇನೇವ. ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಉಪಗತಾ ಭಜನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತದೇವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅಗ್ಗಹೇಸೀತಿ ತದೇವ ನಗ್ಗರೂಪಂ ‘‘ಅಯಮೇವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಕತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ಪಬ್ಬಜಿಂಸೂತಿ ತಂ ಪಬ್ಬಜಿತಮನುಪಬ್ಬಜಿಂಸು.

‘‘ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹತಾಮತ್ತೇನ ಸಙ್ಘೋ, ನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಸೀಲಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಸಂಹತತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಸ್ಸ ಸತ್ಥುಪಟಿಞ್ಞಾತಸ್ಸ ಪರಿವಾರಭಾವೇನ ಅತ್ಥಿ. ‘‘ಸಙ್ಘೀ ಗಣೀ’’ತಿ ಚೇದಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ಸಙ್ಕೇತಮತ್ತತೋ ನಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸ್ವೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಸ್ವೇವಾತಿ ಚ ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಏವ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹವಸೇನ ಸಙ್ಘೀ, ಗಹಟ್ಠಸಮೂಹವಸೇನ ಗಣೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ ಗಣೇ ಏವ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಘ-ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ. ಅಚೇಲಕವತಚರಿಯಾದಿ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಮತ್ತಂ ಆಚಾರೋ.ಪಞ್ಞಾತೋ ಪಾಕಟೋ ಸಙ್ಘೀಆದಿಭಾವೇನ. ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಾಪ್ಪಿಚ್ಛತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ವತ್ಥಮ್ಪಿ ನ ನಿವಾಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನಿಕೇ ವಿಯ ಸನ್ತಗುಣನಿಗ್ಗೂಹಣಲಕ್ಖಣಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ ಲಬ್ಭತಿ. ಯಸೋತಿ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ. ತರನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಂಸಾರೋಘನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಮತತಾಯ ಲದ್ಧಿ ತಿತ್ಥಂ ನಾಮ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಮ್ಮತೋ, ನ ಚ ಸಾಧೂಹಿ ಸಮ್ಮತೋತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಸಾಧೂಹಿ ಸಮ್ಮತತಾ ಲಬ್ಭತಿ. ಸುನ್ದರೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ದ್ವಿಧಾ ಅತ್ಥೋ. ಅಸ್ಸುತವತೋತಿ ಅಸ್ಸುತಾರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಕತ್ತುತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ‘‘ಇಮಾನಿ ಮೇ ವತಸಮಾದಾನಾನಿ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಸುಚಿಣ್ಣಾನೀ’’ತಿ ಬಹೂ ರತ್ತಿಯೋ ಜಾನಾತಿ. ತಾ ಪನಸ್ಸ ರತ್ತಿಯೋ ಚಿರಕಾಲಭೂತಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚಿರಂ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಅನ್ತತ್ಥಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೋ ಚೇಸ ಯಥಾ ‘‘ಮಾಸಜಾತೋ’’ತಿ. ಅಥ ತಸ್ಸ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಚೇ? ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಗ್ಗಹಣೇನಸ್ಸ ಬುದ್ಧಿಸೀಲತಾ, ರತ್ತಞ್ಞೂಗಹಣೇನ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಜಾನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಅಯಮೇತಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋತಿ. ಕಿಂ ಪನ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸೋ ಅಮಚ್ಚೋ ಆಹಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಓಕಪ್ಪನೀಯಾತಿ ಸದ್ದಹನೀಯಾ. ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ದೀಘಕಾಲಂ. ಕಿತ್ತಕೋ ಪನ ಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇ ತಯೋ ರಾಜಪರಿವಟ್ಟೇ’’ತಿ, ದ್ವಿನ್ನಂ, ತಿಣ್ಣಂ ವಾ ರಾಜೂನಂ ರಜ್ಜಾನುಸಾಸನಪಟಿಪಾಟಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅದ್ಧಗತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ಪುನ ಕತಂ ವಯಗ್ಗಹಣಂ ಓಸಾನವಯಾಪೇಕ್ಖಂ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸಮ್ಭವತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮವಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ. ಉಭಯನ್ತಿ ‘‘ಅದ್ಧಗತೋ, ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಂ.

ಕಾಜರೋ ನಾಮ ಏಕೋ ರುಕ್ಖವಿಸೇಸೋ, ಯೋ ‘‘ಪಣ್ಣಕರುಕ್ಖೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ದಿಸ್ವಾ ವಿಯ ಅನತ್ತಮನೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪುಬ್ಬೇ ಪಿತರಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ದೇಸನಾಯ ಸುತಪುಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಝಾನಾ…ಪೇ… ಕಾಮೋ’’ತಿ. ತಿಲಕ್ಖಣಬ್ಭಾಹತನ್ತಿ ತೀಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಅಭಿಘಟಿತಂ. ದಸ್ಸನೇನಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ. ಸೋ ಹಿ ದಿಸ್ವಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಲ್ಲಾಪಸಲ್ಲಾಪಂ ಕತ್ವಾ, ತತೋ ಅಕಿರಿಯವಾದಂ ಸುತ್ವಾ ಚ ಅನತ್ತಮನೋ ಅಹೋಸಿ. ಗುಣಕಥಾಯಾತಿ ಅಭೂತಗುಣಕಥಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಟ್ಠುತರಂ ಅನತ್ತಮನೋ’’ತಿ. ಯದಿ ಅನತ್ತಮನೋ, ಕಸ್ಮಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸೀತಿ ಚೋದನಂ ವಿಸೋಧೇತಿ ‘‘ಅನತ್ತಮನೋ ಸಮಾನೋಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ.

೧೫೨. ಗೋಸಾಲಾಯಾತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ಗಾಮೇತಿ ವುತ್ತಂ. ವಸ್ಸಾನಕಾಲೇ ಗುನ್ನಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಸಾಲಾಯಾತಿ ಪನ ಅತ್ಥೇ ತಬ್ಬಸೇನ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ ಸಾತಿಸಯಮುಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಬಹುಲಮನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಸೋ ಪೋರಾಣೇಹಿ ಅನನುಸ್ಸುತೋತಿ ಏಕಚ್ಚವಾದೋ ನಾಮ ಕತೋ. ‘‘ಮಾ ಖಲೀತಿ ಸಾಮಿಕೋ ಆಹಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಥಾವಚನಮುಪಾದಾಯ ತಸ್ಸ ಆಖ್ಯಾತಪದೇನ ಸಮಞ್ಞಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಞ್ಞಾಯ ಹಿ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಾಯ ಆಖ್ಯಾತಪದಮ್ಪಿ ನಾಮಿಕಂ ಭವತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅಞ್ಞಾಸಿಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೭). ಸೇಸನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ಪಣ್ಣೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ.

೧೫೩. ದಾಸಾದೀಸು ಸಿರಿವಡ್ಢಕಾದಿನಾಮಮಿವ ಅಜಿತೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಮತ್ತಂ. ಕೇಸೇಹಿ ವಾಯಿತೋ ಕಮ್ಬಲೋ ಯಸ್ಸಾತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ. ಪಟಿಕಿಟ್ಠತರನ್ತಿ ನಿಹೀನತರಂ. ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಗಮೇ ತಿಕನಿಪಾತೇ ಮಕ್ಖಲಿಸುತ್ತ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೩೮) ಮಾಹರಿ. ತನ್ತಾವುತಾನೀತಿ ತನ್ತೇ ವೀತಾನಿ. ‘‘ಸೀತೇ ಸೀತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಕಿಟ್ಠತರಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೫೪. ಪಕುಜ್ಝತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೇಸು ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಕುಧೋ. ವಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ಕೇನಚಿ ಅಸುಚಿನಾ ಮಕ್ಖಿತ್ವಾಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ. ವಾಲಿಕಾಥೂಪಂ ಕತ್ವಾತಿ ವತಸಮಾದಾನಸೀಸೇನ ವಾಲಿಕಾಸಞ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ, ತಥಾರೂಪೇ ಅನುಪಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಪುನ ವತಂ ಸಮಾದಾಯ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೧೫೬. ‘‘ಗಣ್ಠನಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಪಲಿಬುನ್ಧನಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ ಅತ್ಥವಚನಂ, ಸಂಸಾರೇ ಪರಿಬುನ್ಧನಕಿಚ್ಚೋ ಖೇತ್ತವತ್ಥುಪುತ್ತದಾರಾದಿವಿಸಯೋ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಏವಂವಾದಿತಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲದ್ಧಿವಸೇನಸ್ಸ ನಾಮಂ, ನ ಪನತ್ಥತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಾವ ಹಿ ಸೋ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತೋ, ತಾವ ಅತ್ಥಿಯೇವ. ಅಯಂ ಪನ ವಚನತ್ಥೋ – ‘‘ನತ್ಥಿ ಮಯ್ಹಂ ಗಣ್ಠೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ನಿಗಣ್ಠೋತಿ. ನಾಟಸ್ಸಾತಿ ಏವಂನಾಮಕಸ್ಸ.

ಕೋಮಾರಭಚ್ಚಜೀವಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೫೭. ಸಬ್ಬಥಾ ತುಣ್ಹೀಭೂತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಸ ನಾಗ…ಪೇ… ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸುಪಣ್ಣೋತಿ ಗರುಳೋ, ಗರುಡೋ ವಾ ಸಕ್ಕಟಮತೇನ. ‘‘ಡ-ಳಾನ’ಮವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಹಿ ತತ್ಥ ವದನ್ತಿ. ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ನ ವತ್ತತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅನತ್ಥೋ ವತ ಮೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಞ್ಞಮೇನ ಉಪಸಮಂ ಗತಸ್ಸ. ಜೀವಕಸ್ಸ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ ಮಮ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಮದ್ದನಸದಿಸೋ, ತಸ್ಮಾ ತದೇವ ತುಣ್ಹೀಭಾವಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಕಥಾಪನೇನ ಮಮ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ರಞ್ಞೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹತ್ಥಿಮ್ಹಿ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಿನ್ತಿ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾಯಂ ನಿಪಾತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ, ಯೇನ ತುವಂ ತುಣ್ಹೀ, ಕಿಂ ತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕಾರಣಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಕುಲೂಪಕೋ ಅತ್ಥಿ ಯಥಾ, ಇಮೇಸಂ ನು ಖೋ ತಿಣ್ಣಂ ಕಾರಣಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಕಾರಣೇನ ತುಣ್ಹೀ ಭವಸೀತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಕಥಾಪೇತೀತಿ ಕಥಾಪೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ. ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಠಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಾದಜಾಣು ಕಪ್ಪರ ಹತ್ಥ ಸೀಸಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ಓನಾಮೇತ್ವಾ ಅಭಿಮುಖಂ ಠಿತೇನ ಪಠಮಂ ವನ್ದಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಮ್ಪಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ನವಕತರೇನುಪಾಲಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ವುಡ್ಢತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾದೇ ವನ್ದನ್ತೇನ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಾದಾ ವನ್ದಿತಬ್ಬಾ’ತಿಆದಿಕಂ (ಪರಿ. ೪೬೯) ವಿನಯಪಾಳಿಮಾಹರಿತ್ವಾ ಏಕಂಸಕರಣಅಞ್ಜಲಿಪಗ್ಗಹಣಪಾದಸಮ್ಬಾಹನಪೇಮಗಾರವುಪಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತವನ್ದನಾ’’ತಿ, ತಮೇತ್ಥಾನಧಿಪ್ಪೇತಂ ದೂರತೋ ವನ್ದನೇ ಯಥಾವುತ್ತಪಞ್ಚಙ್ಗಸ್ಸ ಅಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ. ವನ್ದನಾ ಚೇತ್ಥ ಪಣಮನಾ ಅಞ್ಜಲಿಪಗ್ಗಹಣಕರಪುಟಸಮಾಯೋಗೋ. ‘‘ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಕಾಯಪಣಾಮೋ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಮಮ ಸತ್ಥುನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ವಚೀಪಣಾಮೋ, ತದುಭಯಪುರೇಚರಾನುಚರವಸೇನ ಮನೋಪಣಾಮೋತಿ. ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತರೂಪಾವ, ತಥಾಪಿ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿ ಅಭಿಜಾತಿ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೦) ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯದೇವೋರೋಹನಾನಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅತಿವಿಯ ಸುಪಾಕಟಾನಿ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ಪಟಿಬಾಹಿತುನ್ತಿ ತಾನಿಯೇವೇತ್ಥ ಉದ್ಧಟಾನಿ.

ಇತ್ಥಂ ಇಮಂ ಪಕಾರಂ ಭೂತೋ ಪತ್ತೋತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೋ, ತಸ್ಸ ಆಖ್ಯಾನಂ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನಂ, ಸೋಯೇವತ್ಥೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಇತ್ಥಂ ಏವಂಪಕಾರೋ ಭೂತೋ ಜಾತೋತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೋ, ತಾದಿಸೋತಿ ಆಖ್ಯಾನಂ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನಂ, ತದೇವತ್ಥೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಅಭಿಸದ್ದೋ ಪಧಾನವಸೇನ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥಜೋತಕೋ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯೋ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗಮನಕಿರಿಯಾಪಕಾರಸ್ಸ ದೀಪನತೋ, ತೇನ ಪಯೋಗತೋ ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಭಗವನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಸಮಾನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಧಾನವಸೇನ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥದೀಪನತೋ ‘‘ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಭಗವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ನನು ಚ ‘‘ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮಭೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಭಗವನ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಸದ್ದೋ ಅಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಕಥಮೇತ್ಥ ತಂಪಯೋಗತೋ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಸಿಯಾತಿ? ಅತ್ಥತೋ ಪಯುತ್ತತ್ತಾ. ಅತ್ಥಸದ್ದಪಯೋಗೇಸು ಹಿ ಅತ್ಥಪಯೋಗೋಯೇವ ಪಧಾನೋತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ‘‘ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮಭೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಸದ್ದಪಯೋಗತೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿ ಏವಂ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಉಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಅಭಿಸದ್ದಪಯೋಗತೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತನ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮಭೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮಭಿ ಮಾತುವಿಸಯೇ, ಮಾತುಯಾ ವಾ ಸಾಧೂ’’ತಿ ಏವಂ ಅಧಿಕರಣತ್ಥೇ, ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ವಾ ಭುಮ್ಮವಚನಸ್ಸ, ಸಾಮಿವಚನಸ್ಸ ವಾ ಪಸಙ್ಗೇ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನಜೋತಕೇನ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯೇನ ಅಭಿಸದ್ದೇನ ಪಯೋಗತೋ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಯಥಾ ಚ ತತ್ಥ ‘‘ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತುವಿಸಯೇ, ಮಾತು ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ವಾ ಸಾಧುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ಭಗವತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗಮನಪ್ಪಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ದೇವದತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ ಇಧ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ, ‘‘ಮಾತರ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ವಿಯ ‘‘ಭಗವನ್ತ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ, ಸಾಧುಸದ್ದೋ ವಿಯ ಉಗ್ಗತಸದ್ದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ಭದ್ದಕೋ. ಕಲ್ಯಾಣಭಾವೋ ಚಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣಗುಣವಿಸಯತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ, ಕಲ್ಯಾಣೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ತಬ್ಬಿಸಯತಾಯ ಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ವಿಸಯತಾ ಹೇತ್ಥ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ, ಕಲ್ಯಾಣಗುಣವಿಸಯತಾಯ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸೇಟ್ಠಗುಣವಿಸಯತಾ ಏವ ಹಿ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠತಾ ‘‘ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠಂ, ಭಗವಾತಿ ವಚನಮುತ್ತಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೪೨; ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೧; ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ; ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೪೯) ವಿಯ. ‘‘ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಗುಣಾನಂ ಸಂಕಿತ್ತನತೋ, ಸದ್ದನೀಯತೋ ಚ ವಣ್ಣೋಯೇವ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ವಣ್ಣೋ ಏವ ಹಿ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬತೋ ಕಿತ್ತಿ, ಸದ್ದನೀಯತೋ ಸದ್ದೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋ ಹಿ ಸದ್ದಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಉಳಾರಸದ್ದಾ ಇಸಯೋ, ಗುಣವನ್ತೋ ತಪಸ್ಸಿನೋ’’ತಿ. ಕಿತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಸದ್ದೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಥುತಿಘೋಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ಥುತಿಪರಿಯಾಯೋ ಕಿತ್ತನಮಭಿತ್ಥವನಂ ಕಿತ್ತೀತಿ. ಥುತಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಘೋಸೋ ಥುತಿಘೋಸೋ, ಅಭಿತ್ಥವುದಾಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿಸದ್ದೋ ಅಭಿಭವನೇ, ಅಭಿಭವನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ’’ತಿ, ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ ಗುಣೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅಭಿಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿನ್ತಿ-ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಚೋದನಾಯ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪದಾನಂ ಸಮ್ಬಜ್ಝನಂ ಪದಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಯೋ ಸೋ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದೇವಾನಮತಿದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಮತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಮತಿಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕನಾಥೋ ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪತ್ಥಟಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ, ಸೋ ಭಗವಾ. ಯಂ ತಂ-ಸದ್ದಾ ಹಿ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧಾ. ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಚ ಇದಮಾದಿಪದಂ ಸತ್ಥು ನಾಮಕಿತ್ತನಂ. ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ‘‘ಭಗವಾತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತಂ, ನ ಪಿತರಾ ಕತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ. ೬; ಚೂಳನಿ. ೨). ಪರತೋ ಪನ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪದಂ ಗುಣಕಿತ್ತನಂ. ಯಥಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೇನ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ನವಸು ಠಾನೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಇತಿಪಿಸದ್ದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಅನುಸ್ಸರೀಯನ್ತಿ, ಏವಮಿಧ ಬುದ್ಧಗುಣಸಂಕಿತ್ತಕೇನಾಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ…ಪೇ… ಇತಿಪಿ ಭಗವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ ನವಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೇ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅತಿವಿಯ ಪಾಕಟಾ ಪಞ್ಞಾತಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ತೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿಭಾವಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ಇತಿಪೀ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ತೇಸಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಾದೀಪನತೋ. ‘‘ಇತಿಪೇತಂ ಭೂತಂ, ಇತಿಪೇತಂ ತಚ್ಛ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೬) ವಿಯ ಹಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಇಧ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತ್ಥೋ, ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ಚ ನೇಸಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ, ತಾನಿ ಚ ಗುಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾರಣಾನಿ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಸಂಕಿತ್ತೇನ್ತೇನ ವಿಞ್ಞುನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತಾನೇವ ಕತ್ವಾ ಸಂಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಞ್ಹಿ ನಿರೂಪೇತ್ವಾ ಕಿತ್ತೇನ್ತೇ ಯಸ್ಸ ಸಂಕಿತ್ತೇತಿ, ತಸ್ಸ ಭಗವತಿ ಅತಿವಿಯ ಪಸಾದೋ ಹೋತಿ.

ಆರಕತ್ತಾತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸುವಿದೂರತ್ತಾ. ಅರೀನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ. ಅರಾನನ್ತಿ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅರಾನಂ. ಹತತ್ತಾತಿ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾ. ಪಚ್ಚಯಾದೀನನ್ತಿ ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚೇವ ಪೂಜಾ ವಿಸೇಸಾನಞ್ಚ. ರಹಾಭಾವಾತಿ ಚಕ್ಖುರಹಾದೀನಮಭಾವತೋ. ರಹೋಪಾಪಕರಣಾಭಾವೋ ಹಿ ಪದಮನತಿಕ್ಕಮ್ಮ ರಹಾಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಮ್ಪಿ ಹಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ತತೋತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೨೩). ಯಥಾ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ, ಏವಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಪರಮತ್ಥಮಞ್ಜೂಸಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಟೀ. ೧.೧೨೪) ನೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಜೀವಕೋ ಬಹುಸೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಸುತ್ವಾ ಠಿತೋ, ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚತಾಯ ಚ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ವಿಗತಕಥಂಕಥೋ, ಸತ್ಥುಗುಣಕಥನೇ ಚ ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಏವ ಆಹಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜೀವಕೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯತ್ಥಮಾಹ. ಥಾಮೋ ದೇಸನಾಞಾಣಮೇವ, ಬಲಂ ಪನ ದಸಬಲಞಾಣಂ. ವಿಸ್ಸತ್ಥನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕಪದಂ, ಅನಾಸಙ್ಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾಯಾತಿ ಖುದ್ದಿಕಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚಪಕಾರಾಯ. ನಿರನ್ತರಂ ಫುಟಂ ಅಹೋಸಿ ಕತಾಧಿಕಾರಭಾವತೋ. ಕಮ್ಮನ್ತರಾಯವಸೇನ ಹಿಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಗುಣಸರೀರಂ ಖತೂಪಹತಂ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಜೀವಕಮೇವ ಗಮನಸಜ್ಜಾಯ ಆಣಾಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿ.

೧೫೮. ‘‘ಉತ್ತಮ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಉತ್ತಮಭಾವೋಯೇವೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ, ಅಥ ಖೋ ಅಪ್ಪಸದ್ದತಾಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸ್ಸಯಾನರಥಯಾನಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಹತ್ಥಿಯಾನೇಸು ಚ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಮೇವ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಹತ್ಥಿನಿಯೋಪಿ ಕಪ್ಪಾಪೇಸಿ. ಪದಾನುಪದನ್ತಿ ಪದಮನುಗತಂ ಪದಂ ಪುರತೋ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಹತ್ಥಿಯಾನಸ್ಸ ಪದೇ ತೇಸಂ ಪದಂ ಕತ್ವಾ, ಪದಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಪದವಳಞ್ಜೇ. ನಿಬ್ಬುತಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸದರಥವೂಪಸಮಸ್ಸ. ನಿಬ್ಬುತೇಹೇವಾತಿ ಅಪ್ಪಸದ್ದತಾಯ ಸದ್ದಸಙ್ಖೋಭನವೂಪಸಮೇಹೇವ.

ಕರೇಣೂತಿ ಹತ್ಥಿನಿಪರಿಯಾಯವಚನಂ. ಕಣತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋತೀತಿ ಹಿ ಕರೇಣು, ಕರೋವ ಯಸ್ಸಾ, ನ ದೀಘೋ ದನ್ತೋತಿ ವಾ ಕರೇಣು,‘‘ಕರೇಣುಕಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ. ಆರೋಹನಸಜ್ಜನಂ ಕುಥಾದೀನಂ ಬನ್ಧನಮೇವ. ಓಪವಯ್ಹನ್ತಿ ರಾಜಾನಮುಪವಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ. ‘‘ಓಪಗುಯ್ಹ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ರಾಜಾನಮುಪಗೂಹಿತುಂ ಗೋಪಿತುಂ ಸಮತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಪಣ್ಡಿತಭಾವವಿಭಾವನಂ. ಕಥಾ ವತ್ತತೀತಿ ಲದ್ಧೋಕಾಸಭಾವೇನ ಧಮ್ಮಕಥಾ ಪವತ್ತತಿ. ‘‘ರಞ್ಞೋ ಆಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಆಸನ್ನಚಾರೀಭಾವೇನ ಹತ್ಥಿನೀಸು ಇತ್ಥಿಯೋ ನಿಸಜ್ಜಾಪಿತಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧೫೮) ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇತ್ಥಿಯೋ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುರಿಸಾನಂ ಭಯಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸುಖಂ ಇತ್ಥಿಪರಿವುತೋ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ. ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪನ ಆಚರಿಯೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ರಞ್ಞೋ ಪರೇಸಂ ದೂರುಪಸಙ್ಕಮನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಾ ಪುರಿಸವೇಸಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಆವುಧಹತ್ಥಾ ಕಾರಿತಾ. ಹತ್ಥಿನಿಕಾಸತಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಹತ್ಥಿನಿಯೋ ಏವ ಹತ್ಥಿನಿಕಾ. ‘‘ಪಞ್ಚ ಹತ್ಥಿನಿಯಾ ಸತಾನೀ’’ತಿಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಅಯುತ್ತೋವ ‘‘ಪಞ್ಚಮತ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೧) ವಿಯ ಈದಿಸೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಪದಸ್ಸ ಸಮಾಸಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನತೋ. ಕಸ್ಸಚಿದೇವಾತಿ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ಮಹಾಜನೇ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಏವ, ತದಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಆಯತಿಂ ಮಗ್ಗಫಲಾನಮುಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾಯ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

ಪಟಿವೇದೇಸೀತಿ ಞಾಪೇಸಿ. ಉಪಚಾರವಚನನ್ತಿ ವೋಹಾರವಚನಮತ್ತಂ ತೇನೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸ್ಸ ಅಪರಿಯೋಸಾನತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತದೇವ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ಇಮಿನಾಯೇವ ಹಿ ತದತ್ಥಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಮಞ್ಞಸೀತಿ ಪಕತಿಯಾವ ಜಾನಾಸಿ. ತದೇವಾತಿ ಗಮನಾಗಮನಮೇವ. ಯದಿ ಗನ್ತುಕಾಮೋ, ಗಚ್ಛ, ಅಥ ನ ಗನ್ತುಕಾಮೋ, ಮಾ ಗಚ್ಛ, ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯೇವೇತ್ಥ ಪಮಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೧೫೯. ಪಾಟಿಏಕ್ಕಾಯೇವ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಾ. ‘‘ಮಹಞ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪದೇ ಕರಣತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹತಾ’’ತಿ. ಮಹನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮಹಞ್ಚಂ. ನ ಕೇವಲಂ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತವಸೇನೇವ ಪಾಠೋ, ಅಥ ಖೋ ಆಕಾರನ್ತವಸೇನಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಚ್ಚಾತಿಪಿ ಪಾಳೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ‘‘ಖತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಖತ್ಯಾ’’ತಿ, ಏವಂ ‘‘ಮಹತಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಮಹತ್ಯಾ. ಪುನ ಚ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಚ್ಚಾತಿ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ. ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಲಿಙ್ಗವಿಪರಿಯಾಯೋ. ವಿಸೇಸನಞ್ಹಿ ಭಿಯ್ಯೋ ವಿಸೇಸ್ಯಲಿಙ್ಗಾದಿಗಾಹಕಂ. ತಿಯೋಜನಸತಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಿಯೋಜನಸತಪರಿಮಣ್ಡಲಾನಂ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾರಟ್ಠಾನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಸಿರೀತಿ ಅಙ್ಗಮಗಧರಟ್ಠಾನಮಾಧಿಪಚ್ಚಮಾಹ. ತದತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಪಟಿಮುಕ್ಕವೇಠನಾನೀತಿ ಆಬನ್ಧಸಿರೋವೇಠನಾನಿ. ಆಸತ್ತಖಗ್ಗಾನೀತಿ ಅಂಸೇ ಓಲಮ್ಬನವಸೇನ ಸನ್ನದ್ಧಾಸೀನಿ. ಮಣಿದಣ್ಡತೋಮರೇತಿ ಮಣಿದಣ್ಡಙ್ಕುಸೇ.

‘‘ಅಪರಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪದಸಾ ಪರಿವಾರಾ ವುತ್ತಾ. ಖುಜ್ಜವಾಮನಕಾ ವೇಸವಸೇನ, ಕಿರಾತಸವರಅನ್ಧಕಾದಯೋ ಜಾತಿವಸೇನ ತಾಸಂ ಪರಿಚಾರಕಿನಿಯೋ ದಸ್ಸಿತಾ. ವಿಸ್ಸಾಸಿಕಪುರಿಸಾತಿ ವಸ್ಸವರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಕುಲಭೋಗಇಸ್ಸರಿಯಾದಿವಸೇನ ಮಹತೀ ಮತ್ತಾ ಪಮಾಣಮೇತೇಸನ್ತಿ ಮಹಾಮತ್ತಾ, ಮಹಾನುಭಾವಾ ರಾಜಾಮಚ್ಚಾ. ವಿಜ್ಜಾಧರತರುಣಾ ವಿಯಾತಿ ಮನ್ತಾನುಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಾಮಯಿದ್ಧಿಸಮ್ಪನ್ನಾ ವಿಜ್ಜಾಧರಕುಮಾರಕಾ ವಿಯ. ರಟ್ಠಿಯಪುತ್ತಾತಿ ಭೋಜಪುತ್ತಾ. ರಟ್ಠೇ ಪರಿಚರನ್ತೀತಿ ಹಿ ಲುದ್ದಕಾ ರಟ್ಠಿಯಾ, ತೇಸಂ ನಾನಾವುಧಪರಿಚಯತಾಯ ರಾಜಭಟಭೂತಾ ಪುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅನ್ತರರಟ್ಠಭೋಜಕಾನಂ ವಾ ಪುತ್ತಾ ರಟ್ಠಿಯಪುತ್ತಾ, ಖತ್ತಿಯಾ ಭೋಜರಾಜಾನೋ. ‘‘ಅನುಯುತ್ತಾ ಭವನ್ತು ತೇ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಹಿ ಟೀಕಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧೫೯) ವುತ್ತೋ ಭೋಜಸದ್ದೋ ಭೋಜಕವಾಚಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾತಿ ಉದ್ಧಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ. ಜಯಸದ್ದನ್ತಿ ‘‘ಜಯತು ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿಆದಿಜಯಪಟಿಬದ್ಧಂ ಸದ್ದಂ. ಧನುಪನ್ತಿಪರಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಧನುಪನ್ತಿಪರಿವಾರೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ತಂಗಾಹಕವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಹತ್ಥಿಘಟಾತಿ ಹತ್ಥಿಸಮೂಹಾ. ಪಹರಮಾನಾತಿ ಫುಸಮಾನಾ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಘಟ್ಟನಾತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದಗಮನೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಾ. ಸೇಣಿಯೋತಿ ಗನ್ಧಿಕಸೇಣೀದುಸ್ಸಿಕಸೇಣೀಆದಯೋ ‘‘ಅನಪಲೋಕೇತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ವಾ ಸಙ್ಘಂ ವಾ ಗಣಂ ವಾ ಪೂಗಂ ವಾ ಸೇಣಿಂ ವಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಕಪ್ಪಾ ವುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೬೮೨) ವಿಯ. ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸ ಅಕ್ಖೋಭಿಣೀ ಸೇನಿಯೋ’’ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ಸೋ ಅನೇಕೇಸುಪಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ನ ದಿಟ್ಠೋ. ಅನೇಕಸಙ್ಖ್ಯಾ ಚ ಸೇನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಣಿತಾತಿ ಅಯುತ್ತೋಯೇವ. ತದಾ ಸಬ್ಬಾವುಧತೋ ಸರೋವ ದೂರಗಾಮೀತಿ ಕತ್ವಾ ಸರಪತನಾತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಮಾಣೇನ ರಞ್ಞೋ ಪರಿಸಂ ಸಂವಿದಹತಿ. ಕಿಮತ್ಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚೇ’’ತಿಆದಿ.

ಸಯಂ ಭಾಯನಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸೋ ಭಯಂ ಯಥಾ ತಥಾ ಭಾಯತೀತಿ ಕತ್ವಾ. ಭಾಯಿತಬ್ಬೇ ಏವ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ‘‘ಭಾಯಿತಬ್ಬಮಿದ’’ನ್ತಿ ಭಾಯಿತಬ್ಬಾಕಾರೇನ ತೀರಣತೋ ಞಾಣಂ ಭಯಂ ಭಯತೋ ತೀರೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ. ತೇನೇವಾಹ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೫೧) ‘‘ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಪನ ಭಾಯತಿ, ನ ಭಾಯತೀತಿ? ನ ಭಾಯತಿ. ತಞ್ಹಿ ‘ಅತೀತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುದ್ಧಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅನಾಗತಾ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ ತೀರಣಮತ್ತಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಭಾಯನಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭಯಂ ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಕತ್ವಾ. ಭಾಯನಹೇತುಟ್ಠೇನ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಭಯಂ ಪಾಪತೋ ಭಾಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕತ್ವಾ. ಭಯಾನಕನ್ತಿ ಭಾಯನಾಕಾರೋ. ತೇಪೀತಿ ದೀಘಾಯುಕಾ ದೇವಾಪಿ. ಧಮ್ಮದೇಸನನ್ತಿ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಪನ್ನರಸಲಕ್ಖಣಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಖೀಣಾಸವದೇವೇ ತದಞ್ಞೇಸಂ ವಸೇನ ಬಾಹುಲ್ಲತೋ. ಖೀಣಾಸವತ್ತಾ ಹಿ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸಭಯಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಾಮಂ ಸೀಹೋಪಮಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೪.೩೩) ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸಭಯಮ್ಪಿ ತದತ್ಥಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಪಕರಣಾನುರೂಪತೋ ಞಾಣಭಯಮೇವ ಗಹಿತಂ. ಸಂವೇಗನ್ತಿ ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಞಾಣಂ. ಸನ್ತಾಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜನಂ. ಭಾಯಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಭಯಮೇವ ಭೀಮಭಾವೇನ ಭೇರವನ್ತಿ ಭಯಭೇರವಂ, ಭೀತಬ್ಬವತ್ಥು. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ, ಏತಂ ನರಂ ತಂ ಭಯಭೇರವಂ ಆಗಚ್ಛತಿ ನೂನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಭೀರುಂ ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ಪಾಪತೋ ಭಾಯನತೋ ಉತ್ರಾಸನತೋ ಭೀರುಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಸೂರನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಪಕರಣೇ ಸೂರಂ ಪಗಬ್ಭಧಂಸಿನಂ ನ ಹಿ ಪಸಂಸನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭಯಾ ಹಿ ಸನ್ತೋ ನ ಕರೋನ್ತಿ ಪಾಪ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಭಯಾತಿ ಪಾಪುತ್ರಾಸತೋ, ಓತ್ತಪ್ಪಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಛಮ್ಭಿತಸ್ಸಾತಿ ಥಮ್ಭಿತಸ್ಸ, ಥ-ಕಾರಸ್ಸ ಛ-ಕಾರಾದೇಸೋ. ತದತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಸಕಲಸರೀರಚಲನ’’ನ್ತಿ, ಭಯವಸೇನ ಸಕಲಕಾಯಪಕಮ್ಪನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಯ್ಯೋಧನಂ ಸಮ್ಪಹಾರೋ.

ಏಕೇತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ. ‘‘ರಾಜಗಹೇ’’ತಿಆದಿ ತೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯವಿವರಣಂ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಮಹಾದ್ವಾರೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕತ್ವಾ ಚತುಸಟ್ಠಿ ಖುದ್ದಕದ್ವಾರಾನಿ. ‘‘ತದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಕಾರಣಭಾವೇ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಇದಾನಿ ಸಕವಾದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಜೀವಕೋ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ಆಸಙ್ಕನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಜಾತಸತ್ತುರಞ್ಞೋ. ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋತಿ ಅನಭಿರತೋ. ಛತ್ತಂ ಉಸ್ಸಾಪೇತುಕಾಮೋ ಮಞ್ಞೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಭಾಯಿತ್ವಾತಿ ಭಾಯನಹೇತು. ತಸ್ಸಾತಿ ಜೀವಕಸ್ಸ. ಸಮ್ಮಸದ್ದೋ ಸಮಾನತ್ಥೋ, ಸಮಾನಭಾವೋ ಚ ವಯೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಯಸ್ಸಾಭಿಲಾಪೋ’’ತಿ. ವಯೇನ ಸಮಾನೋ ವಯಸ್ಸೋ ಯಥಾ ‘‘ಏಕರಾಜಾ ಹರಿಸ್ಸವಣ್ಣೋ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೨.೧೭). ಸಮಾನಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಸಾದೇಸಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಸದ್ದವಿದೂ, ತೇನ ಅಭಿಲಾಪೋ ಆಲಪನಂ ತಥಾ, ರುಳ್ಹೀನಿದ್ದೇಸೋ ಏಸ, ‘‘ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ ಆಲಪನಮಿವ. ಯಥಾ ಹಿ ಮಾರಿಸಾತಿ ನಿದ್ದುಕ್ಖತಾಭಿಲಾಪೋ ಸದುಕ್ಖೇಪಿ ನೇರಯಿಕೇ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಯದಾ ಖೋ ತೇ ಮಾರಿಸ ಸಙ್ಕುನಾ ಸಙ್ಕು ಹದಯೇ ಸಮಾಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು, (ಮ. ನಿ. ೧.೫೧೨) ಏವಂ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಹಾಯೋ ಅಸಮಾನವಯೋಪಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಹಾಯಾಭಿಲಾಪೋ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಕಚ್ಚಿ ನ ವಞ್ಚೇಸೀತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ನ ಪಲಮ್ಭೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಇಧ ಪರಿಕಪ್ಪತ್ಥೋವ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ, ನ ಪಲೋಭೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಥಾಯ ಸಲ್ಲಾಪೋ, ಸೋ ಏವ ನಿಗ್ಘೋಸೋ ತಥಾ.

ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಚಿತ್ತವಿಘಾತೇನ ವಿಹಞ್ಞೇಯ್ಯ. ‘‘ನ ತಂ ದೇವಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತುರಿತವಸೇನಿದಮಾಮೇಡಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತರಮಾನೋವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಸಮ್ಬನ್ಧಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಹಾರಾಜ ಚೋರಬಲಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಸಾಮಞ್ಞಫಲಪುಚ್ಛಾವಣ್ಣನಾ

೧೬೦. ಅಯಂ ಬಹಿದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೋಕಾಸೋ ನಾಗಸ್ಸ ಭೂಮಿ ನಾಮ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಹಾರಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಭಗವತೋ ತೇಜೋತಿ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೋ. ರಞ್ಞೋ ಸರೀರಂ ಫರಿ ಯಥಾ ತಂ ಸೋಣದಣ್ಡಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋವನಸಣ್ಡಗತಸ್ಸ. ‘‘ಅತ್ತನೋ ಅಪರಾಧಂ ಸರಿತ್ವಾ ಮಹಾಭಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸೇದಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಕಾರಣದಸ್ಸನಂ. ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವತೋ ಸೇದಮುಞ್ಚನಂ ಸಮ್ಭವತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿಹೇತುಭಾವತೋ.

ಏಕೇತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋಯೇವ. ತದಯುತ್ತಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅಭಿಮಾರೇತಿ ಧನುಗ್ಗಹೇ. ಧನಪಾಲನ್ತಿ ನಾಳಾಗಿರಿಂ. ಸೋ ಹಿ ತದಾ ನಾಗರೇಹಿ ಪೂಜಿತಧನರಾಸಿನೋ ಲಬ್ಭನತೋ ‘‘ಧನಪಾಲೋ’’ತಿ ವೋಹರೀಯತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬತೋಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಪಕತಿಯಾಪಿ ಭಗವಾ ಸಞ್ಞಾತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಆಕಿಣ್ಣವರಲಕ್ಖಣೋತಿ ಬತ್ತಿಂಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋತಿ ಅಸೀತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನೇ (ಜಿನಾಲಙ್ಕಾರಟೀಕಾಯ ವಿಜಾತಮಙ್ಗಲವಣ್ಣನಾಯಂ ವಿತ್ಥಾರೋ). ಛಬ್ಬಣ್ಣಾಹಿ ರಸ್ಮೀಹೀತಿ ತದಾ ವತ್ತಮಾನಾ ರಸ್ಮಿಯೋ. ಇಸ್ಸರಿಯಲೀಳಾಯಾತಿ ಇಸ್ಸರಿಯವಿಲಾಸೇನ. ನನು ಚ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಇಸ್ಸರಿಯಲೀಲಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಅಗಾರವೋಯೇವ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಾಯ ‘‘ಪಕತಿ ಹೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಪಕತಿಯಾ ಪುಚ್ಛನತೋ ನ ಅಗಾರವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇನ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಪುರೇ ಕತೇಪಿ ಅತ್ಥತೋ ತಸ್ಸ ಪುರತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ನಾಮ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ.

೧೬೧. ಯೇನ, ತೇನಾತಿ ಚ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಕರಣವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯತ್ಥ, ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಯೇನ ಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ, ತೇನೂಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ಉಪಗಮನಮೇವ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಗತೋ’’ತಿ. ಅನುಚ್ಛವಿಕೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇತಿ ಯತ್ಥ ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕಾ ಅಟ್ಠಂಸು, ತಸ್ಮಿಂ. ಕೋ ಪನೇಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಪದೇಸೋ ನಾಮ? ಅತಿದೂರತಾದಿಛನಿಸಜ್ಜದೋಸವಿರಹಿತೋ ಪದೇಸೋ, ನಪಚ್ಛತಾದಿಅಟ್ಠನಿಸಜ್ಜದೋಸವಿರಹಿತೋ ವಾ. ಯಥಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ –

‘‘ನ ಪಚ್ಛತೋ ನ ಪುರತೋ, ನಾಪಿ ಆಸನ್ನದೂರತೋ;

ನ ಕಚ್ಛೇ ನೋ ಪಟಿವಾತೇ, ನ ಚಾಪಿ ಓನತುನ್ನತೇ;

ಇಮೇ ದೋಸೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ, ಏಕಮನ್ತಂ ಠಿತಾ ಅಹೂ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ಅಟ್ಠ. ಏವಮಿಚ್ಚಾದಿಪಾಠವಣ್ಣನಾ; ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೬೧);

ತದಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ತುಣ್ಹೀಭಾವಸ್ಸ ಅನವಸೇಸತೋ ಬ್ಯಾಪಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತುಣ್ಹೀಭೂತಂ ತುಣ್ಹೀಭೂತ’’ನ್ತಿ ವಿಚ್ಛಾವಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯತೋ…ಪೇ… ಮೇವಾ’’ತಿ, ಯತೋ ಯತೋ ಭಿಕ್ಖುತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹತ್ಥೇನ, ಹತ್ಥಸ್ಸ ವಾ ಕುಕತಭಾವೋ ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ಅಸಞ್ಞಮೋ, ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಚ. ತಥಾ ಪಾದಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತವಿಕಪ್ಪನೇ, ತೇನ ತದಞ್ಞೋಪಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಾದಿಅಸಞ್ಞಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಭಾವಿತೋ. ತತ್ಥ ಪನ ಚಕ್ಖುಅಸಂಯಮೋ ಸಬ್ಬಪಠಮೋ ದುನ್ನಿವಾರಿತೋ ಚಾತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರಪಟಿಮಣ್ಡಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿಪ್ಪಸನ್ನರಹದಮಿವಾತಿ ಅನಾವಿಲೋದಕಸರಮಿವ. ಯೇನೇತರಹಿ…ಪೇ… ಇಮಿನಾ ಮೇ…ಪೇ… ಹೋತೂತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಞ್ಞೋ ಹಿ ಅತ್ಥಕ್ಕಮೋ, ಅಞ್ಞೋ ಸದ್ದಕ್ಕಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಕಾಯಿಕ-ವಾಚಸಿಕೇನ ಉಪಸಮೇನ ಲದ್ಧೇನ ಮಾನಸಿಕೋಪಿ ಉಪಸಮೋ ಅನುಮಾನತೋ ಲದ್ಧೋ ಏವಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಾನಸಿಕೇನ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೀಲೂಪಸಮೇನಾತಿ ಸೀಲಸಞ್ಞಮೇನ. ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಲೋಕಪಕತಿಯಾ ಸಾಧೇನ್ತೋ ‘‘ದುಲ್ಲಭಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಲದ್ಧಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾ.

ಉಪಸಮನ್ತಿ ಆಚಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂಯಮಂ. ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಥಾ ಇಚ್ಛಾಯ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋತಿ ಅಯ್ಯಕೋ, ಉದಯಭದ್ದೋ ವಾ. ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ತದತ್ಥ-ಸಮತ್ಥನಂ. ಘಾತೇಸ್ಸತಿಯೇವಾತಿ ತಂಕಾಲಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಘಾತೇಸೀ’’ತಿ. ಇದಞ್ಹಿ ಸಮ್ಪತಿಪೇಕ್ಖವಚನಂ. ಪಞ್ಚಪರಿವಟ್ಟೋತಿ ಪಞ್ಚರಾಜಪರಿವಟ್ಟೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ, ನನು ಭಗವನ್ತಮುದ್ದಿಸ್ಸ ರಾಜಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವದತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಚೀಭೇದೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಉದಾನವಚೀಭೇದೇ. ತುಣ್ಹೀ ನಿರವೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇತಂ. ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ಚಿತ್ತಜಾನನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ. ಅಯಂ…ಪೇ… ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತೀತಿ ಞತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವಚನಾನನ್ತರನ್ತಿ ಉದಾನವಚನಾನನ್ತರಂ. ಯೇನಾತಿ ಯತ್ಥ ಪದೇಸೇ, ಯೇನ ವಾ ಸೋತಪಥೇನ. ಯೇನ ಪೇಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾರಹಮೇಸ ನಯೋ.

ಕತಾಪರಾಧಸ್ಸ ಆಲಪನಂ ನಾಮ ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮುಖಂ ನಪ್ಪಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಆಗಮಾ ಖೋ ತ್ವಂ ಮಹಾರಾಜ ಯಥಾಪೇಮ’’ನ್ತಿ ವಚನನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ವಾ ತದಾ ತದತ್ಥದೀಪನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಂ ನಾನಾನಯವಿಚಿತ್ತಂ ಭಗವತೋ ಮಧುರವಚನಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಕಮ್ಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಯಥಾ ಸೋತೂನಂ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಥಾ ದೇಸೇತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಗವತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ತನ್ತಿಪದಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಞೇವ ಅತ್ಥೋಪಿ ಭಾಸಿತೋ’’ತಿ. ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಸಮಭಾವಾದಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ. ೩೮, ೧೬೨) –

‘‘ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ತಾದೀ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇ ತಾದೀ, ಚತ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ, ತಿಣ್ಣಾವೀತಿ ತಾದೀ, ಮುತ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ, ತಂನಿದ್ದೇಸಾ ತಾದೀ.

ಕಥಂ ಅರಹಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇ ತಾದೀ? ಅರಹಾ ಲಾಭೇಪಿ ತಾದೀ, ಅಲಾಭೇಪಿ, ಯಸೇಪಿ, ಅಯಸೇಪಿ, ಪಸಂಸಾಯಪಿ, ನಿನ್ದಾಯಪಿ, ಸುಖೇಪಿ, ದುಕ್ಖೇಪಿ ತಾದೀ, ಏಕಂ ಚೇ ಬಾಹಂ ಗನ್ಧೇನ ಲಿಮ್ಪೇಯ್ಯುಂ, ಏಕಂ ಚೇ ಬಾಹಂ ವಾಸಿಯಾ ತಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ಅಮುಸ್ಮಿಂ ನತ್ಥಿ ರಾಗೋ, ಅಮುಸ್ಮಿಂ ನತ್ಥಿ ಪಟಿಘಂ, ಅನುನಯಪಟಿಘವಿಪ್ಪಹೀನೋ, ಉಗ್ಘಾತಿನಿಘಾತಿವೀತಿವತ್ತೋ, ಅನುರೋಧವಿರೋಧಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋ, ಏವಂ ಅರಹಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇ ತಾದೀ.

ಕಥಂ ಅರಹಾ ಚತ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ? ಅರಹತೋ…ಪೇ… ಥಮ್ಭೋ, ಸಾರಮ್ಭೋ, ಮಾನೋ, ಅತಿಮಾನೋ, ಮದೋ, ಪಮಾದೋ, ಸಬ್ಬೇ ಕಿಲೇಸಾ, ಸಬ್ಬೇ ದುಚ್ಚರಿತಾ, ಸಬ್ಬೇ ದರಥಾ, ಸಬ್ಬೇ ಪರಿಳಾಹಾ, ಸಬ್ಬೇ ಸನ್ತಾಪಾ, ಸಬ್ಬಾ ಕುಸಲಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಚತ್ತಾ ವನ್ತಾ ಮುತ್ತಾ ಪಹೀನಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠಾ, ಏವಂ ಅರಹಾ ಚತ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ.

ಕಥಂ ಅರಹಾ ತಿಣ್ಣಾವೀತಿ ತಾದೀ? ಅರಹಾ ಕಾಮೋಘಂ ತಿಣ್ಣೋ, ಭವೋಘಂ ತಿಣ್ಣೋ, ದಿಟ್ಠೋಘಂ ತಿಣ್ಣೋ, ಅವಿಜ್ಜೋಘಂ ತಿಣ್ಣೋ, ಸಬ್ಬಂ ಸಂಸಾರಪಥಂ ತಿಣ್ಣೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ನಿತ್ತಿಣ್ಣೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋ ವೀತಿವತ್ತೋ, ಸೋ ವುಟ್ಠವಾಸೋ ಚಿಣ್ಣಚರಣೋ ಜಾತಿಮರಣಸಙ್ಖಯೋ, ಜಾತಿಮರಣಸಂಸಾರೋ (ಮಹಾನಿ. ೩೮) ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ, ಏವಂ ಅರಹಾ ತಿಣ್ಣಾವೀತಿ ತಾದೀ.

ಕಥಂ ಅರಹಾ ಮುತ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ? ಅರಹತೋ ರಾಗಾ ಚಿತ್ತಂ ಮುತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತಂ ಸುವಿಮುತ್ತಂ, ದೋಸಾ, ಮೋಹಾ, ಕೋಧಾ, ಉಪನಾಹಾ, ಮಕ್ಖಾ, ಪಳಾಸಾ, ಇಸ್ಸಾಯ, ಮಚ್ಛರಿಯಾ, ಮಾಯಾಯ, ಸಾಠೇಯ್ಯಾ, ಥಮ್ಭಾ, ಸಾರಮ್ಭಾ, ಮಾನಾ, ಅತಿಮಾನಾ, ಮದಾ, ಪಮಾದಾ, ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಸಬ್ಬದುಚ್ಚರಿತೇಹಿ, ಸಬ್ಬದರಥೇಹಿ, ಸಬ್ಬಪರಿಳಾಹೇಹಿ, ಸಬ್ಬಸನ್ತಾಪೇಹಿ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಮುತ್ತಂ ವಿಮುತ್ತಂ ಸುವಿಮುತ್ತಂ; ಏವಂ ಅರಹಾ ಮುತ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ.

ಕಥಂ ಅರಹಾ ತಂನಿದ್ದೇಸಾ ತಾದೀ? ಅರಹಾ ‘ಸೀಲೇ ಸತಿ ಸೀಲವಾ’ತಿ ತಂನಿದ್ದೇಸಾ ತಾದೀ, ‘ಸದ್ಧಾಯ ಸತಿ ಸದ್ಧೋ’ತಿ, ‘ವೀರಿಯೇ ಸತಿ ವೀರಿಯವಾ’ತಿ, ‘ಸತಿಯಾ ಸತಿ ಸತಿಮಾ’ತಿ, ‘ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಸತಿ ಸಮಾಹಿತೋ’ತಿ, ‘ಪಞ್ಞಾಯ ಸತಿ ಪಞ್ಞವಾ’ತಿ, ‘ವಿಜ್ಜಾಯ ಸತಿ ತೇವಿಜ್ಜೋ’ತಿ, ‘ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸತಿ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ’ತಿ ತಂನಿದ್ದೇಸಾ ತಾದೀ, ಏವಂ ಅರಹಾ ತಂನಿದ್ದೇಸಾ ತಾದೀ’’ತಿ.

ಭಗವಾ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ತಾದೀನಮತಿಸಯೋ ತಾದೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಭಗವತಾ ಕಾಳಕಾರಾಮಸುತ್ತನ್ತೇ ‘‘ಇತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಥಾಗತೋ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತಾದೀಯೇವ ತಾದೀ, ತಮ್ಹಾ ಚ ಪನ ತಾದಿಮ್ಹಾ ಅಞ್ಞೋ ತಾದೀ ಉತ್ತರಿತರೋ ವಾ ಪಣೀತತರೋ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪). ಅಥ ವಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾರಿಯಿದ್ಧಿಸಿದ್ಧೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ತಾದಿಲಕ್ಖಣೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ –

‘‘ಕತಮಾ ಅರಿಯಾ ಇದ್ಧಿ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ ‘ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ, ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ ‘ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ, ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ, ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ ‘ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ, ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ ‘ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ, ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ, ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ ‘ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಚ ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರೇಯ್ಯಂ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ’ತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೧೭).

ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಸಾಸನತೋ ಬಹಿಸಮಯೇ.

೧೬೨. ಏಸಾತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ವನ್ದನಾಕಾರೋ. ತಮತ್ಥಂ ಲೋಕಸಿದ್ಧಾಯ ಉಪಮಾಯ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ರಾಜಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಓಕಾಸನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ.

ನ ಮೇ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಭಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸತ್ಥು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಾಯ ದಸ್ಸನಂ. ‘‘ಯದಿ ಆಕಙ್ಖಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ ಹಿ ಏಸ ಅತ್ಥೋ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬಂ ತೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ. ‘‘ಯಂ ಆಕಙ್ಖಸಿ, ತಂ ಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ವಚನೇನೇವ ಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಅಸಾಧಾರಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯದಿ ‘‘ಯದಾಕಙ್ಖಸೀ’’ತಿ ನ ವದನ್ತಿ, ಅಥ ಕಥಂ ವದನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಪದೇಸಞಾಣೇಯೇವ ಠಿತತ್ತಾ ತಥಾ ವದನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಬುದ್ಧಾ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

‘‘ಪುಚ್ಛಾವುಸೋ ಯದಾಕಙ್ಖಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ಆಗತಾನಿ, ತಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಕ್ಖನರಿನ್ದದೇವಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಪುಚ್ಛಾವುಸೋ ಯದಾಕಙ್ಖಸೀ’’ತಿ ಆಳವಕಸ್ಸ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಓಕಾಸಕರಣಂ, ‘‘ಪುಚ್ಛ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ನರಿನ್ದಾನಂ, ‘‘ಪುಚ್ಛ ವಾಸವಾ’’ತಿಆದಿ ದೇವಾನಮಿನ್ದಸ್ಸ, ‘‘ತೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಸಮಣಾನಂ, ‘‘ಬಾವರಿಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ, ‘‘ಪುಚ್ಛ ಮಂ ಸಭಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನಂ ಓಕಾಸಕರಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಾಸವಾತಿ ದೇವಾನಮಿನ್ದಾಲಪನಂ. ತದೇತಞ್ಹಿ ಸಕ್ಕಪಞ್ಹಸುತ್ತೇ. ಮನಸಿಚ್ಛಸೀತಿ ಮನಸಾ ಇಚ್ಛಸಿ.

ಕತಾವಕಾಸಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ಮಯಾ ಕತೋಕಾಸಾ, ತಸ್ಮಾ ಬಾವರಿಸ್ಸ ಚ ತುಯ್ಹಂ ಅಜಿತಸ್ಸ ಚ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಸೇಸಾನಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಂಸಯಂ ಯಥಾ ಮನಸಾ ಇಚ್ಛಥ, ತಥಾ ಪುಚ್ಛವ್ಹೋ ಪುಚ್ಛಥಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಬಾವರಿಸ್ಸ ಸಂಸಯಂ ಮನಸಾ ಪುಚ್ಛವ್ಹೋ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಂಸಯಂ ಮನಸಾ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ ಚ ಯಥಾ ಇಚ್ಛಥ, ತಥಾ ಪುಚ್ಛವ್ಹೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಬಾವರೀ ಹಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸಂಸಯಂ ಮನಸಾವ ಪುಚ್ಛಥಾ’’ತಿ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇ ಆಣಾಪೇಸಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಅನಾವರಣದಸ್ಸಾವೀ, ಯದಿ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ;

ಮನಸಾ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಪಞ್ಹೇ, ವಾಚಾಯ ವಿಸ್ಸಜೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೧೧);

ತದೇತಂ ಪಾರಾಯನವಗ್ಗೇ. ತಥಾ ‘‘ಪುಚ್ಛ ಮಂ ಸಭಿಯಾ’’ತಿಆದಿಪಿ.

ಬುದ್ಧಭೂಮಿನ್ತಿ ಬುದ್ಧಟ್ಠಾನಂ, ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಚ. ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂಮಿ ನಾಮ ಬೋಧಿಸತ್ತಟ್ಠಾನಂ ಪಾರಮೀಸಮ್ಭರಣಞಾಣಂ, ಭೂಮಿಸದ್ದೋ ವಾ ಅವತ್ಥಾವಾಚಕೋ, ಬುದ್ಧಾವತ್ಥಂ, ಬೋಧಿಸತ್ತಾವತ್ಥಾಯನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ. ಏಕತ್ತನಯೇನ ಹಿ ಪವತ್ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅವತ್ಥಾಯೇವ ತಂ ತದಾಕಾರನಿಸ್ಸಿತಾ.

ಯೋ ಭಗವಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂಮಿಯಂ ಪದೇಸಞಾಣೇ ಠಿತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇಸಿ, ತಸ್ಸ ತದೇವ ಅಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕೋಣ್ಡಞ್ಞ ಪಞ್ಹಾನೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞಾತಿ ಗೋತ್ತವಸೇನ ಸರಭಙ್ಗಮಾಲಪನ್ತಿ. ವಿಯಾಕರೋಹೀತಿ ಬ್ಯಾಕರೋಹಿ. ಸಾಧುರೂಪಾತಿ ಸಾಧುಸಭಾವಾ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಸನನ್ತನೋ ಪವೇಣೀಧಮ್ಮೋ. ಯನ್ತಿ ಆಗಮನಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ, ಯೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತೇನ ವಿಯಾಕರೋಹೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವುದ್ಧನ್ತಿ ಸೀಲಪಞ್ಞಾದೀಹಿ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಂ, ಗರುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ಭಾರೋತಿ ಸಂಸಯುಪಚ್ಛೇದನಸಙ್ಖಾತೋ ಏಸೋ ಭಾರೋ, ಆಗತೋ ಭಾರೋ ತಯಾ ಅವಸ್ಸಂ ವಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಮಯಾ ಕತಾವಕಾಸಾ ಭೋನ್ತೋ ಪುಚ್ಛನ್ತು. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಅಹಞ್ಹಿ ತಂ ತಂ ವೋ ಬ್ಯಾಕರಿಸ್ಸಂ ಞತ್ವಾ ಸಯಂ ಲೋಕಮಿಮಂ, ಪರಞ್ಚಾತಿ. ಸಯನ್ತಿ ಚ ಸಯಮೇವ ಪರೂಪದೇಸೇನ ವಿನಾ. ಏವಂ ಸರಭಙ್ಗಕಾಲೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಪಞ್ಹಾನನ್ತಿ ಧಮ್ಮಯಾಗಪಞ್ಹಾನಂ. ಅನ್ತಕರನ್ತಿ ನಿಟ್ಠಾನಕರಂ. ಸುಚಿರತೇನಾತಿ ಏವಂ ನಾಮಕೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ. ಪುಟ್ಠುನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತುಂ. ಜಾತಿಯಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ, ‘‘ವಿಜಾತಿಯಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಪಂಸುಂ ಕೀಳನ್ತೋ ಸಮ್ಭವಕುಮಾರೋ ನಿಸಿನ್ನೋವ ಹುತ್ವಾ ಪವಾರೇಸೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ತಗ್ಘಾತಿ ಏಕಂಸತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಯಥಾಪಿ ಕುಸಲೋ ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮವಿದೂ ಬುದ್ಧೋ ಜಾನಾತಿ ಕಥೇತಿ, ತಥಾ ತೇ ಅಹಮಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜಾನಾತಿ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಇಧ ಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪಗಚ್ಛತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಯೇನ ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ದೂರಟ್ಠಮ್ಪಿ ಚ ತಸ್ಸ ತ’’ನ್ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ). ಜಾನನಾ ಚೇತ್ಥ ಕಥನಾ. ಯಥಾ ‘‘ಇಮಿನಾ ಇಮಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ. ರಾಜಾ ಚ ಖೋ ತಂ ಯದಿ ಕಾಹತಿ ವಾ,ನ ವಾತಿ ಯೋ ತಂ ಇಧ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಪೇಸೇಸಿ, ಸೋ ಕೋರಬ್ಯರಾಜಾ ತಂ ತಯಾ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ, ತಯಾ ವಾ ಪುಟ್ಠೇನ ಮಯಾ ಅಕ್ಖಾತಮತ್ಥಂ ಯದಿ ಕರೋತು ವಾ, ನ ವಾ ಕರೋತು, ಅಹಂ ಪನ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ತೇ ಅಕ್ಖಿಸ್ಸಂ ಆಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –

‘‘ರಾಜಾ ಚ ಖೋ ತನ್ತಿ ಅಹಂ ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಯಥಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ರಾಜಾ ಜಾನಾತಿ ಜಾನಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಥಾ ಅಕ್ಖಿಸ್ಸಂ. ತತೋ ಉತ್ತರಿ ರಾಜಾ ಯಥಾ ಜಾನಾತಿ, ತಥಾ ಯದಿ ಕರಿಸ್ಸತಿ ವಾ, ನ ವಾ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವಾ ತಸ್ಸೇವೇತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ (ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೫.೧೬.೧೭೨) –

ಜಾನಾತಿ-ಸದ್ದೋ ವಾಕ್ಯದ್ವಯಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತೋ.

೧೬೩. ಸಿಪ್ಪಮೇವ ಸಿಪ್ಪಾಯತನಂ ಆಯತನಸದ್ದಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವವುತ್ತಿತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾಯ ಸಿಪ್ಪಞ್ಚ ತಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತವುತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭಾವತೋ, ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ವಾ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಸಿಪ್ಪಾಯತನಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ಏಕೋವ ನಿಪಾತೋ, ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ ವಾ. ತಸ್ಸ ತೇ ಕತಮೇತಿ ಇಧ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕತಮೇ ಪನ ತೇ’’ತಿ. ಇಮೇ ಕತಮೇತಿಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಮತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಇದಞ್ಚ ವತ್ತಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸಿಪ್ಪಾಯತನಿಕಾ ಕತಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪುಥುಸಿಪ್ಪಾಯತನಾನೀ’’ತಿ ಹಿ ಸಾಧಾರಣತೋ ಸಿಪ್ಪಾನಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ತಂತಂಸಿಪ್ಪೂಪಜೀವಿನೋವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಕಥಾಯ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಪಪಞ್ಚಂ ಪರಿಹರಿತುಕಾಮತ್ತಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ ತಾವ ಸಿಪ್ಪಾಯತನಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತಂತಂಸಿಪ್ಪೂಪಜೀವಿನೋಪಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ ತೇಸಮೇವೇತ್ಥ ಪಧಾನತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಕಥಾಪಪಞ್ಚೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಪಞ್ಚಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ಸಿಪ್ಪೂಪಜೀವೀಹಿ ತಂತಂಸಿಪ್ಪಾಯತನಾನಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏವಮಾಹಾತಿ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹತ್ಥಾರೋಹಾತಿಆದೀಹಿ ಯೇ ತಂ ತಂ ಸಿಪ್ಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವನ್ತಿ, ತೇ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಸಿಪ್ಪಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವನ್ತೀತಿ ಸಿಪ್ಪೂಪಜೀವಿನೋ.

ಹತ್ಥಿಮಾರೋಹನ್ತೀತಿ ಹತ್ಥಾರೋಹಾ, ಹತ್ಥಾರುಳ್ಹಯೋಧಾ. ಹತ್ಥಿಂ ಆರೋಹಾಪಯನ್ತೀತಿ ಹತ್ಥಾರೋಹಾ, ಹತ್ಥಾಚರಿಯ ಹತ್ಥಿವೇಜ್ಜ ಹತ್ಥಿಮೇಣ್ಡಾದಯೋ. ಯೇನ ಹಿ ಪಯೋಗೇನ ಪುರಿಸೋ ಹತ್ಥಿನೋ ಆರೋಹನಯೋಗ್ಗೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಹತ್ಥಿಸ್ಸ ಪಯೋಗಂ ವಿಧಾಯನ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೇತೇಸಂ ಗಹಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಹತ್ಥಾಚರಿಯಾ ನಾಮ ಯೇ ಹತ್ಥಿನೋ, ಹತ್ಥಾರೋಹಕಾನಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪಕಾ. ಹತ್ಥಿವೇಜ್ಜಾ ನಾಮ ಹತ್ಥಿಭಿಸಕ್ಕಾ. ಹತ್ಥಿಮೇಣ್ಡಾ ನಾಮ ಹತ್ಥೀನಂ ಪಾದರಕ್ಖಕಾ. ಹತ್ಥಿಂ ಮಣ್ಡಯನ್ತಿ ರಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಹತ್ಥಿಮಣ್ಡಾ, ತೇಯೇವ ಹತ್ಥಿಮೇಣ್ಡಾ, ಹತ್ಥಿಂ ಮಿನೇನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ವಿದಹನೇನ ಹಿಂಸನ್ತೀತಿ ವಾ ಹತ್ಥಿಮೇಣ್ಡಾ.ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಹತ್ಥೀನಂ ಯವಪದಾಯಕಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಸ್ಸಾರೋಹಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸುದ್ಧಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ಯಥಾವುತ್ತೋವ ಅತ್ಥೋ. ರಥೇ ನಿಯುತ್ತಾ ರಥಿಕಾ. ರಥರಕ್ಖಾ ನಾಮ ರಥಸ್ಸ ಆಣಿರಕ್ಖಕಾ. ಧನುಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಧನುಗ್ಗಹಾ, ಇಸ್ಸಾಸಾ, ಧನುಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತೀತಿ ಧನುಗ್ಗಹಾ, ಧನುಸಿಪ್ಪಸಿಕ್ಖಾಪಕಾ ಧನ್ವಾಚರಿಯಾ.

ಚೇಲೇನ ಚೇಲಪಟಾಕಾಯ ಯುದ್ಧೇ ಅಕನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚೇಲಕಾ, ಜಯದ್ಧಜಗಾಹಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇ ಯುದ್ಧೇ’’ತಿಆದಿ. ಜಯಧಜನ್ತಿ ಜಯನತ್ಥಂ, ಜಯಕಾಲೇ ವಾ ಪಗ್ಗಹಿತಧಜಂ. ಪುರತೋತಿ ಸೇನಾಯ ಪುಬ್ಬೇ. ಯಥಾ ತಥಾ ಠಿತೇ ಸೇನಿಕೇ ಬ್ಯೂಹವಿಚಾರಣವಸೇನ ತತೋ ತತೋ ಚಲಯನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾಲೇನ್ತೀತಿ ಚಲಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧ ರಞ್ಞೋ’’ತಿಆದಿ. ಸಕುಣಗ್ಘಿಆದಯೋ ವಿಯ ಮಂಸಪಿಣ್ಡಂ ಪರಸೇನಾಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಂ ಪಿಣ್ಡಂ ಸಾಹಸಿಕತಾಯ ಛೇತ್ವಾ ಛೇತ್ವಾ ದಯನ್ತಿ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡದಾಯಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಾಹಸಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಾಹಸಿಕಾ, ತೇಯೇವ ಮಹಾಯೋಧಾ. ಪಿಣ್ಡಮಿವಾತಿ ತಾಲಫಲಪಿಣ್ಡಮಿವಾತಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಮಂಸಪಿಣ್ಡಮಿವಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧೬೩) ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಆಚರಿಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೋವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪಿಣ್ಡೇ ಜನಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೇ ಸಮ್ಮದ್ದೇ ದಯನ್ತಿ ಉಪ್ಪತನ್ತಾ ವಿಯ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡದಾಯಕಾ, ದಯ-ಸದ್ದೋ ಗತಿಯಂ, ಅಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಾ ದ-ಕಾರಾಗಮೇನ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ.

ಉಗ್ಗತುಗ್ಗತಾತಿ ಸಙ್ಗಾಮಂ ಪತ್ವಾ ಜವಪರಕ್ಕಮಾದಿವಸೇನ ಅತಿವಿಯ ಉಗ್ಗತಾ. ತದೇವಾತಿ ಪರೇಹಿ ವುತ್ತಂ ತಮೇವ ಸೀಸಂ ವಾ ಆವುಧಂ ವಾ. ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತೀತಿ ವೀರಸೂರಭಾವೇನ ಅಸಜ್ಜಮಾನಾ ಪರಸೇನಮನುಪವಿಸನ್ತಿ. ಥಾಮಜವಬಲಪರಕ್ಕಮಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಾನಾಗಸದಿಸತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಹತ್ಥಿಆದೀಸುಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಏಕನ್ತಸೂರಾತಿ ಏಕಚರಸೂರಾ ಅನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವವುತ್ತಿತೋ, ಸೂರಭಾವೇನ ಏಕಾಕಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಯುಜ್ಝನಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಜಾಲಿಕಾತಿ ಸವಮ್ಮಿಕಾ. ಸನ್ನಾಹೋ ಕಙ್ಕಟೋ ವಮ್ಮಂ ಕವಚೋ ಉರಚ್ಛದೋ ಜಾಲಿಕಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ಸಚಮ್ಮಿಕಾತಿ ಜಾಲಿಕಾ ವಿಯ ಸರೀರಪರಿತ್ತಾಣೇನ ಚಮ್ಮೇನ ಸಚಮ್ಮಿಕಾ. ಚಮ್ಮಕಞ್ಚುಕನ್ತಿ ಚಮ್ಮಮಯಕಞ್ಚುಕಂ. ಪವಿಸಿತ್ವಾತಿ ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ, ಪಟಿಮುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸರಪರಿತ್ತಾಣಂ ಚಮ್ಮನ್ತಿ ಚಮ್ಮಪಟಿಸಿಬ್ಬಿತಂ ಚೇಲಕಂ, ಚಮ್ಮಮಯಂ ವಾ ಫಲಕಂ. ಬಲವಸಿನೇಹಾತಿ ಸಾಮಿನಿ ಅತಿಸಯಪೇಮಾ. ಘರದಾಸಯೋಧಾತಿ ಅನ್ತೋಜಾತದಾಸಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಯೋಧಾ, ‘‘ಘರದಾಸಿಕಪುತ್ತಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅನ್ತೋಜಾತದಾಸೀನಂ ಪುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಆಳಾರಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಾನಸಂ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಾ ಆಳಾರಿಕಾ.ಪೂವಿಕಾತಿ ಪೂವಸಮ್ಪಾದಕಾ, ಯೇ ಪೂವಮೇವ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತಾ ಜೀವನ್ತಿ. ಕೇಸನಖಸಣ್ಠಪನಾದಿವಸೇನ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಲಙ್ಕಾರವಿಧಿಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ ಸಂವಿದಹನ್ತೀತಿ ಕಪ್ಪಕಾ. ಚುಣ್ಣವಿಲೇಪನಾದೀಹಿ ಮಲಹರಣವಣ್ಣಸಮ್ಪಾದನವಿಧಿನಾ ನ್ಹಾಪೇನ್ತಿ ನಹಾನಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ನ್ಹಾಪಿಕಾ. ನವನ್ತಾದಿವಿಧಿನಾ ಪವತ್ತೋ ಗಣನಗನ್ಥೋ ಅನ್ತರಾ ಛಿದ್ದಾಭಾವೇನ ಅಚ್ಛಿದ್ದಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತದೇವ ಪಠೇನ್ತೀತಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಕಪಾಠಕಾ. ಹತ್ಥೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನಂ, ಗಣನಂ ವಾ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾ. ಅಙ್ಗುಲಿಸಙ್ಕೋಚನಞ್ಹಿ ಮುದ್ದಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇನ ಚ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ, ಗಣನಂ ವಾ ಹೋತಿ. ಹತ್ಥಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ತದೇಕದೇಸೇಸು ಅಙ್ಗುಲೀಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ನ ಭುಞ್ಜಮಾನೋ ಸಬ್ಬಂ ಹತ್ಥಂ ಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೬೧೮) ವಿಯ, ತಮುಪನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವನ್ತೀತಿ ಮುದ್ದಿಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ.

ಅಯಕಾರೋ ಕಮ್ಮಾರಕಾರಕೋ. ದನ್ತಕಾರೋ ಭಮಕಾರೋ. ಚಿತ್ತಕಾರೋ ಲೇಪಚಿತ್ತಕಾರೋ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕೋಟ್ಟಕಲೇಖಕವಿಲೀವಕಾರಇಟ್ಠಕಕಾರದಾರುಕಾರಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಕರಣನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ. ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಮೇವಾತಿ ಅಸಮ್ಪರಾಯಿಕತಾಯ ಸಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಸಯಮನುಭವಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಜೀವನ್ತೀತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವನ್ತಿ. ಸುಖಿತನ್ತಿ ಸುಖಪ್ಪತ್ತಂ. ಥಾಮಬಲೂಪೇತಭಾವೋವ ಪೀಣನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪೀಣಿತಂ ಥಾಮಬಲೂಪೇತ’’ನ್ತಿ. ಉಪರೀತಿ ದೇವಲೋಕೇ. ತಥಾ ಉದ್ಧನ್ತಿಪಿ. ಸೋ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ ಉಪರಿಮೋ. ಅಗ್ಗಂ ವಿಯಾತಿ ಅಗ್ಗಂ, ಫಲಂ. ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ತಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಗ್ಗಿಸಿಖಾ ವಿಯ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಪಿಚ ಸಗ್ಗನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ, ಫಲಂ. ಸಗ್ಗನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಗ್ಗಂ, ರೂಪಸದ್ದಾದಿದಸವಿಧಂ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತುಂ ಅರಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಅಗ್ಗಿಕಾವ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಸೋವಗ್ಗಿಕಾ, ದಕ್ಖಿಣಾಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ. ಸುಖೋತಿ ಸುಖೂಪಾಯೋ ಇಟ್ಠೋ ಕನ್ತೋ. ಅಗ್ಗೇತಿ ಉಳಾರೇ. ಅತ್ತನಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಬಾಹಿರಂ ರೂಪಂ, ಅತ್ತನೋ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾ ವಣ್ಣೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ದಕ್ಖನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಕ್ಖಿಣಾ, ಪರಿಚ್ಚಾಗಮಯಂ ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಕ್ಖಿಣಂ ದಾನ’’ನ್ತಿ.

ಮಗ್ಗೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸಮಿತಪಾಪಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮಣಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಕತ್ವಾ, ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅರಿಯಫಲಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ.‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಹಾವಗ್ಗಸಂಯುತ್ತಪಾಳಿವಸೇನ ತದತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ. ತಂ ಏಸ ರಾಜಾ ನ ಜಾನಾತಿ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದತಾಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ‘‘ದಾಸಕಸ್ಸಕಾದಿಭೂತಾನಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಲೋಕತೋ ಅಭಿವಾದನಾದಿಲಾಭೋ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಕೋಚಿ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಈದಿಸಮತ್ಥಂ ಜಾನನ್ತೋ’’ತಿ ವೀಮಂಸನ್ತೋ ಪೂರಣಾದಿಕೇ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಕಥಾಯ ಅನಧಿಗತವಿತ್ತೋ ಭಗವನ್ತಮ್ಪಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಿ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಾಸಕಸ್ಸಕೋಪಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

ರಾಜಾಮಚ್ಚಾತಿ ರಾಜಕುಲಸಮುದಾಗತಾ ಅಮಚ್ಚಾ, ಅನುಯುತ್ತಕರಾಜಾನೋ ಚೇವ ಅಮಚ್ಚಾ ಚಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಣ್ಹಪಕ್ಖನ್ತಿ ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತೇ ಅತ್ಥೇ ಲಬ್ಭಮಾನದಿಟ್ಠಿಗತೂಪಸಂಹಿತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ. ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖನ್ತಿ ತಬ್ಬಿಧುರಂ ಉಪರಿ ಸುತ್ತಾಗತಂ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ. ಸಮಣಕೋಲಾಹಲನ್ತಿ ಸಮಣಕೋತೂಹಲಂ ತಂ ತಂ ಸಮಣವಾದಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರೋಧಂ. ಸಮಣಭಣ್ಡನನ್ತಿ ತೇನೇವ ವಿರೋಧೇನ ‘‘ಏವಂವಾದೀನಂ ತೇಸಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಯಂ ದೋಸೋ, ಏವಂವಾದೀನಂ ತೇಸಂ ಅಯಂ ದೋಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ತಂ ತಂ ವಾದಸ್ಸ ಪರಿಭಾಸನಂ. ಇಸ್ಸರಾನುವತ್ತಕೋ ಹಿ ಲೋಕೋತಿ ಧಮ್ಮತಾದಸ್ಸನೇನ ತದತ್ಥಸಮತ್ಥನಂ. ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾಕೋಸಲ್ಲೇನ ರಞ್ಞೋ ಭಾರಂ ಕರೋನ್ತೋ, ನ ತದಞ್ಞೇನ ಪರವಮ್ಭನಾದಿಕಾರಣೇನ.

೧೬೪. ನು-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ನೋ-ಸದ್ದೋಪಿ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ನಿಪಾತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಸಿ ನೂ’’ತಿ. ಅಯಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ನ ಕೇವಲಂ ಅಭಿಜಾನಾಸಿಪದೇನೇವ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಪುಚ್ಛಿತಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಚಾತಿ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ. ಕಥಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ ಅನುಯೋಗಮಪನೇತಿ ‘‘ಇದಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಪುಚ್ಛಿತಾ ನೂತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ತಾ ನು. ನಂ ಪುಟ್ಠಭಾವನ್ತಿ ತಾದಿಸಂ ಪುಚ್ಛಿತಭಾವಂ ಅಭಿಜಾನಾಸಿ ನು. ನ ತೇ ಸಮ್ಮುಟ್ಠನ್ತಿ ತವ ನ ಪಮುಟ್ಠಂ ವತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಫಾಸುಕಭಾವೋತಿ ತಥಾ ಭಾಸನೇನ ಅಸುಖಭಾವೋ. ಪಣ್ಡಿತಪತಿರೂಪಕಾನನ್ತಿ (ಸಾಮಂ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಸಕ್ಕಾರಾನಂ ಪಣ್ಡಿತಭಾಸಾನಂ) ಆಮಂ ವಿಯ ಪಕ್ಕಾನಂ ಪಣ್ಡಿತಾ ಭಾಸಾನಂ. (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧೬೩) ಪಾಳಿಪದಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೇಸೂತಿ ಪಾಳಿಸಙ್ಖಾತೇ ಪದೇ, ತದತ್ಥೇ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಕ್ಖರೇ ಚ, ವಾಕ್ಯಪರಿಯಾಯೋ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಸದ್ದೋ ‘‘ಅಕ್ಖರಂ ಪದಂ ಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ನೇತ್ತಿ. ೨೮) ವಿಯ. ಭಗವತೋ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ವಿಯ ರೂಪಮಸ್ಸಾತಿ ಭಗವನ್ತರೂಪೋ, ಭಗವಾ ವಿಯ ಏಕನ್ತಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪೂರಣಕಸ್ಸಪವಾದವಣ್ಣನಾ

೧೬೫. ಏಕಮಿದಾಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇದನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಏಕಂ ಸಮಯಮಿಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮೋದೇತಿ ಸಮ್ಮೋದನಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಮೋದನೀಯಂ. ಅನೀಯಸದ್ದೋ ಹಿ ಬಹುಲಾ ಕತ್ವತ್ಥಾಭಿಧಾಯಕೋ ಯಥಾ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ’’ತಿ, (ಧ. ಸ. ಸುತ್ತನ್ತದುಕಮಾತಿಕಾ ೯೭) ಸಮ್ಮೋದನಂ ವಾ ಜನೇತೀತಿ ಸಮ್ಮೋದನಿಯಂ ತದ್ಧಿತವಸೇನ. ಸರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಾರಣೀಯಂ, ಸರಣಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕನ್ತಿ ವಾ ಸಾರಣಿಯಂ, ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಮೋದಜನಕಂ ಸರಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸರಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕನ್ತಿ ಚ ಸರಣಾನುಚ್ಛವಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೬೬. ಸಹತ್ಥಾತಿ ಸಹತ್ಥೇನೇವ, ತೇನ ಸುದ್ಧಕತ್ತಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಆಣತ್ತಿಯಾತಿ ಪನ ಹೇತುಕತ್ತಾರಂ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಥಾವರಾದಯೋಪಿ ಇಧ ಸಹತ್ಥ ಕರಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಹತ್ಥಾದೀನೀತಿ ಹತ್ಥಪಾದಕಣ್ಣನಾಸಾದೀನಿ. ಪಚನಂ ದಹನಂ ವಿಬಾಧನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಣ್ಡೇನ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ ನಾಮ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಪಚತೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ತಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೯೭) ದುತಿಯೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಇಧ ಪನ ತಜ್ಜನಂ, ಪರಿಭಾಸನಞ್ಚ ದಣ್ಡೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದಣ್ಡೇನ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತಸ್ಸ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧೬೬) ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಧುನಾ ಪನ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ತಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ಪಾಠೋಪಿ ಬಹುಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ಸೋಕನ್ತಿ ಸೋಕಕಾರಣಂ, ಸೋಚನನ್ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಾರಣಸಮ್ಪಾದನೇನ ಫಲಸ್ಸಪಿ ಕತ್ತಬ್ಬತೋ. ಪರೇಹೀತಿ ಅತ್ತನೋ ವಚನಕರೇಹಿ ಕಮ್ಮಭೂತೇಹಿ. ಫನ್ದತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪರಸ್ಸ ಫನ್ದನವಸೇನ ಸುದ್ಧಕತ್ತುತ್ಥೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅತ್ತನೋ ಫನ್ದನವಸೇನೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಂ ಫನ್ದನ್ತಂ ಫನ್ದನಕಾಲೇ ಸಯಮ್ಪಿ ಫನ್ದತೋ’’ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಕತೇನ ಪರಸ್ಸ ವಿಬಾಧನಪಯೋಗೇನ ಸಯಮ್ಪಿ ಫನ್ದತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅತಿಪಾತಾಪಯತೋ’’ತಿ ಪದಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತರಿ, ಹೇತುಕತ್ತರಿ ಚ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಹನನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಹನಾಪೇನ್ತಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ಆದಿಯತೋ’’ತಿಆದೀಸು. ಕರಣಕಾರಣವಸೇನಾತಿ ಸಯಂಕಾರಪರಂಕಾರವಸೇನ.

ಘರಭಿತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ಸನ್ಧಿ ಘರಸನ್ಧಿ. ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ನಿರವಸೇಸೋ ಲೋಪೋ ವಿಲುಮ್ಪನಂ ನಿಲ್ಲೋಪೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾವಿಲೋಪ’’ನ್ತಿ. ಏಕಾಗಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಲೋಪೋ ಏಕಾಗಾರಿಕೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಪರಿಪನ್ಥೇ ತಿಟ್ಠತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಮೇವ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಕರಣತೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಆಗತಾಗತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ‘‘ಪರಿತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪನ್ಥೇ ಹನನಂ ಪರಿಪನ್ಥೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧೬೬) ಅಯಮತ್ಥೋಪಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ. ಕರೋಮೀತಿ ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಞ್ಚೇತನಿಕಭಾವಮಾಹ, ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಕರೋತೋಪಿ ನ ಕರೀಯತಿ ನಾಮ, ಪಗೇವ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾ’’ತಿ. ಪಾಪಂ ನ ಕರೀಯತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಸತೋ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಪಾಪಂ ಅಕತಮೇವ ನಾಮ. ತೇನಾಹ ‘‘ನತ್ಥಿ ಪಾಪ’’ನ್ತಿ.

ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಸತ್ತಾ ಪಾಪೇ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾದೇ ಪರೇಹಿ ಆರೋಪಿತಂ ದೋಸಮಪನೇತುಕಾಮೋ ಪೂರಣೋ ಇಮಮತ್ಥಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಞ್ಞಾಮತ್ತಮೇತಂ ‘‘ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ, ಪಾಪಂ ಪನ ನತ್ಥೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಹೋತಿ – ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿಂಸಾದಿಕಿರಿಯಾ ಅತ್ತಾನಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ ತಸ್ಸ ನಿಚ್ಚತಾಯ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತ್ತಾ, ಸರೀರಂ ಪನ ಅಚೇತನಂ ಕಟ್ಠಕಲಿಙ್ಗರೂಪಮಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಕೋಪಿತೇಪಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾಪನ್ತಿ. ಪರಿಯನ್ತೋ ವುಚ್ಚತಿ ನೇಮಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಠಿತತ್ತಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಆಚರಿಯೇನ ‘‘ನಿಸಿತಖುರಮಯನೇಮಿನಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧೬೬). ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಚಕ್ಕಪರಿಯೋಸಾನಮೇವ ಪರಿಯನ್ತೋ, ಖುರೇನ ಸದಿಸೋ ಪರಿಯನ್ತೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಖುರಪರಿಯನ್ತೋ. ಖುರಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಖುರಧಾರಾ ಗಹಿತಾ ತದವರೋಧತೋ. ಪಾಳಿಯಂ ಚಕ್ಕೇನಾತಿ ಚಕ್ಕಾಕಾರಕತೇನ ಆವುಧವಿಸೇಸೇನ. ತಂ ಮಂಸಖಲಕರಣಸಙ್ಖಾತಂ ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ತತೋನಿದಾನಂ, ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸ ತೋಆದೇಸೋ, ಸಮಾಸೇ ಚಸ್ಸ ಲೋಪಾಭಾವೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೧) ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತೋ. ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಆಚರಿಯಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ. ‘‘ಕಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ’’ತಿಪಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ.

ಗಙ್ಗಾಯ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾ ಅಪ್ಪತಿರೂಪದೇಸೋ, ಉತ್ತರದಿಸಾ ಪನ ಪತಿರೂಪದೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ದಕ್ಖಿಣಞ್ಚೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ದೇಸದಿಸಾಪದೇಸೇನ ತನ್ನಿವಾಸಿನೋ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಕ್ಖಿಣತೀರೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಹನನದಾನಕಿರಿಯಾ ಹಿ ತದಾಯತ್ತಾ. ಮಹಾಯಾಗನ್ತಿ ಮಹಾವಿಜಿತರಞ್ಞೋ ಯಞ್ಞಸದಿಸಮ್ಪಿ ಮಹಾಯಾಗಂ. ದಮಸದ್ದೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸ್ಸ, ಉಪೋಸಥಸೀಲಸ್ಸ ಚ ವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯದಮೇನ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮೇನಾ’ತಿ ಇದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯದಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಭೂತೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯದಮೇನಾ’ತಿ’’ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ತದುಭಯತ್ಥವಾಚಕತ್ತಾ ದಮಸದ್ದಸ್ಸ, ಅತ್ಥದ್ವಯಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸವುತ್ತಿತೋ. ಅಧುನಾ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇ ವಾ-ಸದ್ದೋ, ಚ-ಸದ್ದೋಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ. ಸೀಲಸಂಯಮೇನಾತಿ ತದಞ್ಞೇನ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಸಂವರೇನ. ಸಚ್ಚವಚನೇನಾತಿ ಅಮೋಸವಜ್ಜೇನ. ತಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವಚನಂ ಲೋಕೇ ಗರುತರಪುಞ್ಞಸಮ್ಮತಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಸು ಮುಸಾವಾದೋ ಗರುತರೋ, ಏವಂ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೇಸು ಅಮೋಸವಜ್ಜೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ಇತಿವುತ್ತಕೇ –

‘‘ಏಕಧಮ್ಮಂ ಅತೀತಸ್ಸ, ಮುಸಾವಾದಿಸ್ಸ ಜನ್ತುನೋ;

ವಿತಿಣ್ಣಪರಲೋಕಸ್ಸ, ನತ್ಥಿ ಪಾಪಂ ಅಕಾರಿಯ’’ನ್ತಿ. (ಇತಿವು. ೨೭);

ಪವತ್ತೀತಿ ಯೋ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಫಲುಪ್ಪಾದಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಂ, ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಫಲ’’ನ್ತಿ ಅಕಿರಿಯವಾದಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾ. ಸತಿ ಹಿ ಕಮ್ಮಫಲೇ ಕಮ್ಮಾನಮಕಿರಿಯಭಾವೋ ಕಥಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ‘‘ಕರೋತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನಪಿ.

ಲಬುಜನ್ತಿ ಲಿಕುಚಂ. ಪಾಪಪುಞ್ಞಾನಂ ಕಿರಿಯಮೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನ ರಞ್ಞಾ ಪುಟ್ಠಂ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಬ್ಯಾಕರೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಞ್ಹಿ ಅವಧಾರಣಂ ವಿಪಾಕಪಟಿಕ್ಖೇಪನಿವತ್ತನತ್ಥಂ. ಯೋ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ತೇನ ಅತ್ಥತೋ ವಿಪಾಕೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಬಾಹನ್ತೇನಾಪೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೭೦-೧೭೨).

ಪಟಿರಾಜೂಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯಭಾವೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಜಿತನ್ತಿ ವಿಜಿತಂ, ಏಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಆಣಾಪವತ್ತಿದೇಸೋ. ‘‘ಮಾ ಮಯ್ಹಂ ವಿಜಿತೇ ವಸಥಾ’’ತಿ ಅಪಸಾದನಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಾಜನಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಹೇಠನಾಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಹೇಠೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಉಪಧಾರಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ, ತದಮಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾರತೋ ಅಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅದ್ಧನಿಯಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸನ್ಧಾರಣಂ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜನಂ, ತದಮಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಾರವಸೇನೇವ…ಪೇ… ಅಟ್ಠಪೇನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಸಾರವಸೇನೇವಾತಿ ಉತ್ತಮವಸೇನೇವ, ಅವಿತಥತ್ತಾ ವಾ ಪರೇಹಿ ಅನುಚ್ಚಾಲಿತೋ ಥಿರಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಫೇಗ್ಗುಭಾವೇನ ಸಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂವಸೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ವಟ್ಟತೋ ನಿಯ್ಯಾನಂ. ಪರಮತ್ಥೋತಿ ಅವಿಪರೀತತ್ಥೋ, ಉತ್ತಮಸ್ಸ ವಾ ಞಾಣಸ್ಸಾರಮ್ಮಣಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಪನ ತೇನ ಉಗ್ಗಹಿತಞ್ಚೇವ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜಿತಞ್ಚ ತಥಾಯೇವ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಭಾಸಿತತ್ತಾ.

ಮಕ್ಖಲಿಗೋಸಾಲವಾದವಣ್ಣನಾ

೧೬೮. ಉಭಯೇನಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇಧವಚನೇನ. ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನೇ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಣಮೇವ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಂಕಿಲೇಸಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನಸ್ಸ ಮಲೀನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ವಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವೋದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ. ಅತ್ತಕಾರೇತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸ ಏ-ಕಾರವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ಯಥಾ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ ಯಥಾ ಫುಸಿತಗ್ಗೇ’’ತಿ, (ಖು. ಪಾ. ೧೩; ಸು. ನಿ. ೨೩೬) ಪಚ್ಚತ್ತತ್ಥೇ ವಾ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ಇದಮ್ಪಿಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸೀಲಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೯೪), ತದೇವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅತ್ತಕಾರೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಸೋ ಚ ತೇನ ತೇನ ಸತ್ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಕಾತಬ್ಬಕಮ್ಮಂ, ಅತ್ತನಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಪಯೋಗೋ ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ. ತನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಕತಕಮ್ಮಂ. ದುತಿಯಪದೇನಾತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಪರಕಾರೇ’’ತಿ ಪದೇನ. ಪರಕಾರೋ ಚ ನಾಮ ಪರಸ್ಸ ವಾಹಸಾ ಇಜ್ಝನಕಪಯೋಗೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಪರಕಾರ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿನ್ತಿ ಓವಾದಭೂತಮನುಸಾಸನಿಂ, ಪಠಮಂ ವಾ ಓವಾದೋ, ಪಚ್ಛಾ ಅನುಸಾಸನೀ. ‘‘ಪರಕಾರ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಞ್ಚೇತಂ, ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಪರಕಾರಾವಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಮಹಾಸತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಅತ್ಥೇವೇಸ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇ ಯಥಾ ತಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಆಳಾರುದಕೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೋ, ತಞ್ಚ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಮಹಾಸತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ತೇಸಮ್ಪಿ ತದಭಾವತೋ. ಮನುಸ್ಸಸೋಭಗ್ಯತನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಸುಭಗಭಾವಂ. ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಕಮ್ಮವಾದಸ್ಸ, ಕಿರಿಯವಾದಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನೇನ. ಜಿನಚಕ್ಕೇತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಕಮ್ಮಂ ಕಣ್ಹಂ ಕಣ್ಹವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩೨) ನಯಪ್ಪವತ್ತೇ ಕಮ್ಮಾನಂ, ಕಮ್ಮಫಲಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥಿತಾಪರಿದೀಪನೇ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ. ಪಚ್ಚನೀಕಕಥನಂ ಪಹಾರದಾನಸದಿಸನ್ತಿ ‘‘ಪಹಾರಂ ದೇತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ.

ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ತಕಾರಪರಕಾರಾಭಾವತೋ ಏವ ಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನತ್ಥಿಪುರಿಸಕಾರೇ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ದೇವತ್ತಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಮನುಸ್ಸಸೋಭಗ್ಯತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ. ‘‘ಬಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ವೀರಿಯಮೇವಿಧ ಬಲನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವೀರಿಯಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸತ್ತಾನಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಆವಹಂ ವೀರಿಯಬಲಂ ನತ್ಥೀತಿ ಸೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ವೋದಾನಿಯಬಲಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಸ್ಸಾಪಿ ಬಲಸ್ಸ ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನತೋ. ಯದಿ ವೀರಿಯಾದೀನಿ ಪುರಿಸಕಾರವೇವಚನಾನಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ನೋ ವೀರಿಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಇದಂ ನೋ ವೀರಿಯೇನಾತಿ ಇದಂ ಫಲಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ವೀರಿಯೇನ ಪವತ್ತಂ. ಪವತ್ತವಚನಪಟಿಕ್ಖೇಪಕರಣವಸೇನಾತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪವತ್ತವೋಹಾರವಚನಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಕರಣವಸೇನ. ವೀರಿಯಥಾಮಪರಕ್ಕಮಸಮ್ಬನ್ಧನೇನ ಪವತ್ತಬಲವಾದೀನಂ ವಾದಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಕರಣವಸೇನ ‘‘ನತ್ಥಿ ಬಲ’’ನ್ತಿ ಪದಮಿವ ಸಬ್ಬಾನಿಪೇತಾನಿ ತೇನ ಆದೀಯನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಞ್ಚ ವಚನೀಯತ್ಥತೋ ವುತ್ತಂ, ವಚನತ್ಥತೋ ಪನ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಉಸ್ಸನ್ನಟ್ಠೇನ ಬಲಂ. ಸೂರವೀರಭಾವಾವಹಟ್ಠೇನ ವೀರಿಯಂ. ತದೇವ ದಳ್ಹಭಾವತೋ, ಪೋರಿಸಧುರಂ ವಹನ್ತೇನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬತೋ ಚ ಪುರಿಸಥಾಮೋ. ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತವಿಸತ್ತತಾಯ ಸತ್ತಾ. ಅಸ್ಸಸನಪಸ್ಸಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಾಣನತೋ ಪಾಣಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಸಮಾನೇಪಿ ಪದದ್ವಯೇ ಏಕಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿವಸೇನ ಪಾಣೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಸತ್ತತೋ ವಿಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಏಸ ವದತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಿನ್ದ್ರಿಯೋ’’ತಿಆದಿ. ಭವನ್ತೀತಿ ಭೂತಾತಿ ಸತ್ತಪಾಣಪರಿಯಾಯೇಪಿ ಸತಿ ಅಣ್ಡಕೋಸಾದೀಸು ಸಮ್ಭವನಟ್ಠೇನ ತತೋ ವಿಸೇಸಾವ, ತೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಣ್ಡ…ಪೇ… ವದತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ವತ್ಥಿಕೋಸೋ ಗಬ್ಭಾಸಯೋ. ಜೀವನತೋ ಪಾಣಂ ಧಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ವಡ್ಢನತೋ ಜೀವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾಲಿಯವಾ’’ತಿಆದಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ವಿರುಳ್ಹಧಮ್ಮಾ ತಿಣರುಕ್ಖಾ ಗಹಿತಾ. ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಸುದ್ಧೀಸು ವಸೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಅವಸಾ. ತಥಾ ಅಬಲಾ ಅವೀರಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ. ನಿಯತಾತಿ ನಿಯಮನಾ, ಅಛೇಜ್ಜಸುತ್ತಾವುತಸ್ಸ ಅಭೇಜ್ಜಮಣಿನೋ ವಿಯ ನಿಯತಪ್ಪವತ್ತಿತಾಯ ಗತಿಜಾತಿಬನ್ಧಾಪವಗ್ಗವಸೇನ ನಿಯಾಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ತಾಸು ಜಾತೀಸು. ಛನ್ನಂ ಅಭಿಜಾತೀನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಭೂತಾನಂ ಗಮನಂ ಸಮವಾಯೇನ ಸಮಾಗಮೋ. ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಿರಪೇಕ್ಖೋಪಿ ಭಾವಸದ್ದೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಸಹಿತೋ ವಿಯ ಪಕತಿಯತ್ಥವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಭಾವೋಯೇವಾ’’ತಿ, ಯಥಾ ಕಣ್ಟಕಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತಾ, ಕಪಿತ್ಥಫಲಾದೀನಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲತಾ, ಮಿಗಪಕ್ಖೀನಂ ವಿಚಿತ್ತಾಕಾರತಾ ಚ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಮನ್ತರೇನ ತಥಾ ತಥಾ ಪರಿಣಾಮೋ ಅಕುತ್ತಿಮೋ ಸಭಾವೋಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಪರಿಣಮನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಾಪತ್ತಿ. ಯೇನಾತಿ ಸತ್ತಪಾಣಾದಿನಾ. ಯಥಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಥೇವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಛಳಭಿಜಾತಿಯೋ ಪರತೋ ವಿತ್ಥಾರೀಯಿಸ್ಸನ್ತಿ. ‘‘ಸುಖಞ್ಚ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಮಕ್ಖಲಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭೂಮಿಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭೂಮಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಅಯಂ ‘‘ಸುಖಞ್ಚ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಕರಣಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಮತಿ. ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಸುಖದುಕ್ಖಭೂಮಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಅಯಮೇವ ಪಾಠೋ ದಿಟ್ಠೋ, ನ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭೂಮೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಛಸ್ವೇವಾಭಿಜಾತೀಸೂ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಧಿಕರಣಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಛಸು ಏವ ಅಭಿಜಾತೀಸು ಸುಖದುಕ್ಖಪಟಿಸಂವೇದನಂ, ನ ತೇಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ, ತಾಯೇವ ಸುಖದುಕ್ಖಭೂಮಿ, ನ ತದಞ್ಞಾತಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಮೇವ ಚ ಯುತ್ತತರೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಭೂಮಿವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯದಿ ಹಿ ‘‘ಸುಖಞ್ಚ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಿತಬ್ಬಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ ಸಿಯಾ, ಅಥ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇಯ್ಯ, ನ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭೂಮೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನಹೇತುವಚನಸ್ಸ ಭೂಮಿಅತ್ಥಾಭಾವತೋ. ದಸ್ಸೇತಿ ಚೇತಂ ತಾಸಂ ಭೂಮಿಯಾ ಅಭಾವಮೇವ, ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಅಯಂ ಪಾಠೋ, ಅಯಞ್ಚತ್ಥೋ ಯುತ್ತತರೋತಿ.

ಪಮುಖಯೋನೀನನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿವಸೇನ, ತಿರಚ್ಛಾನಾದೀಸು ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಿವಸೇನ ಪಧಾನಯೋನೀನಂ, ಪಧಾನತಾ ಚೇತ್ಥ ಉತ್ತಮತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉತ್ತಮಯೋನೀನ’’ನ್ತಿ. ಸಟ್ಠಿ ಸತಾನೀತಿ ಛ ಸಹಸ್ಸಾನಿ. ‘‘ಪಞ್ಚ ಚ ಕಮ್ಮುನೋ ಸತಾನೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ ‘‘ಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಸತಾನಿ ಚಾ’’ತಿ. ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಕೇವಲಂ ತಕ್ಕಮತ್ತಕೇನ ನಿರತ್ಥಕಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಮತಿದಿಸತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತಕ್ಕಮತ್ತಕೇನಾ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಯಸ್ಮಾ ತಕ್ಕಿಕಾ ಅವಸ್ಸಯಭೂತತಥತ್ಥಗ್ಗಹಣಅಙ್ಕುಸನಯಮನ್ತರೇನ ನಿರಙ್ಕುಸತಾಯ ಪರಿಕಪ್ಪನಸ್ಸ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಸಾರತೋ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ತಥೇವ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ತತ್ಥ ಚ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ವಿಚಾರಣಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಮಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ಕೇಚೀತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ. ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ. ತೇ ಹಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ‘ಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಾನೀ’ತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ ಚ ‘ತೀಣಿ ಕಮ್ಮಾನೀ’ತಿ’’. ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲದ್ಧೀತಿ ತದುಭಯಂ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲದ್ಧಿ. ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಅನೋಳಾರಿಕತ್ತಾ ಉಪಡ್ಢಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲದ್ಧೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ‘‘ದ್ವಟ್ಠಿಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವದತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ. ಸದ್ದರಚಕಾ ಪನ ‘‘ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ಸಲೋಪೋ, ಅತ್ತಮಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಯಾ ಯೋಗತೋ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಯದಿ ಹಿ ಸಾ ಯೋಗೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಅಸ್ಸ, ಏವಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಯೇವ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಚುಲ್ಲಾಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪನ ಅಞ್ಞತ್ರ ದಿಟ್ಠಪಯೋಗಾ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಯೇವ. ದಿಸ್ಸತಿ ಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದೀಸು –

‘‘ಚುಲ್ಲಾಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಕಪ್ಪಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಯೇ ಮರೂ;

ನ ತ್ವೇವ ತೇಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮೋಹಿತಾ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೧೫; ಮಹಾನಿ. ೧೦, ೩೯);

ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇತಿ ಚತುನ್ನಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಾನಂ ಅಞ್ಞತರಭೂತೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪೇ. ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀಸಞ್ಞಿತಂ ಏಕಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದ್ವಟ್ಠನ್ತರಕಪ್ಪಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಸೋ ಅಸ್ಸುತಸಾಸನಧಮ್ಮೋ ಇತರೇ ಜಾನಾತಿ ಬಾಹಿರಕಾನಮವಿಸಯತ್ತಾ, ಅಜಾನನ್ತೋ ಏವಮಾಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉರಬ್ಭೇ ಹನನ್ತಿ, ಹನ್ತ್ವಾ ವಾ ಜೀವಿತಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೀತಿ ಓರಬ್ಭಿಕಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸಾಕುಣಿಕಾದೀಸುಪಿ. ಲುದ್ದಾತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಕಾ ಯೇ ಕೇಚಿ ಚಾತುಪ್ಪದಜೀವಿಕಾ ನೇಸಾದಾ. ಮಾಗವಿಕಪದಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ರೋಹಿತಾದಿಮಿಗಜಾತಿಯೇವ ಗಹಿತಾ. ಬನ್ಧನಾಗಾರೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಬನ್ಧನಾಗಾರಿಕಾ. ಕುರೂರಕಮ್ಮನ್ತಾತಿ ದಾರುಣಕಮ್ಮನ್ತಾ. ಅಯಂ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಕಣ್ಹಕಮ್ಮಪಸುತತಾಯ ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತೀತಿ ವದತಿ ಕಣ್ಹಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಿಜಾತಿ ಅಬ್ಭುಪ್ಪತ್ತಿ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ. ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖೂ. ಕಣ್ಟಕೇತಿ ಛನ್ದರಾಗೇ. ಸಞ್ಞೋಗವಸೇನ ತೇಸಂ ಪಕ್ಖಿಪನಂ. ಕಣ್ಟಕಸದಿಸಛನ್ದರಾಗೇನ ಸಞ್ಞುತ್ತಾ ಭುಞ್ಜನ್ತೀತಿ ಹಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಕಣ್ಟಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ‘‘ತೇ ಪಣೀತಪಣೀತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಸೇವನ್ತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ, ತಸ್ಮಾ ಞಾಯಲದ್ಧೇಪಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಭುಞ್ಜಮಾನಾ ಆಜೀವಕಸಮಯಸ್ಸ ವಿಲೋಮಗಾಹಿತಾಯ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಕಣ್ಟಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಖಾದನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ವದತಿ ಕಣ್ಟಕವುತ್ತಿಕಾತಿ ಕಣ್ಟಕೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಸಹ ಜೀವಿಕಾ. ಅಯಞ್ಹಿಸ್ಸ ಪಾಳಿಯೇವಾತಿ ಅಯಂ ಮಕ್ಖಲಿಸ್ಸ ವಾದದೀಪನಾ ಅತ್ತನಾ ರಚಿತಾ ಪಾಳಿಯೇವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ. ಕಣ್ಟಕವುತ್ತಿಕಾ ಏವ ನಾಮ ಏಕೇ ಅಪರೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಬಾಹಿರಕಾ ಸನ್ತಿ, ತೇ ನೀಲಾಭಿಜಾತೀತಿ ವದತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇ ಹಿ ಸವಿಸೇಸಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಕಣ್ಟಕೇ ವತ್ತನ್ತಾ ವಿಯ ಭವನ್ತೀತಿ ಕಣ್ಟಕವುತ್ತಿಕಾತಿ ವುತ್ತಾ. ನೀಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಿಜಾತಿ ಯಸ್ಸಾತಿ ನೀಲಾಭಿಜಾತಿ. ಏವಮಿತರೇಸುಪಿ.

ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಞ್ಞೋಜನಗಣ್ಠೋ ನತ್ಥೀತಿ ವಾದಿನೋ ಬಾಹಿರಕಪಬ್ಬಜಿತಾ ನಿಗಣ್ಠಾ. ಏಕಮೇವ ಸಾಟಕಂ ಪರಿದಹನ್ತಾ ಏಕಸಾಟಕಾ. ಕಣ್ಹತೋ ಪರಿಸುದ್ಧೋ ನೀಲೋ, ತತೋ ಪನ ಲೋಹಿತೋತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ತಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ವಾದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮೇ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಣ್ಡರತರಾತಿ ಭುಞ್ಜನನಹಾನಪಟಿಕ್ಖೇಪಾದಿವತಸಮಾಯೋಗೇನ ಪರಿಸುದ್ಧತರಾ ಕಣ್ಹನೀಲಮುಪಾದಾಯ ಲೋಹಿತಸ್ಸಾಪಿ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬತೋ. ಓದಾತವಸನಾತಿ ಓದಾತವತ್ಥಪರಿದಹನಾ. ಅಚೇಲಕಸಾವಕಾತಿ ಆಜೀವಕಸಾವಕಭೂತಾ. ತೇ ಕಿರ ಆಜೀವಕಲದ್ಧಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತತಾಯ ನಿಗಣ್ಠೇಹಿಪಿ ಪಣ್ಡರತರಾ ಹಲಿದ್ದಾಭಾನಮ್ಪಿ ಪುರಿಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ಛನ್ದಾಗಮನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನನ್ದಾದೀನಂ ಸಾವಕಭೂತಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಆಜೀವಕಾ. ತಥಾ ಆಜೀವಕಿನಿಯೋ. ನನ್ದಾದಯೋ ಕಿರ ತಥಾರೂಪಂ ಆಜೀವಕಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಉಕ್ಕಂಸಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ನಿಗಣ್ಠೇಹಿ ಆಜೀವಕಸಾವಕೇಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ ಪಣ್ಡರತರಾ ವುತ್ತಾ ಪರಮಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತೀತಿ ಅಯಂ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ.

ಪುರಿಸಭೂಮಿಯೋತಿ ಪಧಾನನಿದ್ದೇಸೋ. ಇತ್ಥೀನಮ್ಪಿ ಹೇತಾ ಭೂಮಿಯೋ ಏಸ ಇಚ್ಛತೇವ. ಸತ್ತ ದಿವಸೇತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಞ್ಞೋಗವಚನಂ, ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ಮನ್ದಾ ಮೋಮೂಹಾತಿ. ಸಮ್ಬಾಧಟ್ಠಾನತೋತಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ರೋದನ್ತಿ ಚೇವ ವಿರವನ್ತಿ ಚ ತಮನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ. ಖೇದನಂ, ಕೀಳನಞ್ಚ ಖಿಡ್ಡಾಸದ್ದೇನೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಖಿಡ್ಡಾಭೂಮಿ ವುತ್ತಾ. ಪದಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ ಪದನಿಕ್ಖಿಪನಂ. ಯದಾ ತಥಾ ಪದಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ, ತದಾ ಪದವೀಮಂಸಭೂಮಿ ನಾಮಾತಿ ಭಾವೋ. ವತಾವತಸ್ಸ ಜಾನನಕಾಲೇ. ಭಿಕ್ಖು ಚ ಪನ್ನಕೋತಿಆದಿಪಿ ತೇಸಂ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ಪಾಳಿಯೇವ. ತತ್ಥ ಪನ್ನಕೋತಿ ಭಿಕ್ಖಾಯ ವಿಚರಣಕೋ, ತೇಸಂ ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪನ್ನಕೋ. ಜಿನೋತಿ ಜಿಣ್ಣೋ ಜರಾವಸೇನ ಹೀನಧಾತುಕೋ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಜಿನಿತ್ವಾ ಠಿತೋ. ಸೋ ಕಿರ ತಥಾಭೂತೋ ಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ನ ಕಥೇಸಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಹಾ’’ತಿ. ಓಟ್ಠವದನಾದಿವಿಪ್ಪಕಾರೇ ಕತೇಪಿ ಖಮನವಸೇನ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಥೇತೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಅಲಾಭಿನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ನ ಕುಮ್ಭಿಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇ (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೯೪; ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೫) ವುತ್ತಅಲಾಭಹೇತುಸಮಾಯೋಗೇನ ಅಲಾಭಿಂ. ತತೋಯೇವ ಜಿಘಚ್ಛಾದುಬ್ಬಲಪರೇತತಾಯ ಸಯನಪರಾಯನಟ್ಠೇನ ಸಮಣಂ ಪನ್ನಭೂಮೀತಿ ವದತಿ.

ಆಜೀವವುತ್ತಿಸತಾನೀತಿ ಸತ್ತಾನಮಾಜೀವಭೂತಾನಿ ಜೀವಿಕಾವುತ್ತಿಸತಾನಿ. ‘‘ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸತಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇಪಿ ಚೇಸ ಸಭಾವಲಿಙ್ಗಮಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸತೇ’’ತಿ ವದತಿ. ಏವಮಞ್ಞೇಸುಪಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸತಾನೀ’’ತಿ. ನಾಗಭವನಂ ನಾಗಮಣ್ಡಲಂ ಯಥಾ ‘‘ಮಹಿಂಸಕಮಣ್ಡಲ’’ನ್ತಿ. ಪರಮಾಣುಆದಿ ರಜೋ. ಪಸುಗ್ಗಹಣೇನ ಏಳಕಜಾತಿ ಗಹಿತಾ. ಮಿಗಗ್ಗಹಣೇನ ರುರುಗವಯಾದಿ ಮಿಗಜಾತಿ. ಗಣ್ಠಿಮ್ಹೀತಿ ಫಳುಮ್ಹಿ, ಪಬ್ಬೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿವಸೇನ, ತೇಸಞ್ಚ ಅನ್ತರಭೇದವಸೇನ ಬಹೂ ದೇವಾ. ತತ್ಥ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ಏಕಚ್ಚಅನ್ತರಭೇದೋ ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತೇನ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೧) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ‘‘ಸೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಜಾನನ್ತೋ ಪನೇಸ ಬಹೂ ದೇವೇಪಿ ಸತ್ತ ಏವ ವದತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಾಣತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ಅನನ್ತಾತಿ ದೀಪದೇಸಕುಲವಂಸಾಜೀವಾದಿವಿಭಾಗವಸೇನ. ಪಿಸಾಚಾ ಏವ ಪೇಸಾಚಾ, ತೇ ಅಪರಪೇತಾದಿವಸೇನ ಮಹನ್ತಮಹನ್ತಾ, ಬಹುತರಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬಾಹಿರಕಸಮಯೇ ಪನ ‘‘ಛದ್ದನ್ತದಹಮನ್ದಾಕಿನಿಯೋ ಕುವಾಳಿಯಮುಚಲಿನ್ದನಾಮೇನ ವೋಹರಿತಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧೬೮) ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ.

ಗಣ್ಠಿಕಾತಿ ಪಬ್ಬಗಣ್ಠಿಕಾ. ಪಬ್ಬಗಣ್ಠಿಮ್ಹಿ ಹಿ ಪವುಟಸದ್ದೋ. ಮಹಾಪಪಾತಾತಿ ಮಹಾತಟಾ. ಪಾರಿಸೇಸನಯೇನ ಖುದ್ದಕಪಪಾತಸತಾನಿ. ಏವಂ ಸುಪಿನೇಸುಪಿ. ‘‘ಮಹಾಕಪ್ಪಿನೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಮಹಾಕಪ್ಪಾನ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸದ್ದತೋ ಪನೇಸ ಅಜಾನನ್ತೋ ಏವಂ ವದತೀತಿ ನ ವಿಚಾರಣಕ್ಖಮಂ. ತಥಾ ‘‘ಚುಲ್ಲಾಸೀತಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಚತುರಾಸೀತಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಏವಂ ವದತಿ. ಸದ್ದರಚಕಾ ಪನ ‘‘ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ತುಲೋಪೋ, ಚಸ್ಸ ಚು, ರಸ್ಸ ಲೋ, ದ್ವಿತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಏತ್ತಕಾ ಮಹಾಸರಾತಿ ಏತಪ್ಪಮಾಣವತಾ ಮಹಾಸರತೋ, ಸತ್ತಮಹಾಸರತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿರಾತಿ ತಸ್ಸ ವಾದಾನುಸ್ಸವನೇ ನಿಪಾತೋ. ಪಣ್ಡಿತೋಪಿ…ಪೇ… ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸರಣಕಾಲಸ್ಸ ನಿಯತಭಾವತೋ.

‘‘ಅಚೇಲಕವತೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮತಿದಿಸತಿ ‘‘ತಾದಿಸೇನೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ತಪೋಕಮ್ಮೇನಾತಿ ತಪಕರಣೇನ. ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ತಾದಿಸೇನೇವಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ. ಯೋ…ಪೇ… ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ಸೋ ಅಪರಿಪಕ್ಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಪರಿಪಾಚೇತಿ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಅನ್ತರಾತಿ ಚತುರಾಸೀತಿಮಹಾಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾನಮಬ್ಭನ್ತರೇ. ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸಾತಿ ಪತ್ವಾ ಪತ್ವಾ. ವುತ್ತಪರಿಮಾಣಂ ಕಾಲನ್ತಿ ಚತುರಾಸೀತಿಮಹಾಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಪಮಾಣಂ ಕಾಲಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಅಪರಿಪಕ್ಕಂ ಸಂಸರಣನಿಮಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಸೀಲಾದಿನಾ ಸೀಘಂಯೇವ ವಿಸುದ್ಧಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಪಾಚೇತಿ ನಾಮ. ಪರಿಪಕ್ಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸ ಕಾಲೇನ ಪರಿಪಕ್ಕಭಾವಾನಾಪಾದನೇನ ಬ್ಯನ್ತಿಂ ವಿಗಮನಂ ಕರೋತಿ ನಾಮಾತಿ. ದೋಣೇನಾತಿ ಪರಿಮಿನನದೋಣತುಮ್ಬೇನ. ರೂಪಕವಸೇನತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಿತಂ ವಿಯಾ’’ತಿ. ನ ಹಾಪನವಡ್ಢನಂ ಪಣ್ಡಿತಬಾಲವಸೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನ ಸಂಸಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ. ವಡ್ಢನಂ ಉಕ್ಕಂಸೋ. ಹಾಪನಂ ಅವಕಂಸೋ.

ಕತಸುತ್ತಗುಳೇತಿ ಕತಸುತ್ತವಟ್ಟಿಯಂ. ಪಲೇತೀತಿ ಪರೇತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯೋ’’ತಿ, (ಮಹಾನಿ. ೬೯; ಚೂಳನಿ. ೮೫; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೪) ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಪನ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ಪಲಿಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಚೂಳನಿ. ೧೫; ಮಿ. ಪ. ೩.೬). ಸೋ ಚ ಚುರಾದಿಗಣವಸೇನ ಗತಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ಇಮಾಯ ಉಪಮಾಯ ಚೇಸ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಖೀಯತೇವ, ನ ವಡ್ಢತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತೇ ಖೀಣೇ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥೇವಾತಿ ಖೀಯನಟ್ಠಾನೇಯೇವ.

ಅಜಿತಕೇಸಕಮ್ಬಲವಾದವಣ್ಣನಾ

೧೭೧. ದಿನ್ನನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸೀಸೇನ ದಾನಚೇತನಾಯೇವ ವುತ್ತಾ. ತಂಮುಖೇನ ಚ ಫಲನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ದಿನ್ನಸ್ಸ ಫಲಾಭಾವ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ. ದಿನ್ನಞ್ಹಿ ಮುಖ್ಯತೋ ಅನ್ನಾದಿವತ್ಥು, ತಂ ಕಥಮೇಸ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಯಿಟ್ಠಂ ಹುತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ ಮಹಾದಾನಂ ಮಹಾಯಾಗೋ. ಪಾಹುನಭಾವೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಸಕ್ಕಾರೋ ಪಾಹುನಕಸಕ್ಕಾರೋ. ಫಲನ್ತಿ ಆನಿಸಂಸಫಲಂ, ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಞ್ಚ. ವಿಪಾಕೋತಿ ಸದಿಸಫಲಂ. ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇ ದಾನೇ ಠಾನನ್ತರಾದಿಪತ್ತಿ ವಿಯ ಹಿ ಆನಿಸಂಸೋ, ಸಙ್ಖಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ದಾನೇ (ಜಾ. ೧.೧೦.೩೯) ತಾಣಲಾಭಮತ್ತಂ ವಿಯ ನಿಸ್ಸನ್ದೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಸದಿಸಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ. ಅಯಂ ಲೋಕೋ, ಪರಲೋಕೋತಿ ಚ ಕಮ್ಮುನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ವುತ್ತೋ ಫಲಾಭಾವಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನತೋ. ಪಚ್ಚಕ್ಖದಿಟ್ಠೋ ಹಿ ಲೋಕೋ ಕಥಂ ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಸಿಯಾ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣಮಾಹ, ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಭವಯೋನಿಆದೀಸು ಠಿತಾ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ನಿರುದಯವಿನಾಸವಸೇನ ವಿನಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸೂತಿ ಮಾತಾಪಿತೂಸು. ಫಲಾಭಾವವಸೇನೇವ ವದತಿ, ನ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ, ನಾಪಿ ತೇಸು ಇದಾನಿ ಕರಿಯಮಾನಸಕ್ಕಾರಾಸಕ್ಕಾರಾನಮಭಾವವಸೇನ ತೇಸಂ ಲೋಕೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖತ್ತಾ. ಪುಬ್ಬುಳಸ್ಸ ವಿಯ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ನಾಮ ಕೇವಲೋ, ನ ಚವಿತ್ವಾ ಆಗಮನಪುಬ್ಬಕೋ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚವಿತ್ವಾ ಉಪಪಜ್ಜನಕಾ ಸತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಸಮಣೇನ ನಾಮ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಹೋಪುರಿಸಿಕಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ. ಕಿಞ್ಹಿ ಪರೋ ಪರಸ್ಸ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪಾದನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅವಸ್ಸಯೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯೇ ಇಮಞ್ಚ…ಪೇ… ಪವೇದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಸೇಸಕೋ ಅತ್ಥೋ.

ಚತೂಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ನಿಯುತ್ತೋ ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕೋ, ಅತ್ಥಮತ್ತತೋ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತುಮಹಾಭೂತಮಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಮತ್ತಿಕಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಭಾಜನಂ ಮತ್ತಿಕಾಮಯಂ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಚತುಮಹಾಭೂತಮಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಪಥವೀಧಾತೂತಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತಾ ಪಥವೀಧಾತು. ಬಾಹಿರಪಥವೀಧಾತುನ್ತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಮಹಾಪಥವಿಂ, ತೇನ ಪಥವೀಯೇವ ಕಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನುಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನುಬನ್ಧತಿ. ಉಭಯೇನಾಪೀತಿ ಪದದ್ವಯೇನಪಿ. ಉಪೇತಿ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಬಾಹಿರಪಥವಿಕಾಯತೋ ತದೇಕದೇಸಭೂತಾ ಪಥವೀ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ ಹುತ್ವಾ ಸತ್ತಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಿತಾ, ಸಾ ಚ ಮಹಾಪಥವೀ ಘಟಾದಿಗತಪಥವೀ ವಿಯ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಬಾಹಿರಂ ಪಥವಿಕಾಯಂ ಸಮುದಾಯಭೂತಂ ಪುನ ಉಪೇತಿ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಸಬ್ಬಸೋ ತೇನ ಬಾಹಿರಪಥವಿಕಾಯೇನ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸತಂ ಏಕೀಭಾವಮೇವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಪಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಜ್ಜುನ್ನೇನ ಮಹಾಸಮುದ್ದತೋ ಗಹಿತಆಪೋ ವಿಯ ವಸ್ಸೋದಕಭಾವೇನ ಪುನಪಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ, ಸೂರಿಯರಂಸಿತೋ ಗಹಿತಇನ್ದಗ್ಗಿಸಙ್ಖಾತತೇಜೋ ವಿಯ ಪುನಪಿ ಸೂರಿಯರಂಸಿಂ, ಮಹಾವಾಯುಕ್ಖನ್ಧತೋ ನಿಗ್ಗತಮಹಾವಾತೋ ವಿಯ ಪುನಪಿ ಮಹಾವಾಯುಕ್ಖನ್ಧಂ ಉಪೇತಿ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತೇನ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಮನಮೇವ ಛಟ್ಠಂ ಯೇಸಂ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾನಂ, ತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಆಕಾಸಂ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತಿ ತೇಸಂ ವಿಸಯಭಾವಾತಿ ವದನ್ತಿ. ವಿಸಯೀಗಹಣೇನ ಹಿ ವಿಸಯಾಪಿ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ ಗಣಿತಾ ಮಞ್ಚಪಞ್ಚಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಞ್ಚೋ ಚೇವ…ಪೇ… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಆಳಾಹನಂ ಸುಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ಗುಣಾಗುಣಪದಾನೀತಿ ಗುಣದೋಸಕೋಟ್ಠಾಸಾನಿ. ಸರೀರಮೇವ ವಾ ಪದಾನಿ ತಂತಂಕಿರಿಯಾಯ ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ. ಪಾರಾವತಪಕ್ಖಿವಣ್ಣಾನೀತಿ ಪಾರಾವತಸ್ಸ ನಾಮ ಪಕ್ಖಿನೋ ವಣ್ಣಾನಿ. ‘‘ಪಾರಾವತಪಕ್ಖವಣ್ಣಾನೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ, ಪಾರಾವತಸಕುಣಸ್ಸ ಪತ್ತವಣ್ಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಸ್ಮನ್ತಾತಿ ಛಾರಿಕಾಪರಿಯನ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಛಾರಿಕಾವಸಾನಮೇವಾ’’ತಿ. ಆಹುತಿಸದ್ದೇನೇತ್ಥ ‘‘ದಿನ್ನಂ ಯಿಟ್ಠಂ ಹುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ದಾನಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪಾಹುನಕಸಕ್ಕಾರಾದಿಭೇದಂ ದಿನ್ನದಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ, ವಿರೂಪೇಕಸೇಸನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ ಏಸ. ಅತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದತೋ ತಸ್ಸ ಅನಧಿಗಮಿತತ್ತಾ. ಏವಮೀದಿಸೇಸು. ದಬ್ಬನ್ತಿ ಮುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ದತ್ತೂ, ಬಾಲಪುಗ್ಗಲಾ, ತೇಹಿ ದತ್ತೂಹಿ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬಾಲಾ ದೇನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ. ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಲೋಕೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಮತಿ ಯೇಸಂ ತೇ ಅತ್ಥಿಕಾ, ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಚೇದಂ ನೇಪಾತಿಕಪದಂ, ತೇಸಂ ವಾದೋ ಅತ್ಥಿಕವಾದೋ, ತಂ ಅತ್ಥಿಕವಾದಂ.

ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ತೀಸು ಮಿಚ್ಛಾವಾದೀಸು. ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ ಅಕಿರಿಯವಾದಿಭಾವತೋ. ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಆಯತಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನತೋ. ವಿಪಾಕನ್ತಿ ಚ ಆನಿಸಂಸನಿಸ್ಸನ್ದಸದಿಸಫಲವಸೇನ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಂ. ಉಭಯಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಹೇತುಪಟಿಸೇಧನೇನೇವ ಫಲಸ್ಸಾಪಿ ಪಟಿಸೇಧಿತತ್ತಾ. ಉಭಯನ್ತಿ ಚ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಮ್ಪಿ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಅಹೇತೂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಸತ್ತಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ, ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಪಾಕಸ್ಸಾಪಿ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಸುದ್ಧೀನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಜೋತನತೋ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ ನಾಮ. ವಿಪಾಕೋ ಪಟಿಬಾಹಿತೋ ಹೋತಿ ಅಸತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕಾಭಾವತೋ. ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಬಾಹಿತಂ ಹೋತಿ ಅಸತಿ ವಿಪಾಕೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿರತ್ಥಕತಾಪತ್ತಿತೋ. ಇತೀತಿ ವುತ್ತತ್ಥನಿದಸ್ಸನಂ. ಅತ್ಥತೋತಿ ಸರೂಪತೋ, ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ತಂತಂದಿಟ್ಠಿದೀಪಕಭಾವೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾಪಿ ತದುಭಯಪಟಿಬಾಹಕಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಿವಿಧದಿಟ್ಠಿಕಾ ಏವ ತೇ ಉಭಯಪಟಿಬಾಹಕತ್ತಾ. ‘‘ಉಭಯಪ್ಪಟಿಬಾಹಕಾ’’ತಿ ಹಿ ಹೇತುವಚನಂ ಹೇತುಗಬ್ಭತ್ತಾ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ. ಅಹೇತುಕವಾದಾ ಚೇವಾತಿಆದಿ ಪಟಿಞ್ಞಾವಚನಂ ತಪ್ಫಲಭಾವೇನ ನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ವಿಪಾಕಪಟಿಬಾಹಕತ್ತಾ ನತ್ಥಿಕವಾದಾ, ಕಮ್ಮಪಟಿಬಾಹಕತ್ತಾ ಅಕಿರಿಯವಾದಾ, ತದುಭಯಪಟಿಬಾಹಕತ್ತಾ ಅಹೇತುಕವಾದಾತಿ ಯಥಾಲಾಭಂ ಹೇತುಫಲತಾಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯೋ ಹಿ ವಿಪಾಕಪಟಿಬಾಹನೇನ ನತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠಿಕೋ ಉಚ್ಛೇದವಾದೀ, ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಕಮ್ಮಪಟಿಬಾಹನೇನ ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿಕೋ, ಉಭಯಪಟಿಬಾಹನೇನ ಅಹೇತುಕದಿಟ್ಠಿಕೋ ಚ ಹೋತಿ. ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

‘‘ಯೇ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇಸಮನುದಿಟ್ಠಿಕಾನಂ ನಿಯಾಮೋಕ್ಕನ್ತಿವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ತೇಸನ್ತಿ ಪೂರಣಾದೀನಂ. ಸಜ್ಝಾಯನ್ತೀತಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಿದೀಪಕಂ ಗನ್ಥಂ ಯಥಾ ತಥಾ ತೇಹಿ ಕತಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಠನ್ತಿ. ವೀಮಂಸನ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿಚಾರೇನ್ತಿ. ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವೀಮಂಸನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ. ‘‘ಕರೋತೋ…ಪೇ… ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವೀಮಂಸನ್ತಾನಂ ತೇಸನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಿತೇ ಕಮ್ಮಫಲಾಭಾವಾದಿಕೇ ‘‘ಕರೋತೋ ನ ಕರೀಯತಿ ಪಾಪ’’ನ್ತಿಆದಿ ನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ಲದ್ಧಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ. ಮಿಚ್ಛಾಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಮಿಚ್ಛಾಸತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಲದ್ಧಿಸಹಗತಾ ತಣ್ಹಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ. ‘‘ಕರೋತೋ ನ ಕರೀಯತಿ ಪಾಪ’’ನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಹಿ ಅನುಸ್ಸವೂಪಲದ್ಧೇ ಅತ್ಥೇ ತದಾಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕನೇಹಿ ಸವಿಗ್ಗಹೇ ವಿಯ ಸರೂಪತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ ಚಿರಕಾಲಪರಿಚಯೇನ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮಭಾವೂಪಗಮನೇ, ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ಚ ತಥಾ ತಥಾ ಗಹಿತೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಥೇವ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕೇನ ಸಮಾನೀಯಮಾನಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮುಪತ್ಥಮ್ಭಿತಾ ಅತಂಸಭಾವಮ್ಪಿ ‘‘ತಂಸಭಾವ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಮಿಚ್ಛಾಲದ್ಧಿಸಹಗತಾ ತಣ್ಹಾ ಮುಸಾ ವಿತಥಂ ಸರಣತೋ ಪವತ್ತನತೋ ಮಿಚ್ಛಾಸತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಚತುರಙ್ಗುತ್ತರಟೀಕಾಯಮ್ಪಿ (ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೪.೩೦) ಚೇಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋಯೇವ. ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ವಿಯ ಹಿ ಮಿಚ್ಛಾಸತಿ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ, ತಣ್ಹಾಸೀಸೇನ ಗಹಿತಾನಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಸಲ್ಲೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೮೩) ವುತ್ತಂ.

ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾಸಕಂ ವಿತಕ್ಕಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅವಟ್ಠಿತತಾಯ ಅನೇಕಗ್ಗತಂ ಪಹಾಯ ಏಕಗ್ಗಂ ಅಪ್ಪಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧಿ ಏವ ವುತ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಹಿ ಲದ್ಧಭಾವನಾಬಲೋ ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಸಮಾಧಾನಪತಿರೂಪಕಕಿಚ್ಚಕರೋಯೇವ ಹೋತಿ ವಾಲವಿಜ್ಝನಾದೀಸು ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಜವನಾನಿ ಜವನ್ತೀತಿ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ತೇನಾಕಾರೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯೇಸು ಜವನವಾರೇಸು ಪವತ್ತೇಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮೇ ಜವನವಾರೇ ಸತ್ತ ಜವನಾನಿ ಜವನ್ತಿ. ‘‘ಪಠಮಜವನೇ ಸತೇಕಿಚ್ಛಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ದುತಿಯಾದೀಸೂ’’ತಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವದಸ್ಸನಮೇವ, ನ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ತೇಸಂ ತಿಕಿಚ್ಛಾ ಕೇನಚಿ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುನ್ತಿ ದಸ್ಸನಂ ತೇಸ್ವೇವ ಠತ್ವಾ ಸತ್ತಮಜವನಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ನಿವತ್ತಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ, ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತೇ ಚ ಚಿತ್ತವಾರೇ ಓವಾದಾನುಸಾಸನ ವಸೇನ ತಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಅತೇಕಿಚ್ಛಾ ಅನಿವತ್ತಿನೋ’’ತಿ. ಅರಿಟ್ಠಕಣ್ಟಕಸದಿಸಾತಿ ಅರಿಟ್ಠಭಿಕ್ಖುಕಣ್ಟಕಸಾಮಣೇರಸದಿಸಾ, ತೇ ವಿಯ ಅತೇಕಿಚ್ಛಾ ಅನಿವತ್ತಿನೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾಯೇವ ಜಾತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತೀಸು ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನೇಸು. ಕೋಚಿ ಏಕಂ ದಸ್ಸನಂ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅಭಿನಿವೇಸೋ, ಆಸೇವನಾ ಚ ಪವತ್ತಾ, ಸೋ ಏಕಮೇವ ದಸ್ಸನಂ ಓಕ್ಕಮತಿ. ಕೋಚಿ ದ್ವೇ, ಕೋಚಿ ತೀಣಿಪೀತಿ ಯಸ್ಸ ದ್ವೀಸು, ತೀಸುಪಿ ವಾ ಅಭಿನಿವೇಸೋ, ಆಸೇವನಾ ಚ ಪವತ್ತಾ, ಸೋ ದ್ವೇ, ತೀಣಿಪಿ ಓಕ್ಕಮತಿ, ಏತೇನ ಪನ ವಚನೇನ ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಇತಿ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಅತ್ಥತೋ ಉಭಯಪ್ಪಟಿಬಾಹಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಭಯಪ್ಪಟಿಬಾಹಕತಾಮುಖೇನ ದೀಪಿತಾ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧಾ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಕತಾ, ಸಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾ. ಯಾ ಪನ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮೋಕ್ಕನ್ತಿಭೂತಾ, ಸಾ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಾಗಮಸಿದ್ಧಿತೋ ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಿಯ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಓಕ್ಕನ್ತೇಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಮಾನಸಾಮತ್ಥಿಯತಂ, ಸಮಾನಫಲತಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತಿ. ಸಗ್ಗಾವರಣಾದಿನಾ ಹೇತಾ ಸಮಾನಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಚೇವ ಸಮಾನಫಲಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತಾ ಏಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಾ ಏವ, ಏಕಾಯ ವಿಪಾಕೇ ದಿನ್ನೇ ಇತರಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾಯಿಕಾಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಪತ್ತೋ ಸಗ್ಗಮಗ್ಗಾವರಣಞ್ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಅಭಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ ತದೇವತ್ಥಂ ಆವಿಕರೋತಿ. ಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗಾವರಣನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪಥಭೂತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿವಾರಣಂ. ಪಗೇವಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಂ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗನ್ತುಂ ಕಾ ನಾಮ ಕಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ ಪಗೇವಾತಿ ಪಾ ಏವ, ಪಠಮತರಮೇವ ಮೋಕ್ಖಂ ಗನ್ತುಮಭಬ್ಬೋ, ಮೋಕ್ಖಗಮನತೋಪಿ ದೂರತರಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಮಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾರಹಂ.

‘‘ವಟ್ಟಖಾಣು ನಾಮೇಸ ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ನೇಯ್ಯತ್ಥಮೇವ, ನ ನೀತತ್ಥಂ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ ನಾಮ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕಿಂ ಪನೇಸ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ನಿಯತೋ ಹೋತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪೀತಿ? ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ನಿಯತೋ, ಆಸೇವನವಸೇನ ಪನ ಭವನ್ತರೇಪಿ ತಂ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ರೋಚೇತಿಯೇವಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೧೦೩). ಅಕುಸಲಞ್ಹಿ ನಾಮೇತಂ ಅಬಲಂ ದುಬ್ಬಲಂ, ನ ಕುಸಲಂ ವಿಯ ಸಬಲಂ ಮಹಾಬಲಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ನಿಯತೋ’’ತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋ ವಿಯ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮೋಪಿ ಅಚ್ಚನ್ತಿಕೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಿಕೋ. ಯದೇವಂ ವಟ್ಟಖಾಣುಜೋತನಾ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸೇವನವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸತ್ತಙ್ಗುತ್ತರಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸಕಿಂ ನಿಮುಗ್ಗೋಪಿ ನಿಮುಗ್ಗೋ ಏವ ಬಾಲೋ’’ತಿ [ಅ. ನಿ. ೭.೧೫ (ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ)] ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ವಟ್ಟಖಾಣುಜೋತನಾಪಿ ವುತ್ತಾ. ಯಾದಿಸೇ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಯಂ ತಂ ತಂ ದಸ್ಸನಂ ಓಕ್ಕನ್ತೋ, ಪುನ ಕದಾಚಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಚ್ಚ ತತೋ ಸೀಸುಕ್ಖಿಪನಮಸ್ಸ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ, (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೧೦೨) ಇಧ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏವರೂಪಸ್ಸ ಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭವತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಯೇಭುಯ್ಯಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ಇತಿ ಆಸೇವನವಸೇನ ಭವನ್ತರೇಪಿ ತಂತಂದಿಟ್ಠಿಯಾ ರೋಚನತೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಸ್ಸ ಭವತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ವಟ್ಟಖಾಣುಕೋ ನಾಮೇಸ ಜಾತೋ, ನ ಪನ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಿಕತಾಯಾತಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬತ್ಥತಾಯ ನೇಯ್ಯತ್ಥಮಿದಂ, ನ ನೀತತ್ಥನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಭಿಧಮ್ಮೇಪಿ ‘‘ಅರಹಾ, ಯೇ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಮಗ್ಗಂ ನ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನನ್ತಿ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಯಮ. ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ ೨೧೦) ವುತ್ತಂ. ಪಥವಿಗೋಪಕೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣೇನ ಪಥವಿಪಾಲಕೋ. ತದತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಏವಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಮಸಾವಜ್ಜಾನುಸಾರೇನ ಸೋತೂನಂ ಸತಿಮುಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ಸಂಸಾರಖಾಣುಭಾವಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಪಣ್ಣಕಜಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಕಲ್ಯಾಣಜನನ್ತಿ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮವಿರಹಿತಜನಂ ಅಸಾಧುಜನಂ. ಆಸೀವಿಸನ್ತಿ ಆಸುಮಾಗತಹಲಾಹಲಂ. ಭೂತಿಕಾಮೋತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥಾನಂ ವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇಹಿ ವುಡ್ಢಿಕಾಮೋ. ವಿಚಕ್ಖಣೋತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ವಿವಿಧತ್ಥಸ್ಸ ಪಸ್ಸಕೋ, ಧೀರೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಕುಧಕಚ್ಚಾಯನವಾದವಣ್ಣನಾ

೧೭೪. ‘‘ಅಕಟಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಟ-ಕಾರಾದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕತಾ’’ತಿ, ಸಮೇನ, ವಿಸಮೇನ ವಾ ಕೇನಚಿಪಿ ಹೇತುನಾ ಅಕತಾ, ನ ವಿಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಅಕಟವಿಧಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ನತ್ಥಿ ಕತವಿಧೋ ಕರಣವಿಧಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಕಟವಿಧಾ. ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ನೇಸಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಇದ್ಧಿಯಾಪಿ ನ ನಿಮ್ಮಿತಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಇದ್ಧಿಮತೋ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ದೇವಸ್ಸ, ಇಸ್ಸರಾದಿನೋ ಚ ಇದ್ಧಿಯಾಪಿ ನ ನಿಮ್ಮಿತಾ. ಅನಿಮ್ಮಾಪಿತಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನಿಮ್ಮಾಪಿತಾ. ಕಾಮಂ ಸದ್ದತೋ ಯುತ್ತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಚ ಪುರಿಮೇನ ಸಮಾನಂ, ತಥಾಪಿ ಪಾಳಿಯಮಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಅನಾಗತಮೇವ ಅಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೇ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತಂ ನೇವ ಪಾಳಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ.

ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೩೦) ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ಇದಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾಮತ್ತಂ – ವಞ್ಝಾತಿ ಹಿ ವಞ್ಝಪಸುವಞ್ಝತಾಲಾದಯೋ ವಿಯ ಅಫಲಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಜನಕಾ, ತೇನ ಪಥವಿಕಾಯಾದೀನಂ ರೂಪಾದಿಜನಕಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ರೂಪಸದ್ದಾದಯೋ ಹಿ ಪಥವಿಕಾಯಾದೀಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿಕಾತಿ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ. ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಕೂಟಮಿವ ಠಿತಾತಿ ಕೂಟಟ್ಠಾ, ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಕೂಟಂ ಕೇನಚಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಚ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಸತ್ತಕಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಮಿದಂ ‘‘ಬೀಜತೋ ಅಙ್ಕುರಾದಿ ಜಾಯತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ತತೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ, ಇತರಥಾ ಅಞ್ಞತೋಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪಲದ್ಧಿ ಸಿಯಾ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಸತ್ತಕಾಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಏಸಿಕಟ್ಠಾಯಿಟ್ಠಿತಾತಿ. ಠಿತತ್ತಾತಿ ನಿಬ್ಬಿಕಾರಭಾವೇನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ. ನ ಚಲನ್ತೀತಿ ನ ವಿಕಾರಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ. ವಿಕಾರಾಭಾವತೋ ಹಿ ತೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಕಾಯಾನಂ ಏಸಿಕಟ್ಠಾಯಿಟ್ಠಿತತಾ, ಅನಿಞ್ಜನಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿಯಾ ಅವಟ್ಠಾನಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ವಿಪರಿಣಮನ್ತೀ’’ತಿ. ಪಕತಿನ್ತಿ ಸಭಾವಂ. ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತ್ತಾ ಏವ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪಹನನ್ತಿ. ಸತಿ ಹಿ ವಿಕಾರಮಾಪಾದೇತಬ್ಬಭಾವೇ ಉಪಘಾತಕತಾ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಅನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೇ ಸತಿ ಅನುಗ್ಗಾಹಕತಾಪೀತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ನಾಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಥವೀಯೇವ ಕಾಯೇಕದೇಸತ್ತಾ ಪಥವಿಕಾಯೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ, ಪಥವಿಸಮೂಹೋ ವಾ ಕಾಯಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮೂಹವಾಚಕತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಹತ್ಥಿಕಾಯೋ’’ತಿ. ಜೀವಸತ್ತಮಾನಂ ಕಾಯಾನಂ ನಿಚ್ಚತಾಯ ನಿಬ್ಬಿಕಾರಭಾವತೋ ನ ಹನ್ತಬ್ಬತಾ, ನ ಘಾತೇತಬ್ಬತಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ನೇವ ಕೋಚಿ ಹನ್ತಾ, ಘಾತೇತಾ ವಾ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸತ್ತನ್ನಂ ತ್ವೇವ ಕಾಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಕೋಚಿ ಹನ್ತಾ ನತ್ಥಿ, ಕಥಂ ತೇಸಂ ಸತ್ಥಪ್ಪಹಾರೋತಿ ತತ್ಥ ಚೋದನಾಯಾಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸತ್ತನ್ನಂ ತ್ವೇವಾತಿ ಸತ್ತನ್ನಮೇವ. ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಪಹತನ್ತಿ ಪಹರಿತಂ. ಏಕತೋಧಾರಾದಿಕಂ ಸತ್ಥಂ. ಅನ್ತರೇನೇವ ಪವಿಸತಿ, ನ ತೇಸು. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕೇವಲಂ ‘‘ಅಹಂ ಇಮಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಮೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ತಥಾ ಸಞ್ಞಾಮತ್ತಮೇವ, ಹನನಘಾತನಾದಿ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ನತ್ಥೇವ ಕಾಯಾನಂ ಅವಿಕೋಪನೀಯಭಾವತೋತಿ.