ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ದೀಘನಿಕಾಯೇ

ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧವಗ್ಗಅಭಿನವಟೀಕಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಯೋ ದೇಸೇತ್ವಾನ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ, ಗಮ್ಭೀರಂ ದುದ್ದಸಂ ವರಂ;

ದೀಘದಸ್ಸೀ ಚಿರಂ ಕಾಲಂ, ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ ಸಾಸನಂ.೧.

ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯೇ ಛೇಕಂ, ಮಹಾಮತಿಂ ಮಹಾದಯಂ;

ನತ್ವಾನ ತಂ ಸಸದ್ಧಮ್ಮಗಣಂ ಗಾರವಭಾಜನಂ.೨.

ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಮಾರುಳ್ಹಾ, ದೀಘಾಗಮವರಸ್ಸ ಯಾ;

ಸಂವಣ್ಣನಾ ಯಾ ಚ ತಸ್ಸಾ, ವಣ್ಣನಾ ಸಾಧುವಣ್ಣಿತಾ. ೩.

ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲ- ತ್ಥೇರೇನೇವಾಭಿಸಙ್ಖತಾ;

ಸಮ್ಮಾ ನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರ-ದುದ್ದಸತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ.೪.

ಕಾಮಞ್ಚ ಸಾ ತಥಾಭೂತಾ, ಪರಮ್ಪರಾಭತಾ ಪನ;

ಪಾಠತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚಾಪಿ, ಬಹುಪ್ಪಮಾದಲೇಖನಾ.೫.

ಸಙ್ಖೇಪತ್ತಾ ಚ ಸೋತೂಹಿ, ಸಮ್ಮಾ ಞಾತುಂ ಸುದುಕ್ಕರಾ;

ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ, ಯಾಚನಂ ಸಮನುಸ್ಸರಂ.೬.

ಯೋ’ನೇಕಸೇತನಾಗಿನ್ದೋ, ರಾಜಾ ನಾನಾರಟ್ಠಿಸ್ಸರೋ;

ಸಾಸನಸೋಧನೇ ದಳ್ಹಂ, ಸದಾ ಉಸ್ಸಾಹಮಾನಸೋ.೭.

ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಮಮೇಸೋಪಿ, ಸತ್ಥುಸಾಸನಜೋತನೇ;

ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮುಪತ್ಥಮ್ಭೋ, ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವಿಚಿನ್ತಯಂ.೮.

ವಣ್ಣನಂ ಆರಭಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಮಹಾಪಯಂ;

ಅತ್ಥಂ ತಮುಪನಿಸ್ಸಾಯ, ಅಞ್ಞಞ್ಚಾಪಿ ಯಥಾರಹಂ.೯.

ಚಕ್ಕಾಭಿವುಡ್ಢಿಕಾಮಾನಂ, ಧೀರಾನಂ ಚಿತ್ತತೋಸನಂ;

ಸಾಧುವಿಲಾಸಿನಿಂ ನಾಮ, ತಂ ಸುಣಾಥ ಸಮಾಹಿತಾತಿ. ೧೦.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ನಾನಾನಯನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರವಿಚಿತ್ರಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾನುಬುದ್ಧಸಂವಣ್ಣಿತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾವಹಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದೀಘಾಗಮವರಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರದುರನುಬೋಧತ್ಥದೀಪಕಂ ಸಂವಣ್ಣನಮಿಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸಕಸಮಯಸಮಯನ್ತರಗಹನಜ್ಝೋಗಾಹನಸಮತ್ಥೋ ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೋಯಮಾಚರಿಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಪಯೋಜನಾದಿವಿಧಾನಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಪಠಮಂ ತಾವ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಕರುಣಾಸೀತಲಹದಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣಪ್ಪಯೋಜನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಬಹುಧಾ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ. ತಥಾ ಹಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ –

‘‘ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ಸತ್ಥರಿ ಪಣಾಮಕರಣಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಭಾವೇನ ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದಜನನತ್ಥಂ, ಸತ್ಥು ಚ ಅವಿತಥದೇಸನಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದಜನನತ್ಥಂ. ತದುಭಯಪ್ಪಸಾದಾ ಹಿ ಮಹತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಟೀ. ೧-೧).

ಅಥ ವಾ ‘‘ರತನತ್ತಯಪಣಾಮವಚನಂ ಅತ್ತನೋ ರತನತ್ತಯಪ್ಪಸಾದಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ, ತಂ ಪನ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಚಿತ್ತಾರಾಧನತ್ಥಂ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಗಾಹಣತ್ಥಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯವನ್ದನಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಭವನಿಸ್ಸಯವಿಸುದ್ಧಿಪಟಿವೇದನತ್ಥಂ, ತಂ ಪನ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ ಬಹುಮಾನುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ, ತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ತೇಸಂ ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿಕ್ಕಮಲದ್ಧಬ್ಬಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಮಙ್ಗಲಭಾವತೋ, ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾಸು ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಭಾವತೋ, ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಮಾಚರಿತಭಾವತೋ, ಆಯತಿಂ ಪರೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಆಪಜ್ಜನತೋ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕಿರಿಯಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಚತುಗಮ್ಭೀರಭಾವಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಸಂವಣ್ಣೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಓಗಾಹನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಾಪಿ ಮಹನ್ತಂ ಭಯಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ಭಯಕ್ಖಯಾವಹಞ್ಚೇತಂ ರತನತ್ತಯಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಜನಿತಂ ಪಣಾಮಪೂಜಾವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕಿರಿಯಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಅಸತ್ಥರಿಪಿ ಸತ್ಥಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಯಥಾಭೂತಂ ಸತ್ಥರಿ ಏವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ಸತ್ಥುಸಮ್ಭಾವನತ್ಥಂ, ಅಸತ್ಥರಿ ಚ ಸತ್ಥುಸಮ್ಭಾವನಪರಿಚ್ಚಜಾಪನತ್ಥಂ, ‘ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದಹತೀ’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೯೫) ಚ ವುತ್ತದೋಸಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಪಣಾಮಕಿರಿಯಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಣಾಮವಿಧಾನೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಾಧಿಗಮಾಯ ಬುದ್ಧಯಾನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಪಣಾಮವಿಧಾನೇನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಭಾವಾಧಿಗಮಾಯ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಯಾನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಪಣಾಮವಿಧಾನೇನ ಪರಮತ್ಥಸಙ್ಘಭಾವಾಧಿಗಮಾಯ ಸಾವಕಯಾನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಪಣಾಮಕಿರಿಯಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಮಙ್ಗಲಾದಿಕಾನಿ ಸತ್ಥಾನಿ ಅನನ್ತರಾಯಾನಿ, ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾನಿ, ಬಹುಮತಾನಿ ಚ ಭವನ್ತೀತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕಾನಂ ಚಿತ್ತಪರಿತೋಸನತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಪಣಾಮಕಿರಿಯಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸೋತುಜನಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಪಣಾಮೇನ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಪಣಾಮಕಿರಿಯಾ. ಸೋತುಜನಾನುಗ್ಗಹಮೇವ ಹಿ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ಥುತಿಪಣಾಮಪರಿದೀಪಕಾನಿ ವಾಕ್ಯಾನಿ ನಿಕ್ಖಿಪೀಯನ್ತಿ, ಇತರಥಾ ವಿನಾಪಿ ತಂ ನಿಕ್ಖೇಪಂ ಕಾಯಮನೋಪಣಾಮೇನೇವ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಪ್ಪಯೋಜನಸಿದ್ಧಿತೋ ಕಿಮೇತೇನ ಗನ್ಥಗಾರವಕರಣೇನಾ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿನಾ. ಮಯಂ ಪನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣಂ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇದಮೇವ ಚ ಪಯೋಜನಂ ಆಚರಿಯೇನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಇತಿ ಮೇ ಪಸನ್ನಮತಿನೋ …ಪೇ… ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನಾ’’ತಿ. ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣಞ್ಹಿ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥಂ ರತನತ್ತಯಪೂಜಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಾಟವಭಾವತೋ, ತಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪಾಟವಂ ರಾಗಾದಿಮಲವಿಧಮನತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಮಹಾನಾಮ ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಥಾಗತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ನೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ದೋಸಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಮೋಹಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಉಜುಗತಮೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೧೦; ಅ. ನಿ. ೧೧.೧೧).

ತಸ್ಮಾ ರತನತ್ತಯಪೂಜಾಯ ವಿಕ್ಖಾಲಿತಮಲಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಾಟವಸಿದ್ಧಿ. ಅಥ ವಾ ರತನತ್ತಯಪೂಜಾಯ ಪಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನಸಮಾಧಿಹೇತುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಪಾಟವಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಉಜುಗತಚಿತ್ತೋ ಖೋ ಪನ ಮಹಾನಾಮ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಲಭತಿ ಅತ್ಥವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮೋಪಸಂಹಿತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಪಮುದಿತಸ್ಸ ಪೀತಿ ಜಾಯತಿ, ಪೀತಿಮನಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ, ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯೋ ಸುಖಂ ವೇದಯತಿ, ಸುಖಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೧೦; ಅ. ನಿ. ೧೧.೧೧).

ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೫; ೪.೯೯; ೫.೧೦೭೧; ನೇತ್ತಿ. ೪೦; ಪೇಟಕೋ. ೬೬; ಮಿ. ಪ. ೧೪) ವುತ್ತೋಯೇವ. ತತೋ ಏವಂ ಪಟುಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಖೇದಮಭಿಭುಯ್ಯ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಸಮಾಪಯಿಸ್ಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣಞ್ಹಿ…ಪೇ… ಪಞ್ಞಾಪಾಟವಭಾವತೋ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ರತನತ್ತಯಪೂಜಾಯ ಆಯುವಣ್ಣಸುಖಬಲವಡ್ಢನತೋ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರತನತ್ತಯಪಣಾಮೇನ ಹಿ ಆಯುವಣ್ಣಸುಖಬಲಾನಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅಭಿವಾದನಸೀಲಿಸ್ಸ, ನಿಚ್ಚಂ ವುಡ್ಢಾಪಚಾಯಿನೋ;

ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಆಯು ವಣ್ಣೋ ಸುಖಂ ಬಲ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೦೯);

ತತೋ ಆಯುವಣ್ಣಸುಖಬಲವುದ್ಧಿಯಾ ಹೋತ್ವೇವ ಕಾರಿಯನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರತನತ್ತಯಪೂಜಾಯ ಆಯು…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ರತನತ್ತಯಪೂಜಾಯ ಪಟಿಭಾನಾಪರಿಹಾನಾವಹತ್ತಾ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಪರಿಹಾನಾವಹಾ ಹಿ ರತನತ್ತಯಪೂಜಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸತ್ತಿಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪರಿಹಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಕತಮೇ ಸತ್ತ? ಸತ್ಥುಗಾರವತಾ, ಧಮ್ಮಗಾರವತಾ, ಸಙ್ಘಗಾರವತಾ, ಸಿಕ್ಖಾಗಾರವತಾ, ಸಮಾಧಿಗಾರವತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸೋವಚಸ್ಸತಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೩೪) ತತೋ ಪಟಿಭಾನಾಪರಿಹಾನೇನ ಹೋತ್ವೇವ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಪರಿಸಮಾಪನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರತನತ್ತಯ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಪಸಾದವತ್ಥೂಸು ಪೂಜಾಯ ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯಭಾವತೋ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯಾ ಹಿ ಪಸಾದವತ್ಥೂಸು ಪೂಜಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಪೂಜಾರಹೇ ಪೂಜಯತೋ, ಬುದ್ಧೇ ಯದಿವ ಸಾವಕೇ;

ಪಪಞ್ಚಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೇ, ತಿಣ್ಣಸೋಕಪರಿದ್ದವೇ.

ತೇ ತಾದಿಸೇ ಪೂಜಯತೋ, ನಿಬ್ಬುತೇ ಅಕುತೋಭಯೇ;

ನ ಸಕ್ಕಾ ಪುಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾತುಂ, ಇಮೇತ್ತಮಪಿ ಕೇನಚೀ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ೧೯೬; ಅಪ. ೧.೧೦.೨);

ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯೋ ಚ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಪರಿಸಮಾಪನುಪಾಯೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಏಸ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಸಬ್ಬಕಾಮದದೋ ನಿಧಿ;

ಯಂ ಯದೇವಾಭಿಪತ್ಥೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ೮.೧೦);

ಉಪಾಯೇಸು ಚ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಹೋತ್ವೇವ ಕಾರಿಯನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಸಾದವತ್ಥೂಸು…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ರತನತ್ತಯಪೂಜಾ ನಿರತಿಸಯಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಸಮ್ಬುದ್ಧಿಯಾ ಅಪರಿಮೇಯ್ಯಪ್ಪಭಾವೋ ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯೋತಿ ಬಹುವಿಧನ್ತರಾಯೇಪಿ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ಅನ್ತರಾಯನಿಬನ್ಧನಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಾಯ ಪಹೋತಿ, ಭಯಾದಿಉಪದ್ದವಞ್ಚ ನಿವಾರೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸುವುತ್ತಂ ‘‘ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣಂ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ಏವಂ ಪನ ಸಪಯೋಜನಂ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಬುದ್ಧರತನಮೂಲಕತ್ತಾ ಸೇಸರತನಾನಂ ಪಠಮಂ ತಸ್ಸ ಪಣಾಮಂ ಕಾತುಮಾಹ – ‘‘ಕರುಣಾಸೀತಲಹದಯಂ…ಪೇ… ಗತಿವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಬುದ್ಧರತನಮೂಲಕಾನಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಘರತನಾನಿ, ತೇಸು ಚ ಧಮ್ಮರತನಮೂಲಕಂ ಸಙ್ಘರತನಂ, ತಥಾಭಾವೋ ಚ ‘‘ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯ ಭಗವಾ, ಚನ್ದಕಿರಣನಿಕರೋ ವಿಯ ತೇನ ದೇಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಚನ್ದಕಿರಣಸಮುಪ್ಪಾದಿತಪೀಣಿತೋ ಲೋಕೋ ವಿಯ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮಾಗತಉಪಮಾಹಿ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗೋತಿ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಬುದ್ಧೋ, ತಪ್ಪಭವತೋ, ತದುಪದೇಸಿತತೋ ಚ ತದನನ್ತರಂ ಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣತೋ, ತದಾಸೇವನತೋ ಚ ತದನನ್ತರಂ ಸಙ್ಘೋ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ವಾ ಹಿತೇ ವಿನಿಯೋಜಕೋತಿ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಹಿತತ್ತಾ ತದನನ್ತರಂ ಧಮ್ಮೋ, ಹಿತಾಧಿಗಮಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅಧಿಗತಹಿತೋ ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಸಙ್ಘೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಗತನಯೇನ ಅನುಪುಬ್ಬತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಬುದ್ಧರತನಪಣಾಮಞ್ಚ ಕರೋನ್ತೋ ಕೇವಲಪಣಾಮತೋ ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋವಸಾತಿಸಯೋತಿ ‘‘ಕರುಣಾಸೀತಲಹದಯ’’ನ್ತಿಆದಿಪದೇಹಿ ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ಹಿ ಪಣಾಮೇನ ಸತ್ಥು ಗುಣಾತಿಸಯಯೋಗೋ, ತತೋ ಚಸ್ಸ ಅನುತ್ತರವನ್ದನೀಯಭಾವೋ, ತೇನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಪಣಾಮಸ್ಸ ಖೇತ್ತಙ್ಗತಭಾವೋ, ತೇನ ಚಸ್ಸ ಖೇತ್ತಙ್ಗತಸ್ಸ ಪಣಾಮಸ್ಸ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತನಿಪ್ಫತ್ತಿಹೇತುಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ. ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ಸಾ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾಯೇವ, ನ ವಿನಯದೇಸನಾ ವಿಯ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ, ನಾಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾತಿ ತದುಭಯಪ್ಪಧಾನಮೇವ ಥೋಮನಮಾರಭತಿ. ಏಸಾ ಹಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಆರಮ್ಭಾನುರೂಪಥೋಮನಾ. ತೇನೇವ ಚ ವಿನಯದೇಸನಾಯ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ‘‘ಯೋ ಕಪ್ಪಕೋಟೀಹಿಪಿ…ಪೇ… ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ) ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯ…ಪೇ… ಯಥಾರುಚೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧) ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಞ್ಚ ಥೋಮನಮಾರದ್ಧಂ. ವಿನಯದೇಸನಾ ಹಿ ಆಸಯಾದಿನಿರಪೇಕ್ಖಕೇವಲಕರುಣಾಯ ಪಾಕತಿಕಸತ್ತೇನಾಪಿ ಅಸೋತಬ್ಬಾರಹಂ ಸುಣನ್ತೋ, ಅಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾರಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ, ಅವತ್ತಬ್ಬಾರಹಞ್ಚ ವದನ್ತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸೀತಿ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ. ತಥಾ ಹಿ ಉಕ್ಕಂಸಪರಿಯನ್ತಗತಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೋಪಿ ಭಗವಾ ಲೋಕಿಯಸಾಧುಜನೇಹಿಪಿ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಾನಿ ‘‘ಸಿಖರಣೀ, ಸಮ್ಭಿನ್ನಾ’’ತಿಆದಿವಚನಾನಿ, (ಪಾರಾ. ೧೮೫) ಯಥಾಪರಾಧಞ್ಚ ಗರಹವಚನಾನಿ ಮಹಾಕರುಣಾಸಞ್ಚೋದಿತಮಾನಸೋ ಮಹಾಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಅಭಾಸಿ, ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾರಣಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಚ ವೇರಞ್ಜಾದೀಸು ಸಾರೀರಿಕಂ ಖೇದಮನುಭೋಸಿ. ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭೂಮನ್ತರಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸಮಯನ್ತರಕಥಾನಂ ವಿಯ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಅತಿಸಯಕಿಚ್ಚವತೀ, ಕರುಣಾಯ ಕಿಚ್ಚಂ ಪನ ತತೋಪಿ ಅಧಿಕನ್ತಿ ವಿನಯದೇಸನಾಯ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನತಾ ವುತ್ತಾ. ಕರುಣಾಬ್ಯಾಪಾರಾಧಿಕತಾಯ ಹಿ ದೇಸನಾಯ ಕರುಣಾಪಧಾನತಾ, ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಪನ ಕೇವಲಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧಸಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ತತ್ಥ ಸಾತಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿತೋ. ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ಪನ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯಾಧಿಮುತ್ತಿಚರಿತಾದಿಭೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಸಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸತ್ತೇಸು ಚ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ತತ್ಥ ಸಾತಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿತೋ. ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯ ಹಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಬಹುಲೋ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ತದಜ್ಝಾಸಯಾನುಲೋಮೇನ ಗಮ್ಭೀರಮತ್ಥಪದಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇಸಿ. ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಭಾನುರೂಪಂ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಮೇವ ಥೋಮನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಮುದಾಯತ್ಥೋ.

ಅಯಂ ಪನ ಅವಯವತ್ಥೋ – ಕಿರತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖಂ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲಕರಣೇನ ಅಪನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಿತೇಸು ವಾ ಕಿರಿಯತಿ ಪಸಾರಿಯತೀತಿ ಕರುಣಾ. ಅಥ ವಾ ಕಿಣಾತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಕಾರುಣಿಕಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿಬಾಧತಿ, ಪರದುಕ್ಖಂ ವಾ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಕಮ್ಪನಂ ಹದಯಖೇದಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾ ಕರುಣಾ. ಅಥ ವಾ ಕಮಿತಿ ಸುಖಂ, ತಂ ರುನ್ಧತೀತಿ ಕರುಣಾ. ಏಸಾ ಹಿ ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾಲಕ್ಖಣಾ ಅತ್ತಸುಖನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಕಾರುಣಿಕಾನಂ ಸುಖಂ ರುನ್ಧತಿ ವಿಬನ್ಧತೀತಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸದ್ದಸತ್ಥಾನುಸಾರೇನ ಪದನಿಪ್ಫತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಉಣ್ಹಾಭಿತತ್ತೇಹಿ ಸೇವೀಯತೀತಿ ಸೀತಂ, ಉಣ್ಹಾಭಿಸಮನಂ. ತಂ ಲಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸೀತಲಂ, ‘‘ಚಿತ್ತಂ ವಾ ತೇ ಖಿಪಿಸ್ಸಾಮಿ, ಹದಯಂ ವಾ ತೇ ಫಾಲೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೬; ಸು. ನಿ. ಆಳವಕಸುತ್ತ) ಏತ್ಥ ಉರೋ ‘‘ಹದಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ವಕ್ಕಂ ಹದಯ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೦; ೨.೧೧೪; ೩.೧೫೪) ಏತ್ಥ ಹದಯವತ್ಥು, ‘‘ಹದಯಾ ಹದಯಂ ಮಞ್ಞೇ ಅಞ್ಞಾಯ ತಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೩) ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ, ಇಧಾಪಿ ಚಿತ್ತಮೇವ ಅಬ್ಭನ್ತರಟ್ಠೇನ ಹದಯಂ. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ವಾ ಹರತೀತಿ ಹದಯಂ, ರ-ಕಾರಸ್ಸ ದ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾತಿ ನೇರುತ್ತಿಕಾ. ಕರುಣಾಯ ಸೀತಲಂ ಹದಯಮಸ್ಸಾತಿ ಕರುಣಾಸೀತಲಹದಯೋ, ತಂ ಕರುಣಾಸೀತಲಹದಯಂ.

ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಪರೇಸಂ ಹಿತೋಪಸಂಹಾರಸುಖಾದಿಅಪರಿಹಾನಿಜ್ಝಾನಸಭಾವತಾಯ, ಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತಾಯ ಚ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತಸನ್ತಾಪವಿಚ್ಛೇದನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಮೇತ್ತಾಮುದಿತಾನಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಸೀತಲಭಾವಕಾರಣತಾ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾಪಿ ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪರೂಪತಾಪಾಸಹನರಸಾ ಅವಿಹಿಂಸಾಭೂತಾ ಕರುಣಾವ ವಿಸೇಸೇನ ಭಗವತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ ವಿಯ ಸೀತಿಭಾವನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಚಿತ್ತಸೀತಲಭಾವಕಾರಣತಾ ವುತ್ತಾ. ಕರುಣಾಮುಖೇನ ವಾ ಮೇತ್ತಾಮುದಿತಾನಮ್ಪಿ ಹದಯಸೀತಲಭಾವಕಾರಣತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿರವಸೇಸತ್ಥೋ ಉಪದಿಸೀಯತಿ, ಪಧಾನಸಹಚರಣಾವಿನಾಭಾವಾದಿನಯೇಹಿಪಿ ಯಥಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ಗಯ್ಹಮಾನತ್ತಾ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಞಾಣಸ್ಸ ಛಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣವಿಸೇಸನಿಬನ್ಧನಭೂತಾ ಸಾತಿಸಯಂ, ನಿರವಸೇಸಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಸವಿಸಯಬ್ಯಾಪಿತಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಭಾವಮುಪಗತಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಸಾತಿಸಯಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಕರುಣಾವ ಹದಯಸೀತಲತ್ತಹೇತುಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ಸತಿಪಿ ಮೇತ್ತಾಮುದಿತಾನಂ ಪರೇಸಂ ಹಿತೋಪಸಂಹಾರಸುಖಾದಿಅಪರಿಹಾನಿಜ್ಝಾನಸಭಾವತಾಯ ಸಾತಿಸಯೇ ಹದಯಸೀತಲಭಾವನಿಬನ್ಧನತ್ತೇ ಸಕಲಬುದ್ಧಗುಣವಿಸೇಸಕಾರಣತಾಯ ತಾಸಮ್ಪಿ ಕಾರಣನ್ತಿ ಕರುಣಾಯ ಏವ ಹದಯಸೀತಲಭಾವಕಾರಣತಾ ವುತ್ತಾ. ಕರುಣಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾ. ಕರುಣಾನುಭಾವನಿಬ್ಬಾಪಿಯಮಾನಸಂಸಾರದುಕ್ಖಸನ್ತಾಪಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾಯ ಅನೇಕಾನಿಪಿ ಕಪ್ಪಾನಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಅಕಿಲನ್ತರೂಪಸ್ಸೇವ ನಿರವಸೇಸಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಸಮ್ಭರಣನಿರತಸ್ಸ ಸಮಧಿಗತಧಮ್ಮಾಧಿಪತೇಯ್ಯಸ್ಸ ಚ ಸನ್ನಿಹಿತೇಸುಪಿ ಸತ್ತಸಙ್ಘಾತಸಮುಪನೀತಹದಯೂಪತಾಪನಿಮಿತ್ತೇಸು ನ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಸೀತಿಭಾವಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಮಹೋಸೀತಿ. ತೀಸು ಚೇತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪೇಸು ಪಠಮೇ ವಿಕಪ್ಪೇ ಅವಿಸೇಸಭೂತಾ ಬುದ್ಧಭೂಮಿಗತಾ, ದುತಿಯೇ ತಥೇವ ಮಹಾಕರುಣಾಭಾವೂಪಗತಾ, ತತಿಯೇ ಪಠಮಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತೀಸುಪಿ ಅವತ್ಥಾಸು ಪವತ್ತಾ ಭಗವತೋ ಕರುಣಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ, ಯಥಾಸಭಾವಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ವಾ ಪಞ್ಞಾ, ತಂ ತದತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಯೇವ ಞೇಯ್ಯಾವರಣಪ್ಪಹಾನತೋ ಪಕಾರೇಹಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಜೋತನಟ್ಠೇನ ಪಜ್ಜೋತೋತಿ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ. ಪಞ್ಞವತೋ ಹಿ ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೇನಪಿ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಏಕಪಜ್ಜೋತಾ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಜ್ಜೋತಾ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಚನ್ದಪಜ್ಜೋತೋ, ಸೂರಿಯಪಜ್ಜೋತೋ, ಅಗ್ಗಿಪಜ್ಜೋತೋ, ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ, ಇಮೇ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತ್ತಾರೋ ಪಜ್ಜೋತಾ. ಏತದಗ್ಗಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಜ್ಜೋತಾನಂ ಯದಿದಂ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೪೫). ತೇನ ವಿಹತೋ ವಿಸೇಸೇನ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತೋತಿ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತವಿಹತೋ, ವಿಸೇಸತಾ ಚೇತ್ಥ ಉಪರಿ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಮುಯ್ಹನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಮುಯ್ಹತಿ, ಮುಯ್ಹನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಮೋಹೋ, ಅವಿಜ್ಜಾ. ಸ್ವೇವ ವಿಸಯಸಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದನತೋ ಅನ್ಧಕಾರಸರಿಕ್ಖತಾಯ ತಮೋ ವಿಯಾತಿ ಮೋಹತಮೋ. ಸತಿಪಿ ತಮಸದ್ದಸ್ಸ ಸದಿಸಕಪ್ಪನಮನ್ತರೇನ ಅವಿಜ್ಜಾವಾಚಕತ್ತೇ ಮೋಹಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇನ ತಬ್ಬಿಸೇಸಕತಾವೇತ್ಥ ಯುತ್ತಾತಿ ಸದಿಸಕಪ್ಪನಾ. ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತವಿಹತೋ ಮೋಹತಮೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತವಿಹತಮೋಹತಮೋ, ತಂ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತವಿಹತಮೋಹತಮಂ.

ನನು ಚ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೇನ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಹತತಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾವಿಸೇಸಗುಣೇನ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾ ವುತ್ತಾತಿ? ಸವಾಸನಪ್ಪಹಾನೇನ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸತಾಸಮ್ಭವತೋ. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತಹತಾವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರತ್ತೇಪಿ ಸತಿ ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತೇಹಿ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಸವಾಸನಪ್ಪಹಾನೇನ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ವಿಜ್ಜತೇವಾತಿ. ಅಥ ವಾ ಪರೋಪದೇಸಮನ್ತರೇನ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರವಿಗಮಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದಿತತ್ತಾ (ನಿಬ್ಬತ್ತಿತತ್ತಾ ಮ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧), ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಬಲೇಸು ಚ ವಸೀಭಾವಸ್ಸ ಸಮಧಿಗತತ್ತಾ, ಪರಸನ್ತತಿಯಞ್ಚ ಧಮ್ಮದೇಸನಾತಿಸಯಾನುಭಾವೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ, ಭಗವಾಯೇವ ವಿಸೇಸತೋ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತವಿಹತಮೋಹತಮಭಾವೇನ ಥೋಮೇತಬ್ಬೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತಪದೇನ ಸಸನ್ತಾನಗತಮೋಹವಿಧಮನಾ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಪರಸನ್ತಾನಗತಮೋಹವಿಧಮನಾ ದೇಸನಾಪಞ್ಞಾ ಚ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ, ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ನ ತು ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ವಿಯ ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಭಗವತೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಪರಿಯನ್ತಿಕತ್ತಾ ಸಕಲಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸಭಾವಾವಬೋಧನಸಮತ್ಥೇನ ಅನಾವರಣಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೇನ ಸಕಲಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸಭಾವಚ್ಛಾದಕಮೋಹತಮಸ್ಸ ವಿಹತತ್ತಾ ಅನಾವರಣಞಾಣಭೂತೇನ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತವಿಹತಮೋಹತಮಭಾವೇನ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಮೋಹತಮವಿಧಮನನ್ತೇ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ಸಕಸನ್ತಾನೇ ಮೋಹತಮವಿಧಮನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸವಾಸನಪ್ಪಹಾನಮೇವ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಞೇಯ್ಯಾವರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ, ಪರಸನ್ತಾನೇ ಪನ ಮೋಹತಮವಿಧಮನಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಅನಾವರಣಞಾಣಮೇವ ಮೋಹತಮವಿಧಮನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅನಾವರಣಞಾಣನ್ತಿ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ, ಯೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ ಕರೋತಿ. ತದಿದಞ್ಹಿ ಞಾಣದ್ವಯಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ. ಅನವಸೇಸಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಸಮ್ಮುತಿಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ತತ್ಥಾವರಣಾಭಾವತೋ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರಮುಪಾದಾಯ ಅನಾವರಣಞಾಣನ್ತಿ, ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿಮುಖೇನ ಪನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ ಛಳಾಸಾಧಾರಣಞಾಣಭೇದೇ ವುತ್ತಂ.

ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುಗ್ಘಾತೋಯೇವೇಕೋ ಪಹಾನಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾಯ ಗಯ್ಹತಿ, ನ ಪನ ಸಾತಿಸಯಂ ನಿರವಸೇಸಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ತಪ್ಪಹಾನವಚನೇನೇವ ಹಿ ತದೇಕಟ್ಠತಾಯ ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಸಮುಗ್ಘಾತಸ್ಸ ಜೋತಿತಭಾವತೋ ನಿರವಸೇಸಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಮೇತ್ಥ ಗಯ್ಹತಿ. ನ ಹಿ ಸೋ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ನಿರವಸೇಸಾವಿಜ್ಜಾಸಮುಗ್ಘಾತನೇನ ನ ಪಹೀಯತೀತಿ. ಅಥ ವಾ ಸಕಲಕುಸಲಧಮ್ಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಸಂಸಾರನಿವತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿಜ್ಜಾ ವಿಯ ನಿರವಸೇಸಾಕುಸಲಧಮ್ಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯೇವ ಪಧಾನಕಾರಣನ್ತಿ ತಬ್ಬಿಘಾತವಚನೇನೇವ ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಸಮುಗ್ಘಾತವಚನಸಿದ್ಧಿತೋ ಸೋಯೇವೇಕೋ ಗಯ್ಹತೀತಿ. ಅಥ ವಾ ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಮುದ್ಧಭೂತತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೋಯೇವೇಕೋ ಗಯ್ಹತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಮುದ್ಧಾತಿ ಜಾನಾಹಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಮುದ್ಧಾಧಿಪಾತಿನೀ;

ಸದ್ಧಾಸತಿಸಮಾಧೀಹಿ, ಛನ್ದವೀರಿಯೇನ ಸಂಯುತಾ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೩೨; ಚೂಳ. ನಿ. ೫೧);

ಸನರಾಮರಲೋಕಗರುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಠಮಪಕತಿಯಾ ಅವಿಭಾಗೇನ ಸತ್ತೋಪಿ ನರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಧ ಪನ ದುತಿಯಪಕತಿಯಾ ಮನುಜಪುರಿಸೋಯೇವ, ಇತರಥಾ ಲೋಕಸದ್ದಸ್ಸ ಅವತ್ತಬ್ಬತಾ ಸಿಯಾ. ‘‘ಯಥಾ ಹಿ ಪಠಮಪಕತಿಭೂತೋ ಸತ್ತೋ ಇತರಾಯ ಪಕತಿಯಾ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಪುರೇ ಉಚ್ಚಟ್ಠಾನೇ ಸೇತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪುರಿಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಜೇಟ್ಠಭಾವಂ ನೇತೀತಿ ನರೋತಿ. ಪುತ್ತಭಾತುಭೂತೋಪಿ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಾತುಜೇಟ್ಠಭಗಿನೀನಂ ಪಿತುಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪಗೇವ ಭತ್ತುಭೂತೋ ಇತರಾಸ’’ನ್ತಿ (ವಿ. ಅಟ್ಠ. ೪೩-೪೬) ನಾವಾವಿಮಾನವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಂ. ಏಕಸೇಸಪ್ಪಕಪ್ಪನೇನ ಪುಥುವಚನನ್ತವಿಗ್ಗಹೇನ ವಾ ನರಾ, ಮರಣಂ ಮರೋ, ಸೋ ನತ್ಥಿ ಯೇಸನ್ತಿ ಅಮರಾ, ಸಹ ನರೇಹಿ, ಅಮರೇಹಿ ಚಾತಿ ಸನರಾಮರೋ.ಗರತಿ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ ಉಗ್ಗತೋ ಪಾಕಟೋ ಭವತೀತಿ ಗರು, ಗರಸದ್ದೋ ಹಿ ಉಗ್ಗಮೇ. ಅಪಿಚ ಪಾಸಾಣಚ್ಛತ್ತಂ ವಿಯ ಭಾರಿಯಟ್ಠೇನ ‘‘ಗರೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಮಾತಾಪಿತಾಚರಿಯೇಸು, ದುಜ್ಜರೇ ಅಲಹುಮ್ಹಿ ಚ;

ಮಹನ್ತೇ ಚುಗ್ಗತೇ ಚೇವ, ನಿಛೇಕಾದಿಕರೇಸು ಚ;

ತಥಾ ವಣ್ಣವಿಸೇಸೇಸು, ಗರುಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ.

ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಚರಿಯೇ ತಥಾಗತೇ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಗರು, ಗುರೂತಿ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಾರಿಯವಾಚಕತ್ತೇ ಗರುಸದ್ದೋ, ಆಚರಿಯವಾಚಕತ್ತೇ ತು ಗುರುಸದ್ದೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪಾಳಿವಿಸಯೇ ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಮತ್ಥಾನಂ ವಾಚಕತ್ತೇ ಗರುಸದ್ದೋಯೇವಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಅಕಾರಸ್ಸ ಆಕಾರಭಾವೇನ ‘‘ಗಾರವ’’ನ್ತಿ ತದ್ಧಿತನ್ತಪದಸ್ಸ ಸವುದ್ಧಿಕಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ. ಸಕ್ಕತಭಾಸಾವಿಸಯೇ ಪನ ಗುರುಸದ್ದೋಯೇವಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಉಕಾರಸ್ಸ ವುದ್ಧಿಭಾವೇನ ಅಞ್ಞಥಾ ತದ್ಧಿತನ್ತಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋತಿ. ಸನರಾಮರೋ ಚ ಸೋ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಸನರಾಮರಲೋಕೋ, ತಸ್ಸ ಗರೂತಿ ತಥಾ, ತಂ ಸನರಾಮರಲೋಕಗರುಂ.‘‘ಸನರಮರೂಲೋಕಗರು’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಪಿ ಅರಿಯಾಗಾಥತ್ತಾ ವುತ್ತಿಲಕ್ಖಣತೋ, ಅತ್ಥತೋ ಚ ಯುತ್ತಮೇವ. ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ದೀಘಾಯುಕಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಮರಣಸಭಾವತ್ತಾ ಮರೂತಿ ದೇವಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಏತೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಿಯ ತದವಸಿಟ್ಠಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಗುಣವಿಸೇಸಾವಹತಾಯ ಭಗವತೋ ಉಪಕಾರಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನನು ಚೇತ್ಥ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಪಧಾನಭೂತಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಅಪ್ಪಧಾನತಾ ನಿದ್ದಿಸೀಯತೀತಿ? ಅತ್ಥತೋ ಪಧಾನತಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ. ಅಞ್ಞೋ ಹಿ ಸದ್ದಕ್ಕಮೋ, ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥಕ್ಕಮೋತಿ ಸದ್ದಕ್ಕಮಾನುಸಾರೇನ ಪಧಾನಾಪಧಾನಭಾವೋ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬೋ. ಏದಿಸೇಸು ಹಿ ಸಮಾಸಪದೇಸು ಪಧಾನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಧಾನಂ ವಿಯ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಸರಾಜಿಕಾಯ ಪರಿಸಾಯಾ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥತೋವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋ, ನ ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತೇನ. ಯಥಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಅತ್ಥಞ್ಹಿ ನಾಥೋ ಸರಣಂ ಅವೋಚ,

ನ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಲೋಕಹಿತೋ ಮಹೇಸಿ.

ತಸ್ಮಾ ಅಕತ್ವಾ ರತಿಮಕ್ಖರೇಸು,

ಅತ್ಥೇ ನಿವೇಸೇಯ್ಯ ಮತಿಂ ಮತಿಮಾ’’ತಿ. (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ);

ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಭಾಜನವಸೇನ ತಿವಿಧೋ ಲೋಕೋ, ಗರುಭಾವಸ್ಸ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಗರುಕರಣಸಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ಯುಜ್ಜನತೋ ಸತ್ತಲೋಕವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಹಿ ಲೋಕೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನಿ, ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ಲೋಕೋ, ದಸ್ಸನತ್ಥೇ ಚ ಲೋಕಸದ್ದಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಸದ್ದವಿದೂ. ಅಮರಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸಮೂಹತ್ಥೋ ಏತ್ಥ ಲೋಕಸದ್ದೋ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಲೋಕೀಯತಿ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿ ಕತ್ವಾ. ಸಹ ನರೇಹೀತಿ ಸನರಾ, ತೇಯೇವ ಅಮರಾತಿ ಸನರಾಮರಾ, ತೇಸಂ ಲೋಕೋ ತಥಾ, ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅಮರಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ವಿಯ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ತೇಪಿ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಮರಣಾಭಾವತೋ ಅಮರಾ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ನರಾಮರಾನಮೇವ ಗಹಣಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಯಥಾ ‘‘ಸತ್ಥಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೫೭, ೨೫೫). ತಥಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪರಿಹಾನಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿರವಸೇಸಹಿತಸುಖವಿಧಾನತಪ್ಪರಾಯ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತಮುಪಕಾರಿತಾಯ ಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಪ್ಪಭಾವಗುಣಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಚ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮೋ ಭಗವಾ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉತ್ತಮಮನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ಗಾರವಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ಕಾಮಞ್ಚ ಇತ್ಥೀನಮ್ಪಿ ತಥಾಉಪಕಾರತ್ತಾ ಭಗವಾ ಗರುಯೇವ, ಪಧಾನಭೂತಂ ಪನ ಲೋಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನೇರುತ್ತಿಕಾ ಪನ ಅವಿಸೇಸನಿಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನೇ ತಥಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ನರಾ ನಾಗಾ ಚ ಗನ್ಧಬ್ಬಾ, ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾನ ಪಕ್ಕಮು’’ನ್ತಿ (ಅಪ. ೧.೧.೪೮). ತಥಾ ಚಾಹು –

‘‘ನಪುಂಸಕೇನ ಲಿಙ್ಗೇನ, ಸದ್ದೋದಾಹು ಪುಮೇನ ವಾ;

ನಿದ್ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಞಾತಬ್ಬಮವಿಸೇಸವಿನಿಚ್ಛಿತೇ’’ತಿ.

ವನ್ದೇತಿ ಏತ್ಥ ಪನ –

ವತ್ತಮಾನಾಯ ಪಞ್ಚಮ್ಯಂ, ಸತ್ತಮ್ಯಞ್ಚ ವಿಭತ್ತಿಯಂ;

ಏತೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು, ವನ್ದೇಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ.

ಇಧ ಪನ ವತ್ತಮಾನಾಯಂ ಅಞ್ಞಾಸಮಸಮ್ಭವತೋ. ತತ್ಥ ಚ ಉತ್ತಮಪುರಿಸವಸೇನತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಅಹಂ ವನ್ದಾಮೀ’’ತಿ. ನಮನಥುತಿಯತ್ಥೇಸು ಚ ವನ್ದಸದ್ದಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ, ತೇನ ಚ ಸುಗತಪದಂ, ನಾಥಪದಂ ವಾ ಅಜ್ಝಾಹರಿತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಸೋಭನಂ ಗತಂ ಗಮನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುಗತೋ. ಗಮನಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಾಯಗಮನಂ, ಞಾಣಗಮನಞ್ಚ, ಕಾಯಗಮನಮ್ಪಿ ವಿನೇಯ್ಯಜನೋಪಸಙ್ಕಮನಂ, ಪಕತಿಗಮನಞ್ಚಾತಿ ದುಬ್ಬಿಧಂ. ಭಗವತೋ ಹಿ ವಿನೇಯ್ಯಜನೋಪಸಙ್ಕಮನಂ ಏಕನ್ತೇನ ತೇಸಂ ಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫಾದನತೋ ಸೋಭನಂ, ತಥಾ ಲಕ್ಖಣಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಪಟಿಮಣ್ಡಿತರೂಪಕಾಯತಾಯ ದುತವಿಲಮ್ಬಿತಖಲಿತಾನುಕಡ್ಢನನಿಪ್ಪೀಳನುಕ್ಕುಟಿಕ-ಕುಟಿಲಾಕುಲತಾದಿದೋಸರಹಿತ- ಮವಹಸಿತರಾಜಹಂಸ- ವಸಭವಾರಣಮಿಗರಾಜಗಮನಂ ಪಕತಿಗಮನಞ್ಚ, ವಿಮಲವಿಪುಲಕರುಣಾಸತಿವೀರಿಯಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಸಹಿತಮ್ಪಿ ಞಾಣಗಮನಂ ಅಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮಹಾಬೋಧಿ, ತಾವ ನಿರವಜ್ಜತಾಯ ಸೋಭನಮೇವಾತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಲೋಕಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾ ಗತೋ ಅವಗತೋತಿ ಸುಗತೋ. ಯೋ ಹಿ ಗತ್ಯತ್ಥೋ, ಸೋ ಬುದ್ಧಯತ್ಥೋ. ಯೋ ಚ ಬುದ್ಧಯತ್ಥೋ, ಸೋ ಗತ್ಯತ್ಥೋತಿ. ತಥಾ ಲೋಕಸಮುದಯಂ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪಜಹನ್ತೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಮಾಪಾದೇನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾ ಗತೋ ಅತೀತೋತಿ ಸುಗತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ಗತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ಸುಗತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ಗತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಸುಗತೋ, ಅಯಞ್ಚತ್ಥೋ ‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಯೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ, ತೇ ಕಿಲೇಸೇ ನ ಪುನೇತಿ ನ ಪಚ್ಚೇತಿ ನ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೀ’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೩೮; ಚೂಳನಿ. ೨೭) ಸುಗತೋತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದೇಸನಯೇನ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸುನ್ದರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ ಗತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ಸುಗತೋ. ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅತ್ಥಸಂಹಿತಂ ಯಥಾರಹಂ ಕಾಲಯುತ್ತಮೇವ ವಾಚಂ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಸಮ್ಮಾ ಗದತೀತಿ ವಾ ಸುಗತೋ, ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ತಂ ಸುಗತಂ. ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇಹಿ ಉಪಪಜ್ಜನವಸೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ಗತಿಯೋ, ಉಪಪತ್ತಿಭವವಿಸೇಸಾ. ತಾ ಪನ ನಿರಯಾದಿಭೇದೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ, ಸಕಲಸ್ಸಾಪಿ ಭವಗಾಮಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಅವಿಪಾಕಾರಹಭಾವಕರಣೇನ ನಿವತ್ತಿತತ್ತಾ ಪಞ್ಚಹಿಪಿ ತಾಹಿ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಮುತ್ತೋತಿ ಗತಿವಿಮುತ್ತೋ. ಉದ್ಧಮುದ್ಧಭವಗಾಮಿನೋ ಹಿ ದೇವಾ ತಂತಂಕಮ್ಮವಿಪಾಕದಾನಕಾಲಾನುರೂಪೇನ ತತೋ ತತೋ ಭವತೋ ಮುತ್ತಾಪಿ ಮುತ್ತಮತ್ತಾವ, ನ ಪನ ವಿಸಞ್ಞೋಗವಸೇನ ಮುತ್ತಾ, ಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಚ ತಂತಂಭವಗಾಮಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅನಿವತ್ತಿತತ್ತಾ, ನ ತಥಾ ಭಗವಾ. ಭಗವಾ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಮುತ್ತೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅನೇನ ಭಗವತೋ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಗತಿಯಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯತೋ ಚ ಭಗವಾ ‘‘ದೇವಾತಿದೇವೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಯೇನ ದೇವೂಪಪತ್ಯಸ್ಸ, ಗನ್ಧಬ್ಬೋ ವಾ ವಿಹಙ್ಗಮೋ;

ಯಕ್ಖತ್ತಂ ಯೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ, ಮನುಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ಅಬ್ಬಜೇ;

ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಆಸವಾ ಖೀಣಾ, ವಿದ್ಧಸ್ತಾ ವಿನಳೀಕತಾ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೪.೩೬);

ತಂತಂಗತಿಸಂವತ್ತನಕಾನಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾನಂ ಮಹಾಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಭಗವತೋ ತಂತಂಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸಸತ್ತನಿಕಾಯೇಹಿ ಪರಿಮುತ್ತೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಕಾಮಂ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾಯಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ತಾಹಿ ಗತೀಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ಏಸಾ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತವಿಹತಮೋಹತಮ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥೇವನ್ತೋಗಧಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾವ ಥೋಮೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾ ಕತಾ ಹೋತಿ. ತೇಸು ಅನಾವರಣಞಾಣಾಧಿಗಮೋ, ಸಹ ವಾಸನಾಯ ಕಿಲೇಸಾನಮಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಂ, ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ, ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾದಿನಿರಪೇಕ್ಖಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮದೇಸನಾಪಯೋಗತೋ ದೇವದತ್ತಾದೀಸುಪಿ ವಿರುದ್ಧಸತ್ತೇಸು ನಿಚ್ಚಂ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯತಾ, ವಿನೀತಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಕಾಲಾಗಮನಞ್ಚ ಆಸಯತೋ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ನಾಮ. ಸಾ ಪನ ಆಸಯಪಯೋಗತೋ ದುವಿಧಾ, ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ತಿವಿಧಾ ಚ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಯಥಾರಹಂ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ. ‘‘ಕರುಣಾಸೀತಲಹದಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಏತೇನ ಆಸಯತೋ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಗದನತ್ಥೇನ ಸುಗತಸದ್ದೇನ ಪಯೋಗತೋ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ. ‘‘ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತವಿಹತಮೋಹತಮಂ ಗತಿವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತೇಹಿ, ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧತ್ಥೇನ ಚ ಸುಗತಸದ್ದೇನ ತಿವಿಧಾಪಿ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅವಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಪನ ತೇನ, ‘‘ಸನರಾಮರಲೋಕಗರು’’ನ್ತಿ ಚ ಏತೇನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ.

ಅಥ ವಾ ಹೇತುಫಲಸತ್ತೂಪಕಾರವಸೇನ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಥೋಮನಾ ಕತಾ. ತತ್ಥ ಹೇತು ನಾಮ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಯೋಗೋ, ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಞ್ಚ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಪಠಮಪದೇನ ಯಥಾರುತತೋ, ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಚ ಪಕಾಸಿತಂ. ಫಲಂ ಪನ ಞಾಣಪ್ಪಹಾನಆನುಭಾವರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪದಾವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ತಮ್ಮೂಲಕಾನಿ ಚ ದಸಬಲಾದಿಞಾಣಾನಿ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾ, ಸವಾಸನಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಾನಮಚ್ಚನ್ತಮನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮತಾಪಾದನಂ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾ, ಯಥಿಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫಾದನೇ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಆನುಭಾವಸಮ್ಪದಾ, ಸಕಲಲೋಕನಯನಾಭಿಸೇಕಭೂತಾ ಪನ ಲಕ್ಖಣಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾ ಅತ್ತಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿ ರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪದಾ. ತಾಸು ಞಾಣಪ್ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾ ದುತಿಯಪದೇನ, ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧತ್ಥೇನ ಚ ಸುಗತಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸಿತಾ, ಆನುಭಾವಸಮ್ಪದಾ ತತಿಯಪದೇನ, ರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪದಾ ಸೋಭನಕಾಯಗಮನತ್ಥೇನ ಸುಗತಸದ್ದೇನ ಲಕ್ಖಣಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವಿನಾ ತದಭಾವತೋ. ಯಥಾವುತ್ತಾ ದುವಿಧಾಪಿ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಸತ್ತೂಪಕಾರಸಮ್ಪದಾ, ಸಾ ಪನ ಸಮ್ಮಾ ಗದನತ್ಥೇನ ಸುಗತಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಪಿಚ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ ತಮ್ಮೂಲ – ತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾದಯೋ ಅನೇಕೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಆಚರಿಯೇನ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏಸಾ ಹಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನಂ. ಕಥಂ? ‘‘ಕರುಣಾಸೀತಲಹದಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಹಾಕರುಣಾಸಞ್ಚೋದಿತಮಾನಸೋ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಂಸಾರಪಙ್ಕತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸಮುದ್ಧರಣತ್ಥಂ ಕತಾಭಿನೀಹಾರೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಮಧಿಗತೋತಿ ಕರುಣಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲಂ. ‘‘ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತವಿಹತಮೋಹತಮ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಗಮನತ್ಥೇನ ಸುಗತಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಕಾಮಸುಖತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾಭಿನಿವೇಸಾದಿಅನ್ತದ್ವಯರಹಿತಾಯ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಾಯ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಕಾಸನತೋ, ಇತರೇಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಪಧಾನಾಪ್ಪಧಾನಪ್ಪಭೇದಂ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಂಸಾರಮಹೋಘತೋ ಸತ್ತಸನ್ತಾರಣಞ್ಹೇತ್ಥ ಪಧಾನಂ, ತದಞ್ಞಮಪ್ಪಧಾನಂ. ತೇಸು ಚ ಪಧಾನೇನ ಪಯೋಜನೇನ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಇತರೇನ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ತದುಭಯೇನ ಚ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪನ್ನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಭಗವತೋ ಚತುತ್ಥಪುಗ್ಗಲಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತಿ. ತೇನ ಚ ಅನುತ್ತರಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವಂ, ಉತ್ತಮಞ್ಚ ವನ್ದನೀಯಭಾವಂ, ಅತ್ತನೋ ಚ ವನ್ದನಾಯ ಖೇತ್ತಙ್ಗತಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತಿ.

ಅಪಿಚ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಲೋಕಿಯೇಸು ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಸಾಧಾರಣಗುಣದೀಪನತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಮಗ್ಗಞಾಣದೀಪನತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ. ತದುಭಯಗ್ಗಹಣಸಿದ್ಧೋ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಸನರಾಮರಲೋಕಗರು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಪಞ್ಚೀಯತೀತಿ. ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಮುಪಗಮನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅಪಗಮನಂ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಭಗವತೋ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಲೋಕವೋಹಾರವಿಸಯತ್ತಾ ಕರುಣಾಯ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾಯ ಅನತಿಧಾವನಂ. ಸಭಾವಾನವಬೋಧೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಂ ಅತಿಧಾವಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾದಿಪರಾಮಸನಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ, ಚತುಸಚ್ಚಞಾಣಂ, ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಂ, ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ, ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸೇಸಾಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ, ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಾನಿ, ದಸ ಬಲಾನಿ, ಚುದ್ದಸ ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ಸೋಳಸ ಞಾಣಚರಿಯಾ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾ, ಚತುಚತ್ತಾರೀಸ ಞಾಣವತ್ಥೂನಿ, ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣವತ್ಥೂನೀತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಪಭೇದಾನಂ ವಸೇನ ಞಾಣಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಚರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ. ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿತಾ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿತಾ. ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಲೋಕನಾಥಭಾವೋ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅತ್ತನಾಥಭಾವೋ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪುಬ್ಬಕಾರೀಭಾವೋ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಕತಞ್ಞುತಾ. ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅಪರನ್ತಪತಾ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅನತ್ತನ್ತಪತಾ. ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಸಿದ್ಧಿ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಬುದ್ಧಭಾವಸಿದ್ಧಿ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪರಸನ್ತಾರಣಂ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅತ್ತಸನ್ತಾರಣಂ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಅನುಗ್ಗಹಚಿತ್ತತಾ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಿರತ್ತಚಿತ್ತತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಕರುಣಾ ಆದಿ ತನ್ನಿದಾನಭಾವತೋ, ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಕರಣೀಯಾಭಾವತೋ. ಇತಿ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನದಸ್ಸನೇನ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ಕರುಣಾನಿದಾನಞ್ಹಿ ಸೀಲಂ ತತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಿರತಿಪ್ಪವತ್ತಿತೋ, ಸಾ ಚ ಝಾನತ್ತಯಸಮ್ಪಯೋಗಿನೀತಿ, ಪಞ್ಞಾವಚನೇನ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ಸೀಲಞ್ಚ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಆದಿ, ಸಮಾಧಿ ಮಜ್ಝೇ, ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಾ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ಏಸೋ ಏವ ಹಿ ನಿರವಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ದಸ್ಸನುಪಾಯೋ, ಯದಿದಂ ನಯಗ್ಗಾಹಣಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕೋ ನಾಮ ಸಮತ್ಥೋ ಭಗವತೋ ಗುಣೇ ಅನುಪದಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಣೇಯ್ಯ ವಣ್ಣಂ,

ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ.

ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ,

ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ.

ತೇನೇವ ಚ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನಾಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಪರಿಚ್ಛೇದನಂ ಪತಿ ಭಗವತಾ ಅನುಯುತ್ತೇನ ‘‘ನೋ ಹೇತಂ ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಅಪಿ ಚ ಮೇ ಭನ್ತೇ ಧಮ್ಮನ್ವಯೋ ವಿದಿತೋ’’ತಿ ಸಮ್ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ.

ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಸಕಲಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೇಹಿ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಪಿ ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಣಾಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಬುದ್ಧೋಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥಾಯಂ ಸಹ ಪದಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಥಾವುತ್ತವಿವಿಧಗುಣಗಣಸಮನ್ನಾಗತೋ ಬುದ್ಧೋಪಿ ಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಂ, ಸಹ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮೇನ ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭೂತಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಚೇವ ಯಂ ಫಲನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಂ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮೇಹಿ ವಾ ಸಹ ಫಲನಿಬ್ಬಾನಭೂತಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಬುದ್ಧಭಾವಮುಪಗತೋ, ವೀತಮಲಮನುತ್ತರಂ ತಂ ಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ವನ್ದೇತಿ.

ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ತಾವ ‘‘ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ. ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದೇಸನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಾಧಿಗಮೇನ ಸವಾಸನಾಯ ಸಮ್ಮೋಹನಿದ್ದಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಗಮನತೋ, ಅಪರಿಮಿತಗುಣಗಣಾಲಙ್ಕತಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕಸಿತಭಾವತೋ ಚ ಬುದ್ಧವಾತಿ ಬುದ್ಧೋ ಜಾಗರಣವಿಕಸನತ್ಥವಸೇನ. ಅಥ ವಾ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನವಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಞೇಯ್ಯವಿಸೇಸಸ್ಸ ಕಮ್ಮಭಾವಾಗಹಣತೋ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವೇನ ಅವಗಮನತ್ಥವಸೇನ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋವ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧವಾತಿ ಬುದ್ಧೋತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಪದೇಸಗ್ಗಹಣೇ ಹಿ ಅಸತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿಪ್ಪದೇಸತಾವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ದಿಕ್ಖಿತೋ ನ ದದಾತೀ’’ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸಾನಪೇಕ್ಖಾ ಕತ್ತರಿ ಏವ ಬುದ್ಧಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಾರಮಿತಾಪರಿಭಾವಿತೋ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಸಹ ವಾಸನಾಯ ವಿಹತವಿದ್ಧಸ್ತನಿರವಸೇಸಕಿಲೇಸೋಮಹಾಕರುಣಾಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿಅಪರಿಮೇಯ್ಯಗುಣಗಣಾಧಾರೋ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೋ ಬುದ್ಧೋ, ಯಥಾಹ –

‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂ ಅನಾಚರಿಯಕೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ, ಬಲೇಸು ಚ ವಸೀಭಾವ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೨; ಚೂಳನಿ. ೯೭; ಪಟಿ. ಮ. ೧೬೧).

ಅಪಿಸದ್ದೋ ಸಮ್ಭಾವನೇ, ತೇನ ಏವಂ ಗುಣವಿಸೇಸಯುತ್ತೋ ಸೋಪಿ ನಾಮ ಭಗವಾ ಈದಿಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಚ ಬುದ್ಧಭಾವಮುಪಗತೋ, ಕಾ ನಾಮ ಕಥಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸಾವಕಾದಿಭಾವಮುಪಗಮನೇತಿ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಭಾವನಂ ದೀಪೇತಿ. ಬುದ್ಧಭಾವನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ. ಯೇನ ಹಿ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನೇನ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣೇನ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನೇನ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಭಗವತಿ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ನಾಮಂ, ತದಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಮೇವಿಧ ‘‘ಭಾವೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಭವನ್ತಿ ಬುದ್ಧಿಸದ್ದಾ ಏತೇನಾತಿ ಹಿ ಭಾವೋ. ತಥಾ ಹಿ ವದನ್ತಿ –

‘‘ಯೇನ ಯೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ, ಬುದ್ಧಿ ಸದ್ದೋ ಚ ವತ್ತತೇ;

ತಂತಂನಿಮಿತ್ತಕಂ ಭಾವಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉದೀರಿತ’’ನ್ತಿ.

ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ, ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ವಾ. ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ. ಚೇವ-ಸದ್ದೋ ಚ-ಸದ್ದೋ ಚ ತದುಭಯತ್ಥ ಸಮುಚ್ಚಯೇ. ತೇನ ಹಿ ಸದ್ದದ್ವಯೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಭಾವನಾಮತ್ತೇನ ಬುದ್ಧಭಾವಮುಪಗತೋ, ನಾಪಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಮತ್ತೇನ, ಅಥ ಖೋ ತದುಭಯೇನೇವಾತಿ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ. ಉಪಗತೋತಿ ಪತ್ತೋ, ಅಧಿಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತಸ್ಸ ‘‘ಬುದ್ಧಭಾವ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವೀತಮಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿರಹವಸೇನ ಏತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ವೀತೋ, ಮಲತೋ ವೀತೋ, ವೀತಂ ವಾ ಮಲಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ವೀತಮಲೋ, ತಂ ವೀತಮಲಂ. ‘‘ಗತಮಲ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ವಿಯ ಅನುಪಸಗ್ಗೋಪಿ ಗತಸದ್ದೋ ವಿರಹತ್ಥವಾಚಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಧಾತೂನಮನೇಕತ್ಥತ್ತಾ. ಗಚ್ಛತಿ ಅಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಹಿ ಗತೋ, ಧಮ್ಮೋ. ಗತಂ ವಾ ಮಲಂ, ಪುರಿಮನಯೇನ ಸಮಾಸೋ. ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಉತ್ತರವಿರಹಿತಂ. ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಅಪಾಯತೋ, ಸಂಸಾರತೋ ಚ ಅಪತಮಾನೇ ಕತ್ವಾ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ, ನವವಿಧೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ. ತಪ್ಪಕಾಸನತ್ತಾ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಸಮ್ಮಸನಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋಪಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮನಯಸಮುದ್ದಂ ಅಧಿಗಚ್ಛಿ, ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಸಮ್ಮಸೀ’’ತಿ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ‘‘ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭಾವನಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯೋಗ್ಯತಾಯ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಭೂತಾಹಿ ಪಾರಮಿತಾಹಿ ಸಹ ಪುಬ್ಬಭಾಗಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಯೋಪಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಾಪಿ ಹಿ ವಿಗತಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ವೀತಮಲಾ, ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಅನುತ್ತರಾ ಚ. ಕಥಂ ಪನ ತಾ ಭಾವೇತ್ವಾ, ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಚ ಭಗವಾ ಬುದ್ಧಭಾವಮುಪಗತೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಸತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಸಂಸಾರವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಾಯ [ನಿಸ್ಸರಣತ್ಥಾಯ (ಪಣ್ಣಾಸ ಟೀ.) ನಿಸ್ಸರಣೇ (ಕತ್ಥಚಿ)] ಕತಮಹಾಭಿನೀಹಾರೋ ಮಹಾಕರುಣಾಧಿವಾಸನಪೇಸಲಜ್ಝಾಸಯೋ ಪಞ್ಞಾವಿಸೇಸಪರಿಯೋದಾತನಿಮ್ಮಲಾನಂ ದಾನದಮಸಞ್ಞಮಾದೀನಂ ಉತ್ತಮಧಮ್ಮಾನಂ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿರನ್ತರಂ ನಿರವಸೇಸಂ ಭಾವನಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಹಿ ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಅಧಿಗತವಸೀಭಾವೋ ಅಚ್ಛರಿಯಾಚಿನ್ತೇಯ್ಯಮಹಾನುಭಾವೋ ಅಧಿಸೀಲಾಧಿಚಿತ್ತಾನಂ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೋ ಭಗವಾ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮುಖೇನ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಬುದ್ಧಭಾವಮುಪಗತೋತಿ.

ಇಮಾಯ ಪನ ಗಾಥಾಯ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಸಮ್ಪದಾದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ. ಕಥಂ? ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಭಾವೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪದಾಯ ಥೋಮೇತಿ, ‘‘ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ವಿಮುತ್ತಿಸಮ್ಪದಾಯ. ತಥಾ ಪಠಮೇನ ಝಾನಸಮ್ಪದಾಯ, ದುತಿಯೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪದಾಯ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾಯ, ದುತಿಯೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮ್ಪದಾಯ. ಅಥ ವಾ ಪಠಮೇನ ಖಯಞಾಣಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ಅನುಪ್ಪಾದಞಾಣಭಾವೇನ. ಪಠಮೇನ ವಾ ವಿಜ್ಜೂಪಮತಾಯ, ದುತಿಯೇನ ವಜಿರೂಪಮತಾಯ. ಪಠಮೇನ ವಾ ವಿರಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ದುತಿಯೇನ ನಿರೋಧಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ. ತಥಾ ಪಠಮೇನ ನಿಯ್ಯಾನಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ನಿಸ್ಸರಣಭಾವೇನ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಹೇತುಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ಅಸಙ್ಖತಭಾವೇನ. ಪಠಮೇನ ವಾ ದಸ್ಸನಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ವಿವೇಕಭಾವೇನ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಅಧಿಪತಿಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ಅಮತಭಾವೇನ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಉಪಗತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ, ‘‘ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕತಾಯ. ತಥಾ ಪಠಮೇನ ಅಕಾಲಿಕತಾಯ, ದುತಿಯೇನ ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕತಾಯ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕತಾಯ, ದುತಿಯೇನ ಪಚ್ಚತ್ತಂವೇದಿತಬ್ಬತಾಯ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಸಹ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸೀಲಾದೀಹಿ ಸೇಕ್ಖೇಹಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ, ದುತಿಯೇನ ಸಹ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುಯಾ ಅಸೇಕ್ಖೇಹಿ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ.

‘‘ವೀತಮಲ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಸಂಕಿಲೇಸಾಭಾವದೀಪನೇನ ವಿಸುದ್ಧತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ, ‘‘ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವದೀಪನೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾಯ, ದುತಿಯೇನ ಸಭಾವಸಮ್ಪದಾಯ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಭಾವನಾಫಲಯೋಗ್ಯತಾಯ. ಭಾವನಾಗುಣೇನ ಹಿ ಸೋ ಸಂಕಿಲೇಸಮಲಸಮುಗ್ಘಾತಕೋ, ತಸ್ಮಾನೇನ ಭಾವನಾಕಿರಿಯಾಯ ಫಲಮಾಹ. ದುತಿಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಫಲಯೋಗ್ಯತಾಯ. ತದುತ್ತರಿಕರಣೀಯಾಭಾವತೋ ಹಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಅನುತ್ತರಭಾವೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ, ತಸ್ಮಾನೇನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಫಲಮಾಹಾತಿ.

ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಸಬ್ಬಸದ್ಧಮ್ಮಗುಣೇಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಪಿ ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸಾಪಿ ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಣಾಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಸುಗತಸ್ಸ ಓರಸಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸುಗತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ, ‘‘ಪುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ. ಉರಸಿ ಭವಾ, ಜಾತಾ, ಸಂವುದ್ಧಾ ವಾ ಓರಸಾ, ಅತ್ತಜೋ ಖೇತ್ತಜೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ದಿನ್ನಕೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೇಸು ಪುತ್ತೇಸು ಅತ್ತಜಾ, ತಂಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಪನ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ‘‘ಓರಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಓರಸಪುತ್ತಾ ಅತ್ತಜಾತತಾಯ ಪಿತುಸನ್ತಕಸ್ಸ ದಾಯಜ್ಜಸ್ಸ ವಿಸೇಸಭಾಗಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಸವನನ್ತೇ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತತಾಯ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಕಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಸ್ಸ ಧಮ್ಮರತನಸ್ಸ ಚ ದಾಯಜ್ಜಸ್ಸ ವಿಸೇಸಭಾಗಿನೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾನುಭಾವೇನ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮಮಾನಾ, ಓಕ್ಕನ್ತಾ ಚ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಭಗವತೋ ಉರೇ ವಾಯಾಮಜನಿತಾಭಿಜಾತತಾಯ ಸದಿಸಕಪ್ಪನಮನ್ತರೇನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನೇವ ‘‘ಓರಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಮರಹನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಭಗವತಾ ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿಯಾಧಿಮುತ್ತಿಆದಿಓಲೋಕನೇನ, ವಜ್ಜಾನುಚಿನ್ತನೇನ ಚ ಹದಯೇ ಕತ್ವಾ ವಜ್ಜತೋ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಅನವಜ್ಜೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತೇನ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಸರೀರಪೋಸನೇನ ಸಂವಡ್ಢಾಪಿತಾ. ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ಇತಿವುತ್ತಕೇ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ…ಪೇ… ತಸ್ಸ ಮೇ ತುಮ್ಹೇ ಪುತ್ತಾ ಓರಸಾ ಮುಖತೋ ಜಾತಾ’’ತಿಆದಿ (ಇತಿವು. ೧೦೦). ನನು ಸಾವಕದೇಸಿತಾಪಿ ದೇಸನಾ ಅರಿಯಭಾವಾವಹಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಸಾ ಪನ ತಮ್ಮೂಲಿಕತ್ತಾ, ಲಕ್ಖಣಾದಿವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ಓರಸಪುತ್ತಭಾವೋಯೇವ ತೇಸಂ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ, ಏತೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೇಸು ಪುತ್ತೇಸು ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅತ್ತಜಪುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅತ್ತನೋ ಕುಲಂ ಪುನೇನ್ತಿ ಸೋಧೇನ್ತಿ, ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ವಾ ಹದಯಂ ಪೂರೇನ್ತೀತಿ ಪುತ್ತಾ, ಅತ್ತಜಾದಯೋ. ಅರಿಯಾ ಪನ ಧಮ್ಮತನ್ತಿವಿಸೋಧನೇನ, ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಚಿತ್ತಾರಾಧನೇನ ಚ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗತಾಯ ಭಗವತೋ ಪುತ್ತಾ ನಾಮ, ತೇಸಂ. ತಸ್ಸ ‘‘ಸಮೂಹ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಸಂಕಿಲೇಸನಿಮಿತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಗುಣಂ ಮಾರೇತಿ ವಿಬಾಧತೀತಿ ಮಾರೋ, ದೇವಪುತ್ತಮಾರೋ. ಸಿನಾತಿ ಪರೇ ಬನ್ಧತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸೇನಾ, ಮಾರಸ್ಸ ಸೇನಾ ತಥಾ, ಮಾರಞ್ಚ ಮಾರಸೇನಞ್ಚ ಮಥೇನ್ತಿ ವಿಲೋಥೇನ್ತೀತಿ ಮಾರಸೇನಮಥನಾ, ತೇಸಂ. ‘‘ಮಾರಮಾರಸೇನಮಥನಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವತ್ತಬ್ಬೇಪಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಮಾರಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇನ ವಾ ಸೇನಾಸದ್ದೇನ ಮಾರಸೇನಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ರಸ್ಸೋ. ‘‘ಮಾರಸೇನಮದ್ದನಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಅಯುತ್ತೋವ ಅರಿಯಾಜಾತಿಕತ್ತಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ. ನನು ಚ ಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸಮಯೇ ಭಗವತೋ ವಿಯ ತದನ್ತರಾಯಕರಣತ್ಥಂ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೋ ವಾ ಮಾರಸೇನಾ ವಾ ನ ಅಪಸಾದೇತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಅಪಸಾದೇತಬ್ಬಭಾವಕಾರಣಸ್ಸ ವಿಮಥಿತತ್ತಾ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಅಪಸಾದೇತಬ್ಬತಾಯ ಕಾರಣೇ ಸಂಕಿಲೇಸೇ ವಿಮಥಿತೇ ತೇಪಿ ವಿಮಥಿತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಅಥ ವಾ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರಾನಂ ವಿಯ ದೇವಪುತ್ತಮಾರಸ್ಸಾಪಿ ಗುಣಮಾರಣೇ ಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನತೋ ಕಿಲೇಸಬಲಕಾಯೋ ಇಧ ‘‘ಮಾರಸೇನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಕಾಮಾ ತೇ ಪಠಮಾ ಸೇನಾ, ದುತಿಯಾ ಅರತಿ ವುಚ್ಚತಿ;

ತತಿಯಾ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾ ತೇ, ಚತುತ್ಥೀ ತಣ್ಹಾ ಪವುಚ್ಚತಿ.

ಪಞ್ಚಮಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ತೇ, ಛಟ್ಠಾ ಭೀರೂ ಪವುಚ್ಚತಿ;

ಸತ್ತಮೀ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ತೇ, ಮಕ್ಖೋ ಥಮ್ಭೋ ತೇ ಅಟ್ಠಮೋ.

ಲಾಭೋ ಸಿಲೋಕೋ ಸಕ್ಕಾರೋ,

ಮಿಚ್ಛಾಲದ್ಧೋ ಚ ಯೋ ಯಸೋ;

ಯೋ ಚತ್ತಾನಂ ಸಮುಕ್ಕಂಸೇ,

ಪರೇ ಚ ಅವಜಾನತಿ.

ಏಸಾ ನಮುಚಿ ತೇ ಸೇನಾ, ಕಣ್ಹಸ್ಸಾಭಿಪ್ಪಹಾರಿನೀ;

ನ ನಂ ಅಸೂರೋ ಜಿನಾತಿ, ಜೇತ್ವಾ ಚ ಲಭತೇ ಸುಖ’’ನ್ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೪೩೮; ಮಹಾನಿ. ೨೮; ಚೂಳನಿ. ೪೭);

ಸಾ ಚ ತೇಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕೇಹಿ ದಿಯಡ್ಢಸಹಸ್ಸಭೇದಾ, ಅನನ್ತಭೇದಾ ವಾ ಕಿಲೇಸವಾಹಿನೀ ಸತಿಧಮ್ಮವಿಚಯವೀರಿಯಸಮಥಾದಿಗುಣಪಹರಣೀಹಿ ಓಧಿಸೋ ಮಥಿತಾ, ವಿದ್ಧಂಸಿತಾ, ವಿಹತಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮಾರಸೇನಮಥನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ವಿಲೋಥನಞ್ಚೇತ್ಥ ವಿದ್ಧಂಸನಂ, ವಿಹನನಂ ವಾ. ಅಪಿಚ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರಮಚ್ಚುದೇವಪುತ್ತಮಾರಾನಂ ತೇಸಂ ಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನತಾಯ ಸೇನಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಮಾರಸ್ಸ ಚ ಮಥನತೋ ‘‘ಮಾರಸೇನಮಥನಾ’’ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಪಞ್ಚಮಾರನಿಮ್ಮಥನಭಾವೇನ ಅತ್ಥೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಹೋತಿ. ಅರಿಯಸಾವಕಾಪಿ ಹಿ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಖನ್ಧಮಾರಂ, ಸಹಾಯವೇಕಲ್ಲಕರಣೇನ ಸಬ್ಬಥಾ, ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರಂ, ಬಲವಿಧಮನವಿಸಯಾತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ಮಚ್ಚುಮಾರಂ, ದೇವಪುತ್ತಮಾರಞ್ಚ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಕಿಲೇಸಮಾರಂ ಮಥೇನ್ತೀತಿ, ಇಮಿನಾ ಪನ ತೇಸಂ ಓರಸಪುತ್ತಭಾವೇ ಕಾರಣಂ, ತೀಸು ಪುತ್ತೇಸು ಚ ಅನುಜಾತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಾರಸೇನಮಥನತಾಯ ಹಿ ತೇ ಭಗವತೋ ಓರಸಪುತ್ತಾ, ಅನುಜಾತಾ ಚಾತಿ.

ಅಟ್ಠನ್ನನ್ತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇನಸತಿಪಿ ತೇಸಂ ತಂತಂಭೇದೇನ ಅನೇಕಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೇ ಅರಿಯಭಾವಕರಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಭೇದೇನ ಇಮಂ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠಫಲಟ್ಠಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಿ-ಸದ್ದೋ, ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಪದಲೀಳಾದಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಅಟ್ಠಾನೇ ಪಯುತ್ತೋ, ಸೋ ‘‘ಅರಿಯಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅರಿಯಸಙ್ಘಮ್ಪೀತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ. ಯದಿಪಿ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ ಅವಯವಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ, ಅವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಸಮುದಾಯಂ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಸಮುದಾಯೇನ ವಿಸೇಸಿತುಮರಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮೂಹ’’ನ್ತಿ, ಏತೇನ ‘‘ಅರಿಯಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಸಣ್ಠಾನಾದಿನಾ, ಕಾಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ವಾ ಸಮುದಾಯಭಾವೋ, ಅಪಿ ತು ಮಗ್ಗಟ್ಠಫಲಟ್ಠಭಾವೇನೇವಾತಿ ವಿಸೇಸೇತಿ. ಅವಯವಮೇವ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಊಹಿತಬ್ಬೋ ವಿತಕ್ಕೇತಬ್ಬೋ, ಸಂಊಹನಿತಬ್ಬೋ ವಾ ಸಙ್ಘಟಿತಬ್ಬೋತಿ ಸಮೂಹೋ, ಸೋಯೇವ ಸಮೋಹೋ ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತಾದಿನಾ. ದ್ವಿಧಾಪಿ ಹಿ ಪಾಠೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಚ ಇರಿಯನತೋ ಅರಿಯಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ. ಅಥ ವಾ ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ಸರಣನ್ತಿ ಅರಣೀಯತೋ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ, ಉಪಗತಾನಞ್ಚ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ ಅರಿಯಾ, ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತೋ, ಸಮಗ್ಗಂ ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಸಮುಪಗತೋತಿ ಸಙ್ಘೋ, ಅರಿಯಾನಂ ಸಙ್ಘೋ, ಅರಿಯೋ ಚ ಸೋ ಸಙ್ಘೋ ಚ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ವಾ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ, ತಂ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ. ಭಗವತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮರತನಾನಮ್ಪಿ ಸಮಧಿಗಮೋ ಸಙ್ಘರತನಾಧೀನೋತಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಬಹೂಪಕಾರತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಧೇವ ‘‘ಸಿರಸಾ ವನ್ದೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಸ್ಸಞ್ಚಾಯಮತ್ಥೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾದೀಸುಪಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ) ತಥಾ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ಪುರಿಮಗಾಥಾಸುಪಿ ತಂ ಪದಮಾನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಗುಣಪ್ಪಕಾಸನಟ್ಠಾನತ್ತಾ, ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣಸ್ಸ ಚ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಕಾರಾನಮಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾತಿ.

ಇಮಾಯ ಪನ ಗಾಥಾಯ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪಭವಸಮ್ಪದಾ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾದಯೋ ಅನೇಕೇ ಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ? ‘‘ಸುಗತಸ್ಸ ಓರಸಾನಂ ಪುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಏತೇನ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪಭವಸಮ್ಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪಭವತಾದೀಪನತೋ. ‘‘ಮಾರಸೇನಮಥನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಂ ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನದೀಪನತೋ. ‘‘ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮೂಹ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಞಾಣಸಮ್ಪದಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಫಲಟ್ಠಭಾವದೀಪನತೋ. ‘‘ಅರಿಯಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಭಾವಸಮ್ಪದಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಘಾನಂ ಅಗ್ಗಭಾವದೀಪನತೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸುಗತಸ್ಸ ಓರಸಾನಂ ಪುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧನಿಸ್ಸಯಭಾವದೀಪನಂ. ‘‘ಮಾರಸೇನಮಥನಾನ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಉಜುಞಾಯಸಾಮೀಚಿಪಟಿಪನ್ನಭಾವದೀಪನಂ. ‘‘ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮೂಹ’’ನ್ತಿ ಆಹುನೇಯ್ಯಾದಿಭಾವದೀಪನಂ. ‘‘ಅರಿಯಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿ ಅನುತ್ತರಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಭಾವದೀಪನಂ. ತಥಾ ‘‘ಸುಗತಸ್ಸ ಓರಸಾನಂ ಪುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಸರಣಗಮನಸಬ್ಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಸರಣಗಮನೇನ ಹಿ ತೇ ಭಗವತೋ ಓರಸಪುತ್ತಾ ಜಾತಾ. ‘‘ಮಾರಸೇನಮಥನಾನ’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಅಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪದಾಸಿದ್ಧಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕತಾಭಿನೀಹಾರಾ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಾ ಮಾರಂ, ಮಾರಸೇನಂ ವಾ ಅಭಿವಿಜಿನನ್ತಿ. ‘‘ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮೂಹ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ವಿದ್ಧಸ್ತವಿಪಕ್ಖೇ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ‘‘ಅರಿಯಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಅನುತ್ತರಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಭಾವಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ಸರಣಗಮನಞ್ಚ ಸಾವಕಾನಂ ಸಬ್ಬಗುಣಸ್ಸ ಆದಿ, ಸಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಮಜ್ಝೇ, ಅಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಏವಂ ಗಾಥಾತ್ತಯೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಕಲಗುಣಸಂಕಿತ್ತನಮುಖೇನ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಪಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಪಯೋಜನೇ ಪರಿಣಾಮೇನ್ತೋ ‘‘ಇತಿ ಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿದಸ್ಸನೇ. ತೇನ ಗಾಥಾತ್ತಯೇನ ಯಥಾವುತ್ತನಯಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ಮೇತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಕರಣವಚನೇನ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ತಸ್ಸ ‘‘ಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಮಯಾ ಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸಮ್ಪದಾನನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ ಏಸೋ, ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ, ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ ‘‘ಯಂ ಮಮ ಪುಞ್ಞಂ ವನ್ದನಾಮಯ’’ನ್ತಿ. ಪಸೀದೀಯತೇ ಪಸನ್ನಾ, ತಾದಿಸಾ ಮತಿ ಪಞ್ಞಾ, ಚಿತ್ತಂ ವಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ಪಸನ್ನಮತಿ, ಅಞ್ಞಪದಲಿಙ್ಗಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ಸಮಾಸಪದಸ್ಸ ‘‘ಪಸನ್ನಮತಿನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ರತಿಂ ನಯತಿ, ಜನೇತಿ, ವಹತೀತಿ ವಾ ರತನಂ, ಸತ್ತವಿಧಂ, ದಸವಿಧಂ ವಾ ರತನಂ, ತಮಿವ ಇಮಾನೀತಿ ನೇರುತ್ತಿಕಾ. ಸದಿಸಕಪ್ಪನಮಞ್ಞತ್ರ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತವಚನತ್ಥೇನೇವ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ರತನಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ತೇಸಞ್ಹಿ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೫೭, ೨೫೫) ಯಥಾಭೂತಗುಣೇ ಆವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅಮತಾಧಿಗಮಹೇತುಭೂತಂ ಅನಪ್ಪಕಂ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಮಹಾನಾಮ ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಥಾಗತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ನೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ದೋಸ…ಪೇ… ನ ಮೋಹ…ಪೇ… ಉಜುಗತಮೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ತಥಾಗತಂ ಆರಬ್ಭ. ಉಜುಗತಚಿತ್ತೋ ಖೋ ಪನ ಮಹಾನಾಮ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಲಭತಿ ಅತ್ಥವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮೂಪಸಂಹಿತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಪಮುದಿತಸ್ಸ ಪೀತಿ ಜಾಯತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೧೦; ೧೧.೧೧).

ಚಿತ್ತೀಕತಾದಿಭಾವೋ ವಾ ರತನಟ್ಠೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು –

‘‘ಚಿತ್ತೀಕತಂ ಮಹಗ್ಘಞ್ಚ, ಅತುಲಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಂ;

ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಂ, ರತನಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ಅಟ್ಠ. ೬.೩; ಉದಾನ. ಅಟ್ಠ. ೪೭; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೩; ಸು. ನಿ. ೧.೨೨೬; ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೨೬);

ಚಿತ್ತೀಕತಭಾವಾದಯೋ ಚ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ಸಾತಿಸಯತೋ ಬುದ್ಧಾದೀಸುಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ. ವಿತ್ಥಾರೋ ರತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (ಖು. ಪಾ. ಅಟ್ಠ. ೬.೩; ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೨೬) ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಅಯಮತ್ಥೋ ಪನ ನಿಬ್ಬಚನತ್ಥವಸೇನ ನ ವುತ್ತೋ, ಅಥ ಕೇನಾತಿ ಚೇ? ಲೋಕೇ ರತನಸಮ್ಮತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಗರುಕಾತಬ್ಬತಾದಿಅತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಸದ್ದವಿದೂ. ಸಾಧೂನಞ್ಚ ರಮನತೋ, ಸಂಸಾರಣ್ಣವಾ ಚ ತರಣತೋ, ಸುಗತಿನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ನಯನತೋ ರತನಂ ತುಲ್ಯತ್ಥಸಮಾಸವಸೇನ, ಅಲಮತಿಪಪಞ್ಚೇನ. ಏಕಸೇಸಪಕಪ್ಪನೇನ, ಪುಥುವಚನನಿಬ್ಬಚನೇನ ವಾ ರತನಾನಿ. ತಿಣ್ಣಂ ಸಮೂಹೋ, ತೀಣಿ ವಾ ಸಮಾಹಟಾನಿ, ತಯೋ ವಾ ಅವಯವಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಯಂ, ರತನಾನಮೇವ ತಯಂ, ನಾಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ರತನತ್ತಯಂ. ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ತೀಣಿ ಏವ ರತನಾನಿ ತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ನ ಸಮುದಾಯಮತ್ತಂ, ಸಮುದಾಯಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪನ ಏಕವಚನಂ ಕತಂ. ವನ್ದೀಯತೇ ವನ್ದನಾ, ಸಾವ ವನ್ದನಾಮಯಂ ಯಥಾ ‘‘ದಾನಮಯಂ ಸೀಲಮಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫; ಇತಿವು. ೬೦; ನೇತ್ತಿ. ೩೩). ವನ್ದನಾ ಚೇತ್ಥ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತೇಹಿ ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ಗುಣನಿನ್ನತಾ, ಥೋಮನಾ ವಾ. ಅಪಿಚ ತಸ್ಸಾ ಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತಾದೋಪಕಾರೇಕೋ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾಸತಿವೀರಿಯಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೋ ವನ್ದನಾ, ತಾಯ ಪಕತನ್ತಿ ವನ್ದನಾಮಯಂ ಯಥಾ ‘‘ಸೋವಣ್ಣಮಯಂ ರೂಪಿಯಮಯ’’ನ್ತಿ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಚೇತನಾವ. ರತನತ್ತಯೇ, ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ವಾ ವನ್ದನಾಮಯಂ ರತನತ್ತಯವನ್ದನಾಮಯಂ. ಪುಜ್ಜಭವಫಲನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ಪುಞ್ಞಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ಅತ್ತನೋ ಕಾರಕಂ, ಸನ್ತಾನಂ ವಾ ಪುನಾತಿ ವಿಸೋಧೇತೀತಿ ಪುಞ್ಞಂ, ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ಧಾತುಸ್ಸ ಕಾರಿತವಸೇನ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಪನ ಸುದ್ಧವಸೇನೇವಾತಿ ಸದ್ದವಿದೂ.

ತಂತಂಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಬನ್ಧನವಸೇನ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನ್ತರೇ ವೇಮಜ್ಝೇ ಏತಿ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನ್ತರಾಯೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅನತ್ಥೋ. ಪಣಾಮಪಯೋಜನೇ ವುತ್ತವಿಧಿನಾ ಸುಟ್ಠು ವಿಹತೋ ವಿದ್ಧಸ್ತೋ ಅನ್ತರಾಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುವಿಹತನ್ತರಾಯೋ. ವಿಹನನಞ್ಚೇತ್ಥ ತದುಪ್ಪಾದಕಹೇತುಪರಿಹರಣವಸೇನ ತೇಸಂ ಅನ್ತರಾಯಾನಮನುಪ್ಪತ್ತಿಕರಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಹುತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾ, ತಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಯಂ-ಸದ್ದೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ವನ್ದನಾಮಯಪುಞ್ಞಸ್ಸ. ಆನುಭಾವೇನಾತಿ ಬಲೇನ.

‘‘ತೇಜೋ ಉಸ್ಸಾಹಮನ್ತಾ ಚ, ಪಭೂ ಸತ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚಿಮೇ;

‘ಆನುಭಾವೋ’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ‘ಪಭಾವೋ’ತಿ ಚ ತೇ ವದೇ’’ತಿ. –

ವುತ್ತೇಸು ಹಿ ಅತ್ಥೇಸು ಇಧ ಸತ್ತಿಯಂ ವತ್ತತಿ. ಅನು ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಂಸಮಙ್ಗಿಂ ಭಾವೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಹಿ ಅನುಭಾವೋ, ಸೋಯೇವ ಆನುಭಾವೋತಿ ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಯಥಾಲದ್ಧಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಕಸ್ಸ ಪುರಿಮಕಮ್ಮಸ್ಸ ಬಲಾನುಪ್ಪದಾನವಸಸಙ್ಖಾತಾ ವನ್ದನಾಮಯಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಸತ್ತಿಯೇವ, ಸಾ ಚ ಸುವಿಹತನ್ತರಾಯತಾಯ ಕರಣಂ, ಹೇತು ವಾ ಸಮ್ಭವತಿ.

ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಪಸನ್ನಮತಿನೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಸಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ರತನತ್ತಯವನ್ದನಾಮಯ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಖೇತ್ತಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಂ, ತತೋ ಚ ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಸಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಚ ಖೇತ್ತಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಉಪಘಾತಕಉಪದ್ದವಾನಂ ವಿಹನನೇ ಸಮತ್ಥತಂ ದೀಪೇತಿ. ಚತುರಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದಾನಚೇತನಾ ವಿಯ ಹಿ ದ್ವಯಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಣಾಮಚೇತನಾಪಿ ಅನ್ತರಾಯವಿಹನನೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾತಿ.

ಏವಂ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಕರಣೇ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇತುಕಾಮೋ, ತದಪಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಗುಣಾಭಿತ್ಥವನವಿಸೇಸೇನ ಅಭಿತ್ಥವೇತುಂ ‘‘ದೀಘಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಯಞ್ಹಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ತಂತಂಸಂವಣ್ಣನಾಸು ಆದಿತೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಗುಣಕಿತ್ತನೇನ ಥೋಮನಾ. ತಥಾ ಹಿ ತೇಸು ತೇಸು ಪಪಞ್ಚಸೂದನೀಸಾರತ್ಥಪಕಾಸನೀಮನೋರಥಪೂರಣೀಅಟ್ಠಸಾಲಿನೀಆದೀಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಪರವಾದಮಥನಸ್ಸ, ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಜನನಸ್ಸ, ಧಮ್ಮಕಥಿಕಪುಙ್ಗವಾನಂ ವಿಚಿತ್ತಪಟಿಭಾನಜನನಸ್ಸ,

ತಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇಹಿ, ಓಗಾಳ್ಹಸ್ಸ ಅಭಿಣ್ಹಸೋ;

ನಾನಾನಯವಿಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆದಿತೋ’’ತಿ. ಆದಿನಾ –

ಥೋಮನಾ ಕತಾ. ತತ್ಥ ದೀಘಸ್ಸಾತಿ ದೀಘನಾಮಕಸ್ಸ. ದೀಘಸುತ್ತಙ್ಕಿತಸ್ಸಾತಿ ದೀಘೇಹಿ ಅಭಿಆಯತವಚನಪ್ಪಬನ್ಧವನ್ತೇಹಿ ಸುತ್ತೇಹಿ ಲಕ್ಖಿತಸ್ಸ, ಅನೇನ ‘‘ದೀಘೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಆಗಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಾನುಗತಾ ಸಮಞ್ಞಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನನು ಚ ಸುತ್ತಾನಿಯೇವ ಆಗಮೋ, ಕಥಂ ಸೋ ತೇಹಿ ಅಙ್ಕೀಯತೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಪನ ಸುತ್ತಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ಆಗಮಭಾವಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಅವಯವೇಹಿ ಸುತ್ತೇಹಿ ಅವಯವೀಭೂತೋ ಆಗಮೋ ಅಙ್ಕೀಯತಿ. ಯಥೇವ ಹಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮುದಾಯೇ ‘‘ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವೋಹಾರೋ, ಏವಂ ಸುತ್ತಸಮುದಾಯೇ ಆಗಮವೋಹಾರೋತಿ. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿನಿಪುಣತ್ಥಭಾವತೋ ನಿಪುಣಸ್ಸ. ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾದಯೋ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ, ಏತಸ್ಮಾತಿ ವಾ ಆಗಮೋ, ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ, ಪತ್ಥನೀಯಟ್ಠೇನ ಚ ಸೋ ವರೋತಿ ಆಗಮವರೋ. ಅಪಿಚ ಆಗಮಸಮ್ಮತೇಹಿ ಬಾಹಿರಕಪವೇದಿತೇಹಿ ಭಾರತಪುರಾಣಕಥಾನರಸೀಹಪುರಾಣಕಥಾದೀಹಿ ವರೋತಿಪಿ ಆಗಮವರೋ, ತಸ್ಸ. ಬುದ್ಧಾನಮನುಬುದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಾನುಬುದ್ಧಾ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಂ ಅನುಗಮ್ಮ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚಾ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾದಯೋ ಅರಿಯಾ, ತೇಹಿ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ, ಗುಣಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಚ ಸಂವಣ್ಣಿತೋತಿ ತಥಾ. ಅಥ ವಾ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಅನುಬುದ್ಧಾ ಚ, ತೇಹಿ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ತಥಾ, ತಸ್ಸ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನೇವ ಹಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪಿಟಕಾನಂ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೋ ಭಾಸಿತೋ, ತತೋ ಪರಂ ಸಙ್ಗಾಯನಾದಿವಸೇನ ಸಾವಕೇಹೀತಿ ಆಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಚ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟ್ಠಕಥಾಯ ಉಪಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ವೇಯ್ಯಾಕರಣಸ್ಸಾತಿ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಅತ್ಥದೀಪಕಸ್ಸ. ಭಗವತಾ ಹಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ತನ್ತಿಪದಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಕಥಿತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೭೬). ಸದ್ಧಾವಹಗುಣಸ್ಸಾತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಪಸಾದಾವಹಗುಣಸ್ಸ. ನನು ಚ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಂ ತೇಪಿಟಕಂ ಸದ್ಧಾವಹಗುಣಮೇವ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅಯಮಞ್ಞಸಾಧಾರಣಗುಣೇನ ಥೋಮಿತೋತಿ? ಸಾತಿಸಯತೋ ಇಮಸ್ಸ ತಗ್ಗುಣಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಆಗಮೋ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಾದೀಸು ಸೀಲದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ಅನವಸೇಸನಿದ್ದೇಸಾದಿವಸೇನ, ಮಹಾಪದಾನಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩) ಪುರಿಮಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಗುಣನಿದ್ದೇಸಾದಿವಸೇನ, ಪಾಥಿಕಸುತ್ತಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೧.೪) ತಿತ್ಥಿಯೇ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯಸೀಹನಾದನದನಾದಿವಸೇನ, ಅನುತ್ತರಿಯಸುತ್ತಾದೀಸು ವಿಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧಗುಣವಿಭಾವನೇನ ರತನತ್ತಯೇ ಸಾತಿಸಯಂ ಸದ್ಧಂ ಆವಹತೀತಿ.

ಏವಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಿತ್ಥವನಮ್ಪಿ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಸಮ್ಪತಿ ವಕ್ಖಮಾನಾಯ ಆಗಮನವಿಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಮಾಯ ಹಿ ಗಾಥಾಯ ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಮಾರುಳ್ಹದೀಘಾಗಮಟ್ಠಕಥಾತೋವ ಸೀಹಳಭಾಸಾಮತ್ತಂ ವಿನಾ ಅಯಂ ವಕ್ಖಮಾನಸಂವಣ್ಣನಾ ಆಗತಾ, ನಾಞ್ಞತೋ, ತದೇವ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ನಾಞ್ಞನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಆಗಮನವಿಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಪರಮನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರಂ ಬುದ್ಧವಿಸಯಮಾಗಮವರಂ ಅತ್ತನೋ ಬಲೇನೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವತ್ತುಮ್ಪಿ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಸಂವಣ್ಣನಾನಿಸ್ಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಇಮಾಯ ಹಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನುಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯೇವ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಿಸ್ಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಪಾಠತ್ಥೋ, ಸಭಾವತ್ಥೋ, ಞೇಯ್ಯತ್ಥೋ, ಪಾಠಾನುರೂಪತ್ಥೋ, ತದನುರೂಪತ್ಥೋ, ಸಾವಸೇಸತ್ಥೋ, ನಿವರಸೇಸತ್ಥೋ, ನೀತತ್ಥೋ, ನೇಯ್ಯತ್ಥೋತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸನತ್ಥಾಯ, ಪಕಾಸನಾಯ ವಾ. ಗಾಥಾಬನ್ಧಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದ್ವಿಭಾವೋ. ಅತ್ಥೋ ಕಥೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥಕಥಾ, ಸಾಯೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾ ತ್ಥ-ಕಾರಸ್ಸ ಟ್ಠ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೭; ೨.೮), ಅಯಞ್ಚ ಸಸಞ್ಞೋಗವಿಧಿ ಅರಿಯಾಜಾತಿಭಾವತೋ. ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾಪಿ ಹಿ ‘‘ತಥಾನಂಟ್ಠ ಯುಗ’’ನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ವಾ ಇದಮೇವುದಾಹರನ್ತಿ.

ಯಾಯ’ತ್ಥಮಭಿವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಪದಾನುಗಂ;

ನಿದಾನವತ್ಥುಸಮ್ಬನ್ಧಂ, ಏಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಮತಾ.

ಆದಿತೋತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪಠಮಸಙ್ಗೀತಿಯಂ. ಛಳಭಿಞ್ಞತಾಯ ಪರಮೇನ ಚಿತ್ತವಸೀಭಾವೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ, ಝಾನಾದೀಸು ಪಞ್ಚವಸಿತಾ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಚ ವಸಿನೋ, ಥೇರಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದಯೋ, ತೇಸಂ ಸತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ.ಯಾ ಸಙ್ಗೀತಾತಿ ಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಯಮೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಮೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ. ಅನುಸಙ್ಗೀತಾ ಚ ಪಚ್ಛಾಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪಠಮಸಙ್ಗೀತಿಯಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಛಾ ದುತಿಯತತಿಯಸಙ್ಗೀತೀಸುಪಿ. ನ ಚ ಪಞ್ಚಹಿ ವಸಿಸತೇಹಿ ಆದಿತೋ ಸಙ್ಗೀತಾಯೇವ, ಅಪಿ ತು ಯಸತ್ಥೇರಾದೀಹಿ ಅನುಸಙ್ಗೀತಾ ಚಾತಿ ಸಹ ಸಮುಚ್ಚಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮುಚ್ಚಯದ್ವಯಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕಿರಿಯಾಕಾಲಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ.

ಅಥ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ಕಿಮೇತಾಯ ಅಧುನಾ ಪುನ ಕತಾಯ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಾತಿ ಪುನರುತ್ತಿಯಾ, ನಿರತ್ಥಕತಾಯ ಚ ದೋಸಂ ಸಮನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಸೀಹಳದೀಪ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂ ಪರಿಹರಣೇನೇವ ಹಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಸೀಹಂ ಲಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸೀಹಳೋ ಲ-ಕಾರಸ್ಸ ಳ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಗರುಳೋ’’ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ವಂಸೇ ಆದಿಪುರಿಸೋ ಸೀಹಕುಮಾರೋ, ತಬ್ಬಂಸಜಾತಾ ಪನ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೇ ಖತ್ತಿಯಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚ ಜನಾ ತದ್ಧಿತವಸೇನ, ಸದಿಸವೋಹಾರೇನ ವಾ ಸೀಹಳಾ, ತೇಸಂ ನಿವಾಸದೀಪೋಪಿ ತದ್ಧಿತವಸೇನ, ಠಾನೀನಾಮೇನ ವಾ ‘‘ಸೀಹಳೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಜಲಮಜ್ಝೇ ದಿಪ್ಪತಿ, ದ್ವಿಧಾ ವಾ ಆಪೋ ಏತ್ಥ ಸನ್ದತೀತಿ ದಿಪೋ, ಸೋಯೇವ ದೀಪೋ, ಭೇದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ತೇಸಂ ದೀಪೋತಿ ತಥಾ. ಪನಸದ್ದೋ ಅರುಚಿಸಂಸೂಚನೇ, ತೇನ ಕಾಮಞ್ಚ ಸಾ ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಮಾರುಳ್ಹಾ, ತಥಾಪಿ ಪುನ ಏವಂಭೂತಾತಿ ಅರುಚಿಯಭಾವಂ ಸಂಸೂಚೇತಿ. ತದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ಪನ ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ‘‘ಕಾಮಞ್ಚ ಸಙ್ಗೀತಾ ಅನುಸಙ್ಗೀತಾ ಚಾ’’ತಿ ಸಾನುಗ್ಗಹತ್ಥಯೋಜನಾ ಸಮ್ಭವತಿ. ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ತಥಾ ದಿಸ್ಸತೀತಿ. ಆಭತಾತಿ ಜಮ್ಬುದೀಪತೋ ಆನೀತಾ. ಅಥಾತಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲತೋ ಪಚ್ಛಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಆಭತಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಥಾತಿ ವಾ ಮಹಾಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರೇನಾಭತಕಾಲತೋ ಪಚ್ಛಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಠಪಿತಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ಥೇರೇಹಿ ಪಠಮಂ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಸಙ್ಗಾಯಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾನುರೂಪೇನೇವ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ಆರೋಪಿತತ್ತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರುಳ್ಹಾಯೇವ, ತತೋ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಮಹಾಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರೇನ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪಮಾಭತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಪನ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಯೇಹಿ ಮಹಾಥೇರೇಹಿ ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧಿಸಙ್ಕರಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ಸೀಹಳಭಾಸಾಯ ಠಪಿತಾತಿ. ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮಸಮ್ಬನ್ಧಮೇವ ದುದ್ದಸತ್ತಾ ಪಕಾಸೇತಿ. ತಥಾ ‘‘ದೀಪವಾಸೀನಮತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ಠಪಿತಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅಪನೇತ್ವಾ ಆರೋಪೇನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ಏತೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಮ್ಬಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ. ಏಕಪದಮ್ಪಿ ಹಿ ಆವುತ್ತಿಯಾದಿನಯೇಹಿ ಅನೇಕತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪಗಚ್ಛತಿ. ಪುರಿಮಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಚೇತ್ಥ ಸೀಹಳದೀಪವಾಸೀನಮತ್ಥಾಯ ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧಿಸಙ್ಕರಪರಿಹರಣೇನ ಸೀಹಳಭಾಸಾಯ ಠಪಿತಾತಿ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಯತ್ಥೇರೇಹಿ ಠಪನಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಚ್ಛಿಮಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪನ ಇಮಾಯ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸೀನಂ, ಅಞ್ಞದೀಪವಾಸೀನಞ್ಚ ಅತ್ಥಾಯ ಸೀಹಳಭಾಸಾಪನಯನಸ್ಸ, ತನ್ತಿನಯಾನುಚ್ಛವಿಕಭಾಸಾರೋಪನಸ್ಸ ಚ ಪಯೋಜನನ್ತಿ. ಮಹಾಇಸ್ಸರಿಯತ್ತಾ ಮಹಿನ್ದೋತಿ ರಾಜಕುಮಾರಕಾಲೇ ನಾಮಂ, ಪಚ್ಛಾ ಪನ ಗುಣಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾಮಹಿನ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೀಹಳಭಾಸಾ ನಾಮ ಅನೇಕಕ್ಖರೇಹಿ ಏಕತ್ಥಸ್ಸಾಪಿ ವೋಹರಣತೋ ಪರೇಸಂ ವೋಹರಿತುಂ ಅತಿದುಕ್ಕರಾ ಕಞ್ಚುಕಸದಿಸಾ ಸೀಹಳಾನಂ ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣಾ ಭಾಸಾ.

ಏವಂ ಹೋತು ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯ, ಅಧುನಾ ಕರಿಯಮಾನಾ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಕಥಂ ಕರೀಯತೀತಿ ಅನುಯೋಗೇ ಸತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಕರಣಪ್ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಅಪನೇತ್ವಾನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತತೋ ಮೂಲಟ್ಠಕಥಾತೋ ಸೀಹಳಭಾಸಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪೋತ್ಥಕೇ ಅನಾರೋಪಿತಭಾವೇನ ನಿರಙ್ಕರಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏತೇನ ಅಯಂ ವಕ್ಖಮಾನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಮಾರೋಪಿತಾಯ ಮೂಲಟ್ಠಕಥಾಯ ಸೀಹಳಭಾಸಾಪನಯನಮತ್ತಮಞ್ಞತ್ರ ಅತ್ಥತೋ ಸಂಸನ್ದತಿ ಚೇವ ಸಮೇತಿ ಚ ಯಥಾ ‘‘ಗಙ್ಗೋದಕೇನ ಯಮುನೋದಕ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಮನೋರಮ’’ ಮಿಚ್ಚಾದೀನಿ ‘‘ಭಾಸ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭಾವದೀಪಕಾನಿ ವಿಸೇಸನಾನಿ. ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭಾವೇನ ಹಿ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಮನಂ ರಮಯತೀತಿ ಮನೋರಮಾ. ತನೋತಿ ಅತ್ಥಮೇತಾಯ, ತನೀಯತಿ ವಾ ಅತ್ಥವಸೇನ ವಿವರೀಯತಿ, ವಟ್ಟತೋ ವಾ ಸತ್ತೇ ತಾರೇತಿ, ನಾನಾತ್ಥವಿಸಯಂ ವಾ ಕಙ್ಖಂ ತರನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ತನ್ತಿ, ಪಾಳಿ. ತಸ್ಸಾ ನಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ಗತಿಯಾ ಛವಿಂ ಛಾಯಂ ಅನುಗತಾತಿ ತನ್ತಿನಯಾನುಚ್ಛವಿಕಾ. ಅಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭಾಸನ್ತರಸಂಕಿಣ್ಣದೋಸವಿರಹಿತತಾಯ ವಿಗತದೋಸಾ, ತಾದಿಸಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭೂತಂ –

‘‘ಸಾ ಮಾಗಧೀ ಮೂಲಭಾಸಾ, ನರಾ ಯಾಯಾ’ದಿಕಪ್ಪಿಕಾ;

ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಚಸ್ಸುತಾಲಾಪಾ, ಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಚಾಪಿ ಭಾಸರೇ’’ತಿ. –

ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಗತಿಭಾಸಂ ಪೋತ್ಥಕೇ ಲಿಖನವಸೇನ ಆರೋಪೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ಸದ್ದದೋಸಾಭಾವಮಾಹ.

ಸಮಯಂ ಅವಿಲೋಮೇನ್ತೋತಿ ಸಿದ್ಧನ್ತಮವಿರೋಧೇನ್ತೋ, ಇಮಿನಾ ಪನ ಅತ್ಥದೋಸಾಭಾವಮಾಹ. ಅವಿರುದ್ಧತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ತೇ ಥೇರವಾದಾಪಿ ಇಧ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಕೇಸಂ ಪನ ಸಮಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಥೇರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ, ಏತೇನ ರಾಹುಲಾಚರಿಯಾದೀನಂ ಜೇತವನವಾಸೀಅಭಯಗಿರಿವಾಸೀನಿಕಾಯಾನಂ ಸಮಯಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಥಿರೇಹಿ ಸೀಲಸುತಝಾನವಿಮುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಥೇರಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಥೇರಕರಣಾ ಧಮ್ಮಾ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲವಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೨). ಅಪಿಚ ಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾದೀಹಿ ಥಿರಕರಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಥೇರಾ. ಯಥಾಹ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ಧಮ್ಮಪದೇ –

‘‘ಯಮ್ಹಿ ಸಚ್ಚಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ ಚ, ಅಹಿಂಸಾ ಸಂಯಮೋ ದಮೋ;

ಸ ವೇ ವನ್ತಮಲೋ ಧೀರೋ, ‘ಥೇರೋ’ಇತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೬೦);

ತೇಸಂ. ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಾದೀಹಿ ಆಗತಾ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾ ಥೇರವಂಸೋ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಹುತ್ವಾ ಆಗಮಾಧಿಗಮಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೇನ ತಸ್ಸ ಸಮುಜ್ಜಲನತೋ ತಂ ಪಕಾರೇನ ದೀಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪದೀಪಸದಿಸಾತಿ ಥೇರವಂಸಪದಿಪಾ. ವಿವಿಧೇನ ಆಕಾರೇನ ನಿಚ್ಛೀಯತೀತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನೇಸು ಖೀಲಮದ್ದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನೀಕಥಾ, ಸುಟ್ಠು ನಿಪುಣೋ ಸಣ್ಹೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸುನಿಪುಣವಿನಿಚ್ಛಯಾ. ಅಥ ವಾ ವಿನಿಚ್ಛಿನೋತೀತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಯಥಾವುತ್ತವಿಸಯಂ ಞಾಣಂ, ಸುಟ್ಠು ನಿಪುಣೋ ಛೇಕೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸುನಿಪುಣವಿನಿಚ್ಛಯಾ. ಮಹಾಮೇಘವನೇ ಠಿತೋ ವಿಹಾರೋ ಮಹಾವಿಹಾರೋ, ಯೋ ಸತ್ಥು ಮಹಾಬೋಧಿನಾ ವಿರೋಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವಸನಸೀಲಾ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸಿನೋ, ತಾದಿಸಾನಂ ಸಮಯಂ ಅವಿಲೋಮೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತೇನ ಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದಿಥೇರಪರಮ್ಪರಾಗತೋ, ತತೋಯೇವ ಅವಿಪರಿತೋ ಸಣ್ಹಸುಖುಮೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ಸಮಯಸ್ಸ ಪಮಾಣಭೂತತಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಹಿತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಭತಮತ್ಥನ್ತಿ ಏಕತ್ಥ ವುತಮ್ಪಿ ಪುನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಆಭತಮತ್ಥಂ ಪುನರುತ್ತಿಭಾವತೋ, ಗನ್ಥಗರುಕಭಾವತೋ ಚ ಚಜಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಆಗಮವರಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏವಂ ಕರಣಪ್ಪಕಾರಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ದೀಪವಾಸೀನಮತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಯೋಜನತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಜನಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸುಜನಸ್ಸ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸೀನಮೇವ ಅತ್ಥಾಯ, ಅಥ ಖೋ ಸಾಧುಜನತೋಸನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ. ತೇನೇವ ಚ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪವಾಸೀನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಉಗ್ಗಹಣಾದಿಸುಕರತಾಯ ತೇಸಮ್ಪಿ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತಾ. ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ನ ಕೇವಲಂ ತದುಭಯತ್ಥಮೇವ, ಅಪಿ ತು ತಿವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಸಾಸನಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣಂ ಚಿರಕಾಲಂ ಠಿತತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹಿ ಠಿತಿಯಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಠಿತಿ ಹೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ತೇಸಂ ಮೂಲಭಾವತೋ. ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಪನ ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತೇನ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನೇನ, ತದತ್ಥೇನ ಚ ಚಿರಂ ಸಮ್ಮಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಚ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅವಿಪರೀತಂ ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತದತ್ಥೋಪಿ ಅವಿಪರೀತೋ ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅವಿಪರೀತಸ್ಸ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ, ತದತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಾಯಭಾವಮುಪಾದಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಞ್ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ದ್ವೇಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಅಸಮ್ಮೋಸಾಯ ಅನನ್ತರಧಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ. ಕತಮೇ ದ್ವೇ? ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತಞ್ಚ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಅತ್ಥೋ ಚ ಸುನೀತೋ, ಇಮೇ ಖೋ…ಪೇ… ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೨.೨೧).

ಏವಂ ಪಯೋಜನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಕ್ಖಮಾನಾಯ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಮಹತ್ತಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಗನ್ಥಗರುಕಭಾವಂ ಪರಿಹರಿತುಮಾಹ ‘‘ಸೀಲಕಥಾ’’ತಿಆದಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ತಂ ವಿಚರಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯದಟ್ಠಕಥಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ತದೇಕದೇಸಭಾವೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಕಥಿಕಾನಂ ಉಪದೇಸಂ ಕರೋನ್ತೋ ತತ್ಥ ವಿಚಾರಿತಧಮ್ಮೇ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಸೀಲಕಥಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸೀಲಕಥಾತಿ ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತಾದಿವಸೇನ ಸೀಲವಿತ್ಥಾರಕಥಾ. ಧುತಧಮ್ಮಾತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಙ್ಗಾದಯೋ ತೇರಸ ಕಿಲೇಸಧುನನಕಧಮ್ಮಾ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಾಮಾನಿ ಧಮ್ಮಜಾತಾನಿ. ತಾನಿ ಪನ ಪಾಳಿಯಮಾಗತಾನಿ ಅಟ್ಠತಿಂ ಸೇವ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮಾಗತಾನಿಪಿ ದ್ವೇತಿ ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಚರಿ ಯಾವಿಧಾನಸಹಿತೋತಿ ರಾಗಚರಿತಾದೀನಂ ಸಭಾವಾದಿವಿಧಾನೇನ ಸಹ ಪವತ್ತೋ, ಇದಂ ಪನ ‘‘ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿವಿತ್ಥಾರೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ. ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ಝಾನಂ, ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತಂ ಝಾನಂ, ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ. ಅಪಿಚ ತದಪಿ ಉಭಯಂ ಝಾನಮೇವ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ತಾಸಂ ವಿತ್ಥಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭೇದಾನಂ ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಞಾಣವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು (ವಿಭ. ೭೫೧) ಆಗತನಯೇನ ಏಕವಿಧಾದಿನಾ ಭೇದೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಕಲಯಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ, ಗಣೇತ್ವಾ ವಾ ವಿನಿಚ್ಛಯನಂ ಪಞ್ಞಾಸಙ್ಕಲನವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಅರಿಯಾನೀತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಅರಿಯೇಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಅರಿಯಭಾವಸಾಧಕತ್ತಾ ವಾ ಅರಿಯಾನಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ. ಅವಿತಥಭಾವೇನ ವಾ ಅರಣೀಯತ್ತಾ, ಅವಗನ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಅರಿಯಾನಿ, ‘‘ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ.

ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಮುಪಕಾರಕತಾ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ, ತಸ್ಸ ದೇಸನಾ ತಥಾ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾ ಪನ ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧಿಸಙ್ಕರರಹಿತತಾಯ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಸುದ್ಧಾ, ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಸ್ಸ ಚ ಸುದುಕ್ಕರತಾಯ ನಿಪುಣಾ, ಏಕತ್ತಾದಿನಯಸಹಿತಾ ಚ ತತ್ಥ ವಿಚಾರಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಪರಿಸುದ್ಧನಿಪುಣನಯಾ’’ತಿ. ಪದತ್ತಯಮ್ಪಿ ಹೇತಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರದೇಸನಾಯ ವಿಸೇಸನಂ. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದೀಸು ಆಗತನಯಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾವ ವಿಚಾರಿತತ್ತಾ ಅವಿಮುತ್ತೋ ತನ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಅವಿಮುತ್ತತನ್ತಿ ಮಗ್ಗಾ. ಮಗ್ಗೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಪಾಳಿಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪಾಯೋ ತಂತದತ್ಥಾನಂ ಅವಬೋಧಸ್ಸ, ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ವಾ ಉಪಾಯಭಾವತೋ. ಪಬನ್ಧೋ ವಾ ದೀಘಭಾವೇನ ಪಕತಿಮಗ್ಗಸದಿಸತ್ತಾ, ಇದಂ ಪನ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಭಾವನಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ.

ಇತಿ ಪನ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪರಿಸಮಾಪನೇ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಉದ್ದೇಸಸ್ಸ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ, ಏತ್ತಕಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪನಾತಿ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರಮತ್ತಂ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ. ಪದತ್ಥಸಂಕಿಣ್ಣಸ್ಸ, ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಅವುತ್ತಸ್ಸ ಅವಸೇಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ, ‘‘ಸಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಭಾವನಪುಂಸಕಂ ವಾ ಏತಂ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬಜ್ಝನತೋ. ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಅತಿರೇಕಂ, ಅತಿವಿತ್ಥಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತೇನ ಪದತ್ಥಮತ್ತಮೇವ ವಿಚಾರಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ಇಧ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ವಿಚಾರಯಿಸ್ಸಾಮಿ ಪುನರುತ್ತಿಭಾವತೋ, ಗನ್ಥಗರುಕಭಾವತೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಚರಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚ ಗಾಥಾಭಾವತೋ ನ ವುದ್ಧಿಭಾವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏವಮ್ಪಿ ಏಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಆಗಮಾನಮತ್ಥಂ ನ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ, ಅಥ ಸಬ್ಬೋಪೇಸೋ ಇಧ ವಿಚಾರಿತಬ್ಬೋಯೇವಾತಿ ಚೋದನಾಯ ತಥಾ ಅವಿಚಾರಣಸ್ಸ ಏಕನ್ತಕಾರಣಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಮಜ್ಝೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮಜ್ಝೇತಿ ಖುದ್ದಕತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಆಗಮಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ. ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣೇ, ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾರಣಂ ಜೋತೇತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಚತೂಸು ಆಗಮೇಸು. ಯಥಾಭಾಸಿತನ್ತಿ ಭಗವತಾ ಯಂ ಯಂ ದೇಸಿತಂ, ದೇಸಿತಾನುರೂಪಂ ವಾ. ಅಪಿ ಚ ಸಂವಣ್ಣಕೇಹಿ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಯಂ ಯಂ ಭಾಸಿತಂ, ಭಾಸಿತಾನುರೂಪನ್ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಚ್ಚೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾರಣಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ, ಇಮಿನಾವ ಕಾರಣೇನ, ಇದಮೇವ ವಾ ಕಾರಣಂ ಮನಸಿ ಸನ್ನಿಧಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಏಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝತಿ ಆವುತ್ತಿಯಾದಿನಯೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಮ್ಪೀತಿ ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಮ್ಪಿ ಞಾಣೇನ ಗಹೇತ್ವಾನ. ಏತಾಯಾತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ ಏತಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಮಜ್ಝೇ ಠತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವದೀಪನೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಆಗಮಾನಂ ಸಾಧಾರಣಟ್ಠಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ, ನ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನೀಆದಯೋ ವಿಯ ಅಸಾಧಾರಣಟ್ಠಕಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅವಿಸೇಸತೋ ಪನ ವಿನಯಾಭಿಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಸಾಧಾರಣಟ್ಠಕಥಾ ಹೋತಿಯೇವ, ತೇಹಿ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾಯ ಚ ತದವಸೇಸಸ್ಸ ಖುದ್ದಕಾಗಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನಾಪಿ ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಚತುನ್ನಮೇವ ಆಗಮಾನಂ ಸಾಧಾರಣಾತ್ವೇವ ವುತ್ತಾತಿ.

ಇತಿ ಸೋಳಸಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ವಿವಿಧೇನ ನಯೇನ ಪಣಾಮಾದಿಕಂ ಪಕರಣಾರಮ್ಭವಿಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿಭಾಗವನ್ತಾನಂ ಸಭಾವವಿಭಾವನಂ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಸುವಿಭಾವಿತಂ, ಸುವಿಞ್ಞಾಪಿತಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಪಠಮಂ ತಾವ ವಗ್ಗಸುತ್ತವಸೇನ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ದೀಘಾಗಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ದೀಘಸ್ಸ ಆಗಮವರಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಯದಿದಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ. ‘‘ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ಸೋ ದೀಘಾಗಮೋ ನಾಮ ವಗ್ಗಸುತ್ತವಸೇನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ವಿಭಾಗೋತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ದೀಘಾಗಮನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ. ಯೋ ದೀಘಾಗಮೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ದೀಘಾಗಮೋ ನಾಮ ವಗ್ಗಸುತ್ತವಸೇನ. ಏವಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೋ, ಏದಿಸೋತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ದೀಘಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ದೂರವಚನಂ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸತಿ ವಿಯ ‘‘ದೀಘಾಗಮನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಆಸನ್ನವಚನಮ್ಪಿ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸತಿ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಿಯಂ ಪರಮ್ಮುಖಂ ವಿಯ ಪರಿವತ್ತಮಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ. ಏದಿಸೇಸು ಹಿ ಠಾನೇಸು ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಿಯಂ ಸಮ್ಮುಖಂ ವಾ ಪರಮ್ಮುಖಂ ವಾ ಪರಿವತ್ತಮಾನಂ ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಸದ್ದಮತ್ತಪಟಿನಿದ್ದೇಸೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸಾವಿರೋಧನತೋ. ವಗ್ಗಸುತ್ತಾದೀನಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ತಯೋ ವಗ್ಗಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ತಿವಗ್ಗೋ. ಚತುತ್ತಿಂಸ ಸುತ್ತಾನಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಸಙ್ಗಹೋ ಗಣನಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಚತುತ್ತಿಂಸಸುತ್ತಸಙ್ಗಹೋ.

ಅತ್ತನೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಪಠಮಸಙ್ಗೀತಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಪವತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಸ್ಸ…ಪೇ… ನಿದಾನಮಾದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆದಿಭಾವೋ ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಗೀತಿಕ್ಕಮೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಚತೂಸು ಆಗಮೇಸು ದೀಘಾಗಮೋ ಪಠಮಂ ಸಙ್ಗೀತೋ, ತತ್ಥ ಚ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧವಗ್ಗೋ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ನಿದಾನನ್ತಿ? ನಾಯಮನುಯೋಗೋ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ನ ಪವತ್ತತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ವಚನಕ್ಕಮಮತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ. ಅಪಿಚ ಸದ್ಧಾವಹಗುಣತ್ತಾ ದೀಘಾಗಮೋವ ಪಠಮಂ ಸಙ್ಗೀತೋ. ಸದ್ಧಾ ಹಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಬೀಜಂ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸದ್ಧಾ ಬೀಜಂ ತಪೋ ವುಟ್ಠೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೯೭; ಸು. ನಿ. ೭೭). ಸದ್ಧಾವಹಗುಣತಾ ಚಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಕತಿಪಯಸುತ್ತಸಙ್ಗಹತಾಯ ಚೇವ ಅಪ್ಪಪರಿಮಾಣತಾಯ ಚ ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿಸುಖತೋ ಪಠಮಂ ಸಙ್ಗೀತೋ. ತಥಾ ಹೇಸ ಚತುತ್ತಿಂಸಸುತ್ತಸಙ್ಗಹೋ, ಚತುಸಟ್ಠಿಭಾಣವಾರಪರಿಮಾಣೋ ಚ. ಸೀಲಕಥಾಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಪನ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧವಗ್ಗೋ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ. ಸೀಲಞ್ಹಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಆದಿ ಸೀಲಪತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ತಿಹ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಆದಿಮೇವ ವಿಸೋಧೇಹಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು. ಕೋ ಚಾದಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ? ಸೀಲಞ್ಚ ಸುವಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೬೯). ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಕಥಾಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಹಿ ಸೋ ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧವಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ದಿಟ್ಠಿವಿನಿವೇಠನಕಥಾಭಾವತೋ ಪನ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಸ್ಸ ನಿರವಸೇಸದಿಟ್ಠಿವಿಭಜನಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಂ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇಪಿಟಕೇ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸದಿಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ನಿಜ್ಜಟಂ ಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಸುತ್ತಂ ನತ್ಥಿ. ನಿದಾನಂ ಪನ ಪಠಮಸಙ್ಗೀತಿಯಂ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೇನ ಪುಟ್ಠೇನ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ದೇಸಕಾಲಾದಿನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಚ ‘‘ಆಯಸ್ಮತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸಕಂ ನಿಯಮೇತಿ, ಪಠಮಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇತಿ ಪನ ಕಾಲನ್ತಿ, ಅಯಮತ್ಥೋ ಉಪರಿ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ