೩. ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ಅದ್ಧಾನಗಮನವಣ್ಣನಾ

೨೫೪. ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸುತ್ತಂ ಸಂವಣ್ಣೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೋ ಯಥಾನುಪುಬ್ಬಂ ಸಂವಣ್ಣೋಕಾಸಸ್ಸ ಪತ್ತಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ, ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸುತ್ತಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಸಙ್ಗೀತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ…ಪೇ… ಕೋಸಲೇಸೂತಿ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಏವಮೀದಿಸೇಸು. ಇತಿಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪದತ್ಥವಿಪಲ್ಲಾಸಜೋತಕೋ ಪನ ಇತಿಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಆದಿಸದ್ದಲೋಪೋ ವಾ ಏಸ, ಉಪಲಕ್ಖಣನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ. ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ ನಾಮ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಗ್ಗಹಿತತಾಯ ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಭಜನಾ. ‘‘ಹಿತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಾಗತ-ಮತ್ಥಂ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ) ಹಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ’’ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಅಯುತ್ತೋವ ಟೀಕಾಯ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ, ತಥಾ ಅಸಂವಣ್ಣಿತತ್ತಾ ಚ.

‘‘ರಾಜಕುಮಾರಾ ಗೋತ್ತವಸೇನ ಕೋಸಲಾ ನಾಮಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೪) ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಕೋಸಂ ಲನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಕುಸಲಂ ವಾ ಪುಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಕೋಸಲಾ’’ತಿ. ಜನಪದಿನೋತಿ ಜನಪದವನ್ತೋ, ಜನಪದಸ್ಸ ವಾ ಇಸ್ಸರಾ. ‘‘ಕೋಸಲಾ ನಾಮ ರಾಜಕುಮಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ‘‘ಜನಪದಿನೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಸನ್ತೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞೇಸು ತಂತಂನಾಮಪಞ್ಞಾತೇಸು ತತ್ಥ ನಿವಸನ್ತೇಸು ಜನಪದಿಭಾವತೋ ತೇಸಮೇವ ನಿವಸನಮುಪಾದಾಯ ಜನಪದಸ್ಸಾಯಂ ಸಮಞ್ಞಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ‘‘ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಕೋಸಲಾನಂ ನಿವಾಸಾ ಕೋಸಲಾ’’ತಿ ತದ್ಧಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಏಕೋಪಿ ಜನಪದೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಸದ್ದತೋಯೇವೇತಂ ಪುಥುವಚನಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನೇಸ ಏಕೋ ಏವಾತಿ ವಿಭಾವೇತಿ. ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಅನುಗ್ಗಹೇ, ತೇನ ಕಾಮಂ ಏಕೋಯೇವೇಸ ಜನಪದೋ, ತಥಾಪಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಪುಥುವಚನಮುಪಪನ್ನನ್ತಿ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯದಿ ಏಕೋವ ಜನಪದೋ, ಕಥಂ ತತ್ಥ ಬಹುವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರುಳ್ಹಿಸದ್ದೇನಾ’’ತಿಆದಿ, ರುಳ್ಹಿಸದ್ದತ್ತಾ ಬಹುವಚನಮುಪಪನ್ನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನಿಸ್ಸಿತೇಸು ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಪುಥುವಚನಸ್ಸ, ಪುಥುಭಾವಸ್ಸ ವಾ ನಿಸ್ಸಯೇ ಅಭಿನಿರೋಪನಾ ಇಧ ರುಳ್ಹಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ಆಚರಿಯೇನ ಇಧ ಚೇವ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟೀಕಾದೀಸು ‘‘ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಹಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಯುತ್ತೇ ವಿಯ ಈದಿಸಲಿಙ್ಗವಚನಾನಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ರುಳ್ಹಿ ಯಥಾ ‘ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಕುರೂಸು ವಿಹರತಿ, ಅಙ್ಗೇಸು ವಿಹರತೀ’ತಿ ಚಾ’’ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ಕೋಸಲನಾಮಾಭಿನಿರೋಪನಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯುತ್ತಮೇತಂ ಪುಥುವಚನಸ್ಸ ಅಪ್ಪಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ನಾಮಾಭಿನಿರೋಪನಾಯ ಹಿ ಏಕವಚನಮ್ಪಿ ಭವತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸೀಹೋ ಗಾಯತೀ’’ತಿ. ತಬ್ಬಿಸೇಸಿತೇಪಿ ಜನಪದಸದ್ದೇ ಜಾತಿಸದ್ದತ್ತಾ ಏಕವಚನಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇ’’ತಿ, ಕೋಸಲನಾಮಕೇ ತಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭೂತತೋ ಹಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ರುಳ್ಹಿ, ಭೂತತೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಹಿ –

‘‘ಸನ್ತಿ ಪುತ್ತಾ ವಿದೇಹಾನಂ, ದೀಘಾವು ರಟ್ಠವಡ್ಢನೋ;

ತೇ ರಜ್ಜಂ ಕಾರಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮಿಥಿಲಾಯಂ ಪಜಾಪತೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೨.೨೨.೨೭೬) ಆದೀಸು –

ತಂಪುತ್ತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಏಕತ್ಥಸ್ಸ ರುಳ್ಹಿವಸೇನ ‘‘ಪುತ್ತಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನಪಯೋಗೋ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ತನ್ನಿವಾಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಏಕತ್ಥಸ್ಸ ರುಳ್ಹಿವಸೇನ ‘‘ಕೋಸಲೇಸೂ’’ತಿ ಬಹುವಚನಪಯೋಗೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ಪಾಣಂ ನ ಹಞ್ಞೇ, ನ ಚ’ದಿನ್ನಮಾದಿಯೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೮.೪೨, ೪೩, ೪೫) ಜಾತಿವಸೇನ ಬಹ್ವತ್ಥಾನಮೇಕವಚನಪಯೋಗೋ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ಜಾತಿವಸೇನ ಅವಯವಪ್ಪಭೇದೇನ ಬಹ್ವತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಜನಪದೇ’’ತಿ ಏಕವಚನಪಯೋಗೋ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಚ ಆಚರಿಯೇನ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟೀಕಾಯಂ ‘‘ತಬ್ಬಿಸೇಸನೇಪಿ ಜನಪದಸದ್ದೇ ಜಾತಿಸದ್ದೇ ಏಕವಚನಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘ತಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಗೇಸು ಜನಪದೇ’ತಿ’’.

ಏವಂ ರುಳ್ಹಿವಸೇನ ಬಹುಮ್ಹಿ ವಿಯ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಬಹುವಚನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಬಹ್ವತ್ಥವಸೇನ ಬಹುಮ್ಪಿ ಏವ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಬಹುವಚನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪೋರಾಣಾ ಪನಾಹೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪನ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ವಿಸೇಸತ್ಥಜೋತನೋ, ತೇನ ಪುಥುಅತ್ಥವಿಸಯತಾಯ ಏವೇತಂ ಪುಥುವಚನಂ, ನ ರುಳ್ಹಿವಸೇನಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ. ಸೋ ಹಿ ಪದೇಸೋ ತಿಯೋಜನಸತಪರಿಮಾಣತಾಯ ಬಹುಪ್ಪಭೇದೋತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ನಯೇ ತೇಸು ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮಹಾಪನಾದನ್ತಿ ಮಹಾಪನಾದಜಾತಕ (ಜಾ. ೧.೩.೪೦, ೪೧, ೪೨) ಸುರುಚಿಜಾತಕೇಸು (ಜಾ. ೧.೧೪.೧೦೨ ಆದಯೋ) ಆಗತಂ ಸುರುಚಿನೋ ನಾಮ ವಿದೇಹರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತಂ ಮಹಾಪನಾದನಾಮಕಂ ರಾಜಕುಮಾರಂ. ನಾನಾನಾಟಕಾನೀತಿ ಭಣ್ಡುಕಣ್ಡಪಣ್ಡುಕಣ್ಡಪಮುಖಾನಿ ಛಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ನಾನಾವಿಧನಾಟಕಾನಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಆದಿಸದ್ದೋಪಿ ದಿಟ್ಠೋ, ಸೋ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯದಿ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ, ತೇನ ನಟಲಙ್ಘಕಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಿತಮತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಮಿಹಿತಮತ್ತಮ್ಪಿ. ತಸ್ಸ ಕಿರ ದಿಬ್ಬನಾಟಕಾನಂ ಅನನ್ತರಭವೇಯೇವ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸನಾಟಕಾನಂ ನಚ್ಚಂ ಅಮನುಞ್ಞಂ ಅಹೋಸಿ. ನಙ್ಗಲಾನಿಪಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾತಿ ಕಸಿಕಮ್ಮಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ನಙ್ಗಲಾನಿ ಪಹಾಯ, ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ. ನ ಹಿ ಕೇವಲಂ ಕಸ್ಸಕಾ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಉಭಯರಟ್ಠವಾಸಿನೋ ಮನುಸ್ಸಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಪಹಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ಮಙ್ಗಲಟ್ಠಾನೇ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು. ತದಾ ಕಿರ ಮಹಾಪನಾದಕುಮಾರಸ್ಸ ಪಾಸಾದಮಙ್ಗಲಂ, ಛತ್ತಮಙ್ಗಲಂ, ಆವಾಹಮಙ್ಗಲನ್ತಿ ತೀಣಿ ಮಙ್ಗಲಾನಿ ಏಕತೋ ಅಕಂಸು, ಕಾಸಿವಿದೇಹರಟ್ಠವಾಸಿನೋಪಿ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಅತಿರೇಕಸತ್ತವಸ್ಸಾನಿ ಛಣಮನುಭವಿಂಸೂತಿ, ಅಧುನಾ ಪನ ‘‘ನಙ್ಗಲಾದೀನೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ನ ಪೋರಾಣಪಾಠೋ ಟೀಕಾಯಮನುದ್ಧಟತ್ತಾ.

ಮಹಾಜನಕಾಯೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇತಿ ಕೇಚಿ ‘‘ಪಹಂಸನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ರಾಜಕುಮಾರಂ ಹಾಸಾಪೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ, ಕೇಚಿ ‘‘ತಂ ಕೀಳನಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಮಹಾಜನಸಮೂಹೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ. ಅತುಲಮ್ಬಾಭಿರುಹನದಾರುಚಿತಕಪವೇಸನಾದಿ ನಾನಾಕೀಳಾಯೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ. ಸಕ್ಕಪೇಸಿತೋ ಕಿರ ದಿಬ್ಬನಾಟಕೋ ರಾಜಙ್ಗಣೇ ಆಕಾಸೇ ಠತ್ವಾ ಉಪಡ್ಢಭಾಗಂ ನಾಮ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏಕೋವ ಹತ್ಥೋ, ಏಕೋ ಪಾದೋ, ಏಕಂ ಅಕ್ಖಿ, ಏಕಾ ದಾಠಾ ನಚ್ಚತಿ ಚಲತಿ, ಉಪಡ್ಢಂ ಫನ್ದತಿ, ಸೇಸಂ ನಿಚ್ಚಲಮಹೋಸಿ, ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಪನಾದೋ ಥೋಕಂ ಹಸಿತಮಕಾಸಿ, ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸೋ ದಿಬ್ಬನಾಟಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಹಸಾಪೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸುಹಜ್ಜಾ ನಾಮ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕಾ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಹದಯಮೇತೇಸ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಞಾತಕಪರಿಜನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ತಥಾ ವಚನತೋ. ತಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ವಚನಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಕುಸಲಂ? ಆಮ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವಚನಪಟಿವಚನವಸೇನ ಪವತ್ತಕುಸಲವಾದಿತಾಯ ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಆದಿತೋ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಂ ಲಭಿಂಸು, ತೇಸಂ ಕುಸಲಾನಂ ಇಸ್ಸರಾತಿ ರಾಜಕುಮಾರಾ ಕೋಸಲಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ತೇಸಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನತಾಯ ಪನ ಪದೇಸೋ ಕೋಸಲಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋ ಪದೇಸೋ ಕೋಸಲಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟೀಕಾಯಂ ಆಚರಿಯೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ – ‘‘ಸೋ ಪದೇಸೋ ಕೋಸಲಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞೀಸಞ್ಞಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಏಕವಚನಬಹುವಚನವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪುರಿಮನಯೇ ವಿಯ ಇಧಾಪಿ ರುಳ್ಹಿವಸೇನೇವ ಬಹುವಚನಂ ಹೋತಿ. ರಾಜಕುಮಾರಾನಂ ನಾಮಲಾಭಹೇತುಮತ್ತಞ್ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಆಚರಿಯೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಸೋ ಪದೇಸೋತಿ ಪದೇಸಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ, ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವಾ, ತೇ ಪದೇಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೋಸಲಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕುಸಲಾ ಏವ ಕೋಸಲಾತಿ ಕತ್ವಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೪) ತತ್ರಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ – ಸೋ ಪದೇಸೋತಿ ಜಾತಿಸದ್ದವಸೇನ, ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪುಥುಅತ್ಥವಿಸಯತಾಯ ಏವ ಬಹುವಚನಂ ಹೋತಿ. ಪದೇಸಸ್ಸ ನಾಮಲಾಭಹೇತು ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋತಿ. ‘‘ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವಚನಮುಪಾದಾಯ ರುಳ್ಹಿನಾಮವಸೇನ ವುತ್ತನಯೇನ ಕೋಸಲಾ ಯಥಾ ‘‘ಯೇವಾಪನಕಂ, ನತುಮ್ಹಾಕವಗ್ಗೋ’’ತಿ. ಅಪಿಚ ವಚನಪಟಿವಚನವಸೇನ ‘‘ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕೋಸಲಾ. ವಿಚಿತ್ರಾ ಹಿ ತದ್ಧಿತವುತ್ತೀತಿ. ಕುಸಲನ್ತಿ ಚ ಆರೋಗ್ಯಂ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ನು ಭೋತೋ ಕುಸಲಂ, ಕಚ್ಚಿ ಭೋತೋ ಅನಾಮಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧೫.೧೪೫; ಜಾ. ೨.೨೦.೧೨೯) ವಿಯ, ಕಚ್ಚಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಆರೋಗ್ಯಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಛೇಕಂ ವಾ ‘‘ಕುಸಲಾ ನಚ್ಚಗೀತಸ್ಸ, ಸಿಕ್ಖಿತಾ ಚಾತುರಿತ್ಥಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೨.೨೨.೯೪) ವಿಯ, ಕಚ್ಚಿ ತೇಸಂ ನಾಟಕಾನಂ ಛೇಕತಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಚರಣಂ ಚಾರಿಕಾ, ಚರಣಂ ವಾ ಚಾರೋ, ಸೋ ಏವ ಚಾರಿಕಾ, ತಯಿದಂ ಮಗ್ಗಗಮನಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಚುಣ್ಣಿಕಗಮನಮತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅದ್ಧಾನಗಮನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಭಾವನಪುಂಸಕಞ್ಚೇತಂ, ಅದ್ಧಾನಗಮನಸಙ್ಖಾತಾಯ ಚಾರಿಕಾಯ ಚರಮಾನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಭೇದೇಪಿ ವಾ ಭೇದವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ದಿವಾವಿಹಾರಂ ನಿಸೀದೀ’’ತಿ, (ಮ. ನಿ. ೧.೨೫೬) ಅದ್ಧಾನಗಮನಸಙ್ಖಾತಂ ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ, ಚರಣಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥಕೋ ಹಿ ಕರಭೂಧಾತೂನಮತ್ಥೋತಿ. ‘‘ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ನ ಸುನ್ದರೋ. ನ ಹಿ ಚಾರಿಕಾಸದ್ದೋ ಮಗ್ಗವಾಚಕೋತಿ. ಇದಾನಿ ತಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ನಿಯಮೇನ್ತೋ ‘‘ಚಾರಿಕಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ ರುಳ್ಹಿವಸೇನ ಚಾರಿಕಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ ತತೋ ವಿಸೇಸೇತಿ ‘‘ಭಗವತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ತಥಾ ಹಿ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಯಂ ಚಾರಿಕಾ ನಾಮ ಮಹಾಜನಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಲಬ್ಭತಿ, ಬುದ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಪನ ರುಳ್ಹಿಸದ್ದೇನ ಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕಿಲಞ್ಜಾದೀಹಿ ಕತಬೀಜನೀಪಿ ತಾಲವಣ್ಟಂ ವಿಯಾ’’ತಿ. ದೂರೇಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ, ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ನಾತಿದೂರೇಪೀತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ ತತ್ಥಾಪಿ ಚಾರಿಕಾಸಮ್ಭವತೋ. ಬೋಧನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಬೋಧನಾರಹಪುಗ್ಗಲಂ. ಸಹಸಾ ಗಮನನ್ತಿ ಸೀಘಗಮನಂ. ‘‘ಮಹಾಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಾದೀಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭಗವಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಪಚ್ಚುಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಪಟಿಮುಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ, ಪಚ್ಚುಟ್ಠಹನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ತಿಂಸಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ಪದಮನುಕಡ್ಢತಿ. ಪಕ್ಕುಸಾತಿ ನಾಮ ಗನ್ಧಾರರಾಜಾ. ಮಹಾಕಪ್ಪಿನೋ ನಾಮ ಕುಕ್ಕುಟವತೀರಾಜಾ. ಧನಿಯೋ ನಾಮ ಕೋರಣ್ಡಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತೋ ಗೋಪೋ.

ಏವಂ ಧಮ್ಮಗರುತಾಕಿತ್ತನಮುಖೇನ ಮಹಾಕಸ್ಸಪಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಾದೀನಿ (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೫೪) ಏಕದೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವನವಾಸಿತಿಸ್ಸಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ವತ್ಥುಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಚಾರಿಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕದಿವಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಕೋ ಪನೇಸ ತಿಸ್ಸಸಾಮಣೇರೋ ನಾಮ? ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋ ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲೇ ಜಾತೋ ಮಹಾಪುಞ್ಞೋ ‘‘ಪಿಣ್ಡಪಾತದಾಯಕತಿಸ್ಸೋ, ಕಮ್ಬಲದಾಯಕತಿಸ್ಸೋ’’ತಿ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ವನವಾಸಿತಿಸ್ಸೋ’’ತಿ ಪಾಕಟೋ ಖೀಣಾಸವಸಾಮಣೇರೋ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಧಮ್ಮಪದೇ (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೪ ವನವಾಸೀತಿಸ್ಸಸಾಮಣೇರವತ್ಥು). ಆಕಾಸಗಾಮೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಆಕಾಸೇನೇವ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಭಗವಾ ‘‘ಛಳಭಿಞ್ಞಾನಂ ಆರೋಚೇಹೀ’’ತಿ ಅವೋಚ. ತಸ್ಸಾತಿ ತಿಸ್ಸಸಾಮಣೇರಸ್ಸ. ತನ್ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪನ್ತಂ. ನೋ ಥೇರೋ ನೋ ಓರಮತ್ತಕೋ ವತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಗುಣೇನ ಲಾಮಕಪ್ಪಮಾಣಿಕೋ ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತಾಸನೇತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಸನಪರಿಯನ್ತೇ. ತೇಸಂ ಗಾಮಿಕಾನಂ ದಾನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಮಙ್ಗಲಂ ವತ್ವಾ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗದೇಸಕೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಭಗವಾ ಏವಮಾಹಾತಿ ಚೋದನಂ ಸೋಧೇತುಂ ‘‘ಭಗವಾ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಮಗ್ಗದೇಸಕೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಸುಗತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಾ ದೇಸಕೋ.

ತಾಯಾತಿ ಅರಞ್ಞಸಞ್ಞಾಯ. ಸಙ್ಘಕಮ್ಮವಸೇನ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾಪಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಸತ್ಥು ಆಣಾವಸೇನ ಸಿಜ್ಝನತೋ ‘‘ಬುದ್ಧದಾಯಜ್ಜಂ ತೇ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಅಪರಿಪುಣ್ಣವೀಸತಿವಸ್ಸಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ‘ಬುದ್ಧದಾಯಜ್ಜಂ ತೇ ದಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಅವೋಚಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ, ತತೋಯೇವೇಸ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತೋ. ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಆದಿಥೇರಾನಂ ಚತ್ತಾಲೀಸಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪರಿವಾರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಗಮನಂ, ಭಗವತೋ ಚ ಏಕಕಸ್ಸೇವ ಗಮನಂ ಖುದ್ದಕಭಾಣಕಾನಂ ಮತೇನ ವುತ್ತಂ, ಇಧ, ಪನ ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೬೫) ಅಞ್ಞಥಾ ಗಮನಂ ದೀಘಭಾಣಕಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾನಂ ಮತೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಯನ್ತಿ ಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದೀನಮತ್ಥಾಯ ಚಾರಿಕಾ. ಯಂ ಪನ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಗಮನಂ, ಅಯಂ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಾ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಇಮಂ ಪನ ಚಾರಿಕನ್ತಿ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಂ. ಮಹಾಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸಪರಿಯಾಪನ್ನೇನೇವ ಬಾಹಿರಿಮೇನ ಪಮಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಮಹನ್ತತರಂ ಮಣ್ಡಲಂ. ಮಜ್ಝಿಮಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಇತರೇಸಂ ಉಭಿನ್ನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ ಪವತ್ತಂ ಮಣ್ಡಲಂ. ಅನ್ತೋಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಇತರೇಹಿ ಖುದ್ದಕಂ ಮಣ್ಡಲಂ, ಇತರೇಸಂ ವಾ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಅನ್ತಿಮಂ ಮಣ್ಡಲಂ, ಅಬ್ಭನ್ತರಿಮಂ ಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿಂ ಪನಿಮೇಸಂ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ನವಯೋಜನಸತಿಕತಾ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸಪರಿಯಾಪನ್ನವಸೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ತತೋ ಪರಂ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಾಯ ಅಗಮನತೋ. ತದುತ್ತರಿ ಹಿ ತುರಿತಚಾರಿಕಾಯ ಏವ ತಥಾಗತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಾಯ. ಪವಾರೇತ್ವಾವ ಚಾರಿಕಾಚರಣಂ ಬುದ್ಧಾಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಹಾಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇತಿ ಪಠಮಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಿಯಾ ಅನನ್ತರೇ ಪಾಟಿಪದವಸೇ. ಸಮನ್ತಾತಿ ಗತಗತಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚತೂಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಸಮನ್ತತೋ. ಮಹಾಜನಕಾಯಸ್ಸ ಸನ್ನಿಪತನತೋ ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಮಂ ಆಗತಾ ನಿಮನ್ತೇತುಂ ಲಭನ್ತಿ. ತಥಾ ಸನ್ನಿಪತನಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇತರೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ತರುಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಥಸ್ಸ ತರುಣಭಾವೋ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿವಸೇನ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಚ್ಛೇದಞಾಣಂ, ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಞಾಣಂ, ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಹಿ ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಞಾಣಾನಮಧಿವಚನಂ. ಪವಾರಣಾಸಙ್ಗಹಂ ದತ್ವಾತಿ ಅನುಮತಿದಾನವಸೇನ ದತ್ವಾ. ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾಯನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಿಯಂ. ‘‘ಮಿಗಸಿರಸ್ಸ ಪಠಮಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ’’ತಿ ಇದಂ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸವೋಹಾರವಸೇನ ಮಿಗಸಿರಮಾಸಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಪಾಟಿಪದದಿವಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಏತರಹಿ ಪವತ್ತವೋಹಾರವಸೇನ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಮಾಸಸ್ಸ ಕಾಳಪಕ್ಖಪಾಟಿಪದದಿವಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾತರುಣಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಮಜ್ಝಿಮಮಣ್ಡಲೇ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಾದಿಕಾರಣೇನ. ಚತುಮಾಸನ್ತಿ ಆಸಳ್ಹೀಪುಣ್ಣಮಿಯಾ ಪಾಟಿಪದತೋ ಯಾವ ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮೀ, ತಾವ ಚತುಮಾಸಂ. ‘‘ಸಮನ್ತಾ ಯೋಜನಸತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ. ವಸನಂ ವಸ್ಸಂ, ವಸನಕಿರಿಯಾ, ವುತ್ಥಂ ವಸಿತಂ ವಸ್ಸಮಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ಥವಸ್ಸೋ, ತಸ್ಸ. ತಥಾಗತೇನ ವಿನೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾ’’ತಿ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸೋ ವುತ್ತೋ, ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ ಏಸ. ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾತಿ ಚ ಚರಿತಾನುರೂಪಂ ವಿನೇತಬ್ಬಸತ್ತಾ. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಂ ಆಗಮಯಮಾನೋತಿ ಸದ್ಧಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನಭಾವೇನ ಪರಿಪಕ್ಕಂ ಪಟಿಮಾನೇನ್ತೋ. ಫುಸ್ಸಮಾಘಫಗ್ಗುಣಚಿತ್ತಮಾಸಾನಂ ಅಞ್ಞತರಮಾಸಸ್ಸ ಪಠಮದಿವಸೇ ನಿಕ್ಖಮನತೋ ಮಾಸನಿಯಮೋ ಏತ್ಥ ನ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಮಾಸಂ ವಾ ದ್ವಿತಿಚತುಮಾಸಂ ವಾ ತತ್ಥೇವ ವಸಿತ್ವಾ’’ತಿ. ತತ್ಥೇವಾತಿ ವಸ್ಸೂಪಗಮನಟ್ಠಾನೇ ಏವ. ‘‘ಸತ್ತಹಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಏಕಮಾಸಂ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ – ಯದಿ ಅಪರಮ್ಪಿ ಏಕಮಾಸಂ ತತ್ಥೇವ ವಸತಿ, ಸತ್ತಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಚಾರಿಕಂ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತಿ. ಯದಿ ದ್ವಿಮಾಸಂ ಛಹಿ, ಯದಿ ತಿಮಾಸಂ ಪಞ್ಚಹಿ, ಯದಿ ಚತುಮಾಸಂ ತತ್ಥೇವ ವಸತಿ, ಚತೂಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಚಾರಿಕಂ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತೀತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಚಾರಿಕಾಗಮನನ್ತಿ ಆಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅತಿರೇಕಂ ಜರಾದುಬ್ಬಲೋ ಬಾಳ್ಹಜಿಣ್ಣೋ. ತೇ ಕದಾ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ ಏವ. ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಕಾಯಾತಿ ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಕಾಯ ಏವ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಚೀವರಾದಿಹೇತೂ’’ತಿ.

ಜಙ್ಘವಿಹಾರವಸೇನಾತಿ ಜಙ್ಘಾಹಿ ವಿಚರಣವಸೇನ, ಜಙ್ಘಾಹಿ ವಿಚರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕತಿಪಾಹಂ ನಿವಸನವಸೇನ ವಾ. ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥಸಾಧಾರಣಞ್ಹಿ ವಿಹಾರವಚನಂ. ಸರೀರಫಾಸುಕತ್ಥಾಯಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ನಿಬದ್ಧವಾಸವಸೇನ ಉಸ್ಸನ್ನಧಾತುಕಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸ ವಿಚರಣೇನ ಫಾಸುಭಾವತ್ಥಾಯ. ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲಾಭಿಕಙ್ಖನತ್ಥಾಯಾತಿ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಮಸುತ್ತ (ಅ. ನಿ. ೭.೭೨) ಮಘದೇವಜಾತಕಾದಿ (ಜಾ. ೧.೧.೯) ದೇಸನಾನಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅಭಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲತ್ಥಾಯ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲಸ್ಸ ವಾ ಅಭಿಕಙ್ಖನತ್ಥಾಯ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸುರಾಪಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಾದಿ (ಪಾಚಿ. ೩೨೭, ೩೨೮, ೩೨೯) ಪಞ್ಞಾಪನೇ ವಿಯ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನತ್ಥಾಯ. ಬೋಧನತ್ಥಾಯಾತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಾದಯೋ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೪೭) ವಿಯ ಬೋಧನೇಯ್ಯಸತ್ತೇ ಚತುಸಚ್ಚಬೋಧನತ್ಥಾಯ. ಮಹತಾತಿ ಮಹತಿಯಾ. ಕಞ್ಚಿ, ಕತಿಪಯೇ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಚಾರಿಕಾ ನಿಬದ್ಧಚಾರಿಕಾ. ತದಞ್ಞಾ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಗಾಮನಿಗಮನಗರಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚಾರಿಕಾ ಅನಿಬದ್ಧಚಾರಿಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಯಂ ಚರತೀತಿ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ.

‘‘ಏಸಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತದಾ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಯಾತಿ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಭೂತಂ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ತತ್ಥೇವ ಭಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಭವತೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತೇ ಭಬ್ಬೇ ಪರಿಪಕ್ಕಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಬುದ್ಧಞಾಣಂ ಅಭಿನೀಹರಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಭಗವಾ ಞಾಣಜಾಲಂ ಪತ್ಥರತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇದಞ್ಚ ದೇವಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಮನುಸ್ಸಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚ ಸಪರಿವಾರೇ ಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಬೋಧನೇಯ್ಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ಬೋಧನೇಯ್ಯಬನ್ಧವೇತಿ ಬೋಧನೇಯ್ಯಸತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಭಗವತೋ ಬನ್ಧವೇ. ಗೋತ್ತಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಾ ವಿಯ ಹಿ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸಮ್ಬನ್ಧಾ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಭಗವತೋ ಬನ್ಧವಾ ನಾಮಾತಿ. ಗೋಚರಭಾವೂಪಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಜಾಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭಗವಾ ಕಿರ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಯೇ ಸತ್ತಾ ಭಬ್ಬಾ ಪರಿಪಕ್ಕಞಾಣಾ, ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಸಮನ್ನಾಹರತಿ, ತಸ್ಸ ಸಹಸಮನ್ನಾಹಾರಾ ಏಕೋ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ವಾ ತದಾ ವಿನಯೂಪಗಾ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೋ. ಏವಮಾಪಾಥಗತಾನಂ ಪನ ನೇಸಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪುಬ್ಬಚರಿಯಂ, ಪುಬ್ಬಹೇತುಂ, ಸಮ್ಪತಿ ವತ್ತಮಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಓಲೋಕೇತಿ. ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಞ್ಹಿ ಸಮನ್ನಾಹಾರೇ ಕತೇ ಪಠಮಂ ನೇಸಂ ವೇನೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸರಣಗಮನಾದಿವಸೇನ ಕಞ್ಚಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ವೀಮಂಸಮಾನೋ ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯಾದೀನಿ ಓಲೋಕೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಥ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೋತಿ ಅಮ್ಬಟ್ಠೋ. ವಾದಪಟಿವಾದಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ಏವಂ ನು ತೇ ಅಮ್ಬಟ್ಠಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೬೨) ಮಯಾ ವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ‘‘ಯೇ ಚ ಖೋ ತೇ ಭೋ ಗೋತಮ ಮುಣ್ಡಕಾ ಸಮಣಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೬೩) ಪಟಿವಚನಂ ದತ್ವಾ, ಅಸಬ್ಭಿವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸವಾಚಂ, ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಇಬ್ಭವಾದನಿಪಾತನವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಸಾಧುಸಭಾವಾಯ ವಾಚಾಯ ವತ್ತುಮಯುತ್ತಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಕ್ಖತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನಿಬ್ಬಿಸೇವನನ್ತಿ ವಿಗತತುದನಂ, ಮಾನದಪ್ಪವಸೇನ ಅಪಗತಪರಿನಿಪ್ಫನ್ದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅವಸರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಇದಂ ನಾಮಮತ್ತಂ, ಕಿಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥಪರಿಯೇಸನಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಜ್ಝಾನಙ್ಗಲನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ’’ತಿ. ‘‘ಯೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನಾ’’ತಿ ಕರಣನಿದ್ದೇಸಾನುರೂಪಂ ಕರಣತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತೇನ ಅವಸರೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ’’ತಿ ಪನ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸಾನುರೂಪಂ ‘‘ತಂ ವಾ ಅವಸರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತದುಭಯಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ‘‘ತೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಗತೋತಿ ಉಪಗತೋ, ಅಗಮಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುನ ಗತೋತಿ ಸಮ್ಪತ್ತೋ, ಸಮ್ಪಾಪುಣೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಇಚ್ಛಾನಙ್ಗಲೇ’’ತಿ ಇದಂ ತದಾ ಭಗವತೋ ಗೋಚರಗಾಮನಿದಸ್ಸನಂ, ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ. ‘‘ಇಚ್ಛಾನಙ್ಗಲವನಸಣ್ಡೇ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಂ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅಧಿಕರಣೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಪದಂ ವಿಸೇಸತ್ಥದಸ್ಸನೇನ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಇಚ್ಛಾನಙ್ಗಲಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಸೀಲಖನ್ಧಾವಾರ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇನೇಯ್ಯಹಿತಸಮಪೇಕ್ಖನವಸೇನೇವ ಭಗವತೋ ವಿಹಾರದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಧಮ್ಮನಿಗ್ಗಣ್ಹನಪರಾ ಏವ ಪಟಿಪತ್ತಿ, ಸಾ ಚ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಸೇನಾತಿ ಸೀಲಾದಿತ್ತಯಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ. ಸೀಲಖನ್ಧಾವಾರನ್ತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಞ್ಞೋ ದಾರುಇಟ್ಠಕಾದಿಕತಂ ಖನ್ಧಾವಾರಸದಿಸಂ ಸೀಲಸಙ್ಖಾತಂ ಖನ್ಧಾವಾರಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಆಸಮನ್ತತೋ ವರನ್ತಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಹಿ ಖನ್ಧಾವಾರೋ ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ, ರಾಜೂನಂ ಅಚಿರನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ. ತತ್ಥ ಪನ ಭಗವತೋ ಅಚಿರನಿವಸನಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಮತ್ತೇನ ಭಯನಿವಾರಣಟ್ಠೇನ ತಂಸದಿಸತಾಯ ಸೀಲಮ್ಪಿ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮಾಧಿಕೋನ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಮಙ್ಗಲಸತ್ತಿಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದನ್ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಜಯಮನ್ತಪದಂ. ಪರಿವತ್ತಯಮಾನೋತಿ ಪರಿಜಪ್ಪಮಾನೋ. ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸರ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣವಜಿರಗ್ಗಸರಂ ಅಪರಾಪರಂ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾಭಿರುಚಿತೇನ ವಿಹಾರೇನಾತಿ ಸಬ್ಬವಿಹಾರಸಾಧಾರಣದಸ್ಸನಂ, ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾದೀಸು ಯೇನ ಯೇನ ಅತ್ತನಾ ಅಭಿರುಚಿತೇನ ವಿಹಾರೇನ ವಿಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪೋಕ್ಖರಸಾತಿವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೨೫೫. ಮನ್ತೇತಿ ಇರುವೇದಾದಿಮನ್ತಸತ್ಥೇ. ಇರುವೇದಾದಯೋ ಹಿ ಗುತ್ತಭಾಸಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ‘‘ಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಣ-ಸದ್ದೋ ಸದ್ದೇತಿ ಆಹ ‘‘ಸಜ್ಝಾಯತೀ’’ತಿ. ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಅಪಚ್ಚಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ನಾಗಮೋ, ಣತ್ತಂ, ದೀಘಾದೀ’’ತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಅಯಮೇವ ವಚನತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಥ ಕೇಸಂ ಇತರೋ ವಚನತ್ಥೋತಿ ಚೋದನಮಪನೇತಿ ‘‘ಅರಿಯಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅಥ ವಾ ಯಂ ಲೋಕಿಯಾ ವದನ್ತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಜಾತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದಿನಿರುತ್ತಿಂ, ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಇದಮೇವಾ’’ತಿ ಹಿ ಅವಧಾರಣೇನ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ‘‘ಜಾತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ’’ನ್ತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಸದ್ದನ್ತರೇನ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಜಾತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣವಿಸುದ್ಧಿಬ್ರಾಹ್ಮಣವಸೇನ ದುವಿಧೇಸು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು ವಿಸುದ್ಧಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ನಿರುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಿಯಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಬಹನ್ತಿ ಪಾಪೇ ಬಹಿ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಹಿ ಅರಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ. ‘‘ತಸ್ಸ ಕಿರ ಕಾಯೋ ಸೇತಪೋಕ್ಖರಸದಿಸೋ’’ತಿ ಇದಮೇವಸ್ಸ ನಾಮಲಾಭಹೇತುದಸ್ಸನಂ, ಸೇಸಂ ಪನ ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ಯಥಾವಿಜ್ಜಮಾನವಿಸೇಸದಸ್ಸನಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತಿ ನಂ ಪೋಕ್ಖರಸದಿಸತ್ತಾ ಪೋಕ್ಖರಸಾತೀತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತೀ’’ತಿ. ಪೋಕ್ಖರೇನ ಸದಿಸೋ ಕಾಯೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಹಿ ಪೋಕ್ಖರಸಾತೀ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ. ಸಾತಸದ್ದೋ ವಾ ಸದಿಸತ್ಥೋ, ಪೋಕ್ಖರೇನ ಸಾತೋ ಸದಿಸೋ ಕಾಯೋ ತಥಾ, ಸೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಪೋಕ್ಖರಸಾತೀ. ಸೇತಪೋಕ್ಖರಸದಿಸೋತಿ ಸೇತಪದುಮವಣ್ಣೋ. ದೇವನಗರೇತಿ ಆಲಕಮನ್ದಾದಿದೇವಪುರೇ. ಉಸ್ಸಾಪಿತರಜತತೋರಣನ್ತಿ ಗಮ್ಭೀರನೇಮನಿಖಾತಂ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಂ ರಜತಮಯಂ ಇನ್ದಖೀಲಂ. ಕಾಳಮೇಘರಾಜೀತಿ ಕದಾಚಿ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಕಾಳಅಬ್ಭಲೇಖಾ. ರಜತಪನಾಳಿಕಾತಿ ರಜತಮಯತುಮ್ಬಂ. ಸುವಟ್ಟಿತಾತಿ ವಟ್ಟಭಾವಸ್ಸ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಸುಟ್ಠು ವಟ್ಟುಲಾ. ಕಾಳವಙ್ಗತಿಲಕಾದೀನಮಭಾವೇನ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾ.‘‘ಅರಾಜಕೇ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ಸೋಭಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಭಾವಮೇವ ನಿದಸ್ಸೇತಿ.

ಇದಾನಿ ಅಪರಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಲಾಭಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಚ ‘‘ಹಿಮವನ್ತಪದೇಸೇ ಮಹಾಸರೇ ಪದುಮಗಬ್ಭೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ ಇದಮೇವಸ್ಸ ನಾಮಲಾಭಹೇತುದಸ್ಸನಂ. ಸೇಸಂ ಪನ ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ತಥಾಪವತ್ತಾಕಾರದಸ್ಸನಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತಿ ನಂ ಪೋಕ್ಖರೇ ಸಯಿತತ್ತಾ ಪೋಕ್ಖರಸಾತೀತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತೀ’’ತಿ. ಪೋಕ್ಖರೇ ಕಮಲೇ ಸಯತೀತಿ ಹಿ ಪೋಕ್ಖರಸಾತೀ, ಸಾತಂ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮಸಣ್ಠಾನಂ, ಪೋಕ್ಖರೇ ಜಾತಂ ಸಮಸಣ್ಠಾನಂ ತಥಾ, ತಮಸ್ಸತ್ಥೀತಿಪಿ ಪೋಕ್ಖರಸಾತೀ. ಯಂ ಪನ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಕೀದಿಸೋ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ, ಯೇನ ನಂ ಭಗವಾ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ತಂ ಠಾನಂ ಉಪಗತೋತಿ ಆಹಾ’’ತಿ, (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೫) ತದೇತಂ ‘‘ಅಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಏಕದೇಸಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸೋ ತತೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಪರಾಪರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಥಾರೂಪೇನ ಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮಾತುಕುಚ್ಛಿವಾಸಂ ಜಿಗುಚ್ಛಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪದುಮಗಬ್ಭೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಂಸೇದಜೋಯೇವ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಪುಪ್ಫತೀತಿ ನ ವಿಕಸತಿ. ತೇನಾತಿ ತಾಪಸೇನ. ನಾಳತೋತಿ ಪುಪ್ಫದಣ್ಡತೋ. ಸುವಣ್ಣಚುಣ್ಣೇಹಿ ಪಿಞ್ಜರಂ ಹೇಮವಣ್ಣೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸುವಣ್ಣಚುಣ್ಣಪಿಞ್ಜರೋ, ತಂ, ಸುವಣ್ಣಚುಣ್ಣೇಹಿ ವಿಕಿಣ್ಣಭಾವೇನ ಹೇಮವಣ್ಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಿಞ್ಜರಸದ್ದೋ ಹಿ ಹೇಮವಣ್ಣಪರಿಯಾಯೋತಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.೨೨) ವುತ್ತಂ. ಏಸ ನಯೋ ಪದುಮರೇಣುಪಿಞ್ಜರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ರಜತಬಿಮ್ಬಕನ್ತಿ ರೂಪಿಯಮಯರೂಪಕಂ. ಪಟಿಜಗ್ಗಾಮೀತಿ ಪೋಸೇಮಿ. ಪಾರನ್ತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ ನದೀಸಮುದ್ದಾದೀನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಂ ಪಾರಂ ವಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಭಾವಞಾಣೇನ ಪಣ್ಡಿತೋ. ಇತಿ ಕತ್ತಬ್ಬೇಸು, ವೇದೇಸು ವಾ ವಿಸಾರದಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತೇನ ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನ ಬ್ಯತ್ತೋ. ಅಗ್ಗಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ದಿಸಾಪಾಮೋಕ್ಖಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ. ಸಿಪ್ಪನ್ತಿ ವೇದಸಿಪ್ಪಂ ತಸ್ಸೇವ ಪಕರಣಾಧಿಗತತ್ತಾ. ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ್ಯಂ ಅದಾಸೀತಿ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ್ಯಂ ಕತ್ವಾ ಅದಾಸಿ.

‘‘ಅಜ್ಝಾವಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ, ಆ-ಸದ್ದೋ ಚ ಉಪಸಗ್ಗಮತ್ತಂ, ತತೋ ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅಜ್ಝಾಪುಬ್ಬವಸಯೋಗೇ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಇಸ್ಸರಿಯತ್ಥೋ, ಆ-ಸದ್ದೋ ಮರಿಯಾದತ್ಥೋ ತತೋ ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಯೋಗೇ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠನಾಮಕೇ’’ತಿಆದಿನಾ. ತದೇವತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ ಸಾಮಿಕೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ಹಿ ‘‘ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸತ್ಥವಿವರಣಂ, ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಸಾಮಿಭಾವೋ ಅಭಿಭವನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಯಾಯ ಮರಿಯಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ಪನ ಆ-ಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥವಿವರಣಂ, ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಆಸದ್ದೋ ಮರಿಯಾದತ್ಥೋ, ಮರಿಯಾದಾ ಚ ನಾಮ ಯಾಯ ತತ್ಥ ವಸಿತಬ್ಬಂ, ಸಾಯೇವ ಅಪರಾಧೀನತಾ’’ತಿ. ಯಾಯ ಮರಿಯಾದಾಯಾತಿ ಹಿ ಯಾಯ ಅಪರಾಧೀನತಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾಯ ಅವತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಪನ ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠನಾಮಕೇ’’ತಿ ಏತಸ್ಸತ್ಥವಿವರಣಂ, ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಸತಿಪಿ ಭುಮ್ಮವಚನಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಧಾತ್ವತ್ಥಾನುವತ್ತಕವಿಸೇಸಕಭೂತೇಹಿ ದುವಿಧೇಹಿಪಿ ಉಪಸಗ್ಗೇಹಿ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಉಪಯೋಗವಚನಮೇವೇತ್ಥ ವಿಹಿತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ತಸ್ಸ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ಪನ ಅತ್ಥಾನುಗತಸಮಞ್ಞಾಪರಿದೀಪನಂ. ವತ್ಥು ನಾಮ ನಗರಮಾಪನಾರಹಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸೋ ‘‘ಆರಾಮವತ್ಥು, ವಿಹಾರವತ್ಥೂ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ.

ಉಕ್ಕಾತಿ ದಣ್ಡದೀಪಿಕಾ. ಅಗ್ಗಹೇಸುನ್ತಿ ‘‘ಅಜ್ಜ ಮಙ್ಗಲದಿವಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಸುನಕ್ಖತ್ತಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅಯಂ ಸುಖಣೋ ಮಾ ಅತಿಕ್ಕಮೀ’’ತಿ ರತ್ತಿವಿಭಾಯನಂ ಅನುರಕ್ಖನ್ತಾ, ರತ್ತಿಯಂ ಆಲೋಕಕರಣತ್ಥಾಯ ಉಕ್ಕಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಕ್ಕಾಸು ಜಲಮಾನಾಸು ನಗರಸ್ಸ ವತ್ಥುಂ ಅಗ್ಗಹೇಸುಂ, ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ – ಉಕ್ಕಾಸು ಠಿತಾತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾ. ಮೂಲವಿಭುಜಾದಿ ಆಕತಿಗಣಪಕ್ಖೇಪೇನ, ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ವಾ ಉಕ್ಕಾಸು ವಿಜ್ಜೋತಯನ್ತೀಸು ಠಿತಾತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾ, ತಥಾ ಉಕ್ಕಾಸು ಠಿತಾಸು ಠಿತಾ ಆಸೀತಿಪಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾತಿ. ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಞ್ಚ ನಗರಂ ‘ಮಙ್ಗಲದಿವಸೋ ಸುಖಣೋ, ಸುನಕ್ಖತ್ತಂ ಮಾ ಅತಿಕ್ಕಮೀ’ತಿ ರತ್ತಿಮ್ಪಿ ಉಕ್ಕಾಸು ಠಿತಾಸು ಮಾಪಿತತ್ತಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ದಣ್ಡದೀಪಿಕಾಸು ಜಾಲೇತ್ವಾ ಧಾರಿಯಮಾನಾಸು ಮಾಪಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ, (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ) ತದಪಿಮಿನಾ ಸಂಸನ್ದತಿ ಚೇವ ಸಮೇತಿ ಚ ನಗರವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸಪಿ ನಗರಮಾಪನಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ ‘‘ಭೂಮಿಭಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಉಪಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ತಂ ನಗರಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಗುಣಯೋಗತೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾತಿ ನಾಮಂ ಲಭತೀ’’ತಿ. ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಉಕ್ಕಾ ಧಾರೀಯತಿ ಏತಸ್ಸ ಮಾಪಿತಕಾಲೇತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾ, ವಣ್ಣವಿಕಾರೋಯ’’ನ್ತಿ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಚಾಯಂ ಸಮಞ್ಞಾ, ತೇನೇವಿಧ ಪಯೋಗೋ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಯಥಾ ಚ ಭವಂ ಗೋತಮೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾಯ ಅಞ್ಞಾನಿ ಉಪಾಸಕಕುಲಾನಿ ಉಪಸಙ್ಕಮತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೯೯) ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧) ಚ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾಯಂ ವಿಹರತಿ ಸುಭಗವನೇ ಸಾಲರಾಜಮೂಲೇ’’ತಿಆದಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಹೋತು ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಕಥಂ ಪನೇತಂ ಸೇಸಪದೇಸು ಸಿಯಾತಿ ಅನುಯೋಗೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಅನುಪಯೋಗತ್ತಾ ಸೇಸಪದೇಸೂ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಉಪಯೋಗಸಞ್ಞುತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ. ಅನುಪಯೋಗತ್ತಾತಿ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಅನುಪಯುತ್ತತ್ತಾ. ಸೇಸಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಸತ್ತುಸ್ಸದ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸತ್ತಸು ಪದೇಸು.

ಕಿಂ ನು ಖ್ವಾಯಂ ಸದ್ದಪಯೋಗೋ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಾನುಗತೋತಿ ಚೋದನಮಪನೇತಿ ‘‘ತತ್ಥ…ಪೇ… ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ. ತತ್ಥಾತಿ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ, ಅನುಪಯೋಗವಸೇನ ಚ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ದುಬ್ಬಿಧೇಪಿ ವಿಧಾನೇ. ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಗಹಣೂಪಾಯಞಾಯಭೂತಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಂ, ಸುತ್ತಂ ವಾ. ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಞಾಣೇನ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಂ, ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತೇನ ಹಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಾನುಗತೋವಾಯಂ ಸದ್ದಪಯೋಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸದ್ದವಿದೂ ಚ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ‘‘ಉಪಅನುಅಧಿಆಇಚ್ಚಾದಿಪುಬ್ಬವಸಯೋಗೇ ಸತ್ತಮಿಯತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಪದೇ ಚ ಯಥಾವಿಧಿಮನುಪಯೋಗೋ ವಿಸೇಸನಪದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭೂತಾನ’’ನ್ತಿ. ತತ್ರ ಯದಾ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ, ಆ-ಸದ್ದೋ ಚ ಉಪಸಗ್ಗಮತ್ತಂ, ತದಾ ‘‘ತತಿಯಾಸತ್ತಮೀನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣೇನ ಅಜ್ಝಾಪುಬ್ಬವಸಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ತಥಾ ಹಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ಸತ್ತಮಿಯತ್ಥೇ ಕಾಲದಿಸಾಸು ಉಪಾನ್ವಜ್ಝಾವಸಯೋಗೇ, ಅಧಿಪುಬ್ಬಸಿಠಾವಸಾನಂ ಪಯೋಗೇ, ತಪ್ಪಾನಚಾರೇಸು ಚ ದುತಿಯಾ. ಕಾಲೇ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ, ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ, ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಇಮಂ ರತ್ತಿಂ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ. ದಿಸಾಯಂ ಪುರಿಮಂ ದಿಸಂ ಧತರಟ್ಠೋ. ಉಪಾದಿಪುಬ್ಬವಸಯೋಗೇ ಗಾಮಂ ಉಪವಸತಿ, ಗಾಮಂ ಅನುವಸತಿ, ಗಾಮಂ ಆವಸತಿ, ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ಅಧಿಪುಬ್ಬಸಿಠಾವಸಾನಂ ಪಯೋಗೇ ಪಥವಿಂ ಅಧಿಸೇಸ್ಸತಿ, ಗಾಮಂ ಅಧಿತಿಟ್ಠತಿ, ಗಾಮಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ. ತಪ್ಪಾನಚಾರೇಸು ನದಿಂ ಪಿವತಿ, ಗಾಮಂ ಚರತಿ ಇಚ್ಚಾದೀತಿ.

ಯದಾ ಪನ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ ಇಸ್ಸರಿಯತ್ಥೋ, ಆ-ಸದ್ದೋ ಚ ಮರಿಯಾದತ್ಥೋ, ತದಾ ‘‘ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಯುತ್ತೇ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣೇನ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ತಥಾ ಹಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ಅನುಆದಯೋ ಉಪಸಗ್ಗಾ, ಧೀಆದಯೋ ನಿಪಾತಾ ಚ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಸಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತಂ ಕಮ್ಮಂ ಪವಚನೀಯಂ ಯೇಸಂ ತೇ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಾ’’ತಿ. ಸೇಸಪದಾನಂ ಪನ ಯಥಾವಿಧಿಮನುಪಯೋಗೇ ಕತರೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ? ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನೇವ. ಯಜ್ಜೇವಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ಆಧಾರಭಾವತೋ ನಾನಾಧಾರತಾ ಸಿಯಾತಿ? ನ, ಬಹೂನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ನಗರವಸೇನ ಏಕತ್ಥಭಾವತೋ. ಸಕತ್ಥಮತ್ತಞ್ಹಿ ತೇಸಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಸದ್ದವಿದೂ ಏವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ‘‘ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧನೇನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಪದೇನ ಸಮಾನವಚನತಾ ಯಥಾ ‘ಕಟಂ ಕರೋತಿ, ವಿಪುಲಂ, ದಸ್ಸನೀಯ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘ಕಟಂ ಕರೋತಿ, ವಿಪುಲಂ ಕರೋತಿ, ದಸ್ಸನೀಯಂ ಕರೋತೀ’ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧನೇನ ಕಮ್ಮತ್ಥೇಯೇವ ದುತಿಯಾ’’ತಿ, ತದೇತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ ವಿಸೇಸನಪದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಂ ಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬಜ್ಝನಾಭಾವತೋ. ಯದಾ ಹಿ ಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬಜ್ಝನಂ, ತದಾ ವಿಸೇಸನಮೇವ ನ ಹೋತೀತಿ.

ಉಸ್ಸದತಾ ನಾಮೇತ್ಥ ಬಹುಲತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಹುಜನ’’ನ್ತಿ. ತಂ ಪನ ಬಹುಲತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಆಕಿಣ್ಣಮನುಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ಅರಞ್ಞಾದೀಸು ಗಹೇತ್ವಾ ಪೋಸೇತಬ್ಬಾ ಪೋಸಾವನಿಯಾ, ಏತೇನ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ಖಣಿತ್ವಾ ಕತಾ ಪೋಕ್ಖರಣೀ, ಆಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕತಂ ತಳಾಕಂ. ಅಚ್ಛಿನ್ನೂದಕಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಜಲಜಕುಸುಮಾನಿ ಜಾತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉದಕಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಭರಿತಾನೇವಾ’’ತಿ. ಉದಕಸ್ಸಾತಿ ಚ ಪೂರಣಕಿರಿಯಾಯೋಗೇ ಕರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ‘‘ಮಹನ್ತೇ ಮಹನ್ತೇ ಸಾಣಿಪಸಿಬ್ಬಕೇ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ಪೂರಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೩೪) ವಿಯ. ಸಹ ಧಞ್ಞೇನಾತಿ ಸಧಞ್ಞನ್ತಿ ನಗರಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾವಾಕ್ಯಂ ವಾ ಉಪಯೋಗವಚನೇನ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಪುಬ್ಬಣ್ಣಾಪರಣ್ಣಾದಿಭೇದಂ ಬಹುಧಞ್ಞಸನ್ನಿಚಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ಅಲಾಬುಕುಮ್ಭಣ್ಡಾದಿಸೂಪೇಯ್ಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತೇನಾಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ – ನಯಿಧ ಧಞ್ಞಸದ್ದೋ ಸಾಲಿಆದಿಧಞ್ಞವಿಸೇಸವಾಚಕೋ, ಪೋಸನೇ ಸಾಧುತ್ತಮತ್ತೇನ ಪನ ನಿರವಸೇಸಪುಬ್ಬಣ್ಣಾಪರಣ್ಣಸೂಪೇಯ್ಯವಾಚಕೋ, ವಿರೂಪೇಕಸೇಸವಸೇನ ವಾ ಪಯುತ್ತೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪದತ್ತಯೇನ. ರಾಜಲೀಲಾಯಾತಿ ರಾಜೂನಂ ವಿಲಾಸೇನ. ಸಮಿದ್ಧಿಯಾ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಸಮ್ಪುಣ್ಣಭಾವೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸಮಿದ್ಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿ.

‘‘ರಾಜಭೋಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕೇನ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಅವಸ್ಸಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತೋ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಕೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ರಞ್ಞಾ ವಿಯ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ರಾಜಭೋಗ್ಗನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಅಪರೋ ನಯೋ. ಯಾವ ಪುತ್ತನತ್ತಪನತ್ತಪರಮ್ಪರಾ ಕುಲಸನ್ತಕಭಾವೇನ ರಾಜತೋ ಲದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ರಞ್ಞೋ ದಾಯಭೂತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭವಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೯) ವಿಯ ಚ ದಾಯಸದ್ದೋ ದಾಯಜ್ಜಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ದಾಯಜ್ಜನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಕಥಂ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ್ಯಂ ನಾಮಾತಿ ಚೋದನಂ ಪರಿಹರತಿ ‘‘ಛತ್ತಂ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ರಾಜನೀಹಾರೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಹಿ ಉದ್ಧಂ ಪರಿಭೋಗಲಾಭಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ್ಯತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಇದಞ್ಚ ತಥಾ ದಿನ್ನಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ್ಯಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಛೇಜ್ಜಭೇಜ್ಜನ್ತಿ ಸರೀರದಣ್ಡಧನದಣ್ಡಾದಿಭೇದಂ ದಣ್ಡಮಾಹ. ನದೀತಿತ್ಥಪಬ್ಬತಾದೀಸೂತಿ ನದೀತಿತ್ಥಪಬ್ಬತಪಾದಗಾಮದ್ವಾರಅಟವಿಮುಖಾದೀಸು. ಸೇತಚ್ಛತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಸೇಸರಾಜಕಕುಧಭಣ್ಡಮ್ಪಿ ಗಹಿತಂ ತಪ್ಪಮುಖತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ರಞ್ಞಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುತ್ತೇ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ ನ ಪಾಕಟೋತಿ ಹುತ್ವಾ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ತಞ್ಹಿ ಸೋ ರಾಜಕುಲತೋ ಅಸಮುದಾಗತೋಪಿ ರಾಜಾ ಹುತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ಲಭತೀತಿ ಅಯಮಿಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅತ್ಥೋ. ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಾಯಂ, ‘‘ರಾಜದಾಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾವ ರಞ್ಞಾ ದಿನ್ನಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇ ‘‘ರಞ್ಞಾ ಪಸೇನದಿನಾ ಕೋಸಲೇನ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಪುನ ಚ ವಚನಂ ಕಿಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಾಯಕರಾಜದೀಪನತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಅಸುಕೇನ ರಞ್ಞಾ ದಿನ್ನನ್ತಿ ದಾಯಕರಾಜಸ್ಸ ಅದೀಪಿತತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮನಯೇ ‘‘ರಾಜಭೋಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ಪದೇ ಪುಚ್ಛಾಸಮ್ಭವತೋ ಇದಂ ವುತ್ತಂ, ದುತಿಯನಯೇ ಪನ ‘‘ರಾಜದಾಯ’’ನ್ತಿ ಪದೇತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಅತಿಬಹುಲತಾಯ ಪುರತೋ ಠಪನೋಕಾಸಾಭಾವತೋ ಪಸ್ಸೇನಪಿ ಓದನಸೂಪಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿ ದೀಯತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಸೇನದಿ, ಅಲುತ್ತಸಮಾಸವಸೇನ. ಸೋ ಹಿ ರಾಜಾ ತಣ್ಡುಲದೋಣಸ್ಸ ಓದನಮ್ಪಿ ತದುಪಿಯೇನ ಸೂಪಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಭುಞ್ಜತಿ. ತಥಾ ಹಿ ನಂ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸಕಾಲೇ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತನ್ತಂ ನಿದ್ದಾಯ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನಂ ಉಜುಕಂ ನಿಸೀದಿತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ಭಗವಾ –

‘‘ಮಿದ್ಧೀ ಯದಾ ಹೋತಿ ಮಹಗ್ಘಸೋ ಚ,

ನಿದ್ದಾಯಿತಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಸಾಯೀ;

ಮಹಾವರಾಹೋವ ನಿವಾಪವುಟ್ಠೋ,

ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭಮುಪೇತಿ ಮನ್ದೋ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೨೫; ನೇತ್ತಿ. ೨೬, ೯೦);

ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಓವದಿ. ಭಾಗಿನೇಯ್ಯಞ್ಚ ಸೋ ಸುದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಮಾಣವಂ –

‘‘ಮನುಜಸ್ಸ ಸದಾ ಸತೀಮತೋ,

ಮತ್ತಂ ಜಾನತೋ ಲದ್ಧಭೋಜನೇ;

ತನುಕಸ್ಸ ಭವನ್ತಿ ವೇದನಾ,

ಸಣಿಕಂ ಜೀರತಿ ಆಯುಪಾಲಯ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪) –

ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹಾಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಓಸಾನಪಿಣ್ಡಕಾಲೇ ದೇವಸಿಕಂ ಭಣಾಪೇತಿ, ಸೋ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ತಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಓಸಾನಪಿಣ್ಡಪರಿಹರಣೇನ ನಾಳಿಕೋದನಮತ್ತಾಯ ಸಣ್ಠಹಿತ್ವಾ ತನುಸರೀರೋ ಬಲವಾ ಸುಖಪ್ಪತ್ತೋ ಅಹೋಸೀತಿ. ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೧೨) ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಂ ಪರಸೇನಂ ಜಿನಾತೀತಿ ಪಸೇನದೀ’’ತಿ. ಸದ್ದವಿದೂಪಿ ಹಿ ಜ-ಕಾರಸ್ಸ ದ-ಕಾರೇ ಇದಮುದಾಹರನ್ತಿ. ಸೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯಂ ಅಜಾತಸತ್ತುರಾಜಾನಂ, ಪಞ್ಚಚೋರಸತಾದೀನಿ ಚ ಅವರುದ್ಧಕಾನಿ ಜಿನಾತೀತಿ. ಕೋಸಲರಟ್ಠಸ್ಸಾಧಿಪತಿಭಾವತೋ ಕೋಸಲೋ, ತಸ್ಮಾ ಕೋಸಲಾಧಿಪತಿನಾ ಪಸೇನದಿ ನಾಮಕೇನ ರಞ್ಞಾ ದಿನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನಿಸ್ಸಟ್ಠಪರಿಚ್ಚತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಪುನ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೇನೇವ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ್ಯಂ ನಾಮ, ನ ತು ಪುರಿಮನಯೇ ವಿಯ ರಾಜಸಙ್ಖೇಪೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ದಿನ್ನತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ. ನಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಹುತ್ವಾ, ನಿಸ್ಸಟ್ಠಭಾವೇನ ವಾ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ, ಮುತ್ತಚಾಗವಸೇನ ಚಜಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸವನಂ ಉಪಲಬ್ಭೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಉಪಲಭೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ, ಸೋ ಚಾಯಮುಪಲಬ್ಭೋ ಸವನವಸೇನೇವ ಜಾನನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋತದ್ವಾರಸಮ್ಪತ್ತವಚನನಿಗ್ಘೋಸಾನುಸಾರೇನ ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ. ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿವಸೇನ ಜಾನನಮೇವ ಹಿ ಇಧ ಸವನಂ ತೇನೇವ ‘‘ಸಮಣೋ ಖಲು ಭೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ, ನ ಪನ ಸೋತದ್ವಾರವೀಥಿವಸೇನ ಸುತಮತ್ತಂ ತೇನ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ. ಅವಧಾರಣಫಲತ್ತಾ ಸದ್ದಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾಕ್ಯಂ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣಂ. ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥಜೋತಕಸದ್ದೇನ ವಿನಾಪಿ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪೋಹನವಸೇನ ಅಸ್ಸೋಸಿ ಏವ, ನಾಸ್ಸ ಕೋಚಿ ಸವನನ್ತರಾಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ, ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣೇಪಿ ಚ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ ನೀತತ್ಥತೋ ಅವಧಾರಣತ್ಥಂ ಖೋ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ‘‘ಏವಾ’’ತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಏತದತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾತಿ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ, ನೀತತ್ಥತೋ ಅವಧಾರಣೇನ ಕೋ ಅತ್ಥೋ ಏಕನ್ತಿಕೋ ಕತೋ, ಅವಧಾರಿತೋ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಥ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇನ ಖೋ-ಸದ್ದೇನ ಕಿಂ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಚೋದನಮಪನೇತಿ ‘‘ಪದಪೂರಣೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ಅಕ್ಖರಸಮೂಹಪದಸ್ಸ, ಪದಸಮೂಹವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಚ ಸಿಲಿಟ್ಠತಾಪಯೋಜನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಸ್ಸೋಸೀ’’ತಿ ಹಿದಂ ಪದಂ ಖೋ-ಸದ್ದೇ ಗಹಿತೇ ತೇನ ಫುಲ್ಲಿತಂ ಮಣ್ಡಿತಂ ವಿಭೂಸಿತಂ ವಿಯ ಹೋನ್ತಂ ಪೂರಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತೇನ ಚ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಪದಾನಿ ಸುಖುಚ್ಚಾರಣವಸೇನ ಸಿಲಿಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಸ್ಮಿಂ ಅಗ್ಗಹಿತೇ, ತಸ್ಮಾ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಮ್ಪಿ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಪಯೋಜನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮತ್ತಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ, ತೇನಸ್ಸ ಅನತ್ಥನ್ತರದೀಪನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಪನ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ಏಕನ್ತಿಕತಾ.

‘‘ಸಮಣೋ ಖಲೂ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾಸುತತ್ಥನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಇದಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಸವಾಸನಂ ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಬಾಹಿರಕವೀತರಾಗಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಾಪಸಮನತೋ ಭಗವತೋ ಪಾಪಸಮನಂ ಯಥಾರಹಂ ವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಗವಾ ಚ ಅನುತ್ತರೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಮಿತಪಾಪೋ’’ತಿ. ತದೇವತ್ಥಂ ನಿದ್ದೇಸಪಾಠೇನ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ, ಭಗವತಾ ವಾ. ಸಮಿತಾತಿ ಸಮಾಪಿತಾ, ಸಮಭಾವಂ ವಾ ಆಪಾದಯಿತಾ, ಅಸ್ಸ ವಾ ಸಮ್ಪದಾನಭೂತಸ್ಸ ಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥಾನುಗತಾ ಚಾಯಂ ಭಗವತಿ ಸಮಞ್ಞಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಗವಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇನಾತಿ ತಥಾ ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾ. ಯಥಾಭೂತಂ ಪವತ್ತೋ ಯಥಾಭುಚ್ಚಂ, ತದೇವ ಗುಣೋ, ತೇನ ಅಧಿಗತಂ ತಥಾ. ‘‘ಖಲೂ’’ತಿ ಇದಂ ನೇಪಾತಿಕಂ ಖಲುಪಚ್ಛಾಭತ್ತಿಕಪದೇ (ಮಿ. ಪ. ೪.೧.೮) ವಿಯ, ನ ನಾಮಂ, ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಚ ನಿಪಾತಾನಂ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೋವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ, ಪರಮ್ಪರಸವನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅನುಸ್ಸವನಂ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಜಾತಿಸಮುದಾಗತನ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಜಾತಿಯಾ ಆಗತಂ, ಜಾತಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಆಲಪನಮತ್ತನ್ತಿ ಪಿಯಾಲಪನವಚನಮತ್ತಂ, ನ ತದುತ್ತರಿ ಅತ್ಥಪರಿದೀಪನಂ. ಪಿಯಸಮುದಾಹಾರಾ ಹೇತೇ ‘‘ಭೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದೇವಾನಂ ಪಿಯಾ’’ತಿ ವಾ. ಧಮ್ಮಪದೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವತ್ಥುಪಾಠೇನ, (ಧ. ಪ. ೩೧೫ ಆದಯೋ) ಸುತ್ತನಿಪಾತೇ ಚ ವಾಸೇಟ್ಠಸುತ್ತಪದೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಜಾತಿಸಮುದಾಗತಾಲಪನಭಾವಂ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ – ಸಚೇ ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನೇಹಿ ಸಕಿಞ್ಚನೋ ಅಸ್ಸ, ಸೋ ಆಮನ್ತನಾದೀಸು ‘‘ಭೋ ಭೋ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಚರಣತೋ ಭೋವಾದೀಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ. ‘‘ಅಕಿಞ್ಚನಂ ಅನಾದಾನಂ, ತಮಹಂ ಬ್ರೂಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೯೬, ಸು. ನಿ. ೬೨೫) ಸೇಸಗಾಥಾಪದಂ. ತತ್ಥ ರಾಗಾದಯೋ ಸತ್ತೇ ಕಿಞ್ಚನ್ತಿ ಮದ್ದನ್ತಿ ಪಲಿಬುದ್ಧನ್ತೀತಿ ಕಿಞ್ಚನಾನಿ. ಮನುಸ್ಸಾ ಕಿರ ಗೋಣೇಹಿ ಖಲಂ ಮದ್ದಾಪೇನ್ತಾ ‘‘ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಪಿಲ, ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಾಳಕಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚನಸದ್ದೋ ಮದ್ದನತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾಹ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಅಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ರಾಗಕಿಞ್ಚನಂ, ದೋಸ, ಮೋಹ, ಮಾನ, ದಿಟ್ಠಿ, ಕಿಲೇಸಕಿಞ್ಚನಂ, ದುಚ್ಚರಿತಕಿಞ್ಚನಂ, ಯಸ್ಸೇತೇ ಕಿಞ್ಚನಾ ಪಹೀನಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ ವೂಪಸನ್ತಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾ ಅಭಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಕಾ ಞಾಣಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢಾ, ಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅಕಿಞ್ಚನೋ’’ತಿ (ಚೂಳನಿ. ೨೮, ೩೨, ೬೦, ೬೩). ಗೋತಮೋತಿ ಗೋತ್ತವಸೇನ ಪರಿಕಿತ್ತನಂ, ಯಂ ‘‘ಆದಿಚ್ಚಗೋತ್ತ’’ನ್ತಿಪಿ ಲೋಕೇ ವದನ್ತಿ, ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋತಿ ಪನ ಜಾತಿವಸೇನ ಸಾಕಿಯೋತಿ ಚ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಸುತ್ತೇ –

‘‘ಆದಿಚ್ಚಾ ನಾಮ ಗೋತ್ತೇನ, ಸಾಕಿಯಾ ನಾಮ ಜಾತಿಯಾ;

ತಮ್ಹಾ ಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋಮ್ಹಿ, ನ ಕಾಮೇ ಅಭಿಪತ್ಥಯ’’ನ್ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೪೨೫);

ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಗೋತಮೋತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಗೋತ್ತವಸೇನ ಪರಿಕಿತ್ತೇತೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಗಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ, ‘‘ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಅಭಿಧಾನಂ, ಬುದ್ಧಿಞ್ಚ ಏಕಂಸಿಕವಿಸಯತಾಯ ರಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ಅತ್ಥೇನ ವಿನಾ ನ ವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಅಭಿಧಾನಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಭೂತೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಗೋತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ತಾನಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಗೋ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಅಭಿಧಾನೇ, ಬುದ್ಧಿಯಞ್ಚ ವತ್ತತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವದನ್ತಿ –

‘‘ಗೋ ಗೋಣೇ ಚೇನ್ದ್ರಿಯೇ ಭುಮ್ಯಂ, ವಚನೇ ಚೇವ ಬುದ್ಧಿಯಂ;

ಆದಿಚ್ಚೇ ರಸ್ಮಿಯಞ್ಚೇವ, ಪಾನೀಯೇಪಿ ಚ ವತ್ತತೇ;

ತೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಗೋಣೇ ಥೀ, ಪುಮಾ ಚ ಇತರೇ ಪುಮಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ಗೋಸು ದುಯ್ಹಮಾನಾಸು ಗತೋ, ಗೋಪಞ್ಚಮೋ’’ತಿಆದೀಸು ಗೋಸದ್ದೋ ಗೋಣೇ ವತ್ತತಿ. ‘‘ಗೋಚರೋ’’ತಿಆದೀಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇ. ‘‘ಗೋರಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಭೂಮಿಯಂ. ತಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯ ವಾಸೇಟ್ಠಸುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗೋರಕ್ಖನ್ತಿ ಖೇತ್ತರಕ್ಖಂ, ಕಸಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಥವೀ ಹಿ ‘ಗೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಪ್ಪಭೇದೋ ಚ ‘‘ಖೇತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೬೧೯-೬೨೬). ‘‘ಗೋತ್ತಂ ನಾಮ ದ್ವೇ ಗೋತ್ತಾನಿ ಹೀನಞ್ಚ ಗೋತ್ತಂ, ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಗೋತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೧೫) ವಚನೇ, ಬುದ್ಧಿಯಞ್ಚ ವತ್ತತಿ. ‘‘ಗೋಗೋತ್ತಂ ಗೋತಮಂ ನಮೇ’’ತಿ ಪೋರಾಣಕವಿರಚನಾಯ ಆದಿಚ್ಚೇ, ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧುಂ ಗೋತಮಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ನಮಾಮೀತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಉಣ್ಹಗೂ’’ತಿಆದೀಸು ರಸ್ಮಿಯಂ, ಉಣ್ಹಾ ಗಾವೋ ರಸ್ಮಿಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಹಿ ಉಣ್ಹಗು, ಸೂರಿಯೋ. ‘‘ಗೋಸೀತಚನ್ದನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೪೯) ಪಾನೀಯೇ, ಗೋಸಙ್ಖಾತಂ ಪಾನೀಯಂ ವಿಯ ಸೀತಂ, ತದೇವ ಚನ್ದನಂ ತಥಾ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಉದ್ಧನತೋ ಉದ್ಧರಿತಪಕ್ಕುಥಿತತೇಲಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖಿತ್ತೇ ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ತಂ ತೇಲಂ ಸೀತಲಂ ಹೋತೀತಿ. ಏತೇಸು ಪನ ಅತ್ಥೇಸು ಗೋಣೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಗೋ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾರಹಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಚೇವ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ ಚ, ಸೇಸೇಸು ಪನ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋಯೇವ.

ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಗೋತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ? ಅಞ್ಞಕುಲಪರಮ್ಪರಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಂ ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ಆದಿಪುರಿಸಸಮುದಾಗತಂ ತಂಕುಲಪರಿಯಾಪನ್ನಸಾಧಾರಣಂ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಾಧಾರಣಮೇವ ಹಿ ಇದಂ ತಂಕುಲಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಸಾಧಾರಣತೋ ಚ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪಂ. ತಥಾ ಹಿ ತಂಕುಲೇ ಜಾತಾ ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜಾದಯೋಪಿ ‘‘ಗೋತಮೋ’’ ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇನೇವ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಿತರಂ ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜಾನಂ ‘‘ಅತಿಕ್ಕನ್ತವರಾ ಖೋ ಗೋತಮ ತಥಾಗತಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೦೫) ಅವೋಚ, ವೇಸ್ಸವಣೋಪಿ ಮಹಾರಾಜಾ ಭಗವನ್ತಂ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಬುದ್ಧಂ ವನ್ದಾಮ ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ, (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೮೮) ಆಯಸ್ಮಾಪಿ ವಙ್ಗೀಸೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ‘‘ಸಾಧು ನಿಬ್ಬಾಪನಂ ಬ್ರೂಹಿ, ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ಗೋತಮಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧೨). ಇಧ ಪನ ಭಗವನ್ತಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭಗವನ್ತಂ ಗೋತ್ತವಸೇನ ಪರಿಕಿತ್ತೇತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥತ್ತಯಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಮಣೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸರಿಕ್ಖಕಜನೇಹಿ ಭಗವತೋ ಬಹುಮತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ತಬ್ಬಿಸಯಸಮಿತಪಾಪತಾಪರಿಕಿತ್ತನತೋ, ‘‘ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಿಯಜನೇಹಿ ತಬ್ಬಿಸಯಉಳಾರಗೋತ್ತಸಮ್ಭೂತತಾಪರಿಕಿತ್ತನತೋ.

ಸಕ್ಯಸ್ಸ ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋ, ಇಮಿನಾ ಪನ ಉಚ್ಚಾಕುಲಪರಿದೀಪನಂ ಉದಿತೋದಿತವಿಪುಲಖತ್ತಿಯಕುಲಸಮ್ಭೂತತಾಪರಿಕಿತ್ತನತೋ. ಸಬ್ಬಖತ್ತಿಯಾನಞ್ಹಿ ಆದಿಭೂತಮಹಾಸಮ್ಮತಮಹಾರಾಜತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ಉಳಾರತಮಂ ಸಕ್ಯರಾಜಕುಲಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಮಹಾಸಮ್ಮತರಾಜಸ್ಸ, ವಂಸಜೋ ಹಿ ಮಹಾಮುನಿ;

ಕಪ್ಪಾದಿಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ರಾಜಾಸಿ, ಮಹಾಸಮ್ಮತನಾಮಕೋ’’ತಿ. (ಮಹಾವಂಸೇ ದುತಿಯಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಪಠಮಗಾಥಾ);

ಕಥಂ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿಆದಿ. ಪರಿಜಿಯನಂ ಪರಿಹಾಯನಂ ಪಾರಿಜುಞ್ಞಂ, ಪರಿಜಿರತೀತಿ ವಾ ಪರಿಜಿಣ್ಣೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾರಿಜುಞ್ಞಂ, ತೇನ. ಞಾತಿಪಾರಿಜುಞ್ಞಭೋಗಪಾರಿಜುಞ್ಞಾದಿನಾ ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ಪರಿಹಾನಿಯಾ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ ಹುತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತದೇವ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಂಯೇವ ತಂ ಕುಲಂ ಪಹಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪರಿಕ್ಖೀಣನ್ತಿ ಹಿ ಞಾತಿಪಾರಿಜುಞ್ಞಭೋಗಪಾರಿಜುಞ್ಞಾದಿನಾ ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ಅಪರಿಕ್ಖಯಂ. ಸದ್ಧಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಸದ್ಧಾಯ ಏವ ಪಬ್ಬಜಿತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿವತ್ತಿತವಚನಂ ಸೂಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ. ನನು ಚ ‘‘ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಉಚ್ಚಾಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಪರಿದೀಪನಮೇವ ಸಿಯಾ ತದತ್ಥಸ್ಸೇವ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ, ನ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಪರಿದೀಪನಂ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಅವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಮಹನ್ತಂ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟಂ, ಮಹನ್ತಞ್ಚ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಹಾಯ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಅಭಿಜಾತಿಯಂ ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞಂ, ಅಥ ಖೋ ವುಡ್ಢಿಯೇವ, ತತೋ ತಸ್ಸ ಸಮಿದ್ಧತಮಭಾವೋ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ ಪಞ್ಞಾತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇಯೇವ ವುತ್ತೇ ತಥಾ ಸಮಿದ್ಧತಮಂ ಕುಲಂ ಪಹಾಯ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋಯೇವಾತಿ, ಇಮಂ ಪರಿಹಾರಂ ‘‘ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತತೋ ಪರನ್ತಿ ‘‘ಕೋಸಲೇಸು ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ’’ತಿಆದಿವಚನಂ.

‘‘ಸಾಧು ಧಮ್ಮರುಚಿ ರಾಜಾ, ಸಾಧು ಪಞ್ಞಾಣವಾ ನರೋ;

ಸಾಧು ಮಿತ್ತಾನಮದುಬ್ಭೋ, ಪಾಪಸ್ಸಾಕರಣಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ. ಆದೀಸು –

ವಿಯ ಸಾಧುಸದ್ದೋ ಇಧ ಸುನ್ದರತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸುನ್ದರಂ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿ. ಖೋತಿ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಪನಾತಿ ಪಕ್ಖನ್ತರತ್ಥೇ. ಏವಂ ಸಾತ್ಥಕತಾವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಞ್ಹಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಮೇತೇಸಂ ಗಹಣಂ. ಸುನ್ದರನ್ತಿ ಚ ಭದ್ದಕಂ, ಭದ್ದಕತಾ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಾವಹಭಾವೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಾವಹಂ ಸುಖಾವಹ’’ನ್ತಿ. ಅತ್ಥೋ ಚೇತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥವಸೇನ ತಿವಿಧಂ ಹಿತಂ ಸುಖಮ್ಪಿ ತಥೇವ ತಿವಿಧಂ ಸುಖಂ.

ತಥಾರೂಪಾನನ್ತಿ ತಾದಿಸಾನಂ, ಅಯಂ ಸದ್ದತೋ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಾದಿಸೇಹಿ ಚ ಗುಣೇಹಿ ಭಗವಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತುಪ್ಪಮಾಣಿಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಾಲಮ್ಪಿ-ಅಚ್ಚನ್ತಾಯ-ಸದ್ಧಾಯ-ಪಸಾದನೀಯೋ ತೇಸಂ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವತ್ತಾ, ತಾದಿಸೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಥಾರೂಪಾನಂ ಅರಹತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾರೂಪೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಲದ್ಧಸದ್ಧಾನನ್ತಿ ಲದ್ಧಸದ್ದಹಾನಂ, ಪರಜನಸ್ಸ ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಲದ್ಧಸದ್ದಾನನ್ತಿ ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಕಿತ್ತಿಸದ್ದಾನಂ, ಏತೇನ ‘‘ಅರಹತ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅರಹನ್ತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅರಹನ್ತಸಮಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಾಕಟಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅಪಿಚ ‘‘ಯಥಾರೂಪೋ ಸೋ ಭವಂ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ತಥಾರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅನಿಯಮವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸರೂಪನಿಯಮವಸೇನಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗಮೇನ ಲೋಕೇ ಅರಹನ್ತೋತಿ ಲದ್ಧಸದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ತಥಾರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ, ಅಯಮೇವ ಚ ನಯೋ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಇಧ ಟೀಕಾಯಂ, (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೫) ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಞ್ಚ ತಥೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ಯಥಾರೂಪಾ ತೇ ಭವನ್ತೋ ಅರಹನ್ತೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾರೂಪೋ ಸೋ ಭವಂ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಭಗವತಿಯೇವ ಗರುಗಾರವವಸೇನ ‘‘ತಥಾರೂಪಾನಂ ಅರಹತ’’ನ್ತಿ ಪುಥುವಚನನಿದ್ದಿಟ್ಠಭಾವವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ. ಅತ್ತನಿ, ಗರೂಸು ಚ ಹಿ ಬಹುವಚನಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಸದ್ದವಿದೂ. ‘‘ಯಥಾಭುಚ್ಚ…ಪೇ… ಅರಹತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣಾನಂ, ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣಾನಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಭಗವತೋ ಪಸಾದಾವಹತಂ ಯಥಾರುತತೋ ದಸ್ಸೇತಿ ಅರಹನ್ತಭಾವಸ್ಸ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಯಥಾರಹಂ ವಿಸಯತ್ತಾ, ತಂದಸ್ಸನೇನ ಪನ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ರೂಪಪ್ಪಮಾಣಘೋಸಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಪಸಾದಾವಹತಾ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವ ತದವಿನಾಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪಸಾದಸೋಮ್ಮಾನೀತಿ ಪಸನ್ನಾನಿ, ಸೀತಲಾನಿ ಚ, ಪಸಾದವಸೇನ ವಾ ಸೀತಲಾನಿ, ಅನೇನ ಪಸನ್ನಮನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ತದುತ್ತರಿ ಕತ್ತಬ್ಬತಾಸಮ್ಭವತೋ ಅಯಂ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧು ಹೋತೀ’’ತಿ. ಇತರಥಾ ಹಿ ‘‘ದಸ್ಸನಞ್ಞೇವ ಸಾಧು, ನ ತದುತ್ತರಿ ಕರಣ’’ನ್ತಿ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ ಚೇತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೋ, ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ‘‘ಸಾಧು ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಧ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಪೋಕ್ಖರಸಾತೀ ಅಮ್ಬಟ್ಠಂ ಮಾಣವಂ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ, ‘‘ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಪಾಠಸೇಸೋ ತದತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಸದ್ದೋ ನ ಪಯುಜ್ಜತಿ, ಸೋ ‘‘ಪಾಠಸೇಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧು ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ಮೂಲಪಣ್ಣಾಸಕೇ ಚೂಳಸೀಹನಾದಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೪೪) ಆಗತಂ ಕೋಸಿಯಸಕುಣವತ್ಥು ಚೇತ್ಥ ಕಥೇತಬ್ಬಂ.

ಅಮ್ಬಟ್ಠಮಾಣವಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೫೬. ‘‘ಅಜ್ಝಾಯಕೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪಠಮಪಕತಿಯಾ ಗರಹಾವಚನಮೇವ, ದುತಿಯಪಕತಿಯಾ ಪಸಂಸಾವಚನಂ ಕತ್ವಾ ವೋಹರನ್ತಿ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಪುರಿಸೋ ನರೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಗ್ಗಞ್ಞಸುತ್ತಪದ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೩೨) ಮುದಾಹಟಂ. ತತ್ಥ ಇಮೇತಿ ಝಾಯಕನಾಮೇನ ಸಮಞ್ಞಿತಾ ಜನಾ. ನ ಝಾಯನ್ತೀತಿ ಪಣ್ಣಕುಟೀಸು ಝಾನಂ ನ ಅಪ್ಪೇನ್ತಿ ನ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಿ, ಗಾಮನಿಗಮಸಾಮನ್ತಂ ಓಸರಿತ್ವಾ ವೇದಗನ್ಥೇ ಕರೋನ್ತಾವ ಅಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಪನೇತೇಸಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಝಾಯಕಸಙ್ಖಾತಂ ಪಠಮದುತಿಯನಾಮಂ ಉಪಾದಾಯ ತತಿಯಮೇವ ಜಾತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಜ್ಝಾಯಕಾತ್ವೇವ ತತಿಯಂ ಅಕ್ಖರಂ ಉಪನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ, ಅಕ್ಖರನ್ತಿ ಚ ನಿರುತ್ತಿ ಸಮಞ್ಞಾ. ಸಾ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ನಿರುಳ್ಹಭಾವೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅಸಞ್ಚರಣತೋ ‘‘ಅಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಮನ್ತೇ ಪರಿವತ್ತೇತೀತಿ ವೇದೇ ಸಜ್ಝಾಯತಿ, ಪರಿಯಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧ ಹಿ ಅಧಿಆಪುಬ್ಬಇ-ಸದ್ದವಸೇನ ಪದಸನ್ಧಿ, ಇತರತ್ಥ ಪನ ಝೇ-ಸದ್ದವಸೇನ. ಮನ್ತೇ ಧಾರೇತೀತಿ ಯಥಾಅಧೀತೇ ಮನ್ತೇ ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹೇ ಕತ್ವಾ ಹದಯೇ ಠಪೇತಿ.

ಆಥಬ್ಬಣವೇದೋ ಪರೂಪಘಾತಕರತ್ತಾ ಸಾಧೂನಮಪರಿಭೋಗೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಇರುವೇದಯಜುವೇದಸಾಮವೇದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇಚ್ಚನ್ತೇ ಥೋಮೀಯನ್ತೇ ದೇವಾ ಏತಾಯಾತಿ ಇರು ಇಚ-ಧಾತುವಸೇನ ಚ-ಕಾರಸ್ಸ ರ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋಯಂ. ಯಜ್ಜನ್ತೇ ಪುಜ್ಜನ್ತೇ ದೇವಾ ಅನೇನಾತಿ ಯಜು ಪುನ್ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ. ಸೋಯನ್ತಿ ಅನ್ತಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಸಾಯನ್ತಿ ವಾ ತನುಂ ಕರೋನ್ತಿ ಪಾಪಮನೇನಾತಿ ಸಾಮಂ ಸೋ-ಧಾತುಪಕ್ಖೇ ಓ-ಕಾರಸ್ಸ ಆ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ. ವಿದನ್ತಿ ಧಮ್ಮಂ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಏತೇಹೀತಿ ವೇದಾ, ತೇ ಏವ ಮನ್ತಾ ‘‘ಸುಗತಿಯೋಪಿ ಮುನನ್ತಿ, ಸುಯ್ಯನ್ತಿ ಚ ಏತೇಹೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ಪಹರಣಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ಪಹತಂ, ಓಟ್ಠಾನಂ ಪಹತಂ ತಥಾ, ತಸ್ಸ ಕರಣವಸೇನ, ಓಟ್ಠಾನಿ ಚಾಲೇತ್ವಾ ಪಗುಣಭಾವಕರಣವಸೇನ ಪಾರಂ ಗತೋ, ನ ಅತ್ಥವಿಭಾವನವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಾರಗೂತಿ ಚ ನಿಚ್ಚಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಕಿತನ್ತಸಮಾಸೋ.

‘‘ಸಹ ನಿಘಣ್ಟುನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವಾಕ್ಯಂ ವಿಭತ್ಯನ್ತವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನದಸ್ಸನಂ. ನಿಘಣ್ಟುರುಕ್ಖಾದೀನನ್ತಿ ನಿಘಣ್ಟು ನಾಮ ರುಕ್ಖವಿಸೇಸೋ, ತದಾದಿಕಾನಮತ್ಥಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತೇನ ನಿಘಣ್ಟುರುಕ್ಖಪರಿಯಾಯಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ತಪ್ಪಮುಖೇನ ಸೇಸಪರಿಯಾಯಾನಂ ತತ್ಥ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಸೋ ಗನ್ಥೋ ನಿಘಣ್ಟು ನಾಮ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡೋ, ಕುಸಲತ್ತಿಕೋ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಇಮಿನಾ ಯಥಾರುತಮೇವ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ. ಆಚರಿಯಾ ಪನ ಏವಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ವಚನೀಯವಾಚಕಭಾವೇನ ಅತ್ಥಂ, ಸದ್ದಞ್ಚ ನಿಖಡತಿ ಭಿನ್ದತಿ ವಿಭಜ್ಜ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ನಿಖಣ್ಡು, ಸೋ ಏವ ಖ-ಕಾರಸ್ಸ ಘ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘ನಿಘಣ್ಡೂ’ತಿ ವುತ್ತೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೬), ತದೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯತೋ ಅಞ್ಞನಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾ, ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಮೇತಂ. ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಪನ ಏವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥಾಗತಾನಿ ನಾಮಾನಿ ನಿಸ್ಸೇಸತೋ ಘಟೇನ್ತಿ ರಾಸಿಂ ಕರೋನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿಘಣ್ಟು ನಿಗ್ಗಹಿತಾಗಮೇನಾ’’ತಿ. ವೇವಚನಪ್ಪಕಾಸಕನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದದೀಪಕಂ, ಏಕೇಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನೇಕಪರಿಯಾಯವಚನವಿಭಾವಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಅನೇಕೇಸಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾನಂ ಏಕಸದ್ದವಚನೀಯತಾವಿಭಾವನವಸೇನಪಿ ತಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ಕೋ ಪನೇಸೋತಿ? ಏತರಹಿ ನಾಮಲಿಙ್ಗಾನುಸಾಸನರತನಮಾಲಾಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾದಿ. ವಚೀಭೇದಾದಿಲಕ್ಖಣಾ ಕಿರಿಯಾ ಕಪ್ಪೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪೋ, ತಥೇವ ವಿವಿಧಂ ಕಪ್ಪೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಕಪ್ಪೋ, ಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪೋ ಚ ಸೋ ವಿಕಪ್ಪೋ ಚಾತಿ ಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪವಿಕಪ್ಪೋ. ಸೋ ಹಿ ವಣ್ಣಪದಸಮ್ಬನ್ಧಪದತ್ಥಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಬಹುವಿಕಪ್ಪೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪವಿಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಚ ಗನ್ಥವಿಸೇಸೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕವೀನಂ ಉಪಕಾರಾವಹಂ ಸತ್ಥ’’ನ್ತಿ, ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಕವೀನಂ ಕವಿಭಾವಸಮ್ಪದಾಭೋಗಸಮ್ಪದಾದಿಪಯೋಜನವಸೇನ ಉಪಕಾರಾವಹೋ ಗನ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೋ ಪನೇಸೋತಿ? ಕಬ್ಯಬನ್ಧನವಿಧಿವಿಧಾಯಕೋ ಕಬ್ಯಾಲಙ್ಕಾರಗೀತಾಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರಾದಿ. ಇದಂ ಪನ ಮೂಲಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪಗನ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಹಿ ಮಹಾವಿಸಯೋ ಸತಸಹಸ್ಸಗಾಥಾಪರಿಮಾಣೋ, ಯಂ ‘‘ನಯಚರಿಯಾದಿಪಕರಣ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ವಚನತ್ಥತೋ ಪನ ಕಿಟಯತಿ ಗಮೇತಿ ಞಾಪೇತಿ ಕಿರಿಯಾದಿವಿಭಾಗನ್ತಿ ಕೇಟುಭಂ ಕಿಟ-ಧಾತುತೋ ಅಭಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಉಕಾರೋ. ಅಥ ವಾ ಕಿರಿಯಾದಿವಿಭಾಗಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನತೋ ಕಿಟೇನ್ತೋ ಗಮನ್ತೋ ಓಭೇತಿ ಪೂರೇತೀತಿ ಕೇಟುಭಂ ಕಿಟ-ಸದ್ದೂಪಪದಉಭಧಾತುವಸೇನ. ಅಪಿಚ ಕಿಟನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಕವಯೋ ಬನ್ಧೇಸು ಕೋಸಲ್ಲಮೇತೇನಾತಿ ಕೇಟುಭಂ, ಪುರಿಮನಯೇನೇವೇತ್ಥ ಪದಸಿದ್ಧಿ. ಠಾನಕರಣಾದಿವಿಭಾಗತೋ, ನಿಬ್ಬಚನವಿಭಾಗತೋ ಚ ಅಕ್ಖರಾ ಪಭೇದೀಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಕ್ಖರಪ್ಪಭೇದೋ, ತಂ ಪನ ಛಸು ವೇದಙ್ಗೇಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಪಕರಣದ್ವಯಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾ ಚ ನಿರುತ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖನ್ತಿ ಅಕ್ಖರಸಮಯಮೇತಾಯಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾ, ಅಕಾರಾದಿವಣ್ಣಾನಂ ಠಾನಕರಣಪಯತನಪಟಿಪಾದಕಸತ್ಥಂ. ನಿಚ್ಛಯೇನ, ನಿಸ್ಸೇಸತೋ ವಾ ಉತ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿ, ವಣ್ಣಾಗಮವಣ್ಣವಿಪರಿಯಾಯಾದಿಲಕ್ಖಣಂ. ವುತ್ತಞ್ಚ –

‘‘ವಣ್ಣಾಗಮೋ ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಾಯೋ,

ದ್ವೇ ಚಾಪರೇ ವಣ್ಣವಿಕಾರನಾಸಾ;

ಧಾತುಸ್ಸ ಅತ್ಥಾತಿಸಯೇನ ಯೋಗೋ,

ತದುಚ್ಚತೇ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೪೪; ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೫೦);

ಇಧ ಪನ ತಬ್ಬಸೇನ ಅನೇಕಧಾ ನಿಬ್ಬಚನಪರಿದೀಪಕಂ ಸತ್ಥಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ನಿಬ್ಬಚನವಿಭಾಗತೋಪಿ ಅಕ್ಖರಪಭೇದಭಾವಸ್ಸ ಆಚರಿಯೇಹಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೬) ವುತ್ತತ್ತಾ, ತಮನ್ತರೇನ ನಿಬ್ಬಚನವಿಭಾಗಸ್ಸ ಚ ಬ್ಯಾಕರಣಙ್ಗೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಬ್ಯಾಕರಣಂ, ನಿರುತ್ತಿ ಚ ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಮೇವ ವೇದಙ್ಗಂ ಯಥಾಹು –

‘‘ಕಪ್ಪೋ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಜೋತಿ-ಸತ್ಥಂ ಸಿಕ್ಖಾ ನಿರುತ್ತಿ ಚ;

ಛನ್ದೋವಿಚಿತಿ ಚೇತಾನಿ, ವೇದಙ್ಗಾನಿ ವದನ್ತಿ ಛಾ’’ತಿ.

ತಸ್ಮಾ ಬ್ಯಾಕರಣಙ್ಗೇನ ಅಸಙ್ಕರಭೂತಮೇವ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ನಿಬ್ಬಚನಮಿಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಛಸು ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಸು ವಿಯ ತದುಭಯಸಾಧಾರಣನಿಬ್ಬಚನಂ ವೇದಙ್ಗವಿಸಯತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸಟ್ಠಕಥಾಯ (ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೦) ಆಗತನಿರುತ್ತಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ನಕ್ಖತ್ತರಾಜಾರಿವ ತಾರಕಾನ’’ನ್ತಿ (ಜಾ. ೧.೧.೧೧, ೨೫) ಏತ್ಥ ರ-ಕಾರಾಗಮೋ ವಿಯ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅಕ್ಖರಸ್ಸ ಆಗಮೋ ವಣ್ಣಾಗಮೋ ನಾಮ. ಹಿಂಸನತ್ತಾ ‘‘ಹಿಂಸೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಸೀಹೋ’’ತಿ ಪರಿವತ್ತನಂ ವಿಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಮಕ್ಖರಾನಂ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯವಸೇನ ಪರಿವತ್ತನಂ ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಾಯೋ ನಾಮ. ‘‘ನವಛನ್ನಕೇದಾನಿ ದಿಯ್ಯತೀ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೬.೮೮) ಏತ್ಥ ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ಏ-ಕಾರಾಪಜ್ಜನಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಕ್ಖರಸ್ಸ ಅಞ್ಞಕ್ಖರಾಪಜ್ಜನಂ ವಣ್ಣವಿಕಾರೋ ನಾಮ. ‘‘ಜೀವನಸ್ಸ ಮೂತೋ ಜೀವನಮೂತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಜೀಮೂತೋ’’ತಿ ವ-ಕಾರ ನ-ಕಾರಾನಂ ವಿನಾಸೋ ವಿಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಕ್ಖರಾನಂ ವಿನಾಸೋ ವಣ್ಣವಿನಾಸೋ ನಾಮ. ‘‘ಫರುಸಾಹಿ ವಾಚಾಹಿ ಪಕುಬ್ಬಮಾನೋ, ಆಸಜ್ಜ ಮಂ ತ್ವಂ ವದಸೇ ಕುಮಾರಾ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೧೦.೮೫) ಏತ್ಥ ‘‘ಪಕುಬ್ಬಮಾನೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅಭಿಭವಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥಪಟಿಪಾದನಂ ವಿಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾಯೋಗಂ ವಿಸೇಸತ್ಥಪಟಿಪಾದನಂ ಧಾತೂನಮತ್ಥಾತಿಸಯೇನ ಯೋಗೋ ನಾಮಾತಿ.

ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೋಯೇವ ಸಿಯಾ, ಅಥ ಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಥಬ್ಬಣವೇದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ಆಥಬ್ಬಣವೇದೋ ನಾಮ ಆಥಬ್ಬಣವೇದಿಕೇಹಿ ವಿಹಿತೋ ಪರೂಪಘಾತಕರೋ ಮನ್ತೋ, ಸೋ ಪನ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಭಾವಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಗಣಿತತಾಮತ್ತೇನ ಗಹಿತೋ, ನ ಸರೂಪವಸೇನ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಏತೇಸ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನನ್ತ್ವೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತಞ್ಹಿ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ. ಇತಿಹ ಅಸಾತಿ ಏವಂ ಇಧ ಲೋಕೇ ಅಹೋಸಿ ‘‘ಆಸಾ’’ತಿಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಠೋ, ಸೋಯೇವತ್ಥೋ. ಇಹ ಠಾನೇ ಇತಿ ಏವಂ, ಇದಂ ವಾ ಕಮ್ಮಂ, ವತ್ಥುಂ ವಾ ಆಸ ಇಚ್ಛಾಹೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಮಹಾವಿಸಯತಾದೀಪನತ್ಥಞ್ಚೇತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾವಚನಂ, ಇಮಿನಾ ‘‘ಇತಿಹಾಸಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ಇತಿಹಾಸೋ ತದ್ಧಿತವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇತಿಹ ಆಸ, ಇತಿಹ ಆಸಾ’’ತಿ ಈದಿಸವಚನಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ಇತಿಹಾಸೋ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥದಸ್ಸನನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಪನ ಏವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ‘‘ಇತಿಹ-ಸದ್ದೋ ಪಾರಮ್ಪರಿಯೋಪದೇಸೇ ಏಕೋವ ನಿಪಾತೋ, ಅಸತಿ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅಸೋ, ಇತಿಹ ಅಸೋ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇತಿಹಾಸೋ ಸಮಾಸವಸೇನಾ’’ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇ ‘‘ಇತಿಹ ಅಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ ಪಾರಮ್ಪರಿಯೋಪದೇಸೋ ಅಸ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪುರಾಣಕಥಾಸಙ್ಖಾತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಗನ್ಥವಿಸೇಸಭಾವಮಾಹ, ಭಾರತನಾಮಕಾನಂ ದ್ವೇಭಾತಿಕರಾಜೂನಂ ಯುದ್ಧಕಥಾ, ರಾಮರಞ್ಞೋ ಸೀತಾಹರಣಕಥಾ, ನರಸೀಹರಾಜುಪ್ಪತ್ತಿಕಥಾತಿ ಏವಮಾದಿಪುರಾಣಕಥಾಸಙ್ಖಾತೋ ಭಾರತಪುರಾಣರಾಮಪುರಾಣನರಸೀಹಪುರಾಣಾದಿಗನ್ಥೋ ಇತಿಹಾಸೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ತೇಸಂ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನಂ ವೇದಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವಾಕ್ಯಂ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಜ್ಜತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಪದಂ, ನಾಮಾಖ್ಯಾತೋಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಭಾಗಂ ವಿಭತ್ತಿಯನ್ತಪದಂ. ತದಪಿ ಬ್ಯಾಕರಣೇ ಆಗತಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತದವಸೇಸ’’ನ್ತಿ, ಪದತೋ ಅವಸೇಸಂ ಪಕತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಸದ್ದಲಕ್ಖಣಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ತಂ ಸದ್ದಂ, ತದತ್ಥಞ್ಚ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ ಬ್ಯಾಚಿಕ್ಖತಿ ಏತೇನಾತಿ ಬ್ಯಾಕರಣಂ, ವಿಸೇಸೇನ ವಾ ಆಕರೀಯನ್ತೇ ಪಕತಿಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೀಯನ್ತೇ ಏತ್ಥ, ಅನೇನಾತಿ ವಾ ಬ್ಯಾಕರಣಂ, ಸಾಧುಸದ್ದಾನಮನ್ವಾಖ್ಯಾಯಕಂ ಮುದ್ಧಬೋಧಬ್ಯಾಕರಣ ಸಾರಸ್ಸತಬ್ಯಾಕರಣ ಪಾಣಿನೀಬ್ಯಾಕರಣಚನ್ದ್ರಬ್ಯಾಕರಣಾದಿ ಅಧುನಾಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸತ್ಥಂ. ಅಧೀಯತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಯತಿ. ವೇದೇತೀತಿ ಪರೇಸಂ ವಾಚೇತಿ. ಚ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥದ್ವಯಸಮುಚ್ಚಿನನತ್ಥೋ, ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ ವಾ ಅತ್ಥನ್ತರಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪಿತತ್ತಾ. ವಿಚಿತ್ರಾ ಹಿ ತದ್ಧಿತವುತ್ತಿ. ಪದಕೋತಿ ಬ್ಯಾಕರಣೇಸು ಆಗತಪದಕೋಸಲ್ಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ವೇಯ್ಯಾಕರಣೋತಿ ತದವಸಿಟ್ಠಪಕತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಸದ್ದವಿಧಿಕೋಸಲ್ಲನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಏಕತೋ ಅತ್ಥವಚನಂ. ಏಸಾ ಹಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನಂ. ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಅಪರೋ ನಯೋ – ತೇ ಏವ ವೇದೇ ಪದಸೋ ಕಾಯತೀತಿ ಪದಕೋತಿ. ತತ್ಥ ಪದಸೋತಿ ಗಜ್ಜಬನ್ಧಪಜ್ಜಬನ್ಧಪದೇನ. ಕಾಯತೀತಿ ಕಥೇತಿ ಯಥಾ ‘‘ಜಾತಕ’’ನ್ತಿ, ಇಮಿನಾ ವೇದಕಾರಕಸಮತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಅಜ್ಝಾಯಕೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ.

ಆಯತಿಂ ಹಿತಂ ಬಾಲಜನಸಙ್ಖಾತೋ ಲೋಕೋ ನ ಯತತಿ ನ ಈಹತಿ ಅನೇನಾತಿ ಲೋಕಾಯತಂ. ತಞ್ಹಿ ಗನ್ಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸತ್ತಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ಲೋಕಾ ವಾ ಬಾಲಜನಾ ಆಯತನ್ತಿ ಉಸ್ಸಹನ್ತಿ ವಾದಸ್ಸಾದೇನ ಏತ್ಥಾತಿ ಲೋಕಾಯತಂ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರುದ್ಧಂ, ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ತನೋನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿತಣ್ಡೋ ಡ-ಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ನ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಣ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ವಿರುದ್ಧೇನ ವಾದದಣ್ಡೇನ ತಾಳೇನ್ತಿ ವಾದಿನೋ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿತಣ್ಡೋ ತಡಿ-ಧಾತುವಸೇನ, ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಞ್ಚ ಕತ್ವಾ. ಅದೇಸಮ್ಪಿ ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಾದೀನಂ ವಾದೋ ಪವತ್ತೋ, ತಂ ತೇಸಂ ದೇಸತೋಪಿ ಉಪಚಾರವಸೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಪಹೀಯಮಾನಾ ಪಹೀಯತಿ, ಏತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ, (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೧; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೩; ವಿಭ. ೨೦೪) ವಿಸೇಸೇನ ವಾ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಮನಂ ತಡೇನ್ತಿ ಚಾಲೇನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿತಣ್ಡೋ, ತಂ ವದನ್ತಿ, ಸೋ ವಾದೋ ವಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಿತಣ್ಡವಾದಾ, ತೇಸಂ ಸತ್ಥಂ ತಥಾ. ಲಕ್ಖಣದೀಪಕಸತ್ಥಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ತದ್ಧಿತವಸೇನ ವಾ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಲಕ್ಖಣದೀಪಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಬುದ್ಧಭಾವಾದಿ ಅನೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ, ನಿಗ್ರೋಧಬಿಮ್ಬತಾದಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೇಸಂ ವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ದ್ವಾದಸಸಹಸ್ಸಗನ್ಥಪಮಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಭಾಣವಾರಪ್ಪಮಾಣಾದೀಸು ವಿಯ ಬಾತ್ತಿಂಸಕ್ಖರಗನ್ಥೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಅಟ್ಠಕ್ಖರಾ ಏಕಪದಂ, ಏಕಾ ಗಾಥಾ ಚತುಪ್ಪದಂ;

ಗಾಥಾ ಚೇಕಾ ಮತೋ ಗನ್ಥೋ, ಗನ್ಥೋ ಬಾತ್ತಿಂಸತಕ್ಖರೋ’’ತಿ.

ದ್ವಾದಸಹಿ ಗುಣಿತಸಹಸ್ಸಬಾತ್ತಿಂಸಕ್ಖರಗನ್ಥಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಲಕ್ಖಣಸತ್ಥೇ, ಆಧಾರೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ ಯಥಾ ‘‘ರುಕ್ಖೇ ಸಾಖಾ’’ತಿ. ಸೋಳಸ ಚ ಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಸೋಳಸಸಹಸ್ಸಂ, ಸೋಳಸಾಧಿಕಸಹಸ್ಸಗಾಥಾಪರಿಮಾಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಆಧಾರಾಧೇಯ್ಯವಚನಂ ಸೂಪಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ. ಪಧಾನವಸೇನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಲಕ್ಖಣದೀಪನತೋ ಬುದ್ಧಮನ್ತಾ ನಾಮ. ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದೀನಮ್ಪಿ ಹಿ ಲಕ್ಖಣಂ ತತ್ಥ ದೀಪಿತಮೇವ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇಸಂ ವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

‘‘ಅನೂನೋ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ’’ತಿ ಅತ್ಥಮತ್ತದಸ್ಸನಂ, ಸದ್ದತೋ ಪನ ಅಧಿಗತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕೋ ಪನೇಸ ಅವಯೋತಿ ಅನುಯೋಗಮಪನೇತಿ ‘‘ಅವಯೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅಯಮೇತ್ತಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯೋ ತಾನಿ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ‘‘ವಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯೋ ಪನ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ಅವಯೋ ನಾಮ. ಯೋ ಚ ಅವಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ‘‘ದ್ವೇ ಪಟಿಸೇಧಾ ಪಕತಿಯತ್ಥಗಮಕಾ’’ತಿ ಞಾಯೇನ ವಯೋ ಏವಾತಿ. ವಯತೀತಿ ಹಿ ವಯೋ, ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅಪರಿಕಿಲಮನ್ತೋ ಅವಿತ್ಥಾಯನ್ತೋ ತೇ ಗನ್ಥೇ ಸನ್ತಾನೇ ಪಣೇತಿ ಬ್ಯವಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಪನ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾನಯೋ (ಪಾರಾ. ೮೪) – ಅನವಯೋತಿ ಅನು ಅವಯೋ, ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಉ-ಕಾರಲೋಪೋ, ಅನು ಅನು ಅವಯೋ ಅನೂನೋ, ಪರಿಪುಣ್ಣಸಿಪ್ಪೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಯೋತಿ ಹಿ ಹಾನಿ ‘‘ಆಯವಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಗನ್ಥೇಸು ವಯೋ ಊನತಾತಿ ಅವಯೋ, ಅನು ಅನು ಅವಯೋ ಅನವಯೋತಿ.

‘‘ಅನುಞ್ಞಾತೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಾಧನವಸೇನ, ‘‘ಪಟಿಞ್ಞಾತೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಚ ಕತ್ತುಸಾಧನವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆಚರಿಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸ್ಸ. ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಯಮಹಂ ಜಾನಾಮಿ, ತಂ ತ್ವಂ ಜಾನಾಸೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅನುಜಾನನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ, ‘‘ಯಂ ತ್ವಂ ಜಾನಾಸಿ, ತಮಹಂ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಪಟಿಜಾನನಾಕಾರದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯಂ ಅಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ‘‘ಆಮ ಆಚರಿಯಾ’’ತಿ ಹಿ ಯಥಾಗತಂ ಪಟಿಜಾನನವಚನಮೇವ ಅತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಯನ್ತಿ ತೇವಿಜ್ಜಕಂ ಪಾವಚನಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ. ಪಟಿವಚನದಾನಮೇವ ಪಟಿಞ್ಞಾ ತಥಾ, ತಾಯ ಸಯಮೇವ ಪಟಿಞ್ಞಾತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸಕೇ’’ತಿಆದಿ ಅನುಜಾನನಪಟಿಜಾನನಾಧಿಕಾರದಸ್ಸನಂ. ಅದೇಸಸ್ಸಪಿ ದೇಸಮಿವ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕತರಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಸಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಸಕಂ. ಆಚರಿಯಾನಂ ಪರಮ್ಪರತೋ, ಪರಮ್ಪರಭೂತೇಹಿ ವಾ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಆಗತಂ ಆಚರಿಯಕಂ. ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ, ತಾಸಂ ಸಮೂಹೋ ತೇವಿಜ್ಜಕಂ, ವೇದತ್ತಯಂ. ಪಧಾನಂ ವಚನಂ, ಪಕಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಅಟ್ಠಕಾದೀನಂ ವಚನಂ ಪಾವಚನಂ.

೨೫೭. ಇದಾನಿ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಪೋಕ್ಖರಸಾತೀ ಅಮ್ಬಟ್ಠಂ ಮಾಣವಂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ತಾತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಮಬ್ರ್ವಿ, ತದಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಏಸ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಉಗ್ಗತಸ್ಸಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪಾಕಟಸ್ಸ ಕಿತ್ತಿಮತೋ ಪೋರಾಣಜನಸ್ಸ. ಬಹೂ ಜನಾತಿ ಪೂರಣಕಸ್ಸಪಾದಯೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಏಕಚ್ಚನ್ತಿ ಖತ್ತಿಯಾದಿಜಾತಿಮನ್ತಂ, ಲೋಕಸಮ್ಮತಂ ವಾ ಜನಂ. ಗರೂತಿ ಭಾರಿಯಂ, ಅತ್ತಾನಂ ತತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಅಪಗಮನಮತ್ತಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕರಂ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ತದುತ್ತರಿ ಕರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅನತ್ಥೋ ನಾಮ ತಥಾಪಗಮನಾದಿನಾ ನಿನ್ದಾಬ್ಯಾರೋಸಉಪಾರಮ್ಭಾದಿ.

‘‘ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಸದ್ದಯೋಗೇನ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥವಸೇನೇವ ‘‘ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ‘‘ತಂ ಭವನ್ತಂ, ತಥಾ ಸನ್ತಂಯೇವಾ’’ತಿ ಪದೇಸುಪಿ ತಸ್ಸ ಅನುಪಯೋಗತ್ತಾ ತದತ್ಥವಸೇನೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಭೋತೋ’’ತಿಆದಿನಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಧಾಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತಥಾ ಸತೋಯೇವಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಅರಹತಾದಿನಾ ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಸನ್ತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಏವ ತಸ್ಸ ಭವತೋ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸದ್ದೋ ಯದಿ ವಾ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ ತಂ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ತಥಾ ಸನ್ತಂಯೇವಾತಿ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವೇನ ವಚನಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸಿಟ್ಠತಾಪರಿಕಪ್ಪನೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಸ್ಸ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ತಥಾ ಸತೋಯೇವಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಯದಿ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಸಂಸಯತ್ಥೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾನಂ ಸಂಸಯಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ಚ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ ತೇಸು ಏಕಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬತ್ತಾ. ಸದ್ದವಿದೂ ಪನ ಏವಂ ವದನ್ತಿ – ‘‘ಇಮಸ್ಸ ವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಮುಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಯದಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಚ ಉಭೋಪಿ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥಾಯೇವ. ಯದಿ-ಸದ್ದೋಪಿ ಹಿ ‘‘ಯಂ ಯದೇವ ಪರಿಸಂ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ ಯದಿ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಂ ಯದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಿಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೫.೩೪) ವಾ-ಸದ್ದತ್ಥೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಅಪ್ಪಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಆಯು, ಇದಾನೇತರಹಿ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಚ ಇಧ ಸಮಾನತ್ಥಸದ್ದಪಯೋಗೋತಿ. ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಯದಿ ವಾ ನೋ ತಥಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ಸನ್ತಂಯೇವ ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬಜ್ಝಿತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ನನು ‘‘ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ ಪದೇಯೇವ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಸಿಯಾ, ನ ಏತ್ಥಾತಿ ಚೋದನಾಯ ‘‘ಇಧಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಅನುಪಯೋಗತ್ತಾ, ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧವಿಸೇಸಭಾವೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವಾ ಇಧಾಪಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥವಸೇನೇವ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ತಥಾ, ಅಭಿಸದ್ದೋ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನಮೇವ ವಾ ಅತ್ಥೋ ತಥಾ, ಸೋಯೇವತ್ಥೋ. ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಸದ್ದಯೋಗೋ ಹೋತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಅತ್ಥಯೋಗೋಪೀತಿ.

೨೫೮. ಭೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯಂ ಆಲಪತಿ. ಯಥಾ-ಸದ್ದಂ ಸಾತ್ಥಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಹ ಪಾಠಸೇಸೇನ ಯೋಜೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸೋತಿ ಭಗವಾ. ಪುರಿಮನಯೇ ಆಕಾರತ್ಥಜೋತನಯಥಾ-ಸದ್ದಯೋಗ್ಯತೋ ಕಥನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾಮತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ತದಯೋಗ್ಯತೋ ‘‘ಆಕಾರಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಬಾಹಿರಕಸಮಯೇ ಆಚರಿಯಮ್ಹಿ ಉಪಜ್ಝಾಯಸಮುದಾಚಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥ ನಂ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ’’ತಿ, ಉಪಜ್ಝಾಯಸಞ್ಞಿತೋ ಆಚರಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಾಮಞ್ಚ ಮನ್ತೋ, ಬ್ರಹ್ಮಂ, ಕಪ್ಪೋತಿ ತಿಬ್ಬಿಧೋ ವೇದೋ, ತಥಾಪಿ ಅಟ್ಠಕಾದಿ ವುತ್ತಂ ಪಧಾನಭೂತಂ ಮೂಲಂ ಮನ್ತೋ, ತದತ್ಥವಿವರಣಮತ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಂ, ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಯಞ್ಞಕಿರಿಯಾವಿಧಾನಂ ಕಪ್ಪೋತಿ ಮನ್ತಸ್ಸೇವ ಪಧಾನಭಾವತೋ, ಇತರೇಸಞ್ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸಯೇನೇವ ಜಾತತ್ತಾ ಮನ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಬ್ರಹ್ಮಕಪ್ಪಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಸಿದ್ಧಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತೀಸು ವೇದೇಸೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಮನ್ತೋತಿ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಾದೀಹಿ ಇಸೀಹಿ ವುತ್ತಮೂಲವೇದಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ, ವೇದೋತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವೇದೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಲಕ್ಖಣದೀಪಕಾನಿ ಮನ್ತಪದಾನಿ. ಪಜ್ಜಗಜ್ಜಬನ್ಧಪವೇಸನವಸೇನ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಸೇನೇವಾತಿ ವೇದವಾಚಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಲಿಙ್ಗೇನೇವ. ವೇದೇತಿ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಮನ್ತೇ. ಮಹೇಸಕ್ಖಾ ಸತ್ತಾತಿ ಮಹಾಪುಞ್ಞವನ್ತೋ ಪಣ್ಡಿತಸತ್ತಾ. ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತಿ ಇತಿ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ವಾಚೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತೇನಾತಿ ತಥಾ ವಾಚನತೋ. ಪುಬ್ಬೇತಿ ‘‘ತಥಾಗತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಧರಮಾನಕಾಲೇ. ಅಜ್ಝಾಯಿತಬ್ಬವಾಚೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪಾಕಟಾ ಭವನ್ತಿ. ಏಕಗಾಥಾದ್ವಿಗಾಥಾದಿವಸೇನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಲಕ್ಖಣಮನ್ತಾಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಪಿ ವೇದಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಞ್ಞಾಣಭಾವೇನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತಿ ಏವಾತಿ ಆಚರಿಯೇನ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೮) ವುತ್ತಂ.

ಬುದ್ಧಭಾವಪತ್ಥನಾ ಪಣಿಧಿ, ಪಾರಮೀಸಮ್ಭರಣಂ ಸಮಾದಾನಂ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಿಪಞ್ಞಾ ಞಾಣಂ. ‘‘ಪಣಿಧಿಮಹತೋ ಸಮಾದಾನಮಹತೋತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಮಹನ್ತಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೮) ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಕರುಣಾ ಆದಿ ಯೇಸಂ ಸದ್ಧಾಸೀಲಾದೀನಂ ತೇ ಕರುಣಾದಯೋ, ತೇ ಏವ ಗುಣಾ ಕರುಣಾದಿಗುಣಾ, ಪಣಿಧಿ ಚ ಸಮಾದಾನಞ್ಚ ಞಾಣಞ್ಚ ಕರುಣಾದಿಗುಣಾ ಚ, ತೇಹಿ ಮಹನ್ತೋ ಪಣಿಧಿಸಮಾದಾನಞಾಣಕರುಣಾದಿಗುಣಮಹನ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಹಿ ದ್ವನ್ದತೋಪರತ್ತಾ ಮಹನ್ತಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೀಯತೀತಿ. ಅಪಿಚ ಪಣಿಧಿ ಚ ಸಮಾದಾನಞ್ಚ ಞಾಣಞ್ಚ ಕರುಣಾ ಚ, ತಮಾದಿ ಯೇಸಂ ತೇ ತಥಾ, ತೇಯೇವ ಗುಣಾ, ತೇಹಿ ಮಹನ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನೇನಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸೂಪಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಪಣಿಧಿಮಹನ್ತತಾದಿ ಚಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಂಸ (ಬು. ವಂ. ೯ ಆದಯೋ) ಚರಿಯಾಪಿಟಕಾದಿ (ಚರಿಯಾ. ೧ ಆದಯೋ) ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮಹಾಪದಾನಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಜಾತಿಗೋತ್ತಕುಲಪದೇಸಾದಿವಸೇನ ಮಹನ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೩) ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಜಾತಿ. ‘‘ಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋ, ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಗೋತ್ತಂ. ‘‘ಪೋಣಿಕಾ, ಚಿಕ್ಖಲ್ಲಿಕಾ, ಸಾಕಿಯಾ, ಕೋಲಿಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಕುಲಪದೇಸೋ, ತದೇತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಇಧ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ‘‘ದ್ವೇಯೇವ ಗತಿಯೋ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತೀತಿ.

ನಿಟ್ಠಾತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯೋ ಸಿದ್ಧಿಯೋ. ನನ್ವಾಯಂ ಗತಿ-ಸದ್ದೋ ಅನೇಕತ್ಥೋ, ಕಸ್ಮಾ ನಿಟ್ಠಾಯಮೇವ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ‘‘ಕಾಮಞ್ಚಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಭವಭೇದೇತಿ ನಿರಯಾದಿಭವವಿಸೇಸೇ. ಸೋ ಹಿ ಸುಚರಿತದುಚ್ಚರಿತಕಮ್ಮೇನ ಸತ್ತೇಹಿ ಉಪಪಜ್ಜನವಸೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ಗತಿ. ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗತಿ, ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ. ಗಮತಿ ಯಥಾಸಭಾವಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಗತಿ. ಪಞ್ಞಾ, ಗಮನಂ ಬ್ಯಾಪನಂ ಗತಿ, ವಿಸ್ಸಟಭಾವೋ, ಸೋ ಪನ ಇತೋ ಚ ಏತ್ತೋ ಚ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತತಾವ. ಗಮನಂ ನಿಪ್ಫತ್ತನಂ ಗತಿ, ನಿಟ್ಠಾ, ಅಜ್ಝಾಸಯಪಟಿಸರಣತ್ಥಾಪಿ ನಿದಸ್ಸನನಯೇನ ಗಹಿತಾ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಇಮೇಸಂ ಖೋ ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸೀಲವನ್ತಾನಂ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಾನಂ ನೇವ ಜಾನಾಮಿ ಆಗತಿಂ ವಾ ಗತಿಂ ವಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೫೦೮) ಏತ್ಥ ಅಜ್ಝಾಸಯೇ ವತ್ತತಿ, ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತೋ ಗತೀ’’ತಿ (ಪರಿ. ೩೩೯) ಏತ್ಥ ಪಟಿಸರಣೇ, ಪರಾಯಣೇ ಅಪಸ್ಸಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗಚ್ಛತಿ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಗತಿ, ಅಜ್ಝಾಸಯೋ. ಗಚ್ಛತಿ ಅವಚರತಿ, ಅವಚರಣವಸೇನ ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗತಿ, ಪಟಿಸರಣಂ. ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿಸಞ್ಞುತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಅರಹತೋ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಪಟಿಸರಣಂ, ಇಧ ಪನ ನಿಟ್ಠಾಯಂ ವತ್ತತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ತದಞ್ಞೇಸಮವಿಸಯತ್ತಾ.

ನನು ದ್ವಿನ್ನಂ ನಿಪ್ಫತ್ತೀನಂ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ವಿಸದಿಸಾನೇವ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇಸಂ ಸದಿಸಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಚೋದನಾಲೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸೋಧೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಮಾನೇಪಿ ನಿಗ್ರೋಧಬಿಮ್ಬತಾದಿಲಕ್ಖಣಭಾವೇ ಅತ್ಥೇವ ಕೋಚಿ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ತೇಹೇವ ಬುದ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಯಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸುವಿಸದಾನಿ, ಸುಪರಿಬ್ಯತ್ತಾನಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಚಕ್ಕವತ್ತೀನ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೮) ಪಕಾಸಿತೋ. ಜಾಯನ್ತಿ ಭಿನ್ನೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇಸು ಅಭಿನ್ನಧೀಸದ್ದಾ ಏತಾಯಾತಿ ಜಾತಿ, ಲಕ್ಖಣಭಾವಮತ್ತಂ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಸಬಲಾದೀಸು ಭಿನ್ನೇಸು, ಯಾಯ ವತ್ತನ್ತುಭಿನ್ನಧೀ;

ಸದ್ದಾ ಸಾ ಜಾತಿರೇಸಾ ಚ, ಮಾಲಾಸುತ್ತಮಿವನ್ವಿತಾ’’ತಿ.

ತಸ್ಮಾ ಲಕ್ಖಣತಾಮತ್ತೇನ ಸಮಾನಭಾವತೋ ವಿಸದಿಸಾನಿಪಿ ತಾನಿಯೇವ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನಿಪ್ಫತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸದಿಸಾನಿ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ತಾನಿ ಬುದ್ಧನಿಪ್ಫತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ನಾಮಾತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಧಿಆಪುಬ್ಬವಸಯೋಗೇ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಗಾರೇ ವಸತೀ’’ತಿ ಚತೂಹಿ ಅಚ್ಛರಿಯಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಅಭಿರೂಪತಾ, ದೀಘಾಯುಕತಾ, ಅಪ್ಪಾಬಾಧತಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾನಂ ಪಿಯಮನಾಪತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಅಚ್ಛರಿಯಸಭಾವಭೂತಾಹಿ ಇದ್ಧೀಹಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ರಾಜಾ ಆನನ್ದ, ಮಹಾಸುದಸ್ಸನೋ ಚತೂಹಿ ಇದ್ಧೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಹೋಸಿ. ಕತಮಾಹಿ ಚತೂಹಿ ಇದ್ಧೀಹಿ? ಇಧಾನನ್ದ, ರಾಜಾ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನೋ ಅಭಿರೂಪೋ ಅಹೋಸಿ ದಸ್ಸನೀಯೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೫೨).

ಚೇತಿಯಜಾತಕೇ (ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೩.೮.೪೪) ಆಗತನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಏವಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಸರೀರತೋ ಚನ್ದನಗನ್ಧೋ ವಾಯತಿ, ಅಯಂ ಏಕಾ ಇದ್ಧಿ. ಮುಖತೋ ಉಪ್ಪಲಗನ್ಧೋ ವಾಯತಿ, ಅಯಂ ದುತಿಯಾ. ಚತ್ತಾರೋ ದೇವಪುತ್ತಾ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಖಗ್ಗಹತ್ಥಾ ಆರಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಅಯಂ ತತಿಯಾ. ಆಕಾಸೇನ ವಿಚರತಿ, ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೀ’’ತಿ. ಅನಾಗತವಂಸಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಪನ ‘‘ಅಭಿರೂಪಭಾವೋ ಏಕಾ ಇದ್ಧಿ, ಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾ ಗಹಣಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತಭಾವೋ ದುತಿಯಾ, ಯಾವತಾಯುಕಮ್ಪಿ ಸಕಲಲೋಕಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾತಿತ್ತಿಕಭಾವೋ ತತಿಯಾ, ಆಕಾಸಚಾರಿಭಾವೋ ಚತುತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾ ಗಹಣಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತಭಾವೋತಿ ಸಮವಿಪಾಚನಿಯಾ ಕಮ್ಮಜತೇಜೋಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನತಾ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಭುತ್ತಮತ್ತೋವ ಆಹಾರೋ ಜೀರತಿ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಪುಟಭತ್ತಂ ವಿಯ ತಥೇವ ತಿಟ್ಠತಿ, ಉಭೋಪೇತೇ ನ ಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಪುನ ಭತ್ತಕಾಲೇ ಭತ್ತಚ್ಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವ, ಅಯಂ ಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ನಾಮ, ತಥಾರೂಪತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹೀತಿ ದಾನಂ, ಪಿಯವಚನಂ, ಅತ್ಥಚರಿಯಾ, ಸಮಾನತ್ತತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೋಪಾಯೇಹಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ದಾನಞ್ಚ ಪೇಯ್ಯವಜ್ಜಞ್ಚ, ಅತ್ಥಚರಿಯಾ ಚ ಯಾ ಇಧ;

ಸಮಾನತ್ತತಾ ಚ ಧಮ್ಮೇಸು, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ;

ಏತೇ ಖೋ ಸಙ್ಗಹಾ ಲೋಕೇ, ರಥಸ್ಸಾಣೀವ ಯಾಯತೋ.

ಏತೇ ಚ ಸಙ್ಗಹಾ ನಾಸ್ಸು, ನ ಮಾತಾ ಪುತ್ತಕಾರಣಾ;

ಲಭೇಥ ಮಾನಂ ಪೂಜಂ ವಾ, ಪಿತಾ ವಾ ಪುತ್ತಕಾರಣಾ.

ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಙ್ಗಹಾ ಏತೇ, ಸಮಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ;

ತಸ್ಮಾ ಮಹತ್ತಂ ಪಪ್ಪೋನ್ತಿ, ಪಾಸಂಸಾ ಚ ಭವನ್ತಿ ತೇ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೭೩);

ರಞ್ಜನತೋತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ರಞ್ಜನತೋ, ನ ರಾಗವಸೇನ, ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಜನನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಜಾತಿ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರಾಜೂನಂ ಸಮಞ್ಞಾ ತಥಾ ಅಕರೋನ್ತಾನಮ್ಪಿ ವಿಲೀವಬೀಜನಾದೀಸು ತಾಲವಣ್ಟವೋಹಾರೋ ವಿಯ ರುಳ್ಹಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಚ್ಛರಿಯಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ಅಸಾಧಾರಣನಿಬ್ಬಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಸದ್ದಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಅನೇಕಧಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಧಾನಭೂತಂ ವಚನತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಕರತನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇದಮೇವ ಹಿ ಪಧಾನಂ ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಪವತ್ತನಮನ್ತರೇನ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಭಾವಾನಾಪತ್ತಿತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಹೋತೀತಿ? ಏಕಙ್ಗುಲದ್ವಙ್ಗುಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ಚಕ್ಕರತನೇ ಆಕಾಸಂ ಅಬ್ಭುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಪವತ್ತೇ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೪೩; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೨೫೬). ಯಸ್ಮಾ ಪನ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾ ವಾಮಹತ್ಥೇನ ಹತ್ಥಿಸೋಣ್ಡಸದಿಸಪನಾಳಿಂ ಸುವಣ್ಣಭಿಙ್ಕಾರಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣಹತ್ಥೇನ ಚಕ್ಕರತನಂ ಉದಕೇನ ಅಬ್ಭುಕ್ಕಿರಿತ್ವಾ ‘‘ಪವತ್ತತು ಭವಂ ಚಕ್ಕರತನಂ, ಅಭಿವಿಜಿನಾತು ಭವಂ ಚಕ್ಕರತನ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೪) ವಚನೇನ ಚಕ್ಕರತನಂ ವೇಹಾಸಂ ಅಬ್ಭುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಪವತ್ತೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸಂ ಪವತ್ತಾಪನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚಕ್ಕರತನಂ ವತ್ತೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾಹ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಆನನ್ದ ರಾಜಾ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನೋ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ…ಪೇ… ಚಕ್ಕರತನಂ ಅಬ್ಭುಕ್ಕಿರಿ ‘ಪವತ್ತತು ಭವಂ ಚಕ್ಕರತನ’ನ್ತಿ’’ಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೪). ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಚಕ್ಕಸದ್ದೋ ಚಕ್ಕರತನೇಯೇವ ವತ್ತತಿ ಅಥ ಖೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕಾದೀಸುಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂತದತ್ಥವಾಚಕಸದ್ದಸಾಮತ್ಥಿಯತೋಪಿ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕೇಹೀತಿ –

‘‘ಪತಿರೂಪೇ ವಸೇ ದೇಸೇ, ಅರಿಯಮಿತ್ತಕರೋ ಸಿಯಾ;

ಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಪುಬ್ಬೇ ಪುಞ್ಞಕತೋ ನರೋ;

ಧಞ್ಞಂ ಧನಂ ಯಸೋ ಕಿತ್ತಿ, ಸುಖಞ್ಚೇತಂಧಿವತ್ತತೀ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೪.೩೧) –

ವುತ್ತೇಹಿ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕೇಹಿ. ವತ್ತತೀತಿ ಪವತ್ತತಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪರೂಪರಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಂ ವಾ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ತೇಹೀತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕೇಹಿ. ಪರನ್ತಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ, ಯಥಾ ಸಯಂಸದ್ದೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತುತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತಕೋ, ತಥಾ ಪರಂಸದ್ದೋಪಿ ಹೇತುಕತ್ತುತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವತ್ತೇತೀತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪರೂಪರಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಂ ವಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಾಪೇತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ರಾಜಾ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನೋ ಏವಮಾಹ ‘ಪಾಣೋ ನ ಹನ್ತಬ್ಬೋ, ಅದಿನ್ನಂ ನ ಆದಾತಬ್ಬಂ, ಕಾಮೇಸು ಮಿಚ್ಛಾ ನ ಚರಿತಬ್ಬಾ, ಮುಸಾ ನ ಭಣಿತಬ್ಬಾ, ಮಜ್ಜಂ ನ ಪಾತಬ್ಬಂ, ಯಥಾಭುತ್ತಞ್ಚ ಭುಞ್ಜಥಾ’ತಿ. ಯೇ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಪಟಿರಾಜಾನೋ, ತೇ ರಞ್ಞೋ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅನುಯನ್ತಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೪).

ಇರಿಯಾಪಥಚಕ್ಕಾನನ್ತಿ ಇರಿಯಾಪಥಭೂತಾನಂ ಚಕ್ಕಾನಂ. ಇರಿಯಾಪಥೋಪಿ ಹಿ ‘‘ಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಚತುಚಕ್ಕಂ ನವದ್ವಾರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೯, ೧೦೯). ಯಥಾಹ –

‘‘ರಥಙ್ಗೇ ಲಕ್ಖಣೇ ಧಮ್ಮೋ-ರಚಕ್ಕೇಸ್ವಿರಿಯಾಪಥೇ;

ಚಕ್ಕಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಚಕ್ಕ-ರತನೇ ಮಣ್ಡಲೇ ಬಲೇ;

ಕುಲಾಲಭಣ್ಡೇ ಆಣಾಯ-ಮಾಯುಧೇ ದಾನರಾಸಿಸೂ’’ತಿ.

ವತ್ತೋತಿ ಪವತ್ತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ, ಇಮಿನಾವ ಇರಿಯಾಪಥಚಕ್ಕಂ ವತ್ತೇತಿ ಪರಹಿತಾಯ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ನಿಬ್ಬಚನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನತ್ತಾ. ತಥಾ ಚಾಹ –

‘‘ಅಥ ಖೋ ತಂ ಆನನ್ದ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪುರತ್ಥಿಮಂ ದಿಸಂ ಪವತ್ತಿ, ಅನ್ವದೇವ ರಾಜಾ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನೋ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಯಾ ಸೇನಾಯ. ಯಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ, ಪದೇಸೇ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ, ತತ್ಥ ರಾಜಾ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನೋ ವಾಸಂ ಉಪಗಚ್ಛಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಯಾ ಸೇನಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೪).

ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಆಣಾಸಙ್ಖಾತಂ ಚಕ್ಕಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಧಮ್ಮೇನೇವ ಚಕ್ಕಂ ವತ್ತೇತಿ, ತಂ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕಂ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯಂ ಕೇನಚಿ ಮನುಸ್ಸಭೂತೇನ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇನ ಪಾಣಿನಾ. ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಅತ್ಥಞ್ಞೂ ಚ ಹೋತಿ, ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ ಚ ಮತ್ತಞ್ಞೂ, ಚ ಕಾಲಞ್ಞೂ ಚ ಪರಿಸಞ್ಞೂ ಚ. ಇಮೇಹಿ ಖೋ…ಪೇ… ಪಾಣಿನಾ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೩೧).

ಖತ್ತಿಯಮಣ್ಡಲಾದಿಸಞ್ಞಿತಂ ಚಕ್ಕಂ ಸಮೂಹಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತೇತಿ ಅನುವತ್ತೇತೀತಿಪಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಯೇ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಪಟಿರಾಜಾನೋ, ತೇ ರಞ್ಞೋ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅನುಯನ್ತಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೪). ಚಕ್ಕಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ತತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿಪಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ದೇವ ಕುಮಾರಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ ಜಾತಾನಿ ಸಹಸ್ಸಾರಾನಿ ಸನೇಮಿಕಾನಿ ಸನಾಭಿಕಾನಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಾನೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೫). ಚಕ್ಕಂ ಮಹನ್ತಂ ಕಾಯಬಲಂ ವತ್ತತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿಪಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ದೇವ ಕುಮಾರೋ ಸತ್ತುಸ್ಸದೋ…ಪೇ… ಅಯಞ್ಹಿ ದೇವ ಕುಮಾರೋ ಸೀಹಪುಬ್ಬದ್ಧಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೫). ತೇನ ಹಿಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣೇನ ಮಹಬ್ಬಲಭಾವೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಚಕ್ಕಂ ದಸವಿಧಂ, ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ವಾ ವತ್ತಧಮ್ಮಂ ವತ್ತತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಹಿ ತೇ ತಾತ ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪೇತ್ತಿಕಂ ದಾಯಜ್ಜಂ, ಇಙ್ಘ ತ್ವಂ ತಾತ ಅರಿಯೇ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತೇ ವತ್ತಾಹೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೮೩). ಚಕ್ಕಂ ಮಹನ್ತಂ ದಾನಂ ವತ್ತೇತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿಪಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ. ವುತ್ತಞ್ಚ –

‘‘ಪಟ್ಠಪೇಸಿ ಖೋ ಆನನ್ದ ರಾಜಾ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನೋ ತಾಸಂ ಪೋಕ್ಖರಣೀನಂ ತೀರೇ ಏವರೂಪಂ ದಾನಂ ಅನ್ನಂ ಅನ್ನತ್ಥಿಕಸ್ಸ, ಪಾನಂ ಪಾನತ್ಥಿಕಸ್ಸ, ವತ್ಥಂ ವತ್ಥತ್ಥಿಕಸ್ಸ, ಯಾನಂ ಯಾನತ್ಥಿಕಸ್ಸ, ಸಯನಂ ಸಯನತ್ಥಿಕಸ್ಸ, ಇತ್ಥಿಂ ಇತ್ಥಿತ್ಥಿಕಸ್ಸ, ಹಿರಞ್ಞಂ ಹಿರಞ್ಞತ್ಥಿಕಸ್ಸ, ಸುವಣ್ಣಂ ಸುವಣ್ಣತ್ಥಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೫೪).

ರಾಜಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ ತದಞ್ಞಸಾಧಾರಣತೋ. ಚಕ್ಕವತ್ತೀತಿ ವಿಸೇಸಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತೋ. ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಞಾಯೇ, ಸಮೋ ಏವ ಚ ಞಾಯೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾಯೇನ ಸಮೇನಾ’’ತಿ. ವತ್ತತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಚರತೀ’’ತಿ ಅವುತ್ತೇಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಸೇಸೇ ಅವಟ್ಠಾನತೋ, ವಿಸೇಸತ್ಥಿನಾ ಚ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸದತ್ಥಪರತ್ಥೇ’’ತಿ ಯೋಜೀಯತಿ. ಪದೇಸಗ್ಗಹಣೇ ಹಿ ಅಸತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿಪ್ಪದೇಸತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ದಿಕ್ಖಿತೋ ನ ದದಾತೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಾ ಧಮ್ಮೇನೇವ ರಜ್ಜಮಧಿಗಚ್ಛತಿ, ನ ಅಧಮ್ಮೇನ ಪರೂಪಘಾತಾದಿನಾ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮೇನ ರಜ್ಜಂ ಲಭಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ, ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಚ ಞಾಯೇನ, ಕುಸಲಧಮ್ಮೇನ ವಾ. ರಞ್ಞೋ ಭಾವೋ ರಜ್ಜಂ, ಇಸ್ಸರಿಯಂ.

ಪರೇಸಂ ಹಿತೋಪಾಯಭೂತಂ ಧಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಚರತೀತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಿಕೋ. ಅತ್ತನೋ ಹಿತೋಪಾಯಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋ, ಚರಕೋ ವಾ ರಾಜಾತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾತಿ ಇಮಂ ಸವಿಸೇಸಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪರಹಿತಧಮ್ಮಕರಣೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅಯಂ ಪನ ಮಹಾಪದಾನಟ್ಠಕಥಾನಯೋ – ದಸವಿಧೇ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ, ಅಗತಿರಹಿತೇ ವಾ ರಾಜಧಮ್ಮೇ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಧಮ್ಮಿಕೋ; ತೇನೇವ ಧಮ್ಮೇನ ಲೋಕಂ ರಞ್ಜೇತೀತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇವ ಹಿ ಇದಂ ಪದದ್ವಯನ್ತಿ. ಆಚರಿಯೇನ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಂ ಚರತಿ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ಧಮ್ಮೋ ಏತಸ್ಸ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮಿಕೋ, ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತತ್ತಾ ಧಮ್ಮೋ ಚ ಸೋ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಜಾ ಚಾತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೮). ‘‘ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ‘‘ಚಾತುರನ್ತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಚತುದೀಪಿಸ್ಸರತಂ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಾತುರನ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಚತ್ತಾರೋ ಸಮುದ್ದಾ ಅನ್ತಾ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಚಾತುರನ್ತಾ, ಪಥವೀ. ಸಾ ಹಿ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಪುರತ್ಥಿಮಸಮುದ್ದಾದಿಚತುಸಮುದ್ದಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ಏವಂ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತುಸಮುದ್ದ ಅನ್ತಾಯಾ’’ತಿ, ಸಾ ಪನ ಅವಯವಭೂತೇಹಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೇಹಿ ದೀಪೇಹಿ ವಿಭೂಸಿತಾ ಏಕಲೋಕಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪಥವೀಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧದೀಪವಿಭೂಸಿತಾಯ ಪಥವಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ, ಪರಿಹರನ್ತಿ ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ವಿರೋಚನಾ;

ಸಬ್ಬೇವ ದಾಸಾ ಮನ್ಧಾತು, ಯೇ ಚ ಪಾಣಾ ಪಥವಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಚತುದೀಪವಿಭೂಸಿತಾಯಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಚತುಬ್ಬಿಧದೀಪವಿಭೂಸಿತಾಯಾತಿ ವಿಧಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಞ್ಚಸತಪರಿತ್ತದೀಪಾನಮ್ಪಿ ಮಹಾದೀಪೇಯೇವ ಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಸದ್ದಾತಿರಿತ್ತೇನ ಅತ್ಥಾತಿರಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ, ಕೋಟ್ಠಾಸವಾಚಕೇನ ವಾ ವಿಧಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಭಾಗಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕೋಪಾದಿಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಕಾಮಮೋಹಮಾನಮದಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ವಿಜೇತೀತಿ ತಂಕಾಲಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ, ವಿಜಿತವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸದ್ದವಿದೂ ಹಿ ಅತೀತೇ ತಾವೀಸದ್ದಮಿಚ್ಛನ್ತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬರಾಜಾನೋ ವಿಜೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಕಾಮಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಕೇನಚಿ ಯುದ್ಧಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಯುದ್ಧೇನ ಪನ ಸಾಧೇತಬ್ಬಸ್ಸ ವಿಜಯಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ‘‘ವಿಜಿತಸಙ್ಗಾಮೋ’’ ತ್ವೇವ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಥಾವರಸ್ಸ ಧುವಸ್ಸ ಭಾವೋ ಥಾವರಿಯಂ, ಯಥಾ ಜನಪದೇ ಥಾವರಿಯಂ ಪತ್ತೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ಕೇನಚಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಜನಪದೇ ಥಾವರಿಯಪ್ಪತ್ತೋತಿ ತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಇತರೇನ ಚ ದಳ್ಹಭತ್ತಿಭಾವತೋ ಜನಪದೋ ಥಾವರಿಯಪ್ಪತ್ತೋ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸಂ. ತಮ್ಹೀತಿ ಅಸ್ಮಿಂ ರಾಜಿನಿ. ಯಥಾ ಜನಪದೋ ತಸ್ಮಿಂ ಥಾವರಿಯಂ ಪತ್ತೋ, ತದಾವಿಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅನುಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅನುಯುತ್ತೋತಿ ನಿಚ್ಚಪಯುತ್ತೋ. ಸಕಮ್ಮನಿರತೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ರಜ್ಜಕಮ್ಮೇ ಸದಾ ಪವತ್ತೋ. ಅಚಲೋ ಅಸಮ್ಪವೇಧೀತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇತಂ, ಚೋರಾನಂ ವಾ ವಿಲೋಪನಮತ್ತೇನ ಅಚಲೋ, ದಾಮರಿಕತ್ತೇನ ಅಸಮ್ಪವೇಧೀ. ಚೋರೇಹಿ ವಾ ಅಚಲೋ, ಪಟಿರಾಜೂಹಿ ಅಸಮ್ಪವೇಧೀ. ಅನತಿಮುದುಭಾವೇನ ವಾ ಅಚಲೋ, ಅನತಿಚಣ್ಡಭಾವೇನ ಅಸಮ್ಪವೇಧೀ. ತಥಾ ಹಿ ಅತಿಚಣ್ಡಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಬಲಿಖಣ್ಡಾದೀಹಿ ಲೋಕಂ ಪೀಳಯತೋ ಮನುಸ್ಸಾ ಮಜ್ಝಿಮಜನಪದಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಸಮುದ್ದತೀರಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ಅತಿಮುದುಕಸ್ಸ ಚ ರಞ್ಞೋ ಚೋರಸಾಹಸಿಕಜನವಿಲೋಪಪೀಳಿತಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚನ್ತಂ ಪಹಾಯ ಜನಪದಮಜ್ಝೇ ವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ಇತಿ ಏವರೂಪೇ ರಾಜಿನಿ ಜನಪದೋ ಥಾವರಭಾವಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ತದುಭಯವಿರಹಿತೇ ಸುವಣ್ಣತುಲಾ ವಿಯ ಸಮಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ ರಾಜಿನಿ ರಜ್ಜಂ ಕಾರಯಮಾನೇ ಜನಪದೋ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಯೋಪಟ್ಟೇನ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಿಯ ಅಚಲೋ ಅಸಮ್ಪವೇಧೀ ಥಾವರಿಯಪ್ಪತ್ತೋತಿ.

ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ಏಕೋವ ನಿಪಾತೋ, ‘‘ಸೋ ಕತಮೋ, ತಂ ಕತಮಂ, ಸಾ ಕತಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾರಹಂ ಲಿಙ್ಗವಿಭತ್ತಿವಚನವಸೇನ ಪಯೋಜಿಯಮಾನೋವ ಹೋತಿ, ಇಧ ತಾನಿ ಕತಮಾನೀತಿ ಪಯುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಚೇತಾನೀ’’ತಿಆದಿ. ಚಚತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಯಥಾರುಚಿ ಆಕಾಸಾದಿಗಮನಾಯ ಪರಿಬ್ಭಮತೀತಿ ಚಕ್ಕಂ. ಚಕ್ಕರತನಞ್ಹಿ ಅನ್ತೋಸಮುಟ್ಠಿತವಾಯೋಧಾತುವಸೇನ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ವಚನಸಮನನ್ತರಮೇವ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಚನ್ದಸೂರಿಯವಿಮಾನಾದಿ ವಿಯ ಬಹಿಸಮುಟ್ಠಿತವಾಯೋಧಾತುವಸೇನಾತಿ ವಿಮಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿ. ವ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಪಠಮಪೀಠವಿಮಾನವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ. ರತಿಜನನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪಾದನಟ್ಠೇನ. ತಞ್ಹಿ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ, ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಚ ಅನಪ್ಪಕಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಧಮ್ಮತ್ತಾ. ವಚನತ್ಥತೋ ಪನ ರಮೇತಿ ರತಿಂ ಕರೋತೀತಿ ರತನಂ, ರಮನಂ ವಾ ರತಂ, ತಂ ನೇತೀತಿ ರತನಂ, ರತಂ ವಾ ಜನೇತೀತಿ ರತನಂ ಜ-ಕಾರಲೋಪವಸೇನಾತಿಪಿ ನೇರುತ್ತಿಕಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಹತ್ಥಿರತನಾದೀಸು.

ಚಿತ್ತೀಕತಭಾವಾದಿನಾಪಿ ಚಕ್ಕಸ್ಸ ರತನಟ್ಠೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಪನ ರತಿಜನನಟ್ಠೇನೇವ ಏಕಸಙ್ಗಹತಾಯ ವಿಸುಂ ನ ಗಹಿತೋ. ಕಸ್ಮಾ ಏಕಸಙ್ಗಹೋತಿ ಚೇ? ಚಿತ್ತೀಕತಾದಿಭಾವಸ್ಸಪಿ ರತಿನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ಗನ್ಥಬ್ಯಾಸಂ ಪರಿಹರಿತುಕಾಮೇನ ಚಿತ್ತೀಕತಾದಿಭಾವೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಾಸು ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೩; ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೫.೨೨೩; ಖು. ಪಾ. ಅಟ್ಠ. ೬.೩.ಯಾನೀಧಾತಿಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ; ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೨೬; ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೫೬) ಏವಂ ವುತ್ತಂ –

‘‘ರತಿಜನನಟ್ಠೇನ ರತನಂ. ಅಪಿಚ –

ಚಿತ್ತೀಕತಂ ಮಹಗ್ಘಞ್ಚ, ಅತುಲಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಂ;

ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಂ, ರತನಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಞ್ಞಂ ದೇವಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ತಸ್ಸೇವ ಪೂಜಞ್ಚ ಅಭಿವಾದನಾದೀನಿ ಚ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತೀಕತಟ್ಠೇನ ರತನಂ. ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಚ ಏತ್ತಕಂ ನಾಮ ಧನಂ ಅಗ್ಘತೀತಿ ಅಗ್ಘೋ ನತ್ಥಿ, ಇತಿ ಮಹಗ್ಘಟ್ಠೇನಪಿ ರತನಂ. ಚಕ್ಕರತನಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಲೋಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನರತನೇಹಿ ಅಸದಿಸನ್ತಿ ಅತುಲಟ್ಠೇನ ರತನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇ ಬುದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಬುದ್ಧಾ ಚ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಟ್ಠೇನಪಿ ರತನಂ. ತದೇತಂ ಜಾತಿರೂಪಕುಲಇಸ್ಸರಿಯಾದೀಹಿ ಅನೋಮಸ್ಸ ಉಳಾರಸತ್ತಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಟ್ಠೇನಪಿ ರತನಂ. ಯಥಾ ಚ ಚಕ್ಕರತನಂ, ಏವಂ ಸೇಸಾನಿಪೀ’’ತಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ತಟ್ಟೀಕಾಯ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ – ಇದಞ್ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತೀಕತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ ನಿಬ್ಬಚನತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಕಿನ್ತಿ ಚೇ? ಲೋಕೇ ‘‘ರತನ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಮತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಗರುಕಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ. ಸರೂಪತೋ ಪನೇತಂ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೇನ ಸಮ್ಮತಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾದಿಕಂ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಞ್ಞೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಚಕ್ಕರತನಾದಿಕಂ, ಕತಞ್ಞುಕತವೇದಿಪುಗ್ಗಲಾದಿಕಂ, ಸಬ್ಬುಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಬುದ್ಧಾದಿಸರಣತ್ತಯಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಅಹೋ ಮನೋಹರ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತೇ ಕತ್ತಬ್ಬತಾಯ ಚಿತ್ತೀಕತಂ, ಸ್ವಾಯಂ ಚಿತ್ತೀಕಾರೋ ತಸ್ಸ ಪೂಜನೀಯತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ಪೂಜನೀಯನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ವಿಚಿತ್ರಕತಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತೀಕತ’’ನ್ತಿ ಭಣನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಇಧ ಚಿತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಹದಯವಾಚಕತ್ತಾ ‘‘ಚಿತ್ತೀಕತ್ವಾ ಸುಣಾಥ ಮೇ’’ತಿ (ಬು. ವಂ. ೧.೮೦) ಆಹಚ್ಚಭಾಸಿತಪಾಳಿಯಂ ವಿಯ. ತಥಾ ಚಾಹು ‘‘ಯಥಾರಹಮಿವಣ್ಣಾಗಮೋ ಭೂಕರೇಸೂ’’ತಿ. ‘‘ಪಸ್ಸ ಚಿತ್ತೀಕತಂ ರೂಪಂ, ಮಣಿನಾ ಕುಣ್ಡಲೇನ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೩೦೨) ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಚಿತ್ರಂ ಇದಾನಿ ವಿಚಿತ್ರಂ ಕತನ್ತಿ ಚಿತ್ತೀಕತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಚಿತ್ರವಾಚಕತ್ತಾ. ಮಹನ್ತಂ ವಿಪುಲಂ ಅಪರಿಮಿತಂ ಅಗ್ಘತೀತಿ ಮಹಗ್ಘಂ. ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ತುಲಾ ಉಪಮಾ, ತುಲಂ ವಾ ಸದಿಸನ್ತಿ ಅತುಲಂ. ಕದಾಚಿದೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಲದ್ಧಬ್ಬದಸ್ಸನತ್ತಾ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಂ. ಅನೋಮೇಹಿ ಉಳಾರಗುಣೇಹೇವ ಸತ್ತೇಹಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಂ.

ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಚಿತ್ತೀಕತಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಸವಿಸೇಸಂ ಚಕ್ಕರತನೇ ಲಬ್ಭಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇತರೇಸುಪಿ ತೇ ಅತಿದಿಸಿತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಚ ಚಕ್ಕರತನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಂ ದೇವಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ರಞ್ಞೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಿಸ್ಸರಿಯಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಪಟಿಲಾಭಹೇತುತೋ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಯಥಿಚ್ಛಿತತ್ಥಪಟಿಲಾಭಹೇತುತೋ ಚ. ಅಗ್ಘೋ ನತ್ಥಿ ಅತಿವಿಯ ಉಳಾರಸಮುಜ್ಜಲರತನತ್ತಾ, ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಧಮ್ಮತಾಯ ಚ. ಯದಗ್ಗೇನ ಚ ಮಹಗ್ಘಂ, ತದಗ್ಗೇನ ಅತುಲಂ. ಸತ್ತಾನಂ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛನೇನ ವಿಗತಕಾಳಕೋ ಪುಞ್ಞಪಸುತತಾಯ ಮಣ್ಡಭೂತೋ ಯಾದಿಸೋ ಕಾಲೋ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಾರಹೋ, ತಾದಿಸೇ ಏವ ಚಕ್ಕವತ್ತೀನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಕದಾಚಿ ಕರಹಚೀತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ಕದಾಚೀ’’ತಿ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕರಹಚೀ’’ತಿ ಜಮ್ಬುಸಿರಿದೀಪಸಙ್ಖಾತಂ ದೇಸಂ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಕಾಲಂ ದೀಪಞ್ಚ ದೇಸಞ್ಚ, ಕುಲಂ ಮಾತರಮೇವ ಚ;

ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ, ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮಹಾಯಸೋ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೦);

ಉಪಮಾವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಉಪಮೋಪಮೇಯ್ಯಾನಞ್ಚ ನ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಸದಿಸತಾ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಬುದ್ಧಾ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಪನ ಅನೇಕದಾಪಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಕಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಪೂರಣಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ದುಲ್ಲಭುಪ್ಪಾದೋಯೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ದುಲ್ಲಭುಪ್ಪಾದತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ತೇಸಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಾಮಂ ಚಕ್ಕರತನಾನುಭಾವೇನ ಸಮಿಜ್ಝಮಾನೋ ಗುಣೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಪರಿವಾರಜನಸಾಧಾರಣೋ, ತಥಾಪಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಏವ ನಂ ಸಾಮಿಭಾವೇನ ವಿಸವಿತಾಯ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ ತದತ್ಥಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತದೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ, ಛನ್ನಮ್ಪಿ ವಾ ಅತ್ಥಾನಂ ಸೇಸರತನೇಸುಪಿ ಲಬ್ಭನತೋ ‘‘ಏವಂ ಸೇಸಾನಿಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಇಮೇಹಿ ಪನ ರತನೇಹಿ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಕಿಮತ್ಥಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ನನು ವಿನಾಪಿ ತೇಸು ಕೇನಚಿ ರಞ್ಞಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೋದನಾಯ ತಸ್ಸ ತೇಹಿ ಹಥಾರಹಮತ್ಥಪಚ್ಚನುಭವನದಸ್ಸನೇನ ಕೇನಚಿಪಿ ಅವಿನಾಭಾವಿತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಇಮೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಅಜಿತಂ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿದಿಸಾಯ ಖತ್ತಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಜಿನಾತಿ ಮಹೇಸಕ್ಖತಾಸಂವತ್ತನಿಯಕಮ್ಮನಿಸ್ಸನ್ದಭಾವತೋ. ಯಥಾಸುಖಂ ಅನುವಿಚರತಿ ಹತ್ಥಿರತನಂ, ಅಸ್ಸರತನಞ್ಚ ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಆನುಭಾವೇನ ಅನ್ತೋಪಾತರಾಸಂಯೇವ ಸಮುದ್ದಪರಿಯನ್ತಂ ಪಥವಿಂ ಅನುಪರಿಯಾಯಿತ್ವಾ ರಾಜಧಾನಿಯಾ ಏವ ಪಚ್ಚಾಗಮನತೋ. ಪರಿಣಾಯಕರತನೇನ ವಿಜಿತಮನುರಕ್ಖತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸಂವಿದಹನತೋ. ಅವಸೇಸೇಹಿ ಮಣಿರತನಇತ್ಥಿರತನಗಹಪತಿರತನೇಹಿ ಉಪಭುಞ್ಜನೇನ ಪವತ್ತಂ ಉಪಭೋಗಸುಖಂ ಅನುಭವತಿ ಯಥಾರಹಂ ತೇಹಿ ತಥಾನುಭವನಸಿದ್ಧಿತೋ. ಸೋ ಹಿ ಮಣಿರತನೇನ ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೇ ಪದೇಸೇ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮೇತ್ವಾ ಆಲೋಕದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಸುಖಮನುಭವತಿ, ಇತ್ಥಿರತನೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಕರೂಪದಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ, ಗಹಪತಿರತನೇನ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಮಣಿಕನಕರಜತಾದಿಧನಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ಸುಖಮನುಭವತಿ.

ಇದಾನಿ ಸತ್ತಿಯಾ, ಸತ್ತಿಫಲೇನ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಪಠಮೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಿವಿಧಾ ಹಿ ಸತ್ತಿಯೋ ‘‘ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಸಮತ್ಥೇನ್ತಿ ರಾಜಾನೋ ಏತಾಯಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ಯಥಾಹು –

‘‘ಪಭಾವುಸ್ಸಾಹಮನ್ತಾನಂ, ವಸಾ ತಿಸ್ಸೋ ಹಿ ಸತ್ತಿಯೋ;

ಪಭಾವೋ ದಣ್ಡಜೋ ತೇಜೋ, ಪತಾಪೋ ತು ಚ ಕೋಸಜೋ.

ಮನ್ತೋ ಚ ಮನ್ತನಂ ಸೋ ತು, ಚತುಕ್ಕಣ್ಣೋ ದ್ವಿಗೋಚರೋ;

ತಿಗೋಚರೋ ತು ಛಕ್ಕಣ್ಣೋ, ರಹಸ್ಸಂ ಗುಯ್ಹಮುಚ್ಚತೇ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ವೀರಿಯಬಲಂ ಉಸ್ಸಾಹಸತ್ತಿ. ಪಠಮೇನ ಚಸ್ಸ ಚಕ್ಕರತನೇನ ತದನುಯೋಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ತೇನ ಉಸ್ಸಾಹಸತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಹತಾಣಾಚಕ್ಕಭಾವಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿತೋ. ಪಞ್ಞಾಬಲಂ ಮನ್ತಸತ್ತಿ. ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಚಸ್ಸ ಪರಿಣಾಯಕರತನೇನ ತದನುಯೋಗೋ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬರಾಜಕಿಚ್ಚೇಸು ಕುಸಲಭಾವೇನ ಮನ್ತಸತ್ತಿಯಾ ವಿಯ ಅವಿರಜ್ಝನಪಯೋಗತ್ತಾ. ದಮನೇನ, ಧನೇನ ಚ ಪಭುತ್ತಂ ಪಭೂಸತ್ತಿ. ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಗಹಪತಿರತನೇಹಿ ಚಸ್ಸ ತದನುಯೋಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸರತನಾನಂ ಮಹಾನುಭಾವತಾಯ, ಗಹಪತಿರತನತೋ ಪಟಿಲದ್ಧಕೋಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಭಾವಸತ್ತಿಯಾ ವಿಯ ಪಭಾವಸಮಿದ್ಧಿಸಿದ್ಧಿತೋ. ಇತ್ಥಿಮಣಿರತನೇಹಿ ತಿವಿಧಸತ್ತಿಯೋಗಫಲಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಯಥಾವುತ್ತಾಹಿ ತಿವಿಧಾಹಿ ಸತ್ತೀಹಿ ಪಯುಜ್ಜನತೋ ಯಂ ಫಲಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ. ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತೇಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ತೇಹೇವ ಉಪಭೋಗಸುಖಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ.

ದುವಿಧಸುಖವಸೇನಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಇತ್ಥಿಮಣಿರತನೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ಕಥಿತಂ. ಭೋಗಸುಖನ್ತಿ ಸಮೀಪೇ ಕತ್ವಾ ಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಪವತ್ತಸುಖಂ. ಸೇಸೇಹೀತಿ ತದವಸೇಸೇಹಿ ಚಕ್ಕಾದಿಪಞ್ಚರತನೇಹಿ. ಅಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಸುಖಂ ಇಸ್ಸರಿಯಸುಖಂ. ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಸಮ್ಪನ್ನಹೇತುವಸೇನಪಿ ಕೇನಚಿ ಅವಿನಾಭಾವಿತಮೇವ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅದೋಸಕುಸಲಮೂಲಜನಿತಕಮ್ಮಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಅದೋಸಸಙ್ಖಾತೇನ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸೋಮ್ಮತರರತನಜಾತಿಕತ್ತಾ. ಕಮ್ಮಫಲಞ್ಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕಂ. ಮಜ್ಝಿಮಾನಿ ಮಣಿಇತ್ಥಿಗಹಪತಿರತನಾನಿ ಅಲೋಭಕುಸಲಮೂಲಜನಿತಕಮ್ಮಾನುಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಉಳಾರಧನಸ್ಸ, ಉಳಾರಧನಪಟಿಲಾಭಕಾರಣಸ್ಸ ಚ ಪರಿಚ್ಚಾಗಸಮ್ಪದಾಹೇತುಕತ್ತಾ. ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪರಿಣಾಯಕರತನಂ ಅಮೋಹಕುಸಲಮೂಲಜನಿತಕಮ್ಮಾನುಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞೇನೇವ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿನೇತಬ್ಬತ್ತಾ, ಮಹಾಪಞ್ಞಭಾವಸ್ಸ ಚ ಅಮೋಹಕುಸಲಮೂಲಜನಿತಕಮ್ಮನಿಸ್ಸನ್ದಭಾವತೋ. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಂಯುತ್ತೇತಿ ಮಹಾವಗ್ಗೇ ದುತಿಯೇ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಂಯುತ್ತೇ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೨೩). ರತನಸುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಮವಗ್ಗೇ ಸಙ್ಗೀತಸ್ಸ ದುತಿಯಸ್ಸ ರತನಸುತ್ತಸ್ಸ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೨೩). ಉಪದೇಸೋ ನಾಮ ಸವಿಸೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ರತನಾನಂ ವಿಚಾರಣವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ನಯೋ.

ಸರಣತೋ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನತೋ ಸೂರಾ ಸತ್ತಿವನ್ತೋ, ನಿಬ್ಭಯಾವಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭೀರುಕಜಾತಿಕಾ’’ತಿ. ಅಸುರೇ ವಿಜಿನಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಧೀರೋ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಸೇನಙ್ಗಭಾವತೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ‘‘ಅಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಧೀರಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ, ತಸ್ಸ ರೂಪಮಿವ ರೂಪಂ ಯೇಸಂ ತೇ ಧೀರಙ್ಗರೂಪಾ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದೇವಪುತ್ತಸದಿಸಕಾಯಾ’’ತಿ. ಏಕೇತಿ ಸಾರಸಮಾಸನಾಮಕಾ ಆಚರಿಯಾ, ತದಕ್ಖಮನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಭಾವೋತಿ ಸಭಾವಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ. ಉತ್ತಮಸೂರಾತಿ ಉತ್ತಮಯೋಧಾ. ಸೂರಸದ್ದೋ ಹಿ ಇಧ ಯೋಧತ್ಥೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಪುರಿಮನಯತೋ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸತಾ ಹೋತಿ, ‘‘ಉತ್ತಮತ್ಥೋ ಸೂರಸದ್ದೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಉತ್ತಮಾ ಸೂರಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿಪಿ ಹಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ವೀರಾನನ್ತಿ ವೀರಿಯವನ್ತಾನಂ. ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಕಾರಣಂ ‘‘ಅಙ್ಗೀಯತಿ ಞಾಯತಿ ಫಲಮೇತೇನಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ಯೇನ ವೀರಿಯೇನ ‘‘ಧೀರಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತದೇವ ಧೀರಙ್ಗಂ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ವೀರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ರೂಪನ್ತಿ ಸರೀರಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೀರಿಯಮಯಸರೀರಾ ವಿಯಾ’’ತಿ. ವೀರಿಯಮೇವ ವೀರಿಯಮಯಂ ಯಥಾ ‘‘ದಾನಮಯ’’ನ್ತಿ, (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫; ಇತಿವು. ೬೦; ನೇತ್ತಿ. ೩೪) ತಸ್ಮಾ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾತಸರೀರಾ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೀರಿಯಂ ಪನ ನ ಏಕನ್ತರೂಪನ್ತಿ ವಿಯ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಅಪಿಚ ಧೀರಙ್ಗೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಧೀರಙ್ಗನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವೀರಿಯಮಯಸರೀರಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮ್ಪಿ ವೀರಿಯತೋ ರೂಪಂ ನ ಏಕನ್ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ವಿಯ-ಸದ್ದೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಥ ವಾ ರೂಪಂ ಸರೀರಭೂತಂ ಧೀರಙ್ಗಂ ವೀರಿಯಮೇತೇಸನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ತಥಾಪಿ ವೀರಿಯಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ಸವಿಗ್ಗಹಂ ನ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತಿ ‘‘ವೀರಿಯಮಯಸರೀರಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ, ಇಧಾಪಿ ಮಯಸದ್ದೋ ಸಕತ್ಥೇಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ಸವಿಗ್ಗಹವೀರಿಯಸದಿಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸವಿಗ್ಗಹಂ ಚೇ ವೀರಿಯಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ತೇ ಚಸ್ಸ ಪುತ್ತಾ ತಂಸದಿಸಾಯೇವ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅಯಮೇವ ಚತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೮) ಅನುಮತೋ. ಮಹಾಪದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧೀರಙ್ಗಂ ರೂಪಮೇತೇಸನ್ತಿ ಧೀರಙ್ಗರೂಪಾ, ವೀರಿಯಜಾತಿಕಾ ವೀರಿಯಸಭಾವಾ ವೀರಿಯಮಯಾ ಅಕಿಲಾಸುನೋ ಅಹೇಸುಂ, ದಿವಸಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಝನ್ತಾ ನ ಕಿಲಮನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ, (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೪) ತದೇತಂ ರೂಪಸದ್ದಸ್ಸ ಸಭಾವತ್ಥತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇಧ ಚೇವ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಧಿತಙ್ಗರೂಪಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ವೀರಿಯತ್ಥೋಪಿ ಹಿ ಧಿತಿಸದ್ದೋ ಹೋತಿ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ, ದಿಟ್ಠಂ ಸೋ ಅತಿವತ್ತತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧.೫೭) ಧಿತಿಸದ್ದೋ ವಿಯ. ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ‘‘ವೀರಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋವ ದಿಟ್ಠೋ. ಯಥಾ ರುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ನನು ಚ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಪಟಿಸೇನಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಯ’ಮಸ್ಸ ಪುತ್ತಾ ಪಮದ್ದೇಯ್ಯುಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸೋಧೇನ್ತೋ ‘‘ಸಚೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಪರಸೇನಾ ಹೋತು ವಾ, ಮಾ ವಾ, ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತೇನ ತೇಸಂ ಏವಮಾನುಭಾವತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ‘‘ಪರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಪರಸೇನಂ ಪಮದ್ದಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಪಕರಣತೋಪಿ ಅತ್ಥನ್ತರಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ, ಯಥಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖಮಾನೇನ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಅಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಪರಿಪಞ್ಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೪೩೪) ಏತಸ್ಸ ಪದಭಾಜನೀಯೇ (ಪಾಚಿ. ೪೩೬) ‘‘ಸಿಕ್ಖಿತುಕಾಮೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಪರಿಮದ್ದಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ತೇ ಪರಸೇನಂ ಪಮದ್ದನ್ತಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಮದ್ದನಸಮತ್ಥಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಮಞ್ಞತ್ರಪಿ ಯಥಾರಹಂ. ಪರಸೇನಂ ಪಮದ್ದನಾಯ ಸಮತ್ಥೇನ್ತೀತಿ ಪರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ.

ಪುಬ್ಬೇ ಕತೂಪಚಿತಸ್ಸ ಏತರಹಿ ವಿಪಚ್ಚಮಾನಕಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿರತರಂ ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಸಮುದಾಗತಂ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಪಾಣೋ ನ ಹನ್ತಬ್ಬೋತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಚಸೀಲಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ. ಅಯಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯೇ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಪಟಿರಾಜಾನೋ, ತೇ ರಾಜಾನಂ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏವಮಾಹಂಸು ‘ಏಹಿ ಖೋ ಮಹಾರಾಜ, ಸ್ವಾಗತಂ ತೇ ಮಹಾರಾಜ, ಸಕಂ ತೇ ಮಹಾರಾಜ, ಅನುಸಾಸ ಮಹಾರಾಜಾ’ತಿ. ರಾಜಾ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನೋ ಏವಮಾಹ ‘ಪಾಣೋ ನ ಹನ್ತಬ್ಬೋ, ಅದಿನ್ನಂ ನ ಆದಾತಬ್ಬಂ, ಕಾಮೇಸು ಮಿಚ್ಛಾ ನ ಚರಿತಬ್ಬಾ, ಮುಸಾ ನ ಭಣಿತಬ್ಬಾ, ಮಜ್ಜಂ ನ ಪಾತಬ್ಬಂ, ಯಥಾಭುತ್ತಞ್ಚ ಭುಞ್ಜಥಾ’ತಿ. ಯೇ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಪಟಿರಾಜಾನೋ, ತೇ ರಞ್ಞೋ ಮಹಾಸುದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅನುಯನ್ತಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೪) ಆಗತಂ ರಞ್ಞೋ ಓವಾದಧಮ್ಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಅದಣ್ಡೇನ ಅಸತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸನವಚನಂ ಸುಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞಾಸುಪಿ ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾದೀಸು (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೬; ಖು. ಪಾ. ಅಟ್ಠ. ೬.೩; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೩; ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೨೨೩) ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ.

ಮಹಾಪದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಅದಣ್ಡೇನಾತಿ ಯೇ ಕತಾಪರಾಧೇ ಸತ್ತೇ ಸತಮ್ಪಿ ಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತೇ ಧನದಣ್ಡೇನ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇನ್ತಿ ನಾಮ, ಯೇ ಛೇಜ್ಜಭೇಜ್ಜಂ ಅನುಸಾಸನ್ತಿ, ತೇ ಸತ್ಥದಣ್ಡೇನ. ಅಯಂ ಪನ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ದಣ್ಡಂ ಪಹಾಯ ಅದಣ್ಡೇನ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ. ಅಸತ್ಥೇನಾತಿ ಯೇ ಏಕತೋಧಾರಾದಿನಾ ಸತ್ಥೇನ ಪರಂ ವಿಹೇಸನ್ತಿ, ತೇ ಸತ್ಥೇನ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇನ್ತಿ ನಾಮ. ಅಯಂ ಪನ ಸತ್ಥೇನ ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಾಯಪಿ ಪಿವನಮತ್ತಂ ಲೋಹಿತಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇನೇವ, ‘ಏಹಿ ಖೋ ಮಹಾರಾಜಾ’ತಿ ಏವಂ ಪಟಿರಾಜೂಹಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಾಗಮನೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಪಥವಿಂ ಅಭಿವಿಜಿನಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಸಾಮೀ ಹುತ್ವಾ ವಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೪) ವುತ್ತಂ, ತದೇತಂ ‘‘ಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಕತೂಪಚಿತೇನ ಏತರಹಿ ವಿಪಚ್ಚಮಾನಕೇನ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮೇನ ಪಟಿರಾಜೂಹಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಾಗಮನೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಪಥವಿಂ ಅಭಿವಿಜಿನಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝಾವಸತೀ’’ತಿ. ಆಚರಿಯೇನಪಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೮) ವುತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಕತೂಪಚಿತೇನ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೇನ. ತೇನ ಹಿ ಸಞ್ಚೋದಿತಾ ಪಥವಿಯಂ ಸಬ್ಬರಾಜಾನೋ ಪಚ್ಚುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಸ್ವಾಗತಂ ತೇ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ರಜ್ಜಂ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾತೇನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋ ಇಮಂ ಪಥವಿಂ ಸಾಗರಪರಿಯನ್ತಂ ಅದಣ್ಡೇನ ಅಸತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಅಭಿವಿಜಿಯ ಅಜ್ಝಾವಸತೀ’’ತಿ, ತೇನಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಥಾಪಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಪೂರಣಾದಿಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಮನ್ತರೇನ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕತೂಪಚಿತಕಮ್ಮೇನೇವ ಏವಮಜ್ಝಾವಸನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ಕತೂಪಚಿತಕಮ್ಮಮನ್ತರೇನ ಚಕ್ಕವತ್ತಿವತ್ತಪೂರಣಾದಿಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವಾತಿ.

ಏವಂ ಏಕಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಕಥೇತ್ವಾ ದುತಿಯಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಕಥೇತುಂ ಯದೇತಂ ‘‘ಸಚೇ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಅನುತ್ತಾನಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಹಂ…ಪೇ… ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಸ್ಮಾ ರಾಗಾದಯೋ ಸತ್ತ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚ ತೇ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಛಾದೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನಿವಾರೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಇಧ ಛದಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ರಾಗದೋಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತೇನ ಸಹ ತೀಣಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಪನ ವಿಸೇಸೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಛದನತೋ, ಪರಮಸಾವಜ್ಜತ್ತಾ ಚ ವಿಸುಂ ಗಹಿತಾ. ವುತ್ತಞ್ಚ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಇಮೇಹೇವ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ವತ್ಥೂಹಿ ಅನ್ತೋಜಾಲೀಕತಾ, ಏತ್ಥ ಸಿತಾವ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಮಾನಾ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೪೬). ತಥಾ ಮುಯ್ಹನಟ್ಠೇನ ಮೋಹೋ, ಅವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದೇನ ಅಞ್ಞಾಣಮೇವ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ದ್ವಿಧಾಪಿ ಛದನತ್ಥೋ ಕಥಿತೋ ‘‘ಅನ್ಧತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ಮೋಹೋ ಸಹತೇ ನರ’’ನ್ತಿ, (ಮಹಾನಿ. ೫, ೧೫೬, ೧೯೫) ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ, ವೇವಿಚ್ಛಾ ಪಮಾದಾ ನಪ್ಪಕಾಸತೀ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೦೩೯; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನವಗ್ಗ.೨) ಚ. ಏವಂ ರಾಗದೋಸಾದೀನಮ್ಪಿ ಛದನತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಮಹಾಪದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೩) ಪನ ರಾಗದೋಸಮೋಹಮಾನದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸತಣ್ಹಾವಸೇನ ಸತ್ತ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ. ತತ್ರ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ, ತಣ್ಹಾಯನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾತಿ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದೇನ ಲೋಭೋ ಏವ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ದ್ವಿಧಾಪಿ ಛದನತ್ಥೋ ಏಕನ್ತಿಕೋವ. ಯಥಾಹ ‘‘ಅನ್ಧತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ರಾಗೋ ಸಹತೇ ನರ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಕಾಮನ್ಧಾ ಜಾಲಸಞ್ಛನ್ನಾ, ತಣ್ಹಾಛದನಛಾದಿತಾ’’ತಿ (ಉದಾ. ೯೪) ಚ, ಕಿಲೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ವುತ್ತಾವಸಿಟ್ಠಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದಯೋ ವುತ್ತಾ.

ಸತ್ತಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇತಿ ಹೇತುಗಬ್ಭವಚನಂ, ಸತ್ತಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಲೋಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಛದನನ್ತಿ ಸತ್ತಪಾಪಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಛದನಂ. ವಿವಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ವಿವಟ್ಟಂ ಕತ್ವಾ ವಿಗಮೇತ್ವಾ. ತದೇವ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮನ್ತತೋ ಸಞ್ಜಾತಾಲೋಕೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ. ಕಿಲೇಸಛದನವಿಗಮೋ ಏವ ಹಿ ಆಲೋಕೋ, ಏತೇನ ವಿವಟ್ಟಯಿತಬ್ಬೋ ವಿಗಮೇತಬ್ಬೋತಿ ವಿವಟ್ಟೋ, ಛಾದೇತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತೀತಿ ಛದೋ, ವಿವಟ್ಟೋ ಛದೋ ಅನೇನಾತಿ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಾ,ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಸದ್ದೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮಸದ್ದಾದಯೋ ವಿಯ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಆಕಾರನ್ತೋ, ಓಕಾರನ್ತೋ ಚ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಮಹಾಪದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ರಾಗದೋಸಮೋಹಮಾನದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ಛದನಂ ಆವರಣಂ ವಿವಟಂ ವಿದ್ಧಂಸಿತಂ ವಿವಟಕಂ ಏತೇನಾತಿ ವಿವಟಚ್ಛದೋ, ‘ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಾ’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ’’ತಿ, (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೩) ತಸ್ಸಾ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಿಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಾತಿ ಓಕಾರಸ್ಸ ಆಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ಸದ್ದವಿದೂ ಪನ ‘‘ಆಧನ್ವಾದಿತೋತಿ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮಾಸನ್ತಗತೇಹಿ ಧನುಸದ್ದಾದೀಹಿ ಕ್ವಚಿ ಆಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಣ್ಡಿವಧನ್ವಾ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮಾ, ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಾ’’ತಿ ಪಯೋಗಮುದಾಹರನ್ತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪದತ್ತಯಮೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಹೇತಾಲಙ್ಕಾರನಯೇನ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತತ್ಥಾತಿ ಚ ತೀಸು ಪದೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪೂಜಾವಿಸೇಸಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ ಅರಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ಪೂಜಾರಹತಾ ವುತ್ತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ಪೂಜಾರಹತಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಪೂಜಾರಹತಾಯ ಹೇತು ವುತ್ತೋ. ಸವಾಸನಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ಬುದ್ಧಭಾವಸ್ಸ ಬುದ್ಧತ್ತಹೇತುಭೂತಾ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದತಾ ವುತ್ತಾ. ಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧಂ ವಟ್ಟಞ್ಚ ರಾಗಾದಿವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧೋ ಛದೋ ಚ ವಟ್ಟಚ್ಛದಾ, ವಟ್ಟಚ್ಛದೇಹಿ ವಿಗತೋ, ವಿಗತಾ ವಾ ವಟ್ಟಚ್ಛದಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋ,ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಾ ವಾ, ದ್ವನ್ದಪುಬ್ಬಗೋ ಪನ ವಿ-ಸದ್ದೋ ಉಭಯತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿವಟ್ಟೋ ಚ ವಿಚ್ಛದೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಮ್ಪಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ವಿವಟ್ಟೋ ಚ ಸೋ ವಿಚ್ಛದೋ ಚಾತಿ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋ, ಉತ್ತರಪದೇ ಪುಬ್ಬಪದಲೋಪೋತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಅರಹಂ ವಟ್ಟಾಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ, ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸಾರಾನಞ್ಚ ಹತತ್ತಾ, ಪಾಪಕರಣೇ ಚ ರಹಾಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಇದಞ್ಹಿ ಫಲೇನ ಹೇತಾನುಮಾನದಸ್ಸನಂ – ಯಥಾ ತಂ ಧೂಮೇನ ಅಗ್ಗಿಸ್ಸ, ಉದಕೋಘೇನ ಉಪರಿ ವುಟ್ಠಿಯಾ, ಏತೇನ ಚ ಅತ್ಥೇನ ಅರಹಭಾವೋ ಹೇತು, ವಟ್ಟಾಭಾವೋ ಫಲನ್ತಿ ಅಯಂ ಆಚರಿಯಮತಿ. ‘‘ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ, ಪೂಜಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಚ ಅರಹತ್ತಾ’’ತಿ ಪನ ಹೇತುನಾ ಫಲಾನುಮಾನದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಸಿಯಾ ಯಥಾ ತಂ ಅಗ್ಗಿನಾ ಧೂಮಸ್ಸ, ಉಪರಿ ವುಟ್ಠಿಯಾ ಉದಕೋಘಸ್ಸ. ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಛದನಾಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಹೇತುನಾ ಫಲಾನುಮಾನದಸ್ಸನಂ ಸವಾಸನಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಚ್ಛದನಾಭಾವಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಸ್ಸ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ವಿಚ್ಛದತಾ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವೋ. ‘‘ವಿವಟ್ಟೋ ಚ ವಿಚ್ಛದೋ ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ಹೇತುದ್ವಯಂ. ಕಾಮಞ್ಚ ಆಚರಿಯಮತಿಯಾ ಫಲೇನ ಹೇತುಅನುಮಾನದಸ್ಸನೇ ವಿವಟ್ಟತಾ ಫಲಮೇವ ಹೋತಿ, ಹೇತುಅನುಮಾನದಸ್ಸನಸ್ಸ, ಪನ ತಥಾಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಹೇತುಭಾವತೋ ಹೇತುಯೇವ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಪದತ್ತಯವಚನೇ ಹೇತಾಲಙ್ಕಾರನಯೇನ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಸೇನಪಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದುತಿಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದುತಿಯೇನ ವೇಸಾರಜ್ಜೇನಾತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವೇಸಾರಜ್ಜಾನಿ, ಯೇಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ತಥಾಗತೋ ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಪರಿಸಾಸು ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೪.೮; ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೦) ಭಗವತಾ ವುತ್ತಕ್ಕಮೇನ ದುತಿಯಭೂತೇನ ‘‘ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ತೇ ಪಟಿಜಾನತೋ ‘ಇಮೇ ಆಸವಾ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾ’ತಿ, ತತ್ರ ವತ ಮಂ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ದೇವೋ ವಾ ಮಾರೋ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾ ಕೋಚಿ ವಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಸಹ ಧಮ್ಮೇನ ಪಟಿಚೋದೇಸ್ಸತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಮೇತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಏತಮಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಖೇಮಪ್ಪತ್ತೋ ಅಭಯಪ್ಪತ್ತೋ ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿದೀಪಿತೇನ ವೇಸಾರಜ್ಜೇನ. ಪುರಿಮಸಿದ್ಧೀತಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಅರಹತ್ತಸಿದ್ಧಿ, ದುತಿಯವೇಸಾರಜ್ಜಸ್ಸ ತದತ್ಥಭಾವತೋ ತೇನ ವೇಸಾರಜ್ಜೇನ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ತೇ ಪಟಿಜಾನತೋ ‘ಇಮೇ ಆಸವಾ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾ’ ತಿ’’ಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವ ಹಿ ದುತಿಯವೇಸಾರಜ್ಜಂ ‘‘ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ. ತತೋ ಚ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಯಥಾ ದುತಿಯೇನ ವೇಸಾರಜ್ಜೇನ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಿ, ಏವಂ ಪುರಿಮೇನಪಿ ಅತ್ಥೇನ ದುತಿಯವೇಸಾರಜ್ಜಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಸೇನ ಪದತ್ತಯವಚನೇ ಪಯೋಜನದಸ್ಸನಂ ಉಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ ಇದಂಯೇವ ವಚನಂ ಇಧ ಅವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ.

ಪಠಮೇನಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಠಮಭೂತೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ತೇ ಪಟಿಜಾನತೋ ‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’ತಿ, ತತ್ರ…ಪೇ… ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿದೀಪಿತೇನ ವೇಸಾರಜ್ಜೇನ. ದುತಿಯಸಿದ್ಧೀತಿ ದುತಿಯಸ್ಸ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಬುದ್ಧತ್ತಸಿದ್ಧಿ ತಸ್ಸ ತದತ್ಥಭಾವತೋ. ತತಿಯಚತುತ್ಥೇಹೀತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತತಿಯಚತುತ್ಥಭೂತೇಹಿ ‘‘ಯೇ ಖೋ ಪನ ತೇ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಪಟಿಸೇವತೋ ನಾಲಂ ಅನ್ತರಾಯಾಯಾತಿ, ತತ್ರ…ಪೇ… ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಯಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ತೇ ಅತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ, ಸೋ ನ ನಿಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ, ತತ್ರ…ಪೇ… ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೮; ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೦) ಚ ಪರಿದೀಪಿತೇಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜೇಹಿ. ತತಿಯಸಿದ್ಧೀತಿ ತತಿಯಸ್ಸ ‘‘ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ತೇಹಿ ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯಾಥಾವತೋ ಅನ್ತರಾಯಿಕನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮಾಪದೇಸೇನ ಹಿ ಸತ್ಥು ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಭಾವೋ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೮) ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ, ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಭಾವೇನೇವ ಅನ್ತರಾಯಿಕನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಿದ್ಧಿತೋ ‘‘ತತಿಯೇನ ತತಿಯಚತುತ್ಥಸಿದ್ಧೀ’’ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಏವಂ ಪದತ್ತಯವಚನೇ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಸೇನ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಚಕ್ಖುತ್ತಯವಸೇನಪಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪುರಿಮಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಉಪನ್ಯಾಸತ್ಥೋ. ಪುರಿಮಂ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಭಗವತೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಫಲತ್ತಯಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಸಾಧೇತಿ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ, ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅರಾನಞ್ಚ ಹತಭಾವದೀಪನತೋ. ದುತಿಯಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಪದಂ ಆಸಯಾನುಸಯಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುಂ ಸಾಧೇತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸೇವ ತಂಸಮ್ಭವತೋ. ತದೇತಞ್ಹಿ ಞಾಣದ್ವಯಂ ಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ. ತತಿಯಂ ‘‘ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಾ’’ತಿ ಪದಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುಂ ಸಾಧೇತಿ ಸವಾಸನಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನದೀಪನತೋ. ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಹಿ ವತ್ವಾ ‘‘ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ಸವಾಸನಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ವಿಭಾವೇತೀತಿ. ‘‘ಅಹಂ ಖೋ ಪನ ತಾತ ಅಮ್ಬಟ್ಠ ಮನ್ತಾನಂ ದಾತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅಪ್ಪಧಾನಂ, ‘‘ತ್ವಂ ಮನ್ತಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಾ’’ತಿ ಇದಮೇವ ಪಧಾನಂ ಸಮುತ್ತೇಜನಾವಚನನ್ತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತ್ವಂ ಮನ್ತಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಾತಿ ಇಮಿನಾ’ಸ್ಸ ಮನ್ತೇಸು ಸೂರಭಾವಂ ಜನೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನೇ ವಿಸದಞಾಣತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಸೂರಭಾವಂ ಜನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೫೯. ಏವಂ ಭೋತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ ನಿಪಾತೋ, ವಚನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಞ್ಚೇತ್ಥ ತಥಾ ಮಯಂ ತಂ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ವೇದಿಸ್ಸಾಮ, ತ್ವಂ ಮನ್ತಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಾತಿ ಚ ಏವಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಪೋಕ್ಖರಸಾತಿನೋ ವಚನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹೋ. ‘‘ತಸ್ಸತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ಹಿ ತದೇವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪೋಕ್ಖರಸಾತಿಸ್ಸ ಪಟಿಸ್ಸುತ್ವಾ’’ತಿ, ತಂ ಪನೇಸ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸಮುತ್ತೇಜನಾಯ ಲಕ್ಖಣೇಸು ವಿಗತಸಮ್ಮೋಹಭಾವೇನ ಬುದ್ಧಮನ್ತೇ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನತ್ತಾ ವದತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ತಾಯಾತಿ ತಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಸಮುತ್ತೇಜನಾಯಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೯) ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಧುನಾ ಪನ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ತಾಯ ಆಚರಿಯಕಥಾಯಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ಅತ್ಥತೋ ಚೇಸ ಅವಿರುದ್ಧೋಯೇವ. ಮನ್ತೇಸು ಸತಿಸಮುಪ್ಪಾದಿಕಾ ಹಿ ಕಥಾ ಸಮುತ್ತೇಜನಾತಿ.

ಅಯಾನಭೂಮಿನ್ತಿ ಯಾನಸ್ಸ ಅಭೂಮಿಂ, ಯಾನೇನ ಯಾತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಟ್ಠಾನಭೂತಂ, ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಸಮೀಪಂ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.