೧. ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಂ

ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪರಮಸಣ್ಹಸುಖುಮಗಮ್ಭೀರದುದ್ದಸಾನೇಕವಿಧನಯಸಮಲಙ್ಕತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣತೋ ಬಾಹಿರನಿದಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೋ ಅತ್ಥಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತಪದಮೂಲಕತ್ತಾ, ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತಪದಭಾವಸ್ಸ ಚ ‘‘ಇದಮೇವ’’ನ್ತಿ ಸಭಾವವಿಭಾವನೇನ ಪದವಿಭಾಗೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಠಮಂ ತಾವ ಪದವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪದವಿಭಾಗೇನ ಹಿ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಏತಂ ಪದ’’ನ್ತಿ ವಿಜಾನನೇನ ತಂತಂಪದಾನುರೂಪಂ ಲಿಙ್ಗವಿಭತ್ತಿ ವಚನ ಕಾಲಪಯೋಗಾದಿಕಂ ಸಮ್ಮಾಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತತಾ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಧಿಗಮಿಯತಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖವೇ – ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋಪಿ ಸುನಯೋಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ. ಅಪಿಚ ಸಮ್ಬನ್ಧತೋ, ಪದತೋ, ಪದವಿಭಾಗತೋ, ಪದತ್ಥತೋ ಅನುಯೋಗತೋ, ಪರಿಹಾರತೋ ಚಾತಿ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ ದೇಸನಾಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಯಂ ಲೋಕಿಯಾ ‘‘ಉಮ್ಮುಗ್ಘಾತೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ, ಸೋ ಪನ ಪಾಳಿಯಾ ನಿದಾನಪಾಳಿವಸೇನ, ನಿದಾನಪಾಳಿಯಾ ಚ ಸಙ್ಗೀತಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಹಿ ನಿದಾನಪಾಳಿಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪದಾದಿವಸೇನೇವ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಏವನ್ತಿ ನಿಪಾತಪದನ್ತಿಆದಿನಾ ಪದತೋ, ಪದವಿಭಾಗತೋ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋತಿ ಪದಾನಂ ತಬ್ಬಿಸೇಸಾನಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ಪದವಿಭಾಗೋತಿ ಹಿ ಪದಾನಂ ವಿಸೇಸೋಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ. ಪದಾನಿ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋ. ಅಥ ವಾ ಪದವಿಭಾಗೋ ಚ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋತಿ ಏಕಸೇಸವಸೇನ ಪದಪದವಿಗ್ಗಹಾಪಿ ಪದವಿಭಾಗಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪದವಿಗ್ಗಹತೋ ಪನ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪರಿ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಪದತ್ಥಾನುಯೋಗಪರಿಹಾರೇಹಿಪಿ. ಏವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ ಅನ್ತರಾಸದ್ದ ಚ ಸದ್ದಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ, ನಯಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ತೇ ಗಹಿತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮೇತಿಆದೀನಿ ನಾಮಪದಾನೀ’’ತಿ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಅನ್ತರಾಸದ್ದಂ ಚ ಸದ್ದಾದೀನಮ್ಪಿ ನಿಪಾತಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ. ಮೇತಿಆದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಾವ ಪಟಿಸದ್ದೋ, ತಾವ ತದವಸಿಟ್ಠಾಯೇವ ಸದ್ದಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಪಟೀತಿ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ ಪತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಕಾರಿಯಭಾವತೋ.

ಇದಾನಿ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಕ್ಕಮೇನ ಪದತ್ಥತೋ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಸೋತೂನಂ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಪ್ಪಕಾರಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ?

ಏಕನಾಳಿಕಾ ಕಥಾ ಚ, ಚತುರಸ್ಸಾ ತಥಾಪಿ ಚ;

ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾ ಚೇವ, ತಿಧಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ವದೇ.

ತತ್ಥ ಪಾಳಿಂ ವತ್ವಾ ಏಕೇಕಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಥನಂ ಏಕಾಯ ನಾಳಿಯಾ ಮಿನಿತಸದಿಸತ್ತಾ, ಏಕೇಕಂ ವಾ ಪದಂ ನಾಳಂ ಮೂಲಂ, ಏಕಮೇಕಂ ಪದಂ ವಾ ನಾಳಿಕಾ ಅತ್ಥನಿಗ್ಗಮನಮಗ್ಗೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ಏಕನಾಳಿಕಾ ನಾಮ. ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಸಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಕಥನಂ ಚತೂಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ರಸ್ಸಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣೂಪಾಯಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ಚತುರಸ್ಸಾ ನಾಮ, ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುನ ಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನಂ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಆವತ್ತನಯುತ್ತತ್ತಾ, ನಿಯಮತೋ ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಆರದ್ಧಸ್ಸ ವತ್ತೋ ಸಂವತ್ತೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾ ನಾಮ, ಯಥಾರದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪರಿಯೋಸಾನಾಪಿ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸೋದಾಹರಣಾ ಪನ ಕಥಾ ಅಙ್ಗುತ್ತರಟ್ಠಕಥಾಯ ತಟ್ಟೀಕಾಯಂ ಏಕಾದಸನಿಪಾತೇ ಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಾ.

ಭೇದಕಥಾ ತತ್ವಕಥಾ, ಪರಿಯಾಯಕಥಾಪಿ ಚ;

ಇತಿ ಅತ್ಥಕ್ಕಮೇ ವಿದ್ವಾ, ತಿಧಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ವದೇ.

ತತ್ಥ ಪಕತಿಆದಿವಿಚಾರಣಾ ಭೇದಕಥಾ ಯಥಾ ‘‘ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿ. ಸರೂಪವಿಚಾರಣಾ ತತ್ವಕಥಾ ಯಥಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂ ಅನಾಚರಿಯಕೋ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೨; ಚೂಳನಿ. ೯೭; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೧). ವೇವಚನವಿಚಾರಣಾ ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ಯಥಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಲೋಕನಾಯಕೋ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ. ೩೮ ವೇವಚನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗನಿಸ್ಸಿತೋ ಪಾಳಿ).

ಪಯೋಜನಞ್ಚ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ, ಅನುಸನ್ಧಿ ಚ ಚೋದನಾ;

ಪರಿಹಾರೋ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಪಞ್ಚಧಾ ವಣ್ಣನಂ ವದೇ.

ತತ್ಥ ಪಯೋಜನಂ ನಾಮ ದೇಸನಾಫಲಂ, ತಂ ಪನ ಸುತಮಯಞಾಣಾದಿ. ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ನಾಮ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸುವಿಜಾನನತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಕಥನಂ. ಅನುಸನ್ಧಿ ನಾಮ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಾದಿ. ಚೋದನಾ ನಾಮ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ವಿರೋಧಿಕಥನಂ. ಪರಿಹಾರೋ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಅವಿರೋಧಿಕಥನಂ.

ಉಮ್ಮುಗ್ಘಾತೋ ಪದಞ್ಚೇವ, ಪದತ್ಥೋ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ;

ಚಾಲನಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಛಧಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ವದೇ. (ವಜಿರ. ಟೀ. ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿವಣ್ಣನಾ);

ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾದಿನಿದಾನಂ ಉಮ್ಮುಗ್ಘಾತೋ. ‘‘ಏವಮಿದ’’ನ್ತಿ ನಾನಾವಿಧೇನ ಪದವಿಸೇಸತಾಕಥನಂ ಪದಂ, ಸದ್ದತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥಾದಿ ಪದತ್ಥೋ. ಅನೇಕಧಾ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ.ಚಾಲನಾ ನಾಮ ಚೋದನಾ. ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಹಾರೋ.

ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪದತ್ಥೋ ಚ, ಭಾವಾನುವಾದವಿಧಯೋ;

ವಿರೋಧೋ ಪರಿಹಾರೋ ಚ, ನಿಗಮನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಧಾ.

ತತ್ಥ ಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾದಿನಿದಾನಂ. ಪದತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಧಿಪ್ಪೇತಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕಧಾ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ. ಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅನುವಾದವಿಧಯೋತಿ ಪಠಮವಚನಂ ವಿಧಿ, ತದಾವಿಕರಣವಸೇನ ಪಚ್ಛಾ ವಚನಂ ಅನುವಾದೋ, ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಯಾನಂ ವಾ ವಿಧಾನುವಾದ ಸಮಞ್ಞಾ. ವಿರೋಧೋತಿ ಅತ್ಥನಿಚ್ಛಯನತ್ಥಂ ಚೋದನಾ. ಪರಿಹಾರೋತಿ ತಸ್ಸಾ ಸೋಧನಾ. ನಿಗಮನನ್ತಿ ಅನುಸನ್ಧಿಯಾ ಅನುರೂಪಂ ಅಪ್ಪನಾ.

ಆದಿತೋ ತಸ್ಸ ನಿದಾನಂ, ವತ್ತಬ್ಬಂ ತಪ್ಪಯೋಜನಂ;

ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ಚೇವ ಪದತ್ಥೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಕೋ;

ಚೋದನಾ ಸೋಧನಾ ಚೇತಿ, ಅಟ್ಠಧಾ ವಣ್ಣನಂ ವದೇ.

ತತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಯೋ ‘‘ಅನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೇಸಾ ವುತ್ತತ್ಥಾವ, ಏವಮಾದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥಾಗತೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಪ್ಪಕಾರೇ ಞತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ ವಿಚೇತಬ್ಬಾತಿ.

ಏವಮನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದತಾ ಪಯೋಗತೋವ ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ತಬ್ಬಸೇನ ತಂ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ಹೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋತಿ ಸಙ್ಕೇತವವತ್ಥಿತಾಯೇವ ಸದ್ದಾ ತಂ ತದತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕಾ, ಸಙ್ಕೇತೋ ಚ ನಾಮ ಪಯೋಗವಸೇನ ಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಮ್ಪಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಮೀದಿಸೇಸು. ನನು ಚ –

‘‘ಯಥಾಪಿ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಮ್ಹಾ, ಕಯಿರಾ ಮಾಲಾಗುಣೇ ಬಹೂ;

ಏವಂ ಜಾತೇನ ಮಚ್ಚೇನ, ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕುಸಲಂ ಬಹು’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೫೩);

ಏತ್ಥ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಉಪಮಾಕಾರಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಕಾರತ್ಥೋಯೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಸಿಯಾತಿ? ನ, ವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವತೋ. ‘‘ಏವಂ ಬ್ಯಾ ಖೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨೩೪, ೩೯೬) ಹಿ ಆಕಾರಮತ್ತವಾಚಕೋಯೇವ ಆಕಾರತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಪನ ಆಕಾರವಿಸೇಸವಾಚಕೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಸದಿಸತೋ ಮನುಸ್ಸೂಪಪತ್ತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯ ಸದ್ಧಮ್ಮಸವನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಆದಿದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಹೇತುಸಮುದಾಯತೋ ಸೋಭಾಸುಗನ್ಧತಾದಿಗುಣಯೋಗೇನ ಮಾಲಾಗುಣಸದಿಸಿಯೋ ಬಹುಕಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಮರಿತಬ್ಬಸಭಾವತಾಯ ಮಚ್ಚೇನ ಸತ್ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತಿತತ್ತಾ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಮಾಲಾಗುಣಾವ ಉಪಮಾ ನಾಮ ಉಪಮೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ, ತೇಸಂ ಉಪಮಾಕಾರೋ ಚ ಯಥಾಸದ್ದೇನ ಅನಿಯಮತೋ ಜೋತಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ನಿಯಮತೋ ಉಪಮಾಕಾರನಿಗಮನತ್ಥೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಸೋ ಉಪಮಾಕಾರೋ ನಿಯಮಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥತೋ ಉಪಮಾವ ಹೋತಿ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ತಮನ್ತರೇನ ನಿಸ್ಸಿತಭೂತಸ್ಸ ಉಪಮಾಕಾರಸ್ಸ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಉಪಮಾಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ಉಪಮೀಯನಂ ಸದಿಸೀಕರಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಮಾಲಾಗುಣೇಹಿ ಸದಿಸಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪಮಾಕಾರೋಯೇವ ಉಪಮಾ ನಾಮ. ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮತ್ತಂ ಸಿಯೋಪಮಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಕಾರಮತ್ತವಾಚಕೋವ ಆಕಾರತ್ಥೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ. ಉಪಮಾಸಙ್ಖಾತಆಕಾರವಿಸೇಸವಾಚಕೋ ಪನ ಉಪಮಾತ್ಥೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಮಾಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ.

ತಥಾ ‘‘ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಅಭಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಪದಿಸಿಯಮಾನಾಯ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪಾಯ ಆಕಪ್ಪಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪದಿಸನಾಕಾರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಉಪದೇಸೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ…ಪೇ… ಉಪದೇಸೇ’’ತಿ. ಏವಮೇತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಭಗವತಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಜಾನನ್ತೇಹಿ ಕತಂ ತತ್ಥ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣಾನಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಹಂಸನಂ ಉದಗ್ಗತಾಕರಣಂ ಸಮ್ಪಹಂಸನಂ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾಕಾರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಮ್ಪಹಂಸನಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಹಂಸನೇತಿ. ಏವಮೇವ ಪನಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ದೋಸವಿಭಾವನೇನ ಗಾರಯ್ಹವಚನಂ ಗರಹಣಂ, ತದಾಕಾರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಗರಹಣಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಗರಹಣೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಚೇತ್ಥ ಗರಹಣಾಕಾರೋ ‘‘ವಸಲೀ’’ತಿಆದಿಖುಂಸನಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ಉಪಮಾಕಾರಾದಯೋಪಿ ಉಪಮಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾನಂ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಆದಿಸದ್ದಾನಂ ಸನ್ನಿಧಾನತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಜೋತಕಮತ್ತಾ ಹಿ ನಿಪಾತಾತಿ. ಏವಮೇವಾತಿ ಚ ಅಧುನಾ ಭಾಸಿತಾಕಾರೇನೇವ. ಅಯಂ ವಸಲಗುಣಯೋಗತೋ ವಸಲೀ ಕಾಳಕಣ್ಣೀ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಠಾನೇ ಭಾಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವಂ ಭನ್ತೇತಿ ಸಾಧು ಭನ್ತೇ, ಸುಟ್ಠು ಭನ್ತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಾಧುಕಂ ಸವನಮನಸಿಕಾರೇ ಸನ್ನಿಯೋಜಿತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಠಿತಭಾವಸ್ಸ ಪಟಿಜಾನನಮೇವ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹೋ, ತದಾಕಾರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹೋಯೇವ ನಾಮ, ತೇನಾಹ ‘‘ವಚನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹೇ’’ತಿ.

ಏವಂ ಬ್ಯಾ ಖೋತಿ ಏವಂ ವಿಯ ಖೋ. ಏವಂ ಖೋತಿ ಹಿ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಮನ್ತರೇ ವಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪದೇಸೋತಿ ನೇರುತ್ತಿಕಾ ‘‘ವ-ಕಾರಸ್ಸ, ಬ-ಕಾರಂ, ಯ-ಕಾರಸಂಯೋಗಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ದೀಘವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧೀ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಆಕಾರೇತಿ ಆಕಾರಮತ್ತೇ. ಅಪ್ಪಾಬಾಧನ್ತಿ ವಿಸಭಾಗವೇದನಾಭಾವಂ. ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕನ್ತಿಕಿಚ್ಛಜೀವಿತಕರರೋಗಾಭಾವಂ. ಲಹುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ನಿಗ್ಗೇಲಞ್ಞತಾಯ ಲಹುತಾಯುತ್ತಂ ಉಟ್ಠಾನಂ. ಬಲನ್ತಿ ಕಾಯಬಲಂ. ಫಾಸುವಿಹಾರನ್ತಿ ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಸುಖವಿಹಾರಂ. ವಿತ್ಥಾರೋ ದಸಮ ಸುಭಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯ ಮೇವ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೪೪೫) ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಏವಞ್ಚ ವದೇಹೀತಿ ಯಥಾಹಂ ವದಾಮಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಸಮಣಂ ಆನನ್ದಂ ವದೇಹಿ. ‘‘ಸಾಧು ಕಿರ ಭವ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ, ಸೋ ಚ ವದನಾಕಾರೋ ಇಧ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದಸ್ಸೀಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿದಸ್ಸನೇ’’ತಿ. ಕಾಲಾಮಾತಿ ಕಾಲಾಮಗೋತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಜನೇ ಆಲಪತಿ. ‘‘ಇಮೇ…ಪೇ… ವಾ’’ತಿ ಯಂ ಮಯಾ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮತ್ತಾತಿ ಪರಿಪೂರಿತಾ. ಸಮಾದಿನ್ನಾತಿ ಸಮಾದಿಯಿತಾ. ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ವಾ ನೋ ವಾ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಚನದ್ವಯೇ ಕಥಂ ವೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮತಿ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ನೋತಿ ಏವಮೇವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಮತಿ ಏತ್ಥ ಹೋತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಮೇತ್ಥ ಮತಿ ಹೋತಿ ಯೇವಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ತೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಹಿತದುಕ್ಖಾವಹಭಾವೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಜನನತ್ಥಂ ಅನುಮತಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ‘‘ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ನೋ ವಾ, ಕಥಂ ವೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಕತಾಯ ‘‘ಏವಂ ನೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದಾಕಾರಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ವಿಭಾವಿತಂ, ಸೋ ಚ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನಾಕಾರೋ ನಿಯಮಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥತೋ ಅವಧಾರಣಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಧಾರಣೇ’’ತಿ. ಆಕಾರತ್ಥಮಞ್ಞತ್ರ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಚೋದನಾ, ಸೋಧನಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಆದಿಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಇದಮತ್ಥಪುಚ್ಛಾಪರಿಮಾಣಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏವಂಗತಾನಿ, ಏವಂವಿಧೋ, ಏವಮಾಕಾರೋ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಇದಮತ್ಥೇ, ಗತವಿಧಾಕಾರಸದ್ದಾ ಪನ ಪಕಾರಪರಿಯಾಯಾ. ಗತವಿಧಯುತ್ತಾಕಾರಸದ್ದೇ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾ ಪಕಾರತ್ಥೇ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಏವಂ ಸು ತೇ ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುವಿಲಿತ್ತಾ ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸೂ ಆಮುತ್ತಮಣಿಕುಣ್ಡಲಾಭರಣಾ ಓದಾತವತ್ಥವಸನಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತಾ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ ಪರಿಚಾರೇನ್ತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ತ್ವಂ ಏತರಹಿ ಸಾಚರಿಯಕೋತಿ? ನೋ ಹಿದಂ ಭೋ ಗೋತಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೮೬) ಪುಚ್ಛಾಯಂ. ‘‘ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೮), ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೨) ಚ ಆದೀಸು ಪರಿಮಾಣೇ. ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುವಿಲಿತ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಪುಚ್ಛಾ, ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ, ಆಯೂನಂ ಪಮಾಣಞ್ಚ ಪರಿಮಾಣಂ, ತದಾಕಾರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪುಚ್ಛಾ ಚ ಪರಿಮಾಣಞ್ಚ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಸು ಪುಚ್ಛತ್ಥೋ, ಪರಿಮಾಣತ್ಥೋ ಚ ಏವಂಸದ್ದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಸೋ ಕತಮೇಸು ಭವತಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾ, ಅನಿಯಮತೋ ಪದೇಸೇ ವಾತಿ ಚೋದನಾಯ ‘‘ಸ್ವಾಯಮಿಧಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ನನು ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ಥೇ ಸಿಯಾ, ಕಸ್ಮಾ ತೀಸುಪೀತಿ ಚ, ಹೋತು ತಿಬ್ಬಿಧೇಸು ಅತ್ಥೇಸು, ಕೇನ ಕಿಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಚ ಅನುಯೋಗಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತೀಸು ಅತ್ಥೇಸು. ಏಕತ್ತನಾನತ್ತಅಬ್ಯಾಪಾರಏವಂಧಮ್ಮತಾಸಙ್ಖಾತಾ, ನನ್ದಿಯಾವತ್ತತಿಪುಕ್ಖಲಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಅಙ್ಕುಸದಿಸಾಲೋಚನಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಆಧಾರಾದಿಭೇದವಸೇನ ನಾನಾವಿಧಾ ನಯಾ ನಾನಾನಯಾ, ಪಾಳಿಗತಿಯೋ ವಾ ನಯಾ, ತಾ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಆದಿವಸೇನ, ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾದಿವಸೇನ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಲೋಕಿಯಾದಿತದುಭಯವೋಮಿಸ್ಸಕಾದಿವಸೇನ, ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ, ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ, ಸಙ್ಗಹಾದಿವಸೇನ, ಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿವಸೇನ, ಠಪನಾದಿವಸೇನ, ಕುಸಲಮೂಲಾದಿವಸೇನ, ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಚ ಪಿಟಕತ್ತಯಾನುರೂಪಂ ನಾನಾಪ್ಪಕಾರಾತಿ ನಾನಾನಯಾ. ತೇಹಿ ನಿಪುಣಂ ಸಣ್ಹಂ ಸುಖುಮಂ ತಥಾ. ಆಸಯೋವ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ, ತೇ ಚ ಸಸ್ಸತಾದಿಭೇದೇನ, ತತ್ಥ ಚ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖತಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕಾ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಯೋ ಏವ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಮುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ, ಉಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ತಥಾ. ಅಪಿಚ ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನವಿವರಣವಿಭಜನಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಛಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ, ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಆಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಛಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಹಿ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಥಾ. ಅಥ ವಾ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಹದಯಙ್ಗಮತೋ, ಸವನೇ ಅತಿತ್ತಿಜನನತೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನರಸವಸೇನ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಭಾವತೋ, ವಿಚಾರಣೇ ಅತಿತ್ತಿಜನನತೋ, ಅತ್ಥರಸವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾದುರಸಂ ತಥಾ.

ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪದಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಂ ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾಪನಯನತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಭಗವತೋ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ರಾಗಾದಯೋ ನ ಸನ್ತಿ, ಯೇ ಹರಿತಬ್ಬಾ ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಸವಾಸನಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ. ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ಚ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಅಟ್ಠಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇ ಚಿತ್ತೇ ಹತಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಸತಿಯೇವ ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಥುಜ್ಜನೇಸು ಪವತ್ತವೋಹಾರೇನಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇಧ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ, ಸಚೇ ಪನ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಗತಾವ ಕಿಲೇಸಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಸಂಸಾರಪಙ್ಕನಿಮುಗ್ಗಸ್ಸ ಸತ್ತನಿಕಾಯಸ್ಸ ಸಮುದ್ಧರಿತುಕಾಮತೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ವೇನೇಯ್ಯಗತಕಿಲೇಸಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ಹರಣತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಸ್ಸ, ಏವಂ ಸತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ.

ಅಥ ವಾ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ, ತೇಸಂ ತಿತ್ಥಿಯಭೂತಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ಹರಣತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಹರಿತಬ್ಬಾ ನಾಸ್ಸು, ತೇಸಂ ಪನ ಸನ್ತಾನಗತದಿಟ್ಠಿಹರಣವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಕಾಸನೇ ಅಸಮತ್ಥತಾಕಾರಣೇನ ಚ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನೀಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇಹಿ ತೇ ಹರಿತಾ ಅಪನೀತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಪಟೀತಿ ವಾ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಪಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇತಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಪವಿಟ್ಠಮ್ಹಿ, ಅಞ್ಞೋ ಆಗಞ್ಛಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೯೮೫; ಚೂಳನಿ. ೪) ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ವಿಗತೂಪಕ್ಲೇಸೇ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಪಚ್ಛಾ ಹರಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ತದೇವ ದೀಘವಸೇನ, ಸಕತ್ಥವುತ್ತಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಾ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಉಪಕ್ಲೇಸೇಸು ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮಗ್ಗೇಹಿ ಹರಿತೇಸು ಪಚ್ಛಾ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಹರಣಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ. ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಯೋ ಹಿ ವಿಗತೂಪಕ್ಲೇಸೇನ, ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಚ ಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಪುನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ಹತೇಸು ಚ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕ್ಲೇಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂ ಉಪಕ್ಲೇಸಹರಣಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಅಪಿಚ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ನಿಬ್ಬಚನೇಹಿ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನೀಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮುದಾಯೋ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ ನಾಮ. ಏಕೇಕಂ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಭವಂ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಸೇಸತ್ಥಜೋತಕಪಚ್ಚಯನ್ತರೇನ ಸದ್ದರಚನಾವಿಸೇಸಸಮ್ಭವತೋ, ಪಟಿಹಾರಿಯಂ ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ, ಮಗ್ಗೋ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ, ತತ್ಥ ಜಾತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇ, ತತೋ ವಾ ಆಗತನ್ತಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ. ವಿಚಿತ್ರಾ ಹಿ ತದ್ಧಿತವುತ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಪನ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನೀಭೇದೇನ, ವಿಸಯಭೇದೇನ ಚ ಬಹುವಿಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ‘‘ವಿವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭಗವಾ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಇದ್ಧಿವಸೇನಾಪಿ ದೇಸನಂ ಕರೋತಿ ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧೇನ ಸಹ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದೀಸು, ಕದಾಚಿ ಆದೇಸನಾವಸೇನಾಪಿ ಆಮಗನ್ಧಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾದೀಸು (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೪೧), ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನ ಅನುಸಾಸನಿಯಾ. ಅನುಸಾಸನೀಪಾಟಿಹಾರಿಯಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸತತಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ. ಇತಿ ತಂತಂದೇಸನಾಕಾರೇನ ಅನೇಕವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯತಾ ದೇಸನಾಯ ಲಬ್ಭತಿ. ಅಯಮತ್ಥೋ ಉಪರಿ ಏಕಾದಸಮಸ್ಸ ಕೇವಟ್ಟಸುತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾಯ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೪೮೧) ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಅಥ ವಾ ತಸ್ಸ ವಿವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಸ್ಸ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸೂಚನತೋ ‘‘ವಿವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅನೇಕವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಯಾವ ಭಗವತಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸುಣನ್ತಾನಂ ನಾನಾಭಾಸಿತಾನಂ ತಂತಂಭಾಸಾನುರೂಪತೋ ದೇಸನಾ ಸೋತಪಥಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬ…ಪೇ… ಮಾಗಚ್ಛನ್ತ’’ನ್ತಿ. ಸೋತಮೇವ ಸೋತಪಥೋ, ಸವನಂ ವಾ ಸೋತಂ, ತಸ್ಸ ಪಥೋ ತಥಾ, ಸೋತದ್ವಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾತಿ ಯಥಾದೇಸಿತಾಕಾರೇನ. ಕೋ ಸಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ಅಸಮತ್ಥೋಯೇವ, ತಸ್ಮಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ. ಪನಾತಿ ಏಕಂಸತ್ಥೇ, ತೇನ ಸದ್ಧಾಸತಿಧಿತಿವೀರಿಯಾದಿಬಲಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಬ್ಬಥಾಮೇನ ಏಕಂಸೇನೇವ ಸೋತುಕಾಮತಾಸಙ್ಖಾತಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಜನನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಜನೇತ್ವಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೋ, ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ ‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಭಾವೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ ೧; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧; ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ ೧.ಪಠಮಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ) ವಿಯ, ತೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾಮೇನ ಏಕಂಸೇನೇವ ಸೋತುಕಾಮತಂ ಜನೇತ್ವಾಪಿ ನಾಮ ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಸುತಂ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ತಥಾಸುತೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಭಾವನಂ ಕರೋತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಏದಿಸೇಸು ಗರಹತ್ಥೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ಗರಹತ್ಥಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ, ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ಥಸ್ಸೇವ ಚ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾನಂ ಜೋತಕತ್ತಾ. ‘‘ನಾನಾನಯನಿಪುಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಸೋತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಇಧ ಸಮ್ಭಾವನಮೇವ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಪಿ ದಿಬ್ಬೇಸು ಕಾಮೇಸು, ರತಿಂ ಸೋ ನಾಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸುಯೇವ (ಧ. ಪ. ೧೮೭) ಗರಹತ್ಥಸಮ್ಭವೇಸು ಗರಹತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ. ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಚ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ನಿಪಾತೋಯೇವ, ನ ಉಪಸಗ್ಗೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಚ ನಿಪಾತಪಕ್ಖಿಕೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಯತ್ಥ ಕಿರಿಯಾವಾಚಕತೋ ಪುಬ್ಬೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ವದನ್ತಿ. ಮಯಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಮಯಾವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ತಥಾರೂಪೇಹೀತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಸಾಮಂ ಭವತೀತಿ ಸಯಮ್ಭೂ, ಅನಾಚರಿಯಕೋ. ನ ಮಯಂ ಇದಂ ಸಚ್ಛಿಕತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ನ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣೇನೇವ ಅತ್ತನಾ ಸಚ್ಛಿಕತ’’ನ್ತಿ ಪಕರಣತೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಸಾಮಞ್ಞವಚನಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಸಹಚರಣವಿರೋಧಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಲಿಙ್ಗಓಚಿತ್ಯಕಾಲದೇಸಪಕರಣಾದಿವಸೇನ ವಿಸೇಸತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಸಮ್ಭವತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಪರಿಮೋಚೇನ್ತೋತಿ ‘‘ಪುನ ಚಪರಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಾಪಭಿಕ್ಖು ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದಹತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೯೫) ವುತ್ತದೋಸತೋ ಪರಿಮೋಚಾಪನಹೇತು. ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಹಿ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಸಮ್ಬುಧಂ ಬುದ್ಧನಿಸೇವಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ವಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ) ವಿಯ. ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾಪ್ಪಕಾರವಿಚಾರಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಸಾ ಹಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಕಾರಾನಂ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಅಯಮಿಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಏವಮಿಧ ಸಂವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪುರೇತರಮೇವ ಸಂವಣ್ಣನಾಪ್ಪಕಾರವಿಚಾರಣಾ.

ಏತದಗ್ಗಪದಸ್ಸತ್ಥೋ ವುತ್ತೋವ. ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಥೇರಾ ಬಹುಸ್ಸುತಾ, ಸತಿಮನ್ತೋ, ಗತಿಮನ್ತೋ, ಧಿತಿಮನ್ತೋ, ಉಪಟ್ಠಾಕಾ ಚ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಪನಾಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ದಸಬಲಸ್ಸ ಸಾಸನೇ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಗಣ್ಹಿ, ತಸ್ಮಾ ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ನಾಮ ಜಾತೋ. ಇಮಸ್ಸ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಧಾರಣಸತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಥೇರೇಹಿ ಬಲವತರಾ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಮನ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ನಾಮ ಜಾತೋ. ಅಯಮೇವಾಯಸ್ಮಾ ಏಕಪದೇ ಠತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿಪದಸಹಸ್ಸಾನಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಾ ಕಥಿತನಿಯಾಮೇನ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಗತಿಮನ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ನಾಮ ಜಾತೋ. ತಸ್ಸೇವ ಚಾಯಸ್ಮತೋ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನವೀರಿಯಂ, ಸಜ್ಝಾಯನವೀರಿಯಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸದಿಸಂ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಿತಿಮನ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ನಾಮ ಜಾತೋ. ತಥಾಗತಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೋ ಚೇಸ ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಉಪಟ್ಠಾಕಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉಪಟ್ಠಹನಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಹತಿ. ಅಞ್ಞೇಪಿ ಹಿ ತಥಾಗತಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಂಸು, ನ ಚ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಮನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪನ ಥೇರೋ ಉಪಟ್ಠಾಕಟ್ಠಾನಂ ಲದ್ಧದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಹುತ್ವಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ನಾಮ ಜಾತೋ. ಅತ್ಥಕುಸಲೋತಿ ಭಾಸಿತತ್ಥೇ, ಪಯೋಜನತ್ಥೇ ಚ ಛೇಕೋ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೋ, ನಾನಾವಿಧೋ ವಾ ಹೇತು. ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಅಕ್ಖರಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ. ಪದೇನ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜಿತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಅಕ್ಖರಮೂಲಕತ್ತಾ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಅಕ್ಖರೇನ ಬ್ಯಞ್ಜಿತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಯಞ್ಜನತೋ ವಾ ವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ ಇಧ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ನಾಮ. ವಾಕ್ಯೇನ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಬ್ಯಞ್ಜೀಯತಿ, ಯತೋ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತೀ’’ತಿ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ. ನಿರುತ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ಪಞ್ಚವಿಧಾ ವಾ ನಿರುತ್ತಿನಯಾ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ಸದ್ದರಚನಾವಿಸೇಸೇನ ಅತ್ಥಾಧಿಗಮಹೇತುತೋ ಇಧ ಗಹಣಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಅಪರಭಾಗಸ್ಸ ಸಂಸನ್ದನಂ. ಭಗವತಾ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಏತದಗ್ಗಟ್ಠಾನೇನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಕೋಸಲ್ಲೇನ ಪಸಟ್ಠಭಾವಾನುರೂಪನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಧಾರಣಬಲನ್ತಿ ಧಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಬಲಂ, ಧಾರಣೇ ವಾ ಬಲಂ, ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಧಾರೇತುಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ, ದಸ್ಸನಹೇತೂತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಅತ್ಥತೋ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ವಾ ಅನೂನಮನಧಿಕನ್ತಿ ಅವಧಾರಣಫಲಮಾಹ. ನ ಅಞ್ಞಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಪನ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬತ್ಥಂ. ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಚ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಾಕಾರತೋ ನ ಅಞ್ಞಥಾ, ನ ಪನ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾಕಾರತೋ. ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಕೋ ಸಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾತು’’ನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ, ಇತರಥಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾಕಾರೇನೇವ ಸೋತುಂ ಸಮತ್ಥತ್ತಾ ತದೇತಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪನ ಅತ್ಥೇನ ಧಾರಣಬಲದಸ್ಸನಞ್ಚ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ ಸುತಾಕಾರಾವಿರುಜ್ಝನವಸೇನ ಧಾರಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾಕಾರೇನೇವ ಧಾರಿತುಂ ಸಮತ್ಥನತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ. ನ ಹೇತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಅತ್ಥನ್ತರತಾಪರಿಹಾರೋ ಯುತ್ತೋ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾನಂ ಸುತಭಾವದೀಪನೇನ ಏಕವಿಸಯತ್ತಾ, ಇತರಥಾ ಥೇರೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಬ್ಬಥಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಪಚ್ಛಿಮತ್ಥವಸೇನ ಸಮತ್ಥೋ, ಪುರಿಮತ್ಥವಸೇನ ಚ ಅಸಮತ್ಥೋತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ.

‘‘ಯೋ ಪರೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾಯ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸನ್ತತಿಯಾ ಪವತ್ತನಕೋ ತಿವಿಧೋಪಿ ಮೇ-ಸದ್ದೋ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಸನ್ತತಿವಸೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಯೇವತ್ಥೇ ಮೇ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾಪಿ ಕರಣಸಮ್ಪದಾನಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನವಿಭತ್ತಿಭೇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ತೀಸು ವಿಭತ್ತಿಯತ್ಥೇಸು ಅತ್ತನಾ ಸಞ್ಞುತ್ತವಿಭತ್ತಿತೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗಾಥಾಭಿಗೀತನ್ತಿ ಗಾಥಾಯ ಅಭಿಗೀತಂ ಅಭಿಮುಖಂ ಗಾಯಿತಂ. ಅಭೋಜನೇಯ್ಯನ್ತಿ ಭೋಜನಂ ಕಾತುಮನರಹರೂಪಂ. ಅಭಿಗೀತಪದಸ್ಸ ಕತ್ತುಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ. ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಕಮ್ಮಭಾವಸಾಧನವಸೇನ ದ್ವಾಧಿಪ್ಪಾಯಿಕಪದತ್ತಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ‘‘ಮಯಾ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಮಮ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥದ್ವಯೇ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಉಪಸಗ್ಗೋ ಕಿರಿಯಂ ವಿಸೇಸೇತಿ, ಜೋತಕಮತ್ತಭಾವತೋ ಪನ ಸತಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತಸದ್ದೋಯೇವ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ಅನುಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಸಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಗಹಣಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಚ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚಾ’’ತಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ. ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನಪಿ ಧಾತುಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥವಾಚಕೋ ಯಥಾ ‘‘ಅನುಭವತಿ ಪರಾಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ತಥಾ ಅನುಪಸಗ್ಗೋಪಿ ಧಾತುಸದ್ದೋ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ವಿಯ ವಿಸೇಸತ್ಥವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸ್ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಏವಮೀದಿಸೇಸು. ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸೋತದ್ವಾರನಿಸ್ಸಿತೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ಸಸಮ್ಭಾರಕಥಾ ವಾ ಏಸಾ, ಸೋತದ್ವಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾತಧರೋತಿ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮಧರೋ. ನ ಹಿ ಸೋತದ್ವಾರನಿಸ್ಸಿತವಿಞ್ಞಾಣಮತ್ತೇನ ಧಮ್ಮೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಥ ಖೋ ತದನುಸಾರಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನೇವ, ಸುತಧರೋತಿ ಚ ತಥಾ ವಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮಧರೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥೋಯೇವ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಭಾವಸಾಧನಾನಿ ಸುತಸದ್ದೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುಬ್ಬಾಪರಪದಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಪನ್ನತಾ, ಅನುಪಪನ್ನತಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಉಪಪನ್ನೋ, ಅನುಪಪನ್ನೋ’’ತಿ ವಾ ನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋತಿ ಚೋದನಾಯ ಪುಬ್ಬಾಪರಪದಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಏತದತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಪನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮೇ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಕತ್ತುತ್ಥೇ ಕರಣನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸತಿ, ಯದಾ ಮೇ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುವಸೇನ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ, ತದಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಮಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತ್ಥೇ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಮಮಾತಿ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸತಿ, ಯದಾ ಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಸಾಮಿ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತದಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಏವಂ ಸದ್ದತೋ ಞಾತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಹಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ನಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಮೇತೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸುತಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇ ಪಯುತ್ತೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಸವನಕಿರಿಯಾಜೋತಕೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತಕಮತ್ತತ್ತಾ ನಿಪಾತಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಸವನಾಯ ಏವ ಹಿ ಆಕಾರೋ, ನಿದಸ್ಸನಂ, ಅವಧಾರಣಮ್ಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಏವಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ತಿವಿಧೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸವನಕಿರಿಯಾಜೋತಕಭಾವೇನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ ಸೋತದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ, ತದಭಿನಿಪಾತಾನಞ್ಚ ಮನೋದ್ವಾರಿಕ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಯತೋ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾತತ್ಥೇ ಇಧ ಸುತಸದ್ದೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಅವಧಾರಣಫಲತ್ತಾ ಸದ್ದಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾಕ್ಯಂ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸುತಮೇವಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ. ಏತೇನ ಹಿ ವಚನೇನ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿರಾಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಯಂ ಸುತಂ ಸುತಮೇವಾತಿ ನಿಯಮೇತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಚ ತಂ ಸುತಂ ಸಮ್ಮಾ ಸುತಂ ಹೋತೀತಿ ಅವಧಾರಣಫಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನೂನಾಧಿಕಾವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಸದ್ದನ್ತರತ್ಥಾಪೋಹನವಸೇನ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅಸುತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ದಿಟ್ಠಾದಿನಿವತ್ತನಂ ಕರೋತಿ ದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ‘‘ಅಸುತ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದನ್ತರತ್ಥಭಾವೇನ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬತ್ತಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ನ ಇದಂ ಮಯಾ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠಂ, ನ ಚ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸುತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಸುತಂ ಸಮ್ಮದೇವಾತಿ. ತದೇವ ಸಮ್ಮಾ ಸುತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅನೂನಾ…ಪೇ… ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ಏವಾದಿಸತ್ತಿಯಾ ಚೇವ, ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪೋಹನೇನ ಚ;

ದ್ವಿಧಾ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥನ್ತರಂ, ನಿವತ್ತೇತಿ ಯಥಾರಹ’’ನ್ತಿ.

ಅಪಿಚ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ಏವಂ-ಸದ್ದೇ ಅಯಮತ್ಥಯೋಜನಾ ಕರೀಯತೀತಿ ತದಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾವಧಾರಣತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ, ತದವಧಾರಣಫಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅನೂ…ಪೇ… ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ. ಸವನ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಭಾವಸದ್ದೇನ ಯೋಗತೋ ಕಮ್ಮಸಾಧನೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಸುಯ್ಯತೀ’’ತಿ. ಅನೂನಾಧಿಕತಾಯ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಾಕಾರತೋ ಅವಿಪರೀತಂ, ಅವಿಪರೀತಸ್ಸ ವಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಗಹಣಂ, ತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಂ ತಥಾ, ಇತಿ ಸವನಹೇತು ಸುಣನ್ತಪುಗ್ಗಲಸವನವಿಸೇಸವಸೇನ ಅಯಂ ಯೋಜನಾ ಕತಾ.

ಏವಂ ಪದತ್ತಯಸ್ಸ ಏಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಕಾರನ್ತರೇನಾಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ಯಾ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ, ತಸ್ಸಾ. ಸಾ ಹಿ ನಾನಾಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ, ನ ಸೋತದ್ವಾರಿಕ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇಯೇವ ಪವತ್ತನತೋ, ತಥಾ ಚೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನಾ’’ತಿ. ತೇನ ಹಿ ಸೋತದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ ನಿವತ್ತತಿ. ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನೇನ ಅನೇಕವಿಹಿತೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಗ್ಗಹಣಾಕಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ನಾನಾವಿಧೇನ ಆಕಾರೇನ, ಏತೇನ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯೋಜನಾಯ ಆಕಾರತ್ಥೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪವತ್ತಿಭಾವಪ್ಪಕಾಸನನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಿಭಾವಪ್ಪಕಾಸನಂ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪಕಾರೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ, ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಧಮ್ಮತ್ಥಂ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸುತೋ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸುತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಞ್ಚ ನಿಯಮಿಯಮಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಸುತ್ತಮೇವ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟೀಕರಣಂ. ತಪ್ಪಾಕಟೀಕರಣತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಹಿ-ಸದ್ದೋ. ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಕರಣಭೂತಾಯ ಮಯಾ ನ ಅಞ್ಞಂ ಕತಂ, ಇದಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತಂ. ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಚೇ? ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸುತೋತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಆಕಾರತ್ಥೇ ಏವಂ-ಸದ್ದೇ ‘‘ಏಕೇನಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಯೋ ಆಕಾರೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಭಾವೋಯೇವ, ತೇನ ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಸವನಂ ಕತಂ, ನ ಅಞ್ಞನ್ತಿ. ಏವಂ ಸವನಕಿರಿಯಾಯ ಕರಣಕತ್ತುಕಮ್ಮವಿಸೇಸೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯೋಜನಾಯ ದಸ್ಸಿತೋ.

ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಯೋಜನಮಾಹ ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಚ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಸ್ಸಾವಿನಾಭಾವತೋ ‘‘ಏವನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ಹಿ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಏವಂಸದ್ದೇನ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಪರತ್ತಾ, ಸವನಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಸಾಧಾರಣವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧೇ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನ’’ನ್ತಿ. ಸಾಧಾರಣವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಹಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಾ ಇಧ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಾಮ, ಸವನಕಿರಿಯಾ ಪನ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ. ನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರರಹಿತೇ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೇ ಸವನಕಿರಿಯಾ ಲಬ್ಭತಿ ವೋಹಾರವಿಸಯತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪಿಣ್ಡತ್ಥದಸ್ಸನಂ ಮಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧಸಙ್ಖಾತಪುಗ್ಗಲಭೂತೇನ ಮಯಾ. ಸುತನ್ತಿ ಸವನಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚೇನ ಯೋಜಿತಂ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಯೋಜನಾಯ ಪುಗ್ಗಲಬ್ಯಾಪಾರವಿಸಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ಪುಗ್ಗಲಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಚ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಆಕಾರತ್ಥಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಮಯೋಜನಾಯ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ. ನಾನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಯಾ. ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಗಹಣಂ, ನಾನಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಗಹಣಂ ತಥಾ, ತತೋಯೇವ ಸಾ ‘‘ಆಕಾರಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ತದೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಆಕಾರಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಚ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಮುಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ತದಞ್ಞಾಯ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಆಕಾರಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ವಿಸಯನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸೋ. ಸೋತಬ್ಬಭೂತೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಸವನಕಿರಿಯಾಕತ್ತುಭೂತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸವನಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಟ್ಠತ್ತಾ ತಬ್ಬಸೇನ ಚ ತದಾಧಾರಸ್ಸಾಪಿ ದಬ್ಬಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ಕಮ್ಮಮೇವ ಆಧಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಕತ್ತು ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ, ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ವಾ ವಿಸಯೋ. ಆರಮ್ಮಣಞ್ಹಿ ತದಾರಮ್ಮಣಿಕಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ. ಏವಮ್ಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತರೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾವುತ್ತವಚನೇ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ಏತ್ತಕೇನ ಯಥಾವುತ್ತತ್ಥೇನ ಪದತ್ತಯೇನ, ಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನಾನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೇನಾತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತೇನ. ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪಬನ್ಧೇನ. ಗಹಣಸದ್ದೇ ಚೇತಂ ಕರಣಂ. ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಕತ್ತು ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಭಾವೇಪಿ ಸದ್ದವೋಹಾರೇನ ಬುದ್ಧಿಪರಿಕಪ್ಪಿತಭೇದವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ಅಞ್ಞಮಿವ ತಂಸಮಙ್ಗಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಭೇದೇಪಿ ಭೇದವೋಹಾರೇನ ‘‘ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇನ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವೋಹಾರವಿಸಯೋ ಹಿ ಸದ್ದೋ ನೇಕನ್ತಪರಮತ್ಥಿಕೋತಿ (ಕಾರಕರೂಪಸಿದ್ಧಿಯಂ ಯೋ ಕಾರೇತಿ ಸಹೇತುಸುತ್ತಂ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ) ಸವನಕಿರಿಯಾವಿಸಯೋಪಿ ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮೋ ಸವನಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಇಧ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕತ್ತುಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ವಿಸಯೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕತ್ತು ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ.

ಅಪಿಚ ಸವನವಸೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ ಸವನಕಿರಿಯಾಭಾವತೋ ತಂವಸೇನ ತದಞ್ಞನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಸಮುದಾಯಭೂತಸ್ಸ ತಂಕಿರಿಯಾಕತ್ತು ಚ ವಿಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಪುರಿಮನಯೇ ಸವನಕಿರಿಯಾ, ತಕ್ಕತ್ತಾ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ತಥಾಪವತ್ತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಕಿರಿಯಾವಿಸಯೋಪಿ ‘‘ಕತ್ತು ವಿಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ಪನ ತಥಾಪವತ್ತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಕಿರಿಯಾ, ತದಞ್ಞಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೋ ಪನ ಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮಂ ಏಕನ್ತತೋ ಕಿರಿಯಾವಿಸಯೋಯೇವೇಸ ಧಮ್ಮೋ, ತಥಾಪಿ ಕಿರಿಯಾವಸೇನ ‘‘ತಬ್ಬನ್ತಕತ್ತು ವಿಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ. ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋತಿ ತೇನ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇನ ಸಮಙ್ಗಿನೋ. ಕತ್ತೂತಿ ಕತ್ತಾರಸ್ಸ. ವಿಸಯೋತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ವಾ. ಸುತಾಕಾರಸ್ಸ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ನಿಚ್ಛಿತಭಾವತೋ ‘‘ಗಹಣಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯಸ್ಸ…ಪೇ… ಆಕಾರಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಆಕಾರತ್ಥೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ತದೇವ ಅವಧಾರಣತ್ಥಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ನಯೇ ಯೋಜೇತುಂ ‘‘ಗಹಣಂ ಕತಂ’’ ಇಚ್ಚೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಗಹಣಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅವಧಾರಣೇನ ಹಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಮಿಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವಧಾರಣತ್ಥಮ್ಪಿ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಯಮೇವ ಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಯೋಜನಾಯ ಗಹಣಾಕಾರಗಾಹಕತಬ್ಬಿಸಯವಿಸೇಸನಿದಸ್ಸನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಯೋಜನಮಾಹ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ತನಾ ಸುತಾನಂ ನಾನಾವಿಹಿತಾನಂ ಸುತ್ತಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಉಪಧಾರಿತರೂಪಸ್ಸ ಆಕಾರಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಸ್ಸ, ಅವಧಾರಣಸ್ಸ ವಾ ಪಕಾಸನಸಭಾವೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೋತಿ ತದಾಕಾರಾದಿಭೂತಸ್ಸ ಉಪಧಾರಣಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧಬ್ಯಾಪಾರತಾಯ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅತ್ತನಾ ಸುತಾನಞ್ಹಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಪುನ ಉಪಧಾರಣಂ ಆಕಾರಾದಿತ್ತಯಂ, ತಞ್ಚ ಏವಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಪನ ಯಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧಂ ಉಪಾದಾಯ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾರಭೂತಂ ಕಿಚ್ಚಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಂ ನಿದ್ದಿಸೀಯತೀತಿ. ಕಾಮಂ ಸವನಕಿರಿಯಾ ಪುಗ್ಗಲಬ್ಯಾಪಾರೋಪಿ ಅವಿಸೇಸೇನ, ತಥಾಪಿ ವಿಸೇಸತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಬ್ಯಾಪಾರೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲವಾದೀನಮ್ಪಿ ಸವನಕಿರಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರಪೇಕ್ಖಾ ನತ್ಥಿ ಸವನಾದೀನಂ ವಿಸೇಸತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇನ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ಮೇತಿ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸತ್ತವಿಸಯತ್ತಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಾನಮಭೇದಕರಣವಸೇನ ತತ್ಥೇವ ಸಮೋದಹಿತಬ್ಬತೋ ‘‘ಉಭಯಕಿಚ್ಚಯುತ್ತಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ತಪ್ಪಾಕಟೀಕರಣಂ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಸವನಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿನಾತಿ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸವನಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗೀಭಾವೇನ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಸಮಙ್ಗಿನಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸವನಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿನಾ’’ತಿ ಆಹ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸವನಕಿಚ್ಚವತಾ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮಙ್ಗಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ, ಲದ್ಧಸವನಕಿಚ್ಚವೋಹಾರೇನಾತಿ ಚ ಸುತಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸವನಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ. ಸವನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ಸವನಕಿಚ್ಚವೋಹಾರೋ, ಲದ್ಧೋ ಸೋ ಯೇನಾತಿ ತಥಾ. ಲದ್ಧಸವನಕಿಚ್ಚವೋಹಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ವಸೇನ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಪನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ – ಸವನಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಮಯಾ ಲದ್ಧಸವನಕಿಚ್ಚವೋಹಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಸುತನ್ತಿ.

ಅಪಿಚ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ತಥಾರೂಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉಪಾದಾನಭೂತಪುಗ್ಗಲಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇನೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ. ಸುತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋಯೇವ ನಿಯಮಿಯಮಾನೇ ಸತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಯೋಜನಾಯ ಕತ್ತುಬ್ಯಾಪಾರಕರಣಬ್ಯಾಪಾರಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಸದ್ದಾಧಿಗಮನೀಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮುಖೇನೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಸಬ್ಬಾಸಞ್ಚ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಾದಿವಸೇನ ಛಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೇಸು ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ತಾಸು ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಸರೂಪಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಮೇ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆಕಾರಾದಿಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ. ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಚ ಭೂತತ್ಥಉತ್ತಮತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೋ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ವಿಯ ಅಭೂತತ್ಥೋ, ಅನುಸ್ಸವಾದೀಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ವಿಯ ಅನುತ್ತಮತ್ಥೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಸಭಾವೋ, ರುಪ್ಪನಾನುಭವನಾದಿಸಭಾವೋ ವಾ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ, ಪರಮತ್ಥೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಏವಂ ಮೇ’’ತಿ ಪದಾನಂ ಪನ ಅತ್ಥೋ ಅಭೂತತ್ತಾ, ಅನುತ್ತಮತ್ತಾ ಚ ನ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭೂತತ್ಥಉತ್ತಮತ್ಥಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ವಿಸೇಸನಭೂತೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವಾತಿ. ಏತೇನ ಚ ವಿಸೇಸನೇನ ಬಾಲಜನೇಹಿ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ತದೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತಿ, ಹೇತುನಾ ವಾ ಸಾಧೇತಿ ‘‘ಕಿಞ್ಹೇತ್ಥ ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ಯಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ, ಅತ್ಥಜಾತಂ ವಾ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮೇ’’ತಿ ವಾ ನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭೇಥ, ತಂ ಏತ್ಥ ರೂಪಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೇ, ‘‘ಏವಂ ಮೇ’’ತಿ ಪದಾನಂ ವಾ ಅತ್ಥೇ. ಪರಮತ್ಥತೋ ನ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ. ರೂಪಫಸ್ಸಾದಿಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೇವ, ‘‘ಏವಂ ಮೇ’’ತಿ ಪನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸುತನ್ತಿ ಪನ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನಾ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಧಿಕಾರೋ. ‘‘ಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ತಪ್ಪಾಕಟೀಕರಣಂ, ಹೇತುದಸ್ಸನಂ ವಾ. ಯಂ ತಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತೇನ ಸೋತದ್ವಾರೇನ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ಉಪಲದ್ಧಂ ಅಧಿಗಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಹಿ ಸದ್ದಾಯತನಮಿಧ ಗಹಿತಂ ಕಮ್ಮಸಾಧನೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸರೂಪಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೇನಾಪಿ ನಯೇನ ವುತ್ತೇಸು ಛಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೇಸು ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಸರೂಪಂ ನಿದ್ಧಾರೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಆದಯೋ ಹಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾತೋ ಮುತ್ತಾ ಸಙ್ಗಹಕಾರೇನೇವ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಾ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತಂ ತನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ, ಸೋತಪಥಮಾಗತೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ತೇಸಂ ಉಪಧಾರಿತಾಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಾಮಸನವಸೇನ ಏವನ್ತಿ ಚ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಮೇತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ರೂಪವೇದನಾದಿಭೇದೇಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ತಾನಿ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ರಥೋ ಗೇಹಂ, ತೇ ತೇ ರೂಪರಸಾದಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಘಟೋ ಪಟೋ, ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಪರಿವತ್ತಾದಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಕಾಲೋ ದಿಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಚೇಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ನ ಪಞ್ಞಾಪನಟ್ಠೇನ. ಯಾ ಪನ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ. ದಿಟ್ಠಾದೀನಿಉಪನಿಧಾಯ ವತ್ತಬ್ಬತೋತಿ ದಿಟ್ಠಮುತವಿಞ್ಞಾತೇ ಉಪನಿಧಾಯ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಂ ಕತ್ವಾ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ. ದಿಟ್ಠಾದಿಸಭಾವವಿರಹಿತೇ ಸದ್ದಾಯತನೇ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಹಿ ಸುತವೋಹಾರೋ ‘‘ದುತಿಯಂ ತತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿಕೋ ವಿಯ ಪಠಮಾದೀನಿ ದಿಟ್ಠಮುತವಿಞ್ಞಾತೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ‘‘ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೇ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅನೇಕವಿಧಾ ತದಞ್ಞಪೇಕ್ಖೂಪನಿಧಾ ಹತ್ಥಗತೂಪನಿಧಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೂಪನಿಧಾಸಮಾರೋಪಿತೂಪನಿಧಾ ಅವಿದೂರಗತೂಪನಿಧಾ ಪಟಿಭಾಗೂಪನಿಧಾ ತಬ್ಬಹುಲೂಪನಿಧಾತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠೂಪನಿಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತಾಸು ಅಯಂ ‘‘ದುತಿಯಂ ತತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾ ವಿಯ ಪಠಮಾದೀನಂ ದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದಞ್ಞಪೇಕ್ಖೂಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ.

ಏವಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ಅತ್ಥಾಧಿಗಮನೀಯತಾಸಙ್ಖಾತಂ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸದ್ದಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನತ್ತಯೇ. ಚ-ಸದ್ದೋ ಉಪನ್ಯಾಸೋ ಅತ್ಥನ್ತರಂ ಆರಭಿತುಕಾಮೇನ ಯೋಜಿತತ್ತಾ. ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಸುತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಕಾಸಿತೋಯಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾ ಸುತ-ಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸಿತಾ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಸುತ್ತಸ್ಸ ಪಕಾರವಿಸೇಸಾ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಥೇರೇನ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಾತಿ ತೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹೋ ದೀಪಿತೋ ನಾಮ, ತೇನಾಹ ‘‘ಏವನ್ತಿ ವಚನೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ. ಅಸಮ್ಮೋಹನ್ತಿ ಚ ಯಥಾಸುತೇ ಸುತ್ತೇ ಅಸಮ್ಮೋಹಂ. ತದೇವ ಯುತ್ತಿಯಾ, ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಚ ಸಮತ್ಥೇಹಿ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ದುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಞ್ಚ. ಏವಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇ ದುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧೇ ಸುತ್ತೇ ಕಥಂ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧಸಮತ್ಥೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ, ಇಮಿನಾ ಚ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಥೇರಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಮೀದಿಸೇಸು ಯಥಾರಹಂ. ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಾಕಾರಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ಉಪರಿ ಥೇರೇನ ದಸ್ಸಿಯಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಸಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಲನ್ತರೇನಾತಿ ಸುತಕಾಲತೋ ಅಪರೇನ ಕಾಲೇನ. ಯಸ್ಸ…ಪೇ… ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಥೇರಸ್ಸ ಪನ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸೀಹವಸಾ ವಿಯ ಅನಸ್ಸಮಾನಂ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಏವಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ದೀಪಿತೇನ ಪನ ಅತ್ಥೇನ ಕಿಂ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಚ್ಚಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಇಚ್ಚಸ್ಸಾತಿ ಇತಿ ಅಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ, ಅಸಮ್ಮೋಸಸ್ಸ ಚ ದೀಪಿತತ್ತಾ ಅಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸಪಞ್ಞಾಸಿದ್ಧೀತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಸಮ್ಮೋಹೇನಾತಿ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಾವೇನ. ಪಞ್ಞಾವಜ್ಜಿತಸಮಾಧಿಆದಿಧಮ್ಮಜಾತೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಿದ್ಧಿ ಸಹಜಾತಾದಿಸತ್ತಿಯಾ ಸಿಜ್ಝನತೋ. ಸಮ್ಮೋಹಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ವಾ ಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಧಮ್ಮಜಾತೇನ. ಸವನಕಾಲಸಮ್ಭೂತಾಯ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಯ ತದುತ್ತರಿಕಾಲಪಞ್ಞಾಸಿದ್ಧಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಕೋಟಿಯಾ ಸಿಜ್ಝನತೋ. ಇತರತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾರಹಂ ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಪಕಾಸಿತೇನ ಪನ ಅತ್ಥೇನ ಕಿಂ ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದುಬ್ಬಿಧೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು. ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಆಕಾರೋ ನಾತಿಗಮ್ಭೀರೋ, ಯಥಾಸುತಧಾರಣಮೇವ ತತ್ಥ ಕರಣೀಯಂ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಸತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅಧಿಕೋ, ಪಞ್ಞಾ ಪನ ಗುಣೀಭೂತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಞ್ಞಾಯ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾತಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಚೇತ್ಥ ಪಧಾನಭಾವೋ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧) ವಿಯ. ಅಪಿಚ ಯಥಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಆವಜ್ಜನಾದಯೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಸಮಾನಾಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅವಿಜಾನನತೋ ಅಪ್ಪಧಾನಭೂತಾ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯಪಿ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತೇ ಸತಿ ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬಚನಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ. ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಚೇತ್ಥ ಪುರೇಚಾರಿಭಾವೋ. ಇತಿ ಸಹಜಾತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಪುರೇಜಾತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋತಿ ದುವಿಧೋಪಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಇಧ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮೇಸ ನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ವಿಭಾವಿತೇನ ಸಮತ್ಥತಾವಚನೇನ ಕಿಮನುಭಾವಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತದುಭಯಸಮತ್ಥತಾಯೋಗೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ, ಸಙ್ಕಾಸನಾದೀಹಿ ವಾ ಛಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ, ಅಕ್ಖರಾದೀಹಿ ಚ ಛಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ, ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಙ್ಖಾತೇನ ವಾ ರಸೇನ ಸಾದುರಸಸ್ಸ. ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋಯೇವ ನವಲೋಕುತ್ತರರತನಸನ್ನಿಧಾನತೋ ಸತ್ತವಿಧಸ್ಸ, ದಸವಿಧಸ್ಸ ವಾ ರತನಸ್ಸ ಸನ್ನಿಧಾನೋ ಕೋಸೋ ವಿಯಾತಿ ಧಮ್ಮಕೋಸೋ, ತಥಾ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ. ಅಥ ವಾ ನಾನಾರಾಜಭಣ್ಡರಕ್ಖಕೋ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ ವಿಯಾತಿ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುರಕ್ಖಕೋ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋತಿ ತಮೇವ ಸದಿಸತಾಕಾರಣದಸ್ಸನೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಧಮ್ಮಧರೋ, ಸಬ್ಬಪಾಠೀ ಚ ಸಾಸನೇ;

ಆನನ್ದೋ ನಾಮ ನಾಮೇನ, ಧಮ್ಮಾರಕ್ಖೋ ತವಂ ಮುನೇ’’ತಿ. (ಅಪ. ೧.೫೪೨);

ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ, ಏವಂ ಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಆಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣತ್ಥಾನಂ ಅವಿಪರೀತಸದ್ಧಮ್ಮವಿಸಯತ್ತಾ ತಬ್ಬಿಸಯೇಹಿ ತೇಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ದೀಪನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೋನಿ…ಪೇ… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಅಯೋನಿಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಞಾಪಕಹೇತುದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಕಾರಣೇ, ಕಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾ ವಚನೇನೇವ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧಸಮ್ಭವತೋ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಧೂಮೇನ ಕಾರಿಯೇನ ಕಾರಣಭೂತೋ ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತದನ್ವಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಂ ಆವುಸೋ ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಅಧುನಾ ಪಕರಣಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸವನಂ ಸಮಾಧಾನಮನ್ತರೇನ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯತಿರೇಕಕಾರಣೇನ ಞಾಪಕಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನದೇಸಕಪಯೋಜನಾದಿನಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮದ್ವಯೇ. ‘‘ನ ಹಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ, ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಚ ಫಲಭೂತಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಏವ ಸಮತ್ಥನಂ ವುತ್ತಂ, ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಮತ್ಥನಂ ನ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಸಪ್ಪುರಿಸೇ ಪಯಿರುಪಾಸನಾಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಅತ್ಥವಸೇನೇವ ಹಿ ಸೋ ಪಾಕಟೋತಿ ನ ವುತ್ತೋ.

ಏತ್ಥಾಹ – ಯಥಾ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಫಲಭೂತೇನ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾನಂ ಕಾರಣಭೂತಾನಂ ಸಿದ್ಧಿ ವುತ್ತಾ ತದವಿನಾಭಾವತೋ, ಏವಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಫಲಭೂತೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಕಾರಣಭೂತಾನಂ ಸಿದ್ಧಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ ಅಸ್ಸುತವತೋ, ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯವಿರಹಿತಸ್ಸ ಚ ತದಭಾವತೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ನ ಹಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ’’ತಿಆದಿಸಮತ್ಥನವಚನೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ, ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಚ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸೇವ ಫಲಭೂತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ ವುತ್ತಾ, ಕಸ್ಮಾ ಪನೇವಂ ವುತ್ತಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅಧಿಪ್ಪಾಯನ್ತರಸಮ್ಭವತೋ ಹಿ ತಥಾ ಸಿದ್ಧಿ ವುತ್ತಾ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ನ ಏಕನ್ತೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಬಾಹಿರಕಾರಣತ್ತಾ, ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಪನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ವಿಯ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ ಏಕನ್ತಕಾರಣಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಕಾರಣತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಏಕನ್ತಕಾರಣೇ ಹೋನ್ತೇ ಕಿಮತ್ಥಿಯಾ ಅನೇಕನ್ತಕಾರಣಂ ಪತಿ ಫಲಭಾವಪರಿಕಪ್ಪನಾತಿ ತಥಾಯೇವೇತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ ವುತ್ತಾತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಂ ಫಲೇನ ಕಾರಣಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನಂ ನದೀಪೂರೇನ ವಿಯ ಉಪರಿ ವುಟ್ಠಿಸಬ್ಭಾವಸ್ಸ, ದುತಿಯಂ ಕಾರಣೇನ ಫಲಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನಂ ಏಕನ್ತವಸ್ಸಿನಾ ವಿಯ ಮೇಘವುಟ್ಠಾನೇನ ವುಟ್ಠಿಪವತ್ತಿಯಾ.

‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ದೀಪೇತಬ್ಬತ್ಥಮಾಹ, ಯಸ್ಮಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವನ್ತಿ…ಪೇ… ನಾನಾಕಾರನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ, ಸೋ ಚ ಆಕಾರೋತಿ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಾನಾಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಯಾ ನಾನತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣಸಙ್ಖಾತೋ ಸೋ ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪ್ಪಭೇದಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಕಲಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಓಗಾಹನಾಕಾರೋ. ಏವಂ ಭದ್ದಕೋತಿ ನಿರವಸೇಸಪರಹಿತಪಾರಿಪೂರಿಭಾವಕಾರಣತ್ತಾ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ನಾನತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣೇನ ಸುನ್ದರೋ ಸೇಟ್ಠೋ, ಸಮಾಸಪದಂ ವಾ ಏತಂ ಏವಂ ಈದಿಸೋ ಭದ್ದೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ. ನ ಪಣಿಹಿತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ, ಸಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಣಿ ಹಿತೋ ಅತ್ತಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ, ತಸ್ಸ. ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾಸಙ್ಖಾತಗುಣದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ. ಗುಣಸ್ಸೇವ ಹಿ ಅಪರಾಪರವುತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕಭಾವೋ. ಚರನ್ತಿ ವಾ ಏತೇನ ಸತ್ತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಂ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇಸೂತಿ ವಾ ಚಕ್ಕಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ವತ್ತತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೧) ಪಚ್ಛಿಮಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ದೇಸನಾಕ್ಕಮವಸೇನೇವ. ಪುರಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸಙ್ಖಾತಗುಣದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ತಸ್ಮಾತಿ ಪುರಿಮಕಾರಣಂ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವಾತಿ ಇಧ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ.

ತೇನ ಕಿಂ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಚ್ಚಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಇತಿ ಇಮಾಯ ಚತುಚಕ್ಕಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತಾಯ. ಅಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ. ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಿದ್ಧಿಯಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಸಿದ್ಧಿಯಾ. ಆಸಯಸುದ್ಧೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅನುಲೋಮಿಕಖನ್ತಿಯಾ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣ-ಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಸ್ಸ ಚಾತಿ ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಆಸಯಸ್ಸ ಅಸುದ್ಧಿಹೇತುಭೂತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ದೂರೀಭಾವೇನ ಸುದ್ಧಿ. ತದೇವ ಹಿ ದ್ವಯಂ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಸುದ್ಧಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯೋ. ಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತತ್ತೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಕತಪುಞ್ಞೋ ಸುದ್ಧಾಸಯೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸೇಯ್ಯಸೋ ನಂ ತತೋ ಕರೇ’’ತಿ, (ಧ. ಪ. ೪೩) ‘‘ಕತಪುಞ್ಞೋಸಿ ತ್ವಂ ಆನನ್ದ, ಪಧಾನಮನುಯುಞ್ಜ ಖಿಪ್ಪಂ ಹೋಹಿಸಿ ಅನಾಸವೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೦೭) ಚ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ ಆಸಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ‘‘ತಾಯ ಚ ಆಸಯಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಿರೋಧತೋ. ಏವಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಆಸಯಸ್ಸ ಸುದ್ಧಿ ನ ಯುತ್ತಾ ತಾಯ ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿಸಿದ್ಧಿಯಾ ಅವತ್ತಬ್ಬತೋತಿ? ನೋ ನ ಯುತ್ತೋ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ, ಫಲಾನಞ್ಚ ಕಾರಣಭಾವತೋ. ಪಯೋಗಸುದ್ಧೀತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಪಯೋಗಸ್ಸ ವಿಸದಭಾವೇನ ಸುದ್ಧಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸ್ಸ ನಿದ್ದೋಸಭಾವೇನ ಸುದ್ಧಿ. ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೀ, ಹಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಸೇವೀ ಚ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸುದ್ಧಪಯೋಗೋ ಹೋತಿ. ತಥಾವಿಸುದ್ಧೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಪಯೋಗೇನ, ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾಭಾವಾವಹೇನ ಚ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೇನ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ವಿಸಾರದೋ ಹೋತಿ, ತಥಾಭೂತೋ ಚ ಥೇರೋ, ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಪುರಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಿದ್ಧಿಯಾ ಥೇರಸ್ಸ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿ ಸಿದ್ಧಾವಾತಿ. ತೇನ ಕಿಂ ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಾಯ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿಸಿದ್ಧೀತಿ ಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತೇ ಅಧಿಗಮೇ ಛೇಕಭಾವಸಿದ್ಧಿ. ಅಧಿಗಮೇತಬ್ಬತೋ ಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬತೋ ಪಟಿವೇಧೋ ‘‘ಅಧಿಗಮೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತೋ, ಆಗಮೋತಿ ಚ ಪರಿಯತ್ತಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾದಯೋ ಏತೇನ, ಆಭುಸೋ ವಾ ಗಮಿತಬ್ಬೋ ಞಾತಬ್ಬೋತಿ ಕತ್ವಾ.

ತೇನ ಕಿಮನುಭಾವಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇತೀ’’ತಿಆದಿ. ಇತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ವಾ ಕಾರಣನಿದ್ದೇಸೋ. ವಚನನ್ತಿ ನಿದಾನವಚನಂ ಲೋಕತೋ, ಧಮ್ಮತೋ ಚ ಸಿದ್ಧಾಯ ಉಪಮಾಯ ತಮತ್ಥಂ ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ಅರುಣುಗ್ಗಂ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಉಪಮಾಯ ಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ, ಅತ್ಥಂ ಜಾನನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ’’ತಿ (ಜಾ. ೨.೧೯.೨೪) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಅರುಣೋತಿ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಉದಯತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಉಟ್ಠಿತರಂಸಿ, ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಂ ಉಗ್ಗಮನಂ ಉದಯತೋ ಉದಯನ್ತಸ್ಸ ಉದಯಾವಾಸಮುಗ್ಗಚ್ಛತೋ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪುರೇಚರಂ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ ವಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಆಗಮಾಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿಯಾ ಈದಿಸಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ವುತ್ತನಿದಾನವಚನಂ ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಭವಿತುಮರಹತಿ, ನಿದಾನಭಾವಂ ಗತಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಮತ್ಥಜಾತಂ ಅನುಭಾವಿತನ್ತಿ.

ಇದಾನಿ ಅಪರಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಹಾಸಮ್ಮೋಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದೀಪೇತಬ್ಬಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕೇಹಿ ಏವಂ-ಸದ್ದ ಸುತ-ಸದ್ದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನ, ಸೋತಬ್ಬಪ್ಪಭೇದಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನಾ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ತೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ದೀಪಿತಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಾಸಮ್ಮೋಸಸಙ್ಖಾತಂ ದೀಪೇತಬ್ಬತ್ಥಮಾಹ ಅಸಮ್ಮೋಹೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧಸ್ಸ, ಅಸಮ್ಮೋಸೇನ ಚ ಸೋತಬ್ಬಪ್ಪಭೇದಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ. ‘‘ಅತ್ತನೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪನ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬತ್ಥಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನಾತಿಆದಿನಾ ಏವಂ-ಸದ್ದ ಸುತ-ಸದ್ದಾನಂ ಥೇರಸ್ಸ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೇಸು ಅಸಮ್ಮೋಹಾಸಮ್ಮೋಸದೀಪನತೋ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಸೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧). ಹೇತುಗಬ್ಭಞ್ಚೇತಂ ಪದದ್ವಯಂ, ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ, ಸೋತಬ್ಬಪ್ಪಭೇದ-ಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ದೀಪೇತಬ್ಬತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಬ್ಭಾವೋ, ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಭಾವೋ ತಥಾ. ‘‘ಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸಮ್ಭವನಂ ಸಮ್ಭವೋ, ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಸಮ್ಭವೋ ತಥಾ. ಏವಂ ಇತರತ್ಥಾಪಿ. ‘‘ಸೋತಬ್ಬಪ್ಪಭೇದಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪನ ಅಯಂ ಸುತ-ಸದ್ದೋ ಏವಂ-ಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ, ವಕ್ಖಮಾನಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನೇವ ವುತ್ತೇಪಿ ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸೇಸಂ ಆಮಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಂ ಭಾಸಿತತ್ಥಪಯೋಜನತ್ಥಾನಂ, ತೀಸು ಚ ಞಾಣೇಸು ಪವತ್ತಞಾಣಸ್ಸ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭಾವತೋ ತಬ್ಭಾವಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವದೀಪನಂ ಯುತ್ತಂ, ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥಾಧಿಗಮಹೇತುತೋ, ತಂವಸೇನ ಚ ತದವಸೇಸಹೇತುಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ, ನಿರುತ್ತಿಭಾವತೋ ಚ ಸೋತಬ್ಬಪ್ಪಭೇದದೀಪಕೇನ ಸುತ-ಸದ್ದೇನ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವದೀಪನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತದೇವತ್ಥಞ್ಹಿ ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ಅಸಮ್ಮೋಹದೀಪಕೇನ, ಅಸಮ್ಮೋಸದೀಪಕೇನಾ’’ತಿ ಚ ಅವತ್ವಾ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ಏವಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಾಸಮ್ಮೋಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದೀಪೇತಬ್ಬಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕೇಹಿ ಏವಂ-ಸದ್ದ ಸುತ-ಸದ್ದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದೀಪೇತಬ್ಬಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕೇಹಿಪಿ ತೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಏವನ್ತಿ…ಪೇ… ಭಾಸಮಾನೋ, ಸುತನ್ತಿ ಇದಂ…ಪೇ… ಭಾಸಮಾನೋ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ತೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ದೀಪಿತಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಂ ದೀಪೇತಬ್ಬತ್ಥಮಾಹ, ‘‘ಏತೇ ಮಯಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪನ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬತ್ಥಂ ಸವನಯೋಗದೀಪಕನ್ತಿ ಚ ಅವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಸವನಯೋಗಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ ತದೇವ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತಥಾ ಹಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸವನಧಾರಣವಚೀಪರಿಚರಿಯಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಸೋತಾವಧಾರಣಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ತೇ ಅವಿಕ್ಖೇಪದೀಪಕೇನ ಸುತಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧). ಮನೋದಿಟ್ಠೀಹಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪೇಕ್ಖನಸುಪ್ಪಟಿವೇಧಾ ವಿಸೇಸತೋ ಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ತದ್ದೀಪಕವಚನೇನೇವ ಏತೇ ಮಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಚ…ಪೇ… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾ. ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾತಿ ‘‘ಇಧ ಸೀಲಂ ಕಥಿತಂ, ಇಧ ಸಮಾಧಿ, ಇಧ ಪಞ್ಞಾ, ಏತ್ತಕಾವ ಏತ್ಥ ಅನುಸನ್ಧಯೋ’’ತಿಆದಿಭೇದೇನ ಮನಸಾ ಅನುಪೇಕ್ಖಿತಾ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾಯ, ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇತಿ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸುಟ್ಠು ವವತ್ಥಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ.

ಸವನಧಾರಣವಚೀಪರಿಚರಿಯಾ ಚ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಸೋತಾವಧಾರಣಪಟಿಬದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ತದ್ದೀಪಕವಚನೇನೇವ ಬಹೂ ಮಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸುತಾ ಧಾತಾ ವಚಸಾ ಪರಿಚಿತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುತನ್ತಿ ಇದಂ…ಪೇ… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸುತಾತಿ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಾ. ಧಾತಾತಿ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸೀಹವಸಾ ವಿಯ ಮನಸಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನೇನ ಉಪಧಾರಿತಾ. ವಚಸಾ ಪರಿಚಿತಾತಿ ಪಗುಣತಾಸಮ್ಪಾದನೇನ ವಾಚಾಯ ಪರಿಚಿತಾ ಸಜ್ಝಾಯಿತಾ. ಇದಾನಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬತ್ಥದ್ವಯದೀಪಕೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸದ್ದದ್ವಯೇನ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ತದುಭಯೇನಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತದುಭಯೇನಾತಿ ಪುರಿಮನಯೇ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸಕೇನ ತೇನ ದುಬ್ಬಿಧೇನ ಸದ್ದೇನ. ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪಾರಿಪೂರಿಂ ದೀಪೇನ್ತೋತಿ ಆದರಜನನಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ. ತದೇವ ಕಾರಣಂ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ವಿವರತಿ, ಯುತ್ತಿಯಾ ವಾ ದಳ್ಹಂ ಕರೋತಿ ‘‘ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಪುಣ್ಣಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅಸುಣನ್ತೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣೇ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ. ಮಹತಾ ಹಿತಾತಿ ಮಹನ್ತತೋ ಹಿತಸ್ಮಾ. ಪರಿಬಾಹಿರೋತಿ ಸಬ್ಬತೋ ಭಾಗೇನ ಬಾಹಿರೋ.

ಏತೇನ ಪನ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬತ್ಥದೀಪಕೇನ ಸದ್ದದ್ವಯೇನ ಅನುಭಾವೇತಬ್ಬತ್ಥಮನುಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥೇ ಯೋಜಿತಾಯೇವ ಏತೇ ಸದ್ದಾ ಇಧ ಏಕಸ್ಸೇವಾನುಭಾವತ್ಥಸ್ಸ ಅನುಭಾವಕಭಾವೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಞಾಪೇತುಂ ‘‘ಸಕಲೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಞ್ಚ ಮೇ-ಸದ್ದೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪುಬ್ಬೇನ ಯೋಜಿತೋ, ತದಪೇಕ್ಖಾನಂ ಪನ ಏವಂ-ಸದ್ದ ಸುತ-ಸದ್ದಾನಂ ಸಹಚರಣತೋ, ಅವಿನಾಭಾವತೋ ಚ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತನ್ತಿ ತಥಾಗತೇನ ಪಕಾರತೋ ವಿದಿತಂ, ಭಾಸಿತಂ ವಾ. ಅತ್ತನೋ ಅದಹನ್ತೋತಿ ಅತ್ತನಿ ‘‘ಮಮೇದ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಪೇನ್ತೋ. ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿನ್ತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸವಿಸಯಂ, ಸೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಅಪಕತಞ್ಞುತಾಸಙ್ಖಾತಾ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಾಪಭಿಕ್ಖು ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದಹತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೯೫) ಏವಂ ಮಹಾಚೋರದೀಪಕೇನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾವತ್ಥಾ, ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ತಥಾಗತ…ಪೇ… ಅದಹನ್ತೋ’’ತಿ. ಹುತ್ವಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಸೇಸೋ. ತಥಾ ಸಾವಕತ್ತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಓಕ್ಕಮನಸರೂಪಕಥನಂ. ನನು ಚ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ‘‘ಮಮೇತಂ ವಚನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಮಾನಸ್ಸ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಾದೀನಞ್ಚ ತದಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಸಮತಿಕ್ಕಮಾದಿವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೇನ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಅನುಭಾವಿತೋತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನತೋ. ತೇನ ಹಿ ಅನುಭಾವೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂಯೇವ ತಥಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಪನ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಧಿಮಾನಸ್ಸ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಾದೀನಞ್ಚ ತದಾಸಙ್ಕಾಯ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ದೇವತಾನಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕಾಪೇಕ್ಖಂ ತಥಾವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಏದಿಸೀ ಚೋದನಾ ಅನವಕಾಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಸಮಯೇ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ದೇವತಾನಂ ಏವಂ ಚೇತಸೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದಿ ‘‘ಭಗವಾ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ಅಯಞ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ದೇಸನಾಕುಸಲೋ, ಇದಾನಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಸಕ್ಯಕುಲಪ್ಪಸುತೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಭಾತಾ, ಚೂಳಪಿತುಪುತ್ತೋ ಚ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಸೋ ಸಯಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಉದಾಹು ಭಗವತೋಯೇವ ವಚನಂ ಯಥಾಸುತ’’ನ್ತಿ, ತೇಸಮೇವ ಚೇತೋಪರಿವಿತಕ್ಕಮಞ್ಞಾಯ ತದಭಿಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಸಮತಿಕ್ಕಮನಾದಿಅತ್ಥೋ ಅನುಭಾವಿತೋತಿ. ಸಾಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾವತ್ಥಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೋ, ತದವತ್ಥಾನೋಕ್ಕಮನಸಙ್ಖಾತಾ ಚ ಸಾವಕತ್ತಪಟಿಜಾನನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ. ಏವಂ ಸತಿ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ಪುರಿಮತ್ಥಮೇವ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಅಪಿಚ ಕುಹನಲಪನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಅಕುಸಲರಾಸಿ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೋ, ತಬ್ಬಿರಹಿತಭಾವೋ ಚ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ.‘‘ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾಪಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ದಸ್ಸನಂ, ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾವತ್ಥಾಯ ಪರಿಮೋಚೇತಿ. ಸಾವಕತ್ತಂ ಪಟಿಜಾನನೇನ ಸತ್ಥಾರಂ ಅಪದಿಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ ಸತ್ಥುಕಪ್ಪಾದಿಕಿರಿಯತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಮೋಚೇತಿ ತಕ್ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಕಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ. ‘‘ಸತ್ಥು ಭಗವತೋಯೇವ ವಚನಂ ಮಯಾಸುತ’’ನ್ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಅಪದಿಸತೀತಿ ಅತ್ಥನ್ತರಮನುಭಾವನಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಜಿನವಚನ’’ನ್ತಿಆದಿಪಿ ಪರಿಯಾಯನ್ತರದಸ್ಸನಂ, ಅತ್ಥನ್ತರಮನುಭಾವನಮೇವ ವಾ. ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಸತ್ತೇ ನೇತೀತಿ ನೇತ್ತಿ, ಧಮ್ಮೋಯೇವ ನೇತ್ತಿ ತಥಾ. ವುತ್ತನಯೇನ ಚೇತ್ಥ ಉಭಯಥಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಪರಮ್ಪಿ ಅನುಭಾವೇತಬ್ಬಮತ್ಥಮನುಭಾವೇತಿ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಿತಭಾವತನ್ತಿ ದೇಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಭಾವಂ. ಪುರಿಮವಚನಂ ವಿವರನ್ತೋತಿ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತವಸೇನ ಪುರಿಮತರಂ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಭಗವತಾ ವಚನಮೇವ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರೋನ್ತೋ, ಇದಂ ವಚನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಚತೂಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣೇಹಿ ವಿಸಾರದಸ್ಸ, ವಿಸಾರದಹೇತುಭೂತಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ. ದಸಞಾಣಬಲಧರಸ್ಸ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಸಙ್ಖಾತೇ ಉತ್ತಮಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಸ್ಸ, ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೇನ ಆಸಭಸಙ್ಖಾತೇ ಅಕಮ್ಪನಸಭಾವಭೂತೇ ಠಾನೇ ಠಿತಸ್ಸ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯದಾ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೩) ಸೀಹೋಪಮಸುತ್ತಾದೀಸು ಆಗತೇನ ಅನೇಕನಯೇನ ಸೀಹನಾದನದಿನೋ. ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ವಾ ಉತ್ತಮಸ್ಸ. ನ ಚೇತ್ಥ ನಿದ್ಧಾರಣಲಕ್ಖಣಾಭಾವತೋ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಸಮಾಸೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಹಿ ಸಕ್ಕತಗನ್ಥೇಸು, ಸಾಸನಗನ್ಥೇಸು ಚ ಏವಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮೇನ ಸತ್ತಾನಮಿಸ್ಸರಸ್ಸ. ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಇಸ್ಸರಸ್ಸ ತದುಪ್ಪಾದನವಸೇನಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯನ್ತರದೀಪನಂ. ಧಮ್ಮೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಪದೀಪಮಿವ ಭೂತಸ್ಸ, ತದುಪ್ಪಾದಕಭಾವೇನ ವಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಪದೀಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ. ‘‘ಧಮ್ಮಕಾಯೋತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೧೮) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮೇನ ಲೋಕಪಟಿಸರಣಭೂತಸ್ಸ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇನ ವಾ ಪಟಿಸರಣೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ. ‘‘ಯಂನೂನಾಹಂ…ಪೇ… ತಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ಸಕ್ಕತ್ವಾ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಮಾನೇತ್ವಾ ಪೂಜೇತ್ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೧; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೩) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಸದ್ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಪವತ್ತಿನೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮಾನಮೇತಸ್ಸ ವಾ ಆಣಾಚಕ್ಕವರಸ್ಸ ಪವತ್ತಿನೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಇದಂ ವಚನಂ ಸಮ್ಮುಖಾವ ಮಯಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನೇತಿ ಪದಸಮುದಾಯಭೂತೇ ವಾಕ್ಯೇ. ಕಙ್ಖಾ ವಾ ವಿಮತಿ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದಳ್ಹತರಂ ನಿವಿಟ್ಠಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಕಙ್ಖಾ. ನಾತಿಸಂಸಪ್ಪನಂ ಮತಿಭೇದಮತ್ತಂ ವಿಮತಿ. ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಮಿದಂ ಮಯಾತಿ ತಥಾ ಅಕತ್ತಬ್ಬಭಾವಕಾರಣವಚನಂ. ಅತ್ತನಾಉಪ್ಪಾದಿತಭಾವಂ ಅಪ್ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಪುರಿಮವಚನಂ ವಿವರನ್ತೋತಿ ಪನ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯವಿನಾಸನಸ್ಸ, ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪದಮುಪ್ಪಾದನಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣವಚನಂ. ‘‘ತೇನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಉದಾನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ.

‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವದನ್ತೋ ಗೋತಮಗೋತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾವಕೋ, ಗೋತಮಗೋತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಾ ಸಾವಕೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಭಾವಸ್ಸ, ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಭಾವಸ್ಸ ಚ ಸೂಚನತೋ, ತಥಾಸೂಚನೇನೇವ ಚ ಖಲಿತದುನ್ನಿರುತ್ತಾದಿಗಹಣದೋಸಾಭಾವಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ ಸಾಸನೇ ಅಸ್ಸದ್ಧಂ ವಿನಾಸಯತಿ, ಸದ್ಧಂ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚಮಾದಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಆಕಾರಾದಿಅತ್ಥೇಸು ಅಗ್ಗಹಿತವಿಸೇಸಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತತೋ ಪರಾ ತಿಸ್ಸೋ ಆಕಾರತ್ಥಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಭಾವಿತಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆಕಾರತ್ಥಂ, ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಅವಧಾರಣತ್ಥಞ್ಚ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಹೋನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ದಸ್ಸನಂ ದೀಪನಞ್ಚಾಪಿ, ಪಕಾಸನಂ ವಿಭಾವನಂ;

ಅನುಭಾವನಮಿಚ್ಚತ್ಥೋ, ಕಿರಿಯಾಯೋಗೇನ ಪಞ್ಚಧಾ.

ದಸ್ಸಿತೋ ಪರಮ್ಪರಾಯ, ಸಿದ್ಧೋ ನೇಕತ್ಥವುತ್ತಿಯಾ;

ಏವಂ ಮೇ ಸುತಮಿಚ್ಚೇತ್ಥ, ಪದತ್ತಯೇ ನಯಞ್ಞುನಾ’’ತಿ.

ಏಕ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಅಞ್ಞಸೇಟ್ಠಾಸಹಾಯಸಙ್ಖ್ಯಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ, ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೭) ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೮; ಪಾರಾ. ೧೧) ಸೇಟ್ಠೇ, ‘‘ಏಕೋವೂಪಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೦೫; ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೫; ಮ. ನಿ. ೧.೮೦; ಸಂ. ನಿ. ೩.೬೩; ವಿಭ. ೪.೪೪೫) ಅಸಹಾಯೇ, ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೮.೨೯) ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಂ, ಇಧಾಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏಕನ್ತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ (ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ೧; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಏಕೋಯೇವೇಸ ಸಮಯೋ, ನ ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾತಿ ಊನಾಧಿಕಾಭಾವೇನ ಗಣನಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದನಿದ್ದೇಸೋ ಏಕನ್ತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಕಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನನ್ತಿ ಅನುಯೋಗೇ ಸತಿ ‘‘ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮಯನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನವಸೇನ ವುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಸಮಯೋ’’ತಿ ಸರೂಪತೋ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಅನಿಯಮಿತವಚನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಏಕಂ…ಪೇ…. ದೀಪನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ.

ಇದಾನಿ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅನೇಕತ್ಥವುತ್ತಿತಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ನಿಯಮೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಪದದ್ವಯೇ, ಸಮಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಸಮಯ ಸದ್ದೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನ ಪನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ತೇಸ್ವೇಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ಥೇ ಇಧ ಪವತ್ತನತೋ. ಸಮವಾಯೇತಿ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ, ಕಾರಣಸಮವಾಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖಣೇತಿ ಓಕಾಸೇ. ಹೇತುದಿಟ್ಠೀಸೂತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಚೇವ ಲದ್ಧಿಯಞ್ಚ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ. ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಲೋ ನಾಮ ಉಪಸಙ್ಕಮನಸ್ಸ ಯುತ್ತಕಾಲೋ. ಸಮಯೋ ನಾಮ ತಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗೀ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತದನುರೂಪಸರೀರಬಲಞ್ಚೇವ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪರಿಸ್ಸಯಾಭಾವೋ ಚ. ಉಪಾದಾನಂ ನಾಮ ಞಾಣೇನ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸಚೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸ್ವೇ ಗಮನಸ್ಸ ಯುತ್ತಕಾಲೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕಾಯೇ ಬಲಮತ್ತಾ ಚ ಫರಿಸ್ಸತಿ, ಗಮನಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಅಫಾಸುವಿಹಾರೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅಥೇತಂ ಕಾಲಞ್ಚ ಗಮನಕಾರಣಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸ್ವೇಪಿ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಮಾತಿ. ಖಣೋತಿ ಓಕಾಸೋ. ತಥಾಗತುಪ್ಪಾದಾದಿಕೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪಟಿಲಾಭಹೇತುತ್ತಾ. ಖಣೋ ಏವ ಚ ಸಮಯೋ. ಯೋ ‘‘ಖಣೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಮಯೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಏಕೋವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ದಿಯಡ್ಢೋ ಮಾಸೋ ಸೇಸೋ ಗಿಮ್ಹಾನಂ ಉಣ್ಹಸಮಯೋ. ವಸ್ಸಾನಸ್ಸ ಪಠಮೋ ಮಾಸೋ ಪರಿಳಾಹಸಮಯೋ. ಮಹಾಸಮಯೋತಿ ಮಹಾಸಮೂಹೋ. ಸಮಾಸೋ ವಾ ಏಸ, ಬ್ಯಾಸೋ ವಾ. ಪವುಟ್ಠಂ ವನಂ ಪವನಂ, ತಸ್ಮಿಂ, ಕಪಿಲವತ್ಥುಸಾಮನ್ತೇ ಮಹಾವನಸಙ್ಖಾತೇ ವನಸಣ್ಡೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಯೋಪಿ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಯೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪೂರಣಸ್ಸ ಹೇತು. ಭದ್ದಾಲೀತಿ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ತಯಾ ಭದ್ದಾಲಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಏಕಂ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ತಮ್ಪಿ ತೇ ನ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತನ್ತಿ. ಕಿಂ ತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಗವಾಪಿ ಖೋ’’ತಿಆದಿ.

‘‘ಉಗ್ಗಹಮಾನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಮಾನೋತಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ಪಕತಿನಾಮಂ, ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪನ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾಯ ‘‘ಉಗ್ಗಹಮಾನೋ’’ತಿ ನಂ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಗ್ಗಹಮಾನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮಣಮುಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಸಮಣಮುಣ್ಡಿಕಾಪುತ್ತೋ. ಸೋ ಕಿರ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ. ಸಮಯಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪಕಾರೇನ ವದನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೋ, ತಸ್ಮಿಂ, ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪವಾದಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಠಾನೇ ಚಙ್ಕೀತಾರುಕ್ಖಪೋಕ್ಖರಸಾತಿಪ್ಪಭೂತಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ನಿಗಣ್ಠಾಚೇಲಕಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾದಯೋ ಚ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಮಯಂ ಪಕಾರೇನ ವದನ್ತಿ ಕಥೇನ್ತಿ ದೀಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಆರಾಮೋ ‘‘ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸ್ವೇವ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಿಮ್ಬರೂಸಕರುಕ್ಖಪನ್ತಿಯಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಿನ್ದುಕಾಚೀರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏಕಾ ಸಾಲಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಏಕಸಾಲಕೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಠಮಂ ಏಕಾ ಸಾಲಾ ಅಹೋಸಿ, ಪಚ್ಛಾ ಪನ ಮಹಾಪುಞ್ಞಂ ಪೋಟ್ಠಪಾದಪರಿಬ್ಬಾಜಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬಹೂ ಸಾಲಾ ಕತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಮೇವ ಪಠಮಂ ಕತಂ ಏಕಂ ಸಾಲಂ ಉಪಾದಾಯ ಲದ್ಧಪುಬ್ಬನಾಮವಸೇನ ‘‘ಏಕಸಾಲಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ನಾಮ ಪಸೇನದಿರಞ್ಞೋ ದೇವಿಯಾ ಉಯ್ಯಾನಭೂತೋ ಸೋ ಪುಪ್ಫಫಲಸಚ್ಛನ್ನೋ ಆರಾಮೋ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಆರಾಮೇ’’ತಿ. ಪಟಿವಸತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಫಾಸುತಾಯ ವಸತಿ.

ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಅತ್ಥೋತಿ ವುಡ್ಢಿ. ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವಸೇನ ಸಮ್ಪರೇತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಮಾ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಪರಾಯೋ, ಪರಲೋಕೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ, ಪರಲೋಕತ್ಥೋ. ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಉಭಯತ್ಥಸಙ್ಖಾತಹಿತಪಟಿಲಾಭಾ. ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಕಾರಣಸ್ಸ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಪಟಿಲದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಅತ್ಥದ್ವಯಮೇಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಧಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ತಂತದತ್ಥೇ ರಾತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಧೀ ವಾ ಪಞ್ಞಾ ಏತಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಧೀರೋ. ಪಣ್ಡಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ. ಸಾ ಹಿ ಸುಖುಮೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇಸು ಪಡತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ವಾ ಪೀಳನಾದಿಆಕಾರಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಪಣ್ಡಾ. ತಾಯ ಇತೋ ಗತೋತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ. ಅಥ ವಾ ಇತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ ಪಣ್ಡಾ ಏತಸ್ಸ, ಪಡತಿ ವಾ ಞಾಣಗತಿಯಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ. ಸಮ್ಮಾ ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಮಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಪಹಾನೇನ. ಸಮ್ಮಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ. ಅನ್ತನ್ತಿ ಅವಸಾನಂ. ಪೀಳನಂ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹಿಂಸನಂ ಅವಿಪ್ಫಾರಿತಾಕರಣಂ. ತದೇವ ಅತ್ಥೋ ತಥಾ ತ್ಥ-ಕಾರಸ್ಸ ಟ್ಠ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ. ಸಮೇಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಭಾವೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ. ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದಿವಸೇನ ಸನ್ತಾಪನಂ ಪರಿದಹನಂ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ. ಜರಾಯ, ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬೋ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ. ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋ, ಪೀಳನಾದೀನಿಯೇವ. ತಾನಿ ಹಿ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕೀಭಾವಮುಪನೇತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಅಭಿಸಮಯಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಗೋಚರೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋತಿ ತಾನಿಯೇವ ತಬ್ಬಿಸಯ-ಭಾವೂಪಗಮನ-ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕತ್ತೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಉಪಸಗ್ಗಾನಂ ಜೋತಕಮತ್ತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋ ಸಮಯಸದ್ದೋ ಏವಾತಿ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇಪಿ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅಭಿಸಮಯೋ ವುತ್ತೋ.

ತೇಸು ಪನ ಅತ್ಥೇಸು ಅಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಸಹಕಾರೀಕಾರಣವಸೇನ ಸನ್ನಿಜ್ಝಂ ಸಮೇತಿ ಸಮವೇತೀತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮವಾಯೋ. ಸಮೇತಿ ಸಮಾಗಚ್ಛತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಮೇತ್ಥ ತದಾಧಾರಪುಗ್ಗಲವಸೇನಾತಿ ಸಮಯೋ, ಖಣೋ. ಸಮೇನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ ವಾ ಸಂಗಚ್ಛನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾ, ಸತ್ತಾ ವಾ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ, ಉಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ಚಾತಿ ಸಮಯೋ, ಕಾಲೋ. ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತತಾಯ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಅಭೂತೋಪಿ ಕಾಲೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಕರಣಂ, ಕರಣಂ ವಿಯ ಚ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧೇನ ರೂಪೇನ ವೋಹರೀಯತಿ. ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಅವಯವಾನಂ ಅಯನಂ ಪವತ್ತಿ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮೂಹೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಾಯೋ’’ತಿ. ಅವಯವಾನಂ ಸಹಾವಟ್ಠಾನಮೇವ ಹಿ ಸಮೂಹೋ, ನ ಪನ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ಸಮೂಹೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿ. ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮಾಗಮೇ ಏತಿ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪವತ್ತತಿ ವಾ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಸಮಯೋ, ಹೇತು ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಯೋ’’ತಿ. ಸೋ ಹಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮಾಗಮನೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿಸಮಙ್ಗೀಭಾವಂ ಕರೋತಿ. ಸಮೇತಿ ಸಂಯೋಜನಭಾವತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಏತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ದಳ್ಹಗ್ಗಣಭಾವತೋ ವಾ ತಂಸಞ್ಞುತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಅಯನ್ತಿ ಏತೇನ ಯಥಾಭಿನಿವೇಸಂ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಮಯೋ, ದಿಟ್ಠಿ. ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅತಿವಿಯ ಬಜ್ಝನ್ತಿ. ಸಮಿತಿ ಸಙ್ಗತಿ ಸಮೋಧಾನಂ ಸಮಯೋ, ಪಟಿಲಾಭೋ. ಸಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಯಾನಂ ಪಾಪುಣನಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಯಾನಂ ಅಪಗಮೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಪಹಾನಂ. ಅಭಿಮುಖಂ ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಮಾ ಏತಬ್ಬೋ ಅಭಿಗನ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತೋ ಸಭಾವೋ. ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ತಂ ತಂ ಸಭಾವಂ ಸಮ್ಮಾ ಏತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಾವಬೋಧೋ.

ನನು ಚ ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಪತಿ ಸದ್ದಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೀತಿ ನ ಏಕೇನ ಸದ್ದೇನ ಅನೇಕೇ ಅತ್ಥಾ ಅಭಿಧೀಯನ್ತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇಧ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅನೇಕಧಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ಸದ್ದವಿಸೇಸೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇ ಸದ್ದವಿಸೇಸೇ ಹಿ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇ ನ ಏಕೇನ ಸದ್ದೇನ ಅನೇಕತ್ಥಾಭಿಧಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ. ನ ಹಿ ಯೋ ಕಾಲಾದಿಅತ್ಥೋ ಸಮಯ-ಸದ್ದೋ, ಸೋಯೇವ ಸಮೂಹಾದಿಅತ್ಥಂ ವದತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ತೇಸಂ ತೇಸಮತ್ಥಾನಂ ಸಮಯಸದ್ದವಚನೀಯತಾಸಾಮಞ್ಞಮುಪಾದಾಯ ಅನೇಕತ್ಥತಾ ಸಮಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವುತ್ತಾತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ. ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ಸಾಮಞ್ಞವಚನೀಯತಂ, ಉಪಾದಾಯ ಅನೇಕಧಾ;

ಅತ್ಥಂ ವದೇ ನ ಹಿ ಸದ್ದೋ, ಏಕೋ ನೇಕತ್ಥಕೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ.

ಸಮವಾಯಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಇಧ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಕಾಲಸ್ಸೇವ ಚ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಕಾಲೋ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದೇಸದೇಸಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಹಿ ಕಾಲಸ್ಸ ನಿದಾನಭಾವೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಸೋಪಿ ಇಧ ಅಪದಿಸೀಯತಿ. ‘ಇಮಿನಾ ಕೀದಿಸಂ ಕಾಲಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇನಾತಿ ಕಾಲತ್ಥೇನ ಸಮಯ-ಸದ್ದೇನ. ಅಡ್ಢಮಾಸೋ ಪಕ್ಖವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿಕೋ ದಿವಸಭಾಗವಸೇನ, ಪಠಮಯಾಮಾದಿಕೋ ಪಹಾರವಸೇನ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಖಣಲಯಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಅನಿಯಮಿತವಸೇನ ಏಕಂ ಕಾಲಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅನಿಯಮಿತವಸೇನ ಕಾಲೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ನ ಉತುಸಂವಚ್ಛರಾದಿನಾ ನಿಯಮಿತವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿದಿತಂ ಸುವವತ್ಥಾಪಿತಂ, ತಥಾಪೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವಚಸಾ ಧಾರೇತುಂ ವಾ ಸಯಂ ಉದ್ದಿಸಿತುಂ ವಾ ಪರೇನ ಉದ್ದಿಸಾಪೇತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭಾವತೋ ಬಹು ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ ಯಾವ ಕಾಲಪ್ಪಭೇದೋ, ತಾವ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ. ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ನ ಸೋ ಕಾಲಪ್ಪಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಏತ್ಥಾನನ್ತೋಗಧೋ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಏಕೇನೇವ ಪದೇನ ತಮತ್ಥಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಏವಂ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮತಕಾಲವಸೇನ ಸಮಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಾಸನೇ ಪಾಕಟಕಾಲವಸೇನ ಸಮಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ವಾ ಇಮೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪಿಚ ಉತುಸಂವಚ್ಛರಾದಿವಸೇನ ನಿಯಮಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನೇ ಅಯಮ್ಪಿ ಗುಣೋ ಲದ್ಧೋಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ವಾ ಇಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಸೇಸಪರಿಹಾರವಿಸಯತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಯೇ ಇಮೇ ಸಮಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಭಗವತೋ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಓಕ್ಕಮನಕಾಲೋ ಚೇತ್ಥ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಸಮಯೋ. ಚತ್ತಾರಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸಂವೇಜನಕಾಲೋ ಸಂವೇಗಸಮಯೋ. ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಧಿಗಮಾಯ ಚರಿಯಕಾಲೋ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಸಮಯೋ. ದೇವಸಿಕಂ ಝಾನಫಲಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ವೀತಿನಾಮನಕಾಲೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಮಯೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾನಿ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿವಳಞ್ಜನಕಾಲೋ. ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಾನಿ ತಂತಂಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಾಲೋ ದೇಸನಾಸಮಯೋ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಸಮಯಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪಕಾಸಾತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಪಕಮ್ಪನಓಭಾಸಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ಪಾಕಟಾ. ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತದಞ್ಞೇಪಿ ಸಮಯಾ ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿತೋ ತೇಸು ಸಮಯೇಸು ಇಧ ದೇಸನಾಸಮಯಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಯವಿಸೇಸೋ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ದೀಪೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇಸುಯೇವ ಸಮಯೇಸು ಏಕದೇಸಂ ಪಕಾರನ್ತರೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಚಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಞಾಣಕಿಚ್ಚಸಮಯೋ, ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಸಮಯೋ ಚ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಯೋಯೇವ. ಅರಿಯತುಣ್ಹೀಭಾವಸಮಯೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಮಯೋ. ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಿಕಥಾಸಮಯೋ ದೇಸನಾಸಮಯೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇಸು ಸಮಯೇಸು ಏಕದೇಸೋವ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ದ್ವಯಂ ಕರಣೀಯಂ ಧಮ್ಮೀ ಕಥಾ ವಾ ಅರಿಯೋ ವಾ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ’’ತಿ (ಉದಾ. ೧೨) ವುತ್ತಸಮಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ಕರಣೀಯದ್ವಯಸಮಯೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಸುಪಿ ಸಮಯೇಸೂತಿ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಿಕಥಾದೇಸನಾಸಮಯೇಸುಪಿ. ಅಞ್ಞತರಂ ಸಮಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಅಭೇದತ್ತಾ.

ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಿಯ ಭುಮ್ಮವಚನೇನ ಚ ಕರಣವಚನೇನ ಚ ನಿದ್ದೇಸಮಕತ್ವಾ ಇಧ ಉಪಯೋಗವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸಪಯೋಜನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತುಕಾಮೋ ಪರಮ್ಮುಖೇನ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಪೇತಿ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ, ಕರಣವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಯಥಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಭುಮ್ಮಂ, ಓಕಾಸೋ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತಂ ವಚನಂ ವಿಭತ್ತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ಕರೋತಿ ಕಿರಿಯಮಭಿನಿಪ್ಫಾದೇಭಿ ಏತೇನಾತಿ ಕರಣಂ, ಕಿರಿಯಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಕಾರಣಂ. ಉಪಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಉಪಯೋಗೋ, ಕಮ್ಮಂ, ತತ್ಥ ವಚನಂ ತಥಾ. ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಚೋದನಂ ಪರಿಹರತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಅಭಿಧಮ್ಮತದಞ್ಞಸುತ್ತಪದವಿನಯೇಸು. ತಥಾತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಕರಣವಚನೇಹಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಅಧಿಕರಣಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥಾನಂ, ಹೇತುಕರಣತ್ಥಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧಾತಿ ಇಧಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತಪದೇ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಉಪಯೋಗವಚನೇನ. ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ.

‘‘ತತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ತಬ್ಬಿವರಣಂ. ಇತೋತಿ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತಪದತೋ. ಅಧಿಕರಣತ್ಥೋತಿ ಆಧಾರತ್ಥೋ. ಭವನಂ ಭಾವೋ, ಕಿರಿಯಾ, ಕಿರಿಯಾಯ ಕಿರಿಯನ್ತರಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣಂ, ತದೇವತ್ಥೋ ತಥಾ. ಕೇನ ಸಮಯತ್ಥೇನ ಇದಂ ಅತ್ಥದ್ವಯಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅನುಯೋಗೇ ಸತಿ ತದತ್ಥದ್ವಯಸಮ್ಭವಾನುರೂಪೇನ ಸಮಯತ್ಥೇನ, ತಂ ದಳ್ಹಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅಧಿಕರಣಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪದತ್ಥತೋಯೇವ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥದ್ವಯಂ ಸಿದ್ಧಂ, ವಿಭತ್ತಿ ಪನ ಜೋತಕಮತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ, ಕಾಲಸದ್ದಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕಾಲತ್ಥೋ. ಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ, ‘ಸಮೂಹಸದ್ದಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸಮೂಹತ್ಥೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸಮಯೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕಾಲತ್ಥೋ, ಸಮೂಹತ್ಥೋ ಚ ಸಮಯೋ ತತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಆಧಾರೋತಿ, ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಲೇ, ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ನನು ಚಾಯಂ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತೋ ಕಾಲೋ, ವೋಹಾರಮತ್ತೋ ಚ ಸಮೂಹೋ, ಸೋ ಕಥಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಸಿಯಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಕಾಲೋ ಸಯಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾತೋ, ಸಭಾವಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಚ ತಙ್ಖಣಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಪರತೋ ಚ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇಜಾತೋ, ಸಾಯನ್ಹೇ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು, ಸಮೂಹೋ ಚ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ವಿಸುಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಅವಯವಾನಂ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ ‘‘ರುಕ್ಖೇ ಸಾಖಾ, ಯವರಾಸಿಯಂ ಪತ್ತಸಮ್ಭೂತೋ’’ತಿಆದೀಸು, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ, ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಚ ತದುಭಯಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಕರಣಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿ.

‘‘ಖಣಸಮವಾಯಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥಸಮ್ಭವದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಖಣೋ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕ್ಖಣವಿನಿಮುತ್ತೋ ನವಮೋ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ, ಯಾನಿ ವಾ ಪನೇತಾನಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೧) ಏತ್ಥ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣೀಧಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಕ್ಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಓಕಾಸಟ್ಠೇನ ‘‘ಖಣೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಓಕಾಸಭೂತಾನಿ. ಸಮವಾಯೋ ನಾಮ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪; ೩.೪೨೧, ೪೨೫, ೪೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೩, ೪೪; ಸಂ. ನಿ. ೩.೬೦; ಕಥಾ. ೪೬೫, ೪೬೭) ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸಾಧಾರಣಫಲನಿಪ್ಫಾದಕತ್ತೇನ ಸಣ್ಠಿತಾ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಿಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗೀ. ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿ ಸಾಧಾರಣಫಲಂ. ಹೇತು ನಾಮ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಜನಕಹೇತು. ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಖಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ, ಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ, ಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ಸಮಯಸ್ಸ ಸತ್ತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಭಾವೇನ ತೇಸಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸತ್ತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಭಾವೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ‘‘ಗಾವೀಸು ದುಯ್ಹಮಾನಾಸು ಗತೋ, ದುದ್ಧಾಸು ಆಗತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ದೋಹನಕಿರಿಯಾಯ ಗಮನಕಿರಿಯಾ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಯಸ್ಸ ಸತ್ತಾಕಿರಿಯಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕಿರಿಯಾ, ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಭವನಕಿರಿಯಾ ಚ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ. ನನು ಚೇತ್ಥ ಸತ್ತಾಕಿರಿಯಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾವ, ಕಥಂ ತಾಯ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ಸತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ ಏವಹೋತಿ ಅಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವೇ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸತ್ತಾವಿರಹಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಗಮ್ಯಮಾನಾಯ ತಾಯ ಸತ್ತಾಕಿರಿಯಾಯ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಿಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಖಣೇ, ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ ಸತಿ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ, ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ ಸತಿ ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇಯೇವ (ಅಟ್ಠಸಾ. ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಪದಭಾಜನೀಯೇ) ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ಯಥಾರಹಮೇಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಸುತ್ತಪದೇಸೂತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಅಧಿಕರಣತ್ಥಸ್ಸ, ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ. ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥನ್ತಿ ತದುಭಯತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಯಸದ್ದತ್ಥಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ಭುಮ್ಮವಚನವಸೇನ ದೀಪನತ್ಥಂ. ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಹಿ ಪದೀಪೋ ವಿಯ ವತ್ಥುನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತಕಾತಿ, ಅಯಮತ್ಥೋ ಸದ್ದಸತ್ಥೇಸು ಪಾಕಟೋಯೇವ.

ಹೇತುಅತ್ಥೋ, ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ, ವಿಜ್ಜಾಯ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಹೇತುಅತ್ಥೋ, ‘‘ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ದತಿ, ಕುದಾಲೇನ ಖಣತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ. ಕಥಂ ಪನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಸೋ’’ತಿಆದಿ. ವಿನಯೇ (ಪಾರಾ. ೨೦) ಆಗತಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನವತ್ಥುವಸೇನ ಥೇರಂ ಮರಿಯಾದಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತಾದೀಹಿಪಿ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಕರಣಭೂತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ತಂತಂವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮೋವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹೇತು ಚೇವ ಕರಣಞ್ಚ. ತಥಾ ಹಿ ಯದಾ ಭಗವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಠಮಮೇವ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ತಂ ತಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ವಿಹರತಿ, ತದಾ ತಂ ತಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತದತ್ಥಂ ವಸತೀತಿ ಸಿದ್ಧೋ ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಭಾವೋ ‘‘ಅನ್ನೇನವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅನ್ನಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತದತ್ಥಂ ವಸತೀತಿಆದಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಅನ್ನಾದೀನಂ ಹೇತುಭಾವೋ ವಿಯ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲೇ ಪನ ತೇನೇವ ಪುಬ್ಬಸಿದ್ಧೇನ ವೀತಿಕ್ಕಮೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಾಧಕತಮತ್ತಾ ಕರಣಭಾವೋಪಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸೇವ ಸಿದ್ಧೋ ‘‘ಅಸಿನಾ ಛಿನ್ದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅಸಿನಾ ಛಿನ್ದನಕಿರಿಯಂ ಸಾಧೇತೀತಿಆದಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಅಸಿಆದೀನಂ ಕರಣಭಾವೋ ವಿಯ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ತೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಕಾಲಸ್ಸಾಪಿ ಇಧ ಹೇತುಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ ಚ ತಂ ತಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಕಾಲೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸಾಪಿ ಕರಣಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಕಾಲಸ್ಸಾಪಿ ಹೇತುಭಾವೋ, ಕರಣಭಾವೋ ಚ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಕರಣಭೂತೇನಾ’’ತಿ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ವೀತಿಕ್ಕಮೋಯೇವ ಹೇತುಭೂತೋ, ಕರಣಭೂತೋ ಚ. ಸೋ ಹಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಕ್ಖಣೇ ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಕ್ಖಣೇ ಕರಣಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ ಓತಿಣ್ಣವತ್ಥುಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ, ವಿಗರಹಿತ್ವಾ ಚ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಓತಿಣ್ಣಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಕಾಲೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋತಿ ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಾದೀಸು (ಪಾರಾ. ೧೬೨) ವಿಯ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭೂತಂ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮಸಮಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಭಗವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ’’ತಿ ಇದಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕರಣಭಾವಸ್ಸ, ಹೇತುಭಾವಸ್ಸ ಚ ಸಮತ್ಥನವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ತದನುರೂಪಂ ‘‘ತೇನಸಮಯೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇಪಿ ಪಠಮಂ ‘‘ಹೇತುಭೂತೇನಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿವಚನಂ ತತ್ಥ ಹೇತುಭಾವಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯಮಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಭಗವಾ ಹಿ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಹೇತುಭೂತಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕಸಮಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ವಿಹಾಸೀ’’ತಿ ತೀಸುಪಿ ಕಿರ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಯುತ್ತಿಚಿನ್ತಾಯ, ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಇಧ ಕಮವಚನಿಚ್ಛಾ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಮೇತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ – ಅಞ್ಞಾಸುಪಿ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಅಯಮೇವ ಅನುಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಚ ತಾಸು ‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತೀ’ತಿ ವಿನಯಪಾಳಿಪದೇ ಹೇತುಅತ್ಥಸ್ಸೇವ ಸಾತಿಸಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ ಅವಿಸಯತ್ತಾ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ ಹೇತುಭೂತೇನ, ಕರಣಭೂತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ವಿಹಾಸಿ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಹೇತುಭೂತೇನ ಸಮಯೇನ ವಿಹಾಸೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯಥಾಲಾಭಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವತೋ ಏವಂ ವುತ್ತೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ. ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಕರಣವಚನೇನ ತದುಭಯತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತನತ್ಥಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿನಯೇ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಏವ ವೀತಿಕ್ಕಮಸಮಯಸ್ಸ ಸಾಧಕತಮತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಕರಣಭಾವೇ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಹೇತುಭಾವೇ ಪನ ತದಪೇಕ್ಖನಮತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಪದೇನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಥಾಯೇವ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ, ಕರಣಭೂತೇನ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಭಗವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸೀ’’ತಿ. ಕರಣಞ್ಹಿ ಕಿರಿಯತ್ಥಂ, ನ ಹೇತು ವಿಯ ಕಿರಿಯಾಕಾರಣಂ. ಹೇತು ಪನ ಕಿರಿಯಾಕಾರಣಂ, ನ ಕರಣಂ ವಿಯ ಕಿರಿಯತ್ಥೋತಿ.

‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪಯೋಗವಚನಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥಸಮ್ಭವದಸ್ಸನಂ, ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ದಬ್ಬಗುಣಕಿರಿಯಾಹಿ ಸಂಯೋಗೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೋ, ನಿರನ್ತರಮೇವ ತೇಹಿ ಸಂಯುತ್ತಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೋಯೇವತ್ಥೋ ತಥಾ. ಏವಂಜಾತಿಕೇತಿ ಏವಂಸಭಾವೇ. ಕಥಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವಾತಿ ಆರಬ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದೇಸನಾನಿಟ್ಠಾನಂ, ತಾವ ಏಕಂಸಮೇವ, ನಿರನ್ತರಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನಾತಿ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ. ತಥಾ ಹಿ ಕರುಣಾನಿದಾನತ್ತಾ ದೇಸನಾಯ ಇಧ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ‘‘ಕರುಣಾವಿಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನ ಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರೋ. ನ ಹಿ ದೇಸನಾಕಾಲೇ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸಯಸ್ಸ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಸತ್ತವಿಸಯಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿ ಸಮ್ಭವತಿ ಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕರುಣಾಯ ಪವತ್ತೋ ವಿಹಾರೋತಿ ಕತ್ವಾ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿವಿಹಾರೋ ಇಧ ‘‘ಕರುಣಾವಿಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ. ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಪಯೋಗವಿಭತ್ತಿಯಾ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತನತ್ಥಂ ಉಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಯಥಾ ‘‘ಮಾಸಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ, ದಿವಸಂ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ. ತೇನಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ, ಇತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಸುತ್ತಪದೇಸು ಭುಮ್ಮವಚನಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣತ್ಥೋ, ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥೋ ಚ, ವಿನಯೇ ಕರಣವಚನಸ್ಸ ಹೇತುಅತ್ಥೋ, ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಇಧ ಉಪಯೋಗವಚನಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತನ್ತಿ ಯಥಾ ವುತ್ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾಪದಂ ಅಞ್ಞತ್ರಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಇತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಸುತ್ತಪದೇಸು, ವಿನಯೇ ಚ. ಸಮಯೋತಿ ಸಮಯಸದ್ದೋ. ಸದ್ದೇಯೇವ ಹಿ ವಿಭತ್ತಿಪರಾ ಭವತಿಅತ್ಥೇ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ಸೋತಿ ಸ್ವೇವ ಸಮಯಸದ್ದೋ.

ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪೋರಾಣಾಚರಿಯಮತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪೋರಾಣಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪೋರಾಣಾತಿ ಚ ಪುರಿಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ವಾ…ಪೇ… ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ಏಸ ಭೇದೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಭೇದೋತಿ ವಚನಮತ್ತೇನ ಭೇದೋ ವಿಸೇಸೋ, ನ ಪನ ಅತ್ಥೇನ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಭುಮ್ಮಮೇವತ್ಥೋ’’ತಿ, ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಧಾರೋ ಏವ ಅತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇಮಿನಾ ಚ ವಚನೇನ ಸುತ್ತವಿನಯೇಸು ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋ ಕತೋ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ವಾ ಉಪಯೋಗಕರಣವಿಭತ್ತಿಯೋ ಸಿದ್ಧಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇಸಂ ಮತಿದಸ್ಸನೇ ಗುಣಮಾಹ.

ಭಾರಿಯಟ್ಠೇನ ಗರು. ತದೇವತ್ಥಂ ಸಙ್ಕೇತತೋ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಗರುಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಕೇತವಿಸಯೋ ಹಿ ಸದ್ದೋ ತಂವವತ್ಥಿತೋಯೇವ ಚೇಸ ಅತ್ಥಬೋಧಕೋತಿ. ಗರುನ್ತಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬಂ ಜನಂ. ‘‘ಲೋಕೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಕೇವಲಂ ಸಾಸನೇಯೇವ, ಲೋಕೇಪಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಭಗವಾತಿ ಸಙ್ಕೇತಸಿದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯದಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಭಗವಾ, ಅಥ ಅಯಮೇವ ಸಾತಿಸಯಂ ಭಗವಾ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕನಾಥೋ ಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಪ್ಪಭಾವಸೀಲಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿತಾಯ, ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪರಿಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿರವಸೇಸಹಿತಸುಖವಿಧಾನತಪ್ಪರಾಯ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತುಪಕಾರಿತಾಯ ಚ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉತ್ತಮಂ ಗಾರವಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಲೋಕೇಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಸಾಸನೇಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪೋರಾಣೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ಪೋರಾಣೇಹೀತಿ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಟ್ಠವಾಚಕವಚನಮ್ಪಿ ಸೇಟ್ಠಗುಣಸಹಚರಣತೋ ಸೇಟ್ಠಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ. ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತೇನಾತಿ ಹಿ ವಚನಂ, ಸದ್ದೋ. ಅಥ ವಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ, ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಚನೀಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಗವಾತಿ ವಚನಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಗಾರವಯುತ್ತೋತಿ ಗರುಭಾವಯುತ್ತೋ ಗರುಗುಣಯೋಗತ್ತಾ, ಸಾತಿಸಯಂ ವಾ ಗರುಕರಣಾರಹತಾಯ ಗಾರವಯುತ್ತೋ, ಗಾರವಾರಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇನ ಕಾರಣತ್ತಯೇನ ಸೋ ತಥಾಗತೋ ಗರು ಭಾರಿಯಟ್ಠೇನ, ತೇನ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಗರುತಾಕಾರಣದಸ್ಸನಞ್ಹೇತಂ ಪದತ್ತಯಂ. ‘‘ಸಿಪ್ಪಾದಿಸಿಕ್ಖಾಪಕಾಪಿ ಗರೂಯೇವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚ ಗಾರವಯುತ್ತಾ, ಅಯಂ ಪನ ತಾದಿಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಗರೂತಿ ಕತ್ವಾ ‘ಗಾರವಯುತ್ತೋ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ. ಏವಂ ಸತಿ ತದೇತಂ ವಿಸೇಸನಪದಮತ್ತಂ, ಪುರಿಮಪದದ್ವಯಮೇವ ಕಾರಣದಸ್ಸನಂ ಸಿಯಾ.

ಅಪಿಚಾತಿ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಕಪ್ಪತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಅಪರೋ ನಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ –

‘‘ವಣ್ಣಗಮೋ ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಾಯೋ,

ದ್ವೇ ಚಾಪರೇ ವಣ್ಣವಿಕಾರನಾಸಾ;

ಧಾತೂನಮತ್ಥಾತಿಸಯೇನ ಯೋಗೋ,

ತದುಚ್ಚತೇ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ. –

ವುತ್ತಂ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ಪಿಸೋದರಾದೀನಿ ಯಥೋಪದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸದ್ದನಯೇನ ವಾ ಪಿಸೋದರಾದಿಆಕತಿಗಣಪಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಲೋಕಿಯ ಲೋಕುತ್ತರಸುಖಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಸೀಲಾದಿಪಾರಪ್ಪತ್ತಂ ಭಾಗ್ಯಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಭಾಗ್ಯವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾಗ್ಯವಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಕಿಲೇಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾ ಪಞ್ಚಮಾರೇ ಅಭಞ್ಜೀತಿ ‘‘ಭಗ್ಗವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭಗ್ಗವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಲೋಕೇ ಚ ಭಗ-ಸದ್ದೋ ಇಸ್ಸರಿಯಧಮ್ಮಯಸಸಿರೀಕಾಮಪಯತ್ತೇಸು ಛಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತತಿ, ತೇ ಚ ಭಗಸಙ್ಖಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ ಭಗವಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯುತ್ತೋ ಭಗೇಹಿ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಅನೇಕಭೇದೇಹಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ವಿಭಜಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿವರಿತ್ವಾ ದೇಸೇಸೀತಿ ‘‘ವಿಭತ್ತವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಭತ್ತವಾ’’ತಿ. ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರೇ, ಕಾಯಚಿತ್ತಉಪಧಿವಿವೇಕೇ, ಸುಞ್ಞತಾನಿಮಿತ್ತಾಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೇ, ಅಞ್ಞೇ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ ಭಜಿ ಸೇವಿ ಬಹುಲಮಕಾಸೀತಿ ‘‘ಭತ್ತವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭತ್ತವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ತೀಸು ಭವೇಸು ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ಗಮನಮನೇನ ವನ್ತಂ ವಮಿತನ್ತಿ ‘‘ಭವೇಸು ವನ್ತಗಮನೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಭವಸದ್ದತೋ ಭ-ಕಾರಂ ಗಮನಸದ್ದತೋ ಗ-ಕಾರಂ ವನ್ತಸದ್ದತೋ ವ-ಕಾರಂ ಆದಾಯ, ತಸ್ಸ ಚ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವನ್ತಗಮನೋ ಭವೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಯತೋ ಭಾಗ್ಯವಾ, ತತೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅಸ್ಸ ಪದಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ. ವಿತ್ಥಾರತ್ಥೋತಿ ವಿತ್ಥಾರಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗನ್ಥಮಹತ್ತಂ ಪರಿಹರತಿ. ವುತ್ತೋಯೇವ, ನ ಪನ ಇಧ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಏಕದೇಸಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಪಿಚ ಭಗೇ ವನಿ, ವಮೀತಿ ವಾ ಭಗವಾ. ಸೋ ಹಿ ಭಗೇ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇ ವನಿ ಭಜಿ ಸೇವಿ, ತೇ ವಾ ಭಗಸಙ್ಖಾತೇ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ವನಿ ಯಾಚಿ ಪತ್ಥಯಿ, ಏವಂ ಭಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ, ಭಗೇ ವಾ ಸಿರಿಂ, ಇಸ್ಸರಿಯಂ, ಯಸಞ್ಚ ವಮಿ ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ಛಡ್ಡಯಿ. ತಥಾ ಹಿ ಭಗವಾ ಹತ್ಥಗತಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ, ಚತುದೀಪಿಸ್ಸರಿಯಂ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಞ್ಚ ಸತ್ತರತನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಯಸಂ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಛಡ್ಡಯಿ. ಅಥ ವಾ ಭಾನಿ ನಾಮ ನಕ್ಖತ್ತಾನಿ, ತೇಹಿ ಸಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಭಗಾ ಆಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ, ಸಿನೇರುಯುಗನ್ಧರಾದಿಗತಾ ಭಾಜನಲೋಕಸೋಭಾ. ತಾ ಭಗಾ ವಮಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಜಹಿ, ಏವಂ ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥಾಗತನಯೇಹಿ ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪನ ಸೋ ಗನ್ಥಭೀರುಜನಾನುಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ, ಗನ್ಥಗರುತಾಪರಿಹರಣತ್ಥಞ್ಚ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತೋತಿ.

ಏವಮೇತೇಸಂ ಅವಯವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಮುದಾಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪುರಿಮಪದತ್ತಯಸ್ಸ ಸಮುದಾಯತ್ಥೇನ ವುತ್ತಾವಸೇಸೇನ ತೇಸಮತ್ಥಾನಂ ಪಟಿಯೋಗಿತಾಯ ತೇನಾಪಿ ಸಹ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ’’ ತಿವಚನೇನಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಿದಾನವಚನೇ. ಯಥಾಸುತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ. ತಥಾದೇಸಿತತ್ತಾ ಹಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ. ಏಸ ನಯೋ ಅಪರತ್ಥಾಪಿ. ‘‘ಯೋ ಖೋ ಆನನ್ದ, ಮಯಾ ಧಮ್ಮೋ ಚ…ಪೇ… ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸತ್ಥುಭಾವಪರಿಯಾಯೋ ವಿಜ್ಜತೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮಸರೀರಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಕಾಯನ್ತಿ ಹಿ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಭೂತಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಕಾಯೋತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ. ತಂ ಪನ ಕಿಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇನಾತಿ ಚ ತಾದಿಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ಅಧುನಾ ವಕ್ಖಮಾನಸುತ್ತಂ ಪಾವಚನಂ ಪಕಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ನಾಮ. ತಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಸತ್ಥುಕಂ ಅತೀತಸತ್ಥುಕಭಾವೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಾವಪ್ಪಧಾನೋ ಹಿ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಭಾವಲೋಪೋ ವಾ, ಇತರಥಾ ಪಾವಚನಮೇವ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತಸತ್ಥುಕಂ, ಸತ್ಥುಅದಸ್ಸನೇನ ಪನ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಸತ್ಥುಕಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಅಯಂ ವೋ ಸತ್ಥಾತಿ ಸತ್ಥುಅದಸ್ಸನೇನ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಂ ಜನಂ ಸಮಸ್ಸಾಸೇತೀ’’ ತಿವಚನೇನ ಸಹ ವಿರೋಧೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಇದಂ ಪಾವಚನಂ ಸತ್ಥುಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದನೇನ ನ ಅತೀತಸತ್ಥುಕನ್ತಿ ಪನ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ಥೂತಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಛಟ್ಠೀ, ಸಮಾಸಪದಂ ವಾ ಏತಂ ಸತ್ಥುಅದಸ್ಸನೇನಾತಿ. ಉಕ್ಕಣ್ಠನಂ ಉಕ್ಕಣ್ಠೋ, ಕಿಚ್ಛಜೀವಿತಾ. ‘‘ಕಠ ಕಿಚ್ಛಜೀವನೇ’’ತಿ ಹಿ ವದನ್ತಿ. ತಮಿತೋ ಪತ್ತೋತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ, ಅನಭಿರತಿಯಾ ವಾ ಪೀಳಿತೋ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಂ ಕಣ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಆಹಿಣ್ಡತಿ, ವಿಹರತಿ ಚಾತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ತಂ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಂ. ಸದ್ದಸಾಮತ್ಥಿಯಾಧಿಗತಮತ್ತೋ ಚೇಸ, ವೋಹಾರತೋ ಪನ ಅನಭಿರತಿಯಾ ಪೀಳಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಸಮಸ್ಸಾಸೇತೀತಿ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಜನೇತಿ.

ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗೀತಿಸಮಯೇ. ಕಾಮಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಭಗವತಿ ಏವಂ ವತ್ತುಮರಹತಿ, ಇಧ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಏವಂ ವದತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತವಸೇನ ತದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ. ಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುವಸೇನ ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ. ತೇನಾತಿ ತಥಾಸಾಧನೇನ. ಏವಂವಿಧಸ್ಸಾತಿ ಏವಂಪಕಾರಸ್ಸ, ಏವಂಸಭಾವಸ್ಸಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ನಾಮ-ಸದ್ದೋ ಗರಹಾಯಂ ನಿಪಾತೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನಾಮ ಆನನ್ದ ಥೇರಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ವಿಹೇಸಿಯಮಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೫.೧೬೬) ವಿಯ, ತೇನ ಏದಿಸೋ ಅಪಿ ಭಗವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ಕಾ ನಾಮ ಕಥಾ ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಗರಹತ್ಥಂ ಜೋತೇತಿ. ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಅರಿಯಭೂತಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ. ದಸವಿಧಸ್ಸ ಕಾಯಬಲಸ್ಸ, ಞಾಣಬಲಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ದಸಬಲಧರೋ. ವಜಿರಸ್ಸ ನಾಮ ಮಣಿವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಙ್ಘಾತೋ ಸಮೂಹೋ ಏಕಗ್ಘನೋ, ತೇನ ಸಮಾನೋ ಕಾಯೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ವಜಿರಸಙ್ಘಾತೋ ನಾಮ ನ ಅಞ್ಞೇನ ಮಣಿನಾ ವಾ ಪಾಸಾಣೇನ ವಾ ಭೇಜ್ಜೋ, ಅಪಿ ತು ಸೋಯೇವ ಅಞ್ಞಂ ಮಣಿಂ ವಾ ಪಾಸಾಣಂ ವಾ ಭಿನ್ದತಿ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಜಿರಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ಅಭೇಜ್ಜೋ ಮಣಿ ವಾ ಪಾಸಾಣೋ ವಾ’’ತಿ, ಏವಂ ಭಗವಾಪಿ ಕೇನಚಿ ಅಭೇಜ್ಜಸರೀರೋ. ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ರೂಪಕಾಯೇ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತರಾಯೋ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ. ನಾಮಸದ್ದಸ್ಸ ಗರಹಾಜೋತಕತ್ತಾ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಜೋತಕೋ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಭಗವಾಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಪೀ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಏವಂಗುಣಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಅಪರಿನಿಬ್ಬುತಸಭಾವೇನ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತೋಪಿ ಏಸ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಏವಾತಿ ಪಕರಣಾನುರೂಪಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಆಸಾ ಪತ್ಥನಾ ಕೇನ ಜನೇತಬ್ಬಾ, ನ ಜನೇತಬ್ಬಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಹಂ ಚಿರಂ ಜೀವಿಂ, ಚಿರಂ ಜೀವಾಮಿ, ಚಿರಂ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸುಖಂ ಜೀವಿಂ, ಸುಖಂ ಜೀವಾಮಿ, ಸುಖಂ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಜೀವಿತಮದೋ ನಾಮ, ತೇನ ಮತ್ತೋ ಪಮತ್ತೋ ತಥಾ. ಸಂವೇಜೇತೀತಿ ಸಂವೇಗಂ ಜನೇತಿ, ತತೋಯೇವ ಅಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತಿ. ಸಂವೇಜನಞ್ಹಿ ಉಸ್ಸಾಹಹೇತು ‘‘ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ.

ದೇಸನಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸಕಲಸುತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನತೋ. ಸಾವಕಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಸುಣನ್ತಪುಗ್ಗಲಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತೇನ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಭಗವತಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೇನ, ಪಞ್ಚಸು ಚ ಕೋಸಲ್ಲೇಸು ಆಯಸ್ಮತಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಪಸಂಸಿತೇನ ಮಯಾ ಮಹಾಸಾವಕೇನ ಸುತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಯಮೇವ ಸುತಂ ನ ಅನುಸ್ಸುತಂ, ನ ಚ ಪರಮ್ಪರಾಭತನ್ತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನತೋ. ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಭಗವಾತಿಸದಸನ್ನಿಧಾನೇ ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದ-ಪಟಿಮಣ್ಡಿತ-ಸಮಯ-ಭಾವ-ದೀಪನತೋ. ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಪರಮಾ ಹಿ ಕಾಲಸಮ್ಪದಾ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಕಪ್ಪಕಸಾಯಕಲಿಯುಗೇ, ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೋ ಅಹೋ ಮಹಚ್ಛರಿಯಂ;

ಹುತವಹಮಜ್ಝೇ ಜಾತಂ, ಸಮುದಿತಮಕರನ್ದಮರವಿನ್ದ’’ನ್ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧; ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧);

ತಸ್ಸಾಯಮತ್ಥೋ – ಕಪ್ಪಸಙ್ಖಾತಕಾಲಸಞ್ಚಯಸ್ಸ ಲೇಖನವಸೇನ ಪವತ್ತೇ ಕಲಿಯುಗಸಙ್ಖಾತೇ ಸಕರಾಜಸಮ್ಮತೇ ವಸ್ಸಾದಿಸಮೂಹೇ ಜಾತೋ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಖಣಸಙ್ಖಾತೋ ದಿನಸಮೂಹೋ ಅನ್ಧಸ್ಸ ಪಬ್ಬತಾರೋಹನಮಿವ ಕದಾಚಿ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ, ಅಚ್ಛರಂ ಪಹರಿತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠೇನ ಚ ಮಹಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತಿ. ಕಿಮಿವ ಜಾತನ್ತಿ ಚೇ? ಹುತವಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಾವಕಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಸಮ್ಮಾ ಉದಿತಮಧುಮನ್ತಂ ಅರವಿನ್ದಸಙ್ಖಾತಂ ವಾರಿಜಮಿವ ಜಾತನ್ತಿ. ದೇಸಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಸತ್ತುತ್ತಮಗಾರವಾಧಿವಚನತೋ.

ಏವಂ ಪದಛಕ್ಕಸ್ಸ ಪದಾನುಕ್ಕಮೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಅನ್ತರಾ ಚ ರಾಜಗಹ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಮತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅನ್ತರಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅನ್ತರಾ ಚ ರಾಜಗಹಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ನಾಳನ್ದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಅನ್ತರಾ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೀಯತ್ಥಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಕರಣಾದಿಸಾಮತ್ಥಿಯಾದಿಗತತ್ಥಮನ್ತರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಪನಸ್ಸ ನಾನತ್ಥಭಾವೋ ಪಯೋಗತೋ ಅವಗಮೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತದನ್ತರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ತದನ್ತರನ್ತಿ ತಂ ಕಾರಣಂ. ಮಞ್ಚ ತಞ್ಚ ಮನ್ತೇನ್ತಿ, ಕಿಮನ್ತರಂ ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯಾತಿ ವಿಜ್ಜುನಿಚ್ಛರಣಕ್ಖಣೇ. ಧೋವನ್ತೀ ಇತ್ಥೀ ಅದ್ದಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅನ್ತರತೋತಿ ಹದಯೇ. ಕೋಪಾತಿ ಚಿತ್ತಕಾಲುಸ್ಸಿಯಕರಣತೋ ಚಿತ್ತಪಕೋಪಾ ರಾಗಾದಯೋ. ಅನ್ತರಾ ವೋಸಾನನ್ತಿ ಆರಮ್ಭನಿಪ್ಫತ್ತೀನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಆಪಾದಿ. ಅಪಿಚಾತಿ ತಥಾಪಿ, ಏವಂ ಪಭವಸಮ್ಪನ್ನೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾನಿರಯಾನನ್ತಿ ಲೋಹಕುಮ್ಭೀನಿರಯೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಅನ್ತರಿಕಾಯಾತಿ ಅನ್ತರೇನ. ರಾಜಗಹನಗರಂ ಕಿರ ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಮಹಾಪೇತಲೋಕೋ. ತತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾಲೋಹಕುಮ್ಭೀನಿರಯಾನಂ ಅನ್ತರೇನ ಅಯಂ ತಪೋದಾ ನದೀ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಕುಥಿತಾ ಸನ್ದತೀತಿ. ಸ್ವಾಯಮಿಧ ವಿವರೇ ಪವತ್ತತಿ ತದಞ್ಞೇಸಮಸಮ್ಭವತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತದನ್ತರಂ ಕೋ ಜಾನೇಯ್ಯ, (ಅ. ನಿ. ೬.೪೪; ೧೦.೭೫) ಏತೇಸಂ ಅನ್ತರಾ ಕಪ್ಪಾ, ಗಣನಾತೋ ಅಸಙ್ಖಿಯಾ, (ಬು. ವಂ. ೨೮.೯) ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಕಥಂ ಓಪಾತೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೪೨೬; ಪಹಾ. ವ. ೬೬; ಚೂಳವ. ೩೭೬) ವಿಯ ಕಾರಣವೇಮಜ್ಝೇಸು ವತ್ತಮಾನಾ ಅನ್ತರಾಸದ್ದಾಯೇವ ಉದಾಹರಿತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ನ ಪನ ಚಿತ್ತಖಣವಿವರೇಸು ವತ್ತಮಾನಾ ಅನ್ತರಿಕಅನ್ತರಸದ್ದಾ. ಅನ್ತರಾಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಅಯಮತ್ಥುದ್ಧಾರೋತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ – ಯೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಅನ್ತರಿಕಸದ್ದೋ, ಅನ್ತರಸದ್ದೋ ಚ ಪವತ್ತತಿ, ತೇಸು ಅನ್ತರಾಸದ್ದೋಪೀತಿ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ಅನ್ತರಾಸದ್ದತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಅನ್ತರಿಕಸದ್ದೋ, ಅನ್ತರಸದ್ದೋ, ಚ ಉದಾಹಟೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಅನ್ತರಾಸದ್ದೋಯೇವ ‘‘ಯಸ್ಸನ್ತರತೋ’’ತಿ (ಉದಾ. ೨೦) ಏತ್ಥ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ –

‘‘ಯಸ್ಸನ್ತರತೋ ನ ಸನ್ತಿ ಕೋಪಾ,

ಇತಿಭವಾಭವತಞ್ಚ ವೀತಿವತ್ತೋ;

ತಂ ವಿಗತಭಯಂ ಸುಖಿಂ ಅಸೋಕಂ,

ದೇವಾ ನಾನುಭವನ್ತಿ ದಸ್ಸನಾಯಾ’’ತಿ. (ಉದಾ. ೨೦); –

ಹಿ ಅಯಂ ಉದಾನೇ ಭದ್ದಿಯಸುತ್ತೇ ಗಾಥಾ. ಸೋಯೇವ ಇಕ-ಸದ್ದೇನ ಸಕತ್ಥಪವತ್ತೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ‘‘ಅನ್ತರಿಕಾಯಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಉದಾಹರಣೋದಾಹರಿತಬ್ಬಾನಮೇತ್ಥ ವಿರೋಧಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ. ಕಿಮತ್ಥಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸನಿಯಮೋ ಕತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ನನು ಚೇತ್ಥ ಉಪಯೋಗವಚನಮೇವ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತ್ಥೇ ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಸಮ್ಭವತೋ ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಅನ್ತರಾಸದ್ದೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಸದ್ದನ್ತರಯೋಗೇನ ಲದ್ಧಮಿದಂ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಸಾಸನೇವ, ಲೋಕೇಪಿ ಏವಮೇವಿದಂ ಲದ್ಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಈದಿಸೇಸು ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ವಿಸೇಸಯೋಗತಾದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋಪಿ ದಸ್ಸಿತೋ. ಏಕೇನಪಿ ಅನ್ತರಾ-ಸದ್ದೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ದ್ವೇ ಉಪಯೋಗವಚನಾನಿ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ. ದ್ವೀಹಿ ಪನ ಯೋಗೇ ಕಾ ಕಥಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ. ಅಕ್ಖರಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಭತ್ತಿಯಾದೀಹೀತಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ, ಸದ್ದವಿದೂ. ಅಕ್ಖರ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ತಮ್ಮೂಲಕಾನಿ ಪದಾದೀನಿಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ. ಯದಿಪಿ ಸದ್ದತೋ ಏಕಮೇವ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸೋ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಪದಸ್ಸ ಆವುತ್ತಿಯಾದಿನಯೇನ ಅನೇಕಧಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ದುತಿಯಪದೇನಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಕೋ ಪನ ದೋಸೋ ಅಯೋಜಿತೇತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯೋಜಿಯಮಾನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ. ದುತಿಯಪದಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದನ್ತರಯೋಗವಸಾ ಸದ್ದೇಯೇವ ಸಾಮಿವಚನಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಉಪಯೋಗವಿಭತ್ತಿಯಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ಸದ್ದಾಧಿಕಾರೋ ಹಿ ವಿಭತ್ತಿಪಯೋಗೋ.

ಅದ್ಧಾನ-ಸದ್ದೋ ದೀಘಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ದೀಘಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ. ಕಿತ್ತಾವತಾ ಪನ ಸೋ ದೀಘೋ ನಾಮ ತದತ್ಥಭೂತೋತಿ ಚೋದನಮಪನೇತಿ ‘‘ಅದ್ಧಾನಗಮನಸಮಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅದ್ಧಾನಗಮನಸಮಯಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಗಣಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದಾದೀಸು ಅದ್ಧಾನಗಮನಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪದಭಾಜನೀಯಭೂತೇ ವಿಭಙ್ಗೇ (ಪಾಚಿ. ೨೧೭). ಅಡ್ಢಯೋಜನಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗೋ, ಪಗೇವ ತದುತ್ತರಿ. ಅಡ್ಢಮೇವ ಯೋಜನಸ್ಸ ಅಡ್ಢಯೋಜನಂ, ದ್ವಿಗಾವುತಮತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ಚತುಗಾವುತಪ್ಪಮಾಣಂ ಯೋಜನಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ವದತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಮಹನ್ತಸದ್ದೋ ಉತ್ತಮತ್ಥೋ, ಬಹ್ವತ್ಥೋ ಚ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹತಾ’’ತಿಆದಿ. ಗುಣಮಹತ್ತೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಗುಣಮಹನ್ತಭಾವೇನ. ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಹತ್ತೇನಾತಿ ಗಣನಮಹನ್ತಭಾವೇನ. ತದೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಸೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋತಿ ಇಧ ಆಗತೋ ತದಾ ಪರಿವಾರಭೂತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ. ಮಹಾತಿ ಉತ್ತಮೋ. ವಾಕ್ಯೇಪಿ ಹಿ ತಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪಯೋಗವಸಾ. ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾತಿ ನಿಲ್ಲೋಭತಾ ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಸಾವಸೇಸೋ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ನಿರವಸೇಸೋ. ನ ಹಿ ‘‘ಅಪ್ಪಲೋಭತಾತಿ ಅಭಿತ್ಥವಿತುಮರಹತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ. ಮಜ್ಝಿಮಾಗಮಟೀಕಾಕಾರೋ ಪನ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಏವಮಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಪರಿಯಾಯಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಾವಸೇಸಂ ವಿಯಾ’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೮೫) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ. ಅಪ್ಪಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ‘ಅಭಾವತ್ಥೋ’ ತಿಪಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ‘ಅಪ್ಪಾಬಾಧತಞ್ಚಸಞ್ಜಾನಾಮೀ’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೨೫) ವಿಯಾ’’ತಿ. ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಪಿ ಮಹಾತಿ ಗಣನಾಯಪಿ ಬಹು ಅಹೋಸಿ, ‘‘ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ಪದಾವತ್ಥಿಕನ್ತವಚನವಸೇನ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಪದಸ್ಸ ಛೇದನಮಿವ ಹೋತೀತಿ ತದಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನಾ’’ತಿ ಪುನ ವಾಕ್ಯಾವತ್ಥಿಕನ್ತವಚನವಸೇನ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಪದೇನ ಸದಿಸೀಕರಣಂ. ಏಸಾ ಹಿ ಸಂವಣ್ಣನಕಾನಂ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ವಿಭತ್ತಿಯಾನಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಪದತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇತ್ವಾ ಪುನ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಮಾನವಿಭತ್ತಿವಸೇನ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪನನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತತ್ತಾ ಸಙ್ಘೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಘಾತೇನ ಸಮಣಗಣೇನಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಯಾಯಂ ದಿಟ್ಠಿ ಅರಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ, ತಥಾರೂಪಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೨೪, ೩೫೬; ಮ. ನಿ. ೧.೪೯೨; ೩.೫೪; ಪರಿ. ೨೭೪) ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ. ‘‘ಯಾನಿ ತಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಅಖಣ್ಡಾನಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಾನಿ ಅಸಬಲಾನಿ ಅಕಮ್ಮಾಸಾನಿ ಭುಜಿಸ್ಸಾನಿ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಾನಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠಾನಿ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾನಿ, ತಥಾರೂಪೇಸು ಸೀಲೇಸು ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೨೩; ಮ. ನಿ. ೧.೪೯೨; ೩.೫೪; ಅ. ನಿ. ೬.೧೧; ಪರಿ. ೨೭೪) ಏವಂ ವುತ್ತಾನಞ್ಚ ಸೀಲಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಙ್ಘಾತೋ ಸಙ್ಘಟಿತೋ ಸಮೇತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಘಾತೋ, ಸಮಣಗಣೋ, ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಸಙ್ಘಾಟಸಙ್ಖಾತೇನಾ’’ ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ತಥಾ ಸಙ್ಖಾತೇನ ಕತಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಾದೀನಂ ನಿಯತಸಭಾವತ್ತಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತಾ, ಪಗೇವ ಸಕದಾಗಾಮಿಆದಯೋ, ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ’’ತಿ, (ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೧; ೫.೧೯೮, ೧೦೦೪) ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಪಾಣಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿ. ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಹಿ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ದೂರೇ ಠಿತಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಸಂಹತತಾಯೇವ, ‘‘ತಥಾರೂಪಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತಿ, (ಮ. ನಿ. ೧.೪೯೨) ತಥಾರೂಪೇಸು ಸೀಲೇಸು ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೯೨) ವಚನತೋ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತಭಾವೋ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ. ಸದ್ಧಿಂ-ಸದ್ದೋ ಏಕತೋತಿ ಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಪಞ್ಚ…ಪೇ… ಮತ್ತಾನೀತಿ ಪಞ್ಚ-ಸದ್ದೇನ ಮತ್ತಸದ್ದಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೋ ವುತ್ತೋ. ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಂ. ಪುನ ಪಞ್ಚ ಮತ್ತಾ ಪಮಾಣಾತಿ ಬ್ಯಾಸೋ, ನಿಕಾರಲೋಪೋ ಚೇತ್ಥ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಾ.

ಸುಪ್ಪಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಮೇವ, ನ ಗುಣಾದಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಗವಾಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಸುಪ್ಪಿಯೋಪಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ಮಾಣವೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನಸಭಾಗತಾಯ ಏವ, ನ ಸೀಲಾಚಾರಾದಿಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಿ-ಕಾರೋ’’ತಿಆದಿ. ಸುಖುಚ್ಚಾರಣವಸೇನ ಪುಬ್ಬಾಪರಪದಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಮತ್ತಕರಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸರಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿಸನ್ಧಿಭಾವಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾವಸೇನ ವುತ್ತೋ’’ತಿ, ಏತೇನ ಪದಪೂರಣಮತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಪಿಚ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋಪಿ ಖೋ-ಸದ್ದೋ ಯುತ್ತೋ ‘‘ಅಸ್ಸೋಸಿ ಖೋ ವೇರಞ್ಜೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೧) ವಿಯ, ತೇನ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋ ಅಹೋಸಿಯೇವ, ನಾಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಕೋಚಿ ಅನ್ತರಾಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ. ಸಞ್ಜಯಸ್ಸಾತಿ ರಾಜಗಹವಾಸಿನೋ ಸಞ್ಜಯನಾಮಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ, ಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಠಮಂ ಉಪತಿಸ್ಸಕೋಲಿತಾಪಿ ಪಬ್ಬಜಿಂಸು ಛನ್ನಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋವ, ನ ಅಚೇಲಕಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ. ‘‘ಯದಾ, ತದಾ’’ತಿ ಚ ಏತೇನ ಸಮಕಾಲಮೇವ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅತೀತಕಾಲತ್ಥೋ ಪಾಳಿಯಂ ಹೋತಿಸದ್ದೋ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ, ತಂಕಾಲಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ತದಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅನ್ತೇತಿ ಸಮೀಪೇ. ವಸತೀತಿ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಾದಿಕರಣವಸೇನ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥಸಾಧಾರಣವಚನಂ, ಅವಚರತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಮೀಪಚಾರೋ ಸನ್ತಿಕಾವಚರೋ ಸಿಸ್ಸೋ’’ತಿ. ಚೋದಿತಾ ದೇವದೂತೇಹೀತಿ ದಹರಕುಮಾರೋ ಜರಾಜಿಣ್ಣಸತ್ತೋ ಗಿಲಾನೋ ಕಮ್ಮಕಾರಣಾ, ಕಮ್ಮಕಾರಣಿಕಾ ವಾ ಮತಸತ್ತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ದೇವದೂತೇಹಿ ಚೋದಿತಾ ಓವದಿತಾ ಸಂವೇಗಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಸಮಾನಾಪಿ. ತೇ ಹಿ ದೇವಾ ವಿಯ ದೂತಾ, ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾನಂ ವಾ ದೂತಾತಿ ದೇವದೂತಾ. ಹೀನಕಾಯೂಪಗಾತಿ ಅಪಾಯಕಾಯಮುಪಗತಾ. ನರಸಙ್ಖಾತಾ ತೇ ಮಾಣವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಸತ್ತೋ ‘‘ಮಾಣವೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಇತರೇ ಪನ ವಿಸೇಸವಸೇನ. ಪಕರಣಾಧಿಗತೋ ಹೇಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋತಿ. ಕತಕಮ್ಮೇಹೀತಿ ಕತಚೋರಕಮ್ಮೇಹಿ. ತರುಣೋತಿ ಸೋಳಸವಸ್ಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪತ್ತವೀಸತಿವಸ್ಸೋ, ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸತ್ತಾ ಜಾತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಞ್ಚದಸವಸ್ಸಕಾ, ತಾವ ‘ಕುಮಾರಕಾ, ಬಾಲಾ’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತೋ ಪರಂ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ‘ಯುವಾನೋ’’’ತಿ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೪೪) ವುತ್ತಂ. ತರುಣೋ, ಮಾಣವೋ, ಯುವಾತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ‘‘ದ್ವಾದಸವಸ್ಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಜರಮಪ್ಪತ್ತೋ, ತಾವ ತರುಣೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ.

ತೇಸು ವಾ ದ್ವೀಸು ಜನೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ. ಯೋ ವಾ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಧಿಗತೋ ಕಾಲೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ತತ್ರಾತಿ ಯಞ್ಹಿ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಅನ್ತರಾ ರಾಜಗಹಞ್ಚ ನಾಳನ್ದಞ್ಚ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಮಯೇ ಸುಪ್ಪಿಯೋಪಿ ತಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ, ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ಚ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀತಿ. ನಿಪಾತಮತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮತ್ತಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸತ್ಥಾಭಾವತೋ ಪದಪೂರಣತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕಪರಿಯಾಯೋತಿ ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕದೇಸನಾ ನಾಮ ಇತಿ ನಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಧಾರೇಹಿ, ರಾಜಞ್ಞಾತಿ ಪಾಯಾಸಿರಾಜಞ್ಞನಾಮಕಂ ರಾಜಾನಮಾಲಪತಿ. ಪರಿಯಾಯತಿ ಪರಿವತ್ತತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ವಾರೋ. ಪರಿಯಾಯೇತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಪಟಿಪಾದೇತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ದೇಸನಾ. ಪರಿಯಾಯತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ಕಾರಣಂ. ಅನೇಕಸದ್ದೇನೇವ ಅನೇಕವಿಧೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಮತ್ತೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೇಕವಿಧೇನಾ’’ತಿ. ಕಾರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕಮೇವ, ನ ಏಕಂಸಕಾರಣಂ ಅವಣ್ಣಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭೂತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಕಾರಣಮೇವ ‘ಕಾರಣ’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧). ಜಾತಿವಸೇನಿದಂ ಬಹ್ವತ್ಥೇ ಏಕವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಬಹೂಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ.

‘‘ಅವಣ್ಣವಿರಹಿತಸ್ಸ ಅಸಮಾನವಣ್ಣಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಪೀ’’ತಿ ವಕ್ಖಮಾನಕಾರಣಸ್ಸ ಅಕಾರಣಭಾವಹೇತುದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ದೋಸವಿರಹಿತಸ್ಸಪಿ ಅಸದಿಸಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅವಣ್ಣಂ ದೋಸಂ ನಿನ್ದನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಯಂ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಅರಸರೂಪನಿಬ್ಭೋಗಅಕಿರಿಯವಾದಉಚ್ಛೇದವಾದಜೇಗುಚ್ಛೀವೇನಯಿಕತಪಸ್ಸೀಅಪಗಬ್ಭಭಾವಾನಂ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಹಿ ಏತಂ ‘‘ಅರಸರೂಪೋ…ಪೇ… ಅಪಗಬ್ಭೋ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಲೋಕಸಮ್ಮತೋ ಅಭಿವಾದನಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಅಞ್ಜಲೀಕಮ್ಮಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಆಸನಾಭಿನಿಮನ್ತನಸಙ್ಖಾತೋ ಸಾಮಗ್ಗೀರಸೋ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಾಮಗ್ಗೀರಸಸಙ್ಖಾತೇನ ರಸೇನ ಅಸಮ್ಪನ್ನಸಭಾವೋ, ತೇನ ಸಾಮಗ್ಗೀರಸಸಙ್ಖಾತೇನ ಪರಿಭೋಗೇನ ಅಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತಸ್ಸ ಅಕತ್ತಬ್ಬತಾವಾದೋ, ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಿತಬ್ಬತಾವಾದೋ ಚ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಗೂಥಂ ವಿಯ ಮಣ್ಡನಜಾತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ ಜೇಗುಚ್ಛೀ. ತಸ್ಸ ವಿನಾಸಕೋ ಸೋವ ತದಕರಣತೋ ವಿನೇತಬ್ಬೋ. ತದಕರಣೇನ ವಯೋವುಡ್ಢೇ ತಾಪೇತಿ ತದಾಚಾರವಿರಹಿತತಾಯ ವಾ ಕಪಣಪುರಿಸೋ. ತದಕರಣೇನ ದೇವಲೋಕಗಬ್ಭತೋ ಅಪಗತೋ, ತದಕರಣತೋ ವಾ ಸೋ ಹೀನಗಬ್ಭೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ತದೇವ ಅಭಿವಾದನಾದಿಅಕರಣಂ ಅರಸರೂಪತಾದೀನಂ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ನತ್ಥಿ…ಪೇ… ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಸುನ್ದರಿಕಾಯ ನಾಮ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಯ ಮರಣಾನವಬೋಧೋ, ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಆದಿಕೋಟಿಯಾ ಅಪಞ್ಞಾಯನಪಟಿಞ್ಞಾ, ಠಪನೀಯಪುಚ್ಛಾಯ ಅಬ್ಯಾಕತವತ್ಥುಬ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಕಾರಣಪತಿರೂಪಕಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಥಾ ‘‘ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ ಸಮಣೋ…ಪೇ… ಸಯಮ್ಪಟಿಭಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಅನಾಚರಿಯಕೇನ ಸಾಮಂ ಪಟಿವೇಧೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಥಾ ತಥಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ಕತ್ಥಚಿ ಪರೇಸಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಾಕಥನಂ, ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾದೀಹಿ ಆರೋಚಿತನಯೇನೇವ ಬ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ, ‘‘ಸಮಣೋ…ಪೇ… ನ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಏತೇಸಂ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಕಮೇನೇವ ಅನವಬೋಧೋ, ಲೋಕನ್ತಸ್ಸ ಅಜಾನನಂ, ಅತ್ತನಾ ಇಚ್ಛಿತತಪಚಾರಾಭಾವೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ. ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಾದಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ. ಅರಿಯಂ ವಿಸುದ್ಧಂ, ಉತ್ತಮಂ ವಾ ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ದಸ್ಸನಂ, ಅಲಂ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥಂ ಅರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಏತ್ಥ, ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನೋ. ಸ್ವೇವ ವಿಸೇಸೋ ತಥಾ. ಅರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನಮೇವ ವಾ ವಿಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಲಂ ಪರಿಯತ್ತಂ ಯಸ್ಸ, ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ವಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ, ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋವ. ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತನ್ತಿ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಆಹರಿತಂ, ವಿತಕ್ಕೇನ ವಾ ಪರಿಘಟಿತಂ. ವೀಮಂಸಾನುಚರಿತನ್ತಿ ವೀಮಂಸನಾಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿಮಜ್ಜಿತಂ. ಸಯಮ್ಪಟಿಭಾನನ್ತಿ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ವಿಭೂತಂ, ತಾದಿಸಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಕಾರಣನ್ತಿ ಅಯುತ್ತಂ ಅನುಪಪತ್ತಿಂ. ಕಾರಣಪದೇ ಚೇತಂ ವಿಸೇಸನಂ. ನ ಹಿ ಅರಸರೂಪತಾದಯೋ ದೋಸಾ ಭಗವತಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಘೇಸು ಚ ದುರಕ್ಖಾತದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾದಯೋ ಅಕಾರಣನ್ತಿ ವಾ ಯುತ್ತಿಕಾರಣರಹಿತಂ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಞ್ಞಾಮತ್ತಂ. ಪಕತಿಕಮ್ಮಪದಞ್ಚೇತಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥೇ ಕಾರಣಂ ವತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಇವಾತಿ ಇವ-ಸದ್ದತ್ಥೋ ರೂಪಕನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಪತಿರೂಪಕಕಾರಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತಥಾ ತಥಾತಿ ಜಾತಿವುಡ್ಢಾನಮನಭಿವಾದನಾದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಆಕಾರೇನ. ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ ಗುಣಪಸಂಸಾಸು ಪವತ್ತನತೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಅವಣ್ಣಂ ದೋಸಂ ನಿನ್ದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ದುರಕ್ಖಾತೋತಿ ದುಟ್ಠುಮಾಕ್ಖಾತೋ, ತಥಾ ದುಪ್ಪಟಿವೇದಿತೋ. ವಟ್ಟತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಂ, ತದೇವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ, ತತೋ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ. ವಟ್ಟತೋ ವಾ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ಯ-ಕಾರಸ್ಸ ಕ-ಕಾರಂ, ಈ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ. ‘‘ಅನೀಯ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಬಹುಲಾ ಕತ್ತುಅಭಿಧಾಯಕೋ’’ತಿ ಸದ್ದವಿದೂ ವದನ್ತಿ, ನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ತಥಾ. ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕೋ ವುತ್ತನಯೇನ. ಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪದನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಿರುದ್ಧಪಟಿಪದಂ. ಅನನುಲೋಮಪಟಿಪದನ್ತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಅನನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ. ಅಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಟಿಪದನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ, ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಮಾನಕಾಲನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ನನು ಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲತೋ ಸೋ ಅವಣ್ಣವಣ್ಣಾನಂ ಭಾಸನಕಾಲೋ ಅತೀತೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ‘‘ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅತೀತಕಾಲತ್ಥತ್ತಾ ಪನ ಭಾಸತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತೇಹಿ ಅವಣ್ಣೋ ವಣ್ಣೋ ಚ ಭಾಸೀಯತಿ, ತಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ತತ್ರಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಕಾಲಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಿಕಪ್ಪನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ಸುಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಸುಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಪನ…ಪೇ… ಭಾಸತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನಂ ‘‘ಅನ್ತೇವಾಸೀ ಪನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ. ಅಪರಾಮಸಿತಬ್ಬಂ ಅರಿಯೂಪವಾದಕಮ್ಮಂ, ತಥಾ ಅನಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ.ಸ್ವಾಯನ್ತಿ ಸೋ ಆಚರಿಯೋ. ಅಸಿಧಾರನ್ತಿ ಅಸಿನಾ ತಿಖಿಣಭಾಗಂ. ಕಕಚದನ್ತ ಪನ್ತಿಯನ್ತಿ ಖನ್ಧಕಕಚಸ್ಸ ದನ್ತಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಿಸಮಪನ್ತಿಯಾ. ಹತ್ಥೇನ ವಾ ಪಾದೇನ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ಕೀಳಮಾನೋ ವಿಯ. ಅಕ್ಖಿಕಣ್ಣಕೋಸಸಙ್ಖಾತಟ್ಠಾನವಸೇನ ತೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಭಿನ್ನೋ ಮದೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಪಭಿನ್ನಮದೋ, ತಂ. ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸಮಾನೋತಿ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸನಹೇತು. ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಮಾನ-ಸದ್ದೋ. ನ ಅಯೋ ವುಡ್ಢಿ ಅನಯೋ. ಸೋಯೇವ ಬ್ಯಸನಂ, ಅತಿರೇಕಬ್ಯಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ ಏಕನ್ತಮಹಾಸಾವಜ್ಜತ್ತಾ ರತನತ್ತಯೋಪವಾದಸ್ಸ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಯೋ ನಿನ್ದಿಯಂ ಪಸಂಸತಿ,

ತಂ ವಾ ನಿನ್ದತಿ ಯೋ ಪಸಂಸಿಯೋ;

ವಿಚಿನಾತಿ ಮುಖೇನ ಸೋ ಕಲಿಂ,

ಕಲಿನಾ ತೇನ ಸುಖಂ ನ ವಿನ್ದತೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೬೬೩; ಸಂ ನಿ. ೧.೧೮೦-೧೮೧; ನೇತ್ತಿ. ೯೨);

‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಸ್ಸ ಸಂವೇಗುಪ್ಪತ್ತಿಂ, ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯೇ ಚ ಕಾರುಞ್ಞಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನ್ತೇವಾಸಿನಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅನುಕೂಲೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಯಂ ಪನ ಪಣ್ಡಿತಜಾತಿಕತ್ತಾ ನ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ತಮನುವತ್ತತೀತಿ ಇದಾನಿಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆಚರಿಯೇ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಹಲಾಹಲನ್ತಿ ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ಮಾರಣಕಂ ವಿಸಂ. ಹನತೀತಿ ಹಿ ಹಲೋ ನ-ಕಾರಸ್ಸ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ಹಲಾನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ಹಲೋ ಹಲಾಹಲೋ ಮಜ್ಝೇದೀಘವಸೇನ, ಏತೇನ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಅಟ್ಠವಿಧೇ ವಿಸೇ ನಿವತ್ತೇತಿ. ವುತ್ತಞ್ಚ –

‘‘ಪುಮೇ ಪಣ್ಡೇ ಚ ಕಾಕೋಲ, ಕಾಳಕೂಟಹಲಾಹಲಾ;

ಸರೋತ್ಥಿಕೋಸುಙ್ಕಿಕೇ ಯೋ, ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ತೋ ಪದೀಪನೋ;

ದಾರದೋ ವಚ್ಛನಾಭೋ ಚ, ವಿಸಭೇದಾ ಇಮೇ ನವಾ’’ತಿ.

ಖರೋದಕನ್ತಿ ಚಣ್ಡಸೋತೋದಕಂ. ‘‘ಖಾರೋದಕ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅತಿಲೋಣತಾಯ ತಿತ್ತೋದಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನರಕಪಪಾತನ್ತಿ ಚೋರಪಪಾತಂ. ಮಾಣವಕಾತಿ ಅತ್ತಾನಮೇವ ಓವದಿತುಂ ಆಲಪತಿ ‘‘ಸಮಯೋಪಿ ಖೋ ತೇ ಭದ್ದಾಲಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧೋಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೩೫) ವಿಯ. ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಮೇವ ಅತ್ತಸನ್ತಕಭಾವಂ ವತ್ವಾ ತದೇವ ವಿವರತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಾನುರೂಪಮೇವ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಯೋನಿಸೋತಿ ಉಪಾಯೇನ ಞಾಯೇನ. ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಆಚರಿಯೋ ವಿಯ ಅಯೋನಿಸೋ ಅರಿಯೂಪವಾದೇ ಅನಿಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೋ ಯೋನಿಸೋ ಅರಿಯೂಪವಾದತೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ, ಉದ್ಧಂ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮದ್ದಮಾನೋತಿ ಮದ್ದನ್ತೋ ಭಿನ್ದನ್ತೋ. ಏಕಂಸಕಾರಣಮೇವ ಇಧ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಯಥಾ ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ಸಮಾರದ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ್ತಿ ಚ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಅಞ್ಞೋ ಪಣ್ಡಿತಸಭಾವೋ ಜಾತಿ ಆಚಾರವಸೇನ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನ ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಿತುಮಾರಭತಿ, ತಥಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಆರದ್ಧೋ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅಪಿ ನಾಮಾಯಮಾಚರಿಯೋ ಏತ್ತಕೇನಾಪಿ ರತನತ್ತಯಾವಣ್ಣಭಾಸತೋ ಓರಮೇಯ್ಯಾತಿ.

ಸಪ್ಪರಾಜವಣ್ಣನ್ತಿ ಅಹಿರಾಜವಣ್ಣಂ. ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯಾತಿ ವಣ್ಣಸುನ್ದರತಾಯ, ವಣ್ಣಸರೀರೇನ ವಾ. ವಾರಿಜಂ ಕಮಲಂ ನ ಪಹರಾಮಿ ನ ಭಞ್ಜಾಮಿ, ಆರಾ ದೂರತೋವ ಉಪಸಿಙ್ಘಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥಾತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ. ಗನ್ಧತ್ಥೇನೋತಿ ಗನ್ಧಚೋರೋ. ಸಞ್ಞೂಳ್ಹಾತಿ ಗನ್ಥಿತಾ ಬನ್ಧಿತಾ. ಗಹಪತೀತಿ ಉಪಾಲಿಗಹಪತಿಂ ನಾಟಪುತ್ತಸ್ಸ ಆಲಪನಂ. ಏತ್ಥ ಚ ವಣ್ಣಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಅಯಮೀದಿಸೋ’’ತಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬೋತಿ ವಣ್ಣೋ, ಸಣ್ಠಾನಂ. ವಣ್ಣೀಯತಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಾಪೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಜಾತಿ. ವಣ್ಣೇತಿ ವಿಕಾರಮಾಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ರೂಪಾಯತನಂ. ವಣ್ಣೀಯತಿ ಫಲಮೇತೇನ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ವಿಭಾವೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಕಾರಣಂ. ವಣ್ಣೀಯತಿ ಅಪ್ಪಮಹನ್ತಾದಿವಸೇನ ಪಮೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಪಮಾಣಂ. ವಣ್ಣೀಯತಿ ಪಸಂಸೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಗುಣೋ. ವಣ್ಣನಂ ಗುಣಸಂಕಿತ್ತನಂ ವಣ್ಣೋ, ಪಸಂಸಾ. ಏವಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಜಾತರೂಪಪುಳಿನಕ್ಖರಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ‘‘ಇಧ ಗುಣೋಪಿ ಪಸಂಸಾಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಅಯಂ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಕಿರಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ, ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ವಾ. ಗುಣೂಪಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ಗುಣೋಪಸಞ್ಞುತಂ. ‘‘ಗುಣೂಪಸಞ್ಹಿತಂ ಪಸಂಸ’’ನ್ತಿ ಪನ ವದನ್ತೋ ಪಸಂಸಾಯ ಏವ ಗುಣಭಾಸನಂ ಸಿದ್ಧಂ ತಸ್ಸಾ ತದವಿನಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಇದಮತ್ಥದ್ವಯಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಕಥಂ ಭಾಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಏಕೋ ಚ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚಾತಿ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ. ಕೇನಟ್ಠೇನ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ? ಅಸದಿಸಟ್ಠೇನ, ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ, ಅಸಮಸಮಟ್ಠೇನ ಚ. ಸೋ ಹಿ ಪಠಮಾಭಿನೀಹಾರಕಾಲೇ ದಸನ್ನಂ ಪಾರಮೀನಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆವಜ್ಜನಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಗುಣೇಹಿ ಚೇವ ಬುದ್ಧಗುಣೇಹಿ ಚ ಸೇಸಮಹಾಜನೇನ ಅಸದಿಸೋ. ಯೇ ಚಸ್ಸ ಗುಣಾ, ತೇಪಿ ಅಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಗುಣೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ, ಪುರಿಮಕಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಅಸಮಾ, ತೇಹಿ ಪನ ಅಯಮೇವೇಕೋ ರೂಪಕಾಯನಾಮಕಾಯೇಹಿ ಸಮೋ.ಲೋಕೇತಿ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪನ ಇದಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಿಪ್ಪಕತವಚನಮೇವ ಉಪ್ಪಾದಕಿರಿಯಾಯ ವತ್ತಮಾನಕಾಲಿಕತ್ತಾ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಬಹುಜನಹಿತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಏವಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಲಕ್ಖಣೇ ಹೇಸ ಮಾನ-ಸದ್ದೋ, ಏವರೂಪಞ್ಚೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಞ್ಞೇನ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣೇನ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ. ಅಪಿಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ, ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏಸ ಹಿ ದೀಪಙ್ಕರಪಾದಮೂಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ, ತಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ. ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಸಾವಕಾನಂ ವಿಯ ನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಹೇವ ಪನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಕಲೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣರಾಸಿ ಆಗತೋವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ, ತದನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ತದಞ್ಞಕ್ಖಣೇ ಯಥಾರಹಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ’’ ಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸುತ್ತೇ ಅರಹತ್ತಫಲಕ್ಖಣಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತೀತಕಾಲಿಕಸ್ಸಾಪಿ ವತ್ತಮಾನಪಯೋಗಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಮಾನ-ಸದ್ದೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯತ್ಥೋ. ಯಾವತಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಚರಿಮಭವೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ತಾವತಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಭೂತೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾಸಾಮತ್ಥಿಯಯೋಗೇನ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮಾತಿ. ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಅಸಮೋ, ಅಸಮೇಹಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಹೇವ ಸಮೋ ಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಸುವಣ್ಣ ನಿಕ್ಖಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠೋ, ‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಚೇತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ. ಆಲಯಸಙ್ಖಾತಂ ತಣ್ಹಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ಆಲಯಸಮುಗ್ಘಾತೋ. ವಟ್ಟಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ವಟ್ಟುಪಚ್ಛೇದೋ.

ಪಹೋನ್ತೇನಾತಿ ಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ. ‘‘ಪಞ್ಚನಿಕಾಯೇ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ಅನೇಕಾವಯವತ್ತಾ ತೇಸಂ ನ ಏತ್ತಕೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ಪರಿಯಾದಾನನ್ತಿ ‘‘ನವಙ್ಗಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂಚತುರಾಸೀತಿ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತಿತ್ಥೇನಾತಿ ಅನೋತರಣಟ್ಠಾನೇನ. ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಅಪರಿಮಾಣವಣ್ಣತ್ತಾ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ, ನಿರವಸೇಸಾನಞ್ಚ ತೇಸಂ ಇಧ ಪಕಾಸನೇನ ಪಾಳಿಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಏವ ಸಮ್ಪಜ್ಜನತೋ, ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಹಂಸನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಮ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಸಫಲತ್ತಾ. ಥಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಸಬ್ಬಥಾಮೇನ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ. ಕಿಂ ಪನ ಸೋ ತಥಾ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ಭಾಸತೀತಿ ಆಹ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಾ ಸವನಂ ಅನುಸ್ಸವೋ, ಪರಮ್ಪರಸವನಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಸುನ್ದರಮಿದಂ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಯಮೇವ ಕಾರಣಪರಿವಿತಕ್ಕನಂ ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕೋ. ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾ ಖಮನಂ ರುಚ್ಚನಂ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ, ತೇಹಿಯೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾರಣಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಅತ್ತನೋ ಥಾಮೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಬಲೇನೇವ, ನ ಪನ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಗುಣಾನುರೂಪನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಪರಿಮೇಯ್ಯಪ್ಪಭೇದಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಗುಣಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಣೇಯ್ಯ ವಣ್ಣಂ,

ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ;

ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ,

ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೩೦೪; ೩.೧೪೧; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೪೨೫; ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೫೩; ಬು. ವಂ. ಅಟ್ಠ. ೪.೧; ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.೯೧; ಚರಿಯಾ. ಅಟ್ಠ. ೯, ೩೨೯);

ಇಧಾಪಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಖೋ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ಹ-ಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ತೇ’’ತಿ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ರುಳ್ಹಿಪದಂ ‘‘ಏಕೋ ಏಕಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೪೪, ೪೫೨) ಪದಂ ವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಞ್ಞೋಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ರುಳ್ಹಿಪದೇನೇವ ವಿವರತಿ. ‘‘ಉಜುಮೇವಾ’’ತಿ ಸಾವಧಾರಣಸಮಾಸತಂ ವತ್ವಾ ತೇನ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬತ್ಥಂ ಆಹ ‘‘ಈಸಕಮ್ಪಿ ಅಪರಿಹರಿತ್ವಾ’’ತಿ, ಥೋಕತರಮ್ಪಿ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಚರಿಯೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಪುಬ್ಬೇ ಏಕವಾರಮಿವ ಅವಣ್ಣವಣ್ಣಭಾಸನೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಪಿ ‘‘ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕವಾದಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧) ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನೇಕವಾರಮೇವ ತೇ ಏವಂ ಭಾಸನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುನ ಇತರೋ ಅವಣ್ಣಂ ಇತರೋ ವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಹಿ ವಿಸದ್ದಸ್ಸ ವಿವಿಧತ್ಥತಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ. ಸಾರಫಲಕೇತಿ ಸಾರದಾರುಫಲಕೇ, ಉತ್ತಮಫಲಕೇ ವಾ. ವಿಸರುಕ್ಖಆಣಿನ್ತಿ ವಿಸದಾರುಮಯಪಟಾಣಿಂ. ಇರಿಯಾಪಥಾನುಬನ್ಧನೇನ ಅನುಬನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಅನುಬನ್ಧನೇನ.

ಸೀಸಾನುಲೋಕಿನೋತಿ ಸೀಸೇನ ಅನುಲೋಕಿನೋ, ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಾನುಕ್ಕಮೇನ ಓಲೋಕಯಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಯಮ್ಹಿ ಸಂವಚ್ಛರೇ, ಉತುಮ್ಹಿ, ಮಾಸೇ, ಪಕ್ಖೇ ವಾ ಭಗವಾ ತಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ. ತೇನ ಹಿ ಅನಿಯಮತೋ ಸಂವಚ್ಛರಉತುಮಾಸಡ್ಢಮಾಸಾವ ನಿದ್ದಿಸಿತಾ ‘‘ತಂ ದಿವಸ’’ನ್ತಿ ದಿವಸಸ್ಸ ವಿಸುಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಮುಹುತ್ತಾದೀನಞ್ಚ ದಿವಸಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ. ‘‘ತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಆಧಾರವಚನಮೇತಂ. ತೇನೇವ ಹಿ ಕಿರಿಯಾವಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನವಸೇನ ‘‘ರಾಜಗಹೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರತೀ’’ತಿ ಸಹ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾಹಿ ವತ್ತಮಾನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಇತರಥಾ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ರಾಜಗಹೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರತಿ, ತಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಞ್ಚ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ನ ಹಿ ಅಸಮಾನವಿಸಯಾ ಕಿರಿಯಾ ಏಕಾಧಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಯಾ ಚೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಅದ್ಧಾನಪಟಿಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾ, ಸಾ ಚ ಅನಿಯಮಿತಾ ನ ಯುತ್ತಾತಿ. ರಾಜಗಹಪರಿವತ್ತಕೇಸೂತಿ ರಾಜಗಹಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಠಿತೇಸು. ‘‘ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸು ಭಗವತೋ ಅನಿಬದ್ಧವಾಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋತಿ ಏವಂ ರಾಜಗಹೇ ವಸಮಾನೋ ಸೋ ಭಗವಾ. ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಣೇನಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧಭಾವವಚನತೋ ಸನ್ನಿವಾಸತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯದಿ ಪನ ‘‘ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಮಾನೋ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಾಮಸೇಯ್ಯ, ಯಥಾವುತ್ತೋವ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ. ತಂ ದಿವಸನ್ತಿ ಯಂ ದಿವಸಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ತಂ ದಿವಸ. ತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗವಚನಮೇತಂ. ಭತ್ತಭುಞ್ಜನತೋ ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಸಮಯೇ. ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಯತ್ಥ ಪಿಣ್ಡಪಾತತ್ಥಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ತತೋ ಅಪಕ್ಕನ್ತೋ. ತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ‘‘ನಾಳನ್ದಾಯಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ವಿವಿಧಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಿವಿಧಸೀಲಾಲಙ್ಕತಂ ನಾನಾವಿಧಕುಹನಲಪನಾದಿಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಿದ್ಧಂಸನಂ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಜಾಲವಿನಿವೇಠನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಪಕಮ್ಪನಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ದೀಘಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಇದಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ಪಕರಣತೋವ ಪಾಕಟನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ತಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ಚೋದನಾ ವಿಸೋಧಿತಾ ಹೋತಿ.

ಇದಾನಿ ಇತರಮ್ಪಿ ಚೋದನಂ ವಿಸೋಧಿತುಂ ‘‘ಸುಪ್ಪಿಯೋಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ತಂ ದಿವಸಂ ಅನುಬನ್ಧೋತಿ ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪಾತೋ ಅಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಪಾತರಾಸೋ, ಸೋ ಭುತ್ತೋ ಯೇನಾತಿ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸೋ. ಇಚ್ಚೇವಾತಿ ಏವಮೇವ ಮನಸಿ ಸನ್ನಿಧಾಯ, ನ ಪನ ‘‘ಭಗವನ್ತಂ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಞ್ಚ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಅನುಬನ್ಧಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಗವತೋ ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತೋವಾ’’ತಿ, ತಥಾ ಅಜಾನನ್ತೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಅನುಬನ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹಿ ಸೋ ಭಗವನ್ತಂ ದಟ್ಠುಮೇವ ಇಚ್ಛತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಜಾನೇಯ್ಯ, ನಾನುಬನ್ಧೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಚ ಸುಪ್ಪಿಯೋ ಅನುಬನ್ಧೋ’’ತಿ ಚೋದನಾ ವಿಸೋಧಿತಾ ಹೋತಿ. ‘‘ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಪರಮ್ಪಿ ಚೋದನಂ ವಿಸೋಧೇತಿ. ಕದಾಚಿ ಪನ ಭಗವಾ ಅಞ್ಞತರವೇಸೇನೇವ ಗಚ್ಛತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲದಮನಪಕ್ಕುಸಾತಿಅಭಿಗ್ಗಮನಾದೀಸು, ಕದಾಚಿ ಬುದ್ಧಸಿರಿಯಾ, ಇಧಾಪಿ ಈದಿಸಾಯ ಬುದ್ಧಸಿರಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬುದ್ಧಸಿರಿಯಾ ಸೋಭಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಿರೀತಿ ಚೇತ್ಥ ಸರೀರಸೋಭಗ್ಗಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿ, ತದೇವ ಉಪಮಾವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ರತ್ತಕಮ್ಬಲಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಮಿವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಗಚ್ಛತೀತಿ ಜಙ್ಗಮೋ ಯಥಾ ‘‘ಚಙ್ಕಮೋ’’ತಿ. ಚಞ್ಚಲಮಾನೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಗಿರಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಕನಕಗಿರಿನೋ ಸಿಖರಮಿವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ತಬ್ಬಿವರಣಂ, ಪಾಳಿಯಂ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಅನುಸ್ಸವಸಿದ್ಧಾ ಅಯಂ ಕಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿರಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಥಾ ವಾ ಹೋತು ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ, ಅತ್ತನಾ ಅದಿಟ್ಠಂ, ಅಸುತಂ, ಅಮುತಞ್ಚ ಅನುಸ್ಸವಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತೋದಾತಮಞ್ಜಿಟ್ಠಪಭಸ್ಸರವಸೇನ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾ. ಸಮನ್ತಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ದಸಹಿ ದಿಸಾಹಿ. ಅಸೀತಿಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೇತಿ ತೇಸಂ ರಸ್ಮೀನಂ ಪಕತಿಯಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಮನ್ತತೋ, ಉಪರಿ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಮತ್ತೇ ಪದೇಸೇ ಪಕತಿಯಾವ ಘನೀಭೂತಾ ರಸ್ಮಿಯೋ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ವಿನಯಟೀಕಾಯಂ ಪನ ‘‘ತಾಯೇವ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾ ನಾಮ. ಯತೋ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿಯೋ ತಳಾಕತೋ ಮಾತಿಕಾ ವಿಯ ದಸಸು ದಿಸಾಸು ಧಾವನ್ತಿ, ಸಾ ಯಸ್ಮಾ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತಾ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ೧.೧೬) ಸಙ್ಗೀತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಪುರತ್ಥಿಮಕಾಯತೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪಚ್ಛಿಮಕಾಯತೋ. ದಕ್ಖಿಣಹತ್ಥತೋ. ವಾಮಹತ್ಥತೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಉಪರಿ ಕೇಸನ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಕೇಸಾವಟ್ಟೇಹಿ ಮೋರಗೀವವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಗಗನತಲೇ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ಪಾದತಲೇಹಿ ಪವಾಳವಣ್ಣಾ ರಸ್ಮಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಘನಪಥವಿಯಂ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಂ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏವಂ ಸಮನ್ತಾ ಅಸೀತಿಹತ್ಥಮತ್ತಂ ಠಾನಂ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾ ಬುದ್ಧರಸ್ಮಿಯೋ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನಾ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನಾ ವಿಧಾವನ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೨೯೯) ಕೇಚಿ ಪನ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತೇನ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ತಥಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅನಾಗತತ್ತಾ, ಅಯುತ್ತತ್ತಾ ಚ. ತಾಸಂ ಪನ ಬುದ್ಧರಸ್ಮೀನಂ ತದಾ ಅನಿಗ್ಗೂಹಿತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಸಮಯೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಕ್ಕುಸಾತಿಅಭಿಗ್ಗಮನಾದೀಸು ವಿಯ ಹಿ ತದಾ ತಾಸಂ ನಿಗ್ಗೂಹನೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ. ಆಧಾವನ್ತೀತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ದಿಸಂ ಧಾವನ್ತಿ. ವಿಧಾವನ್ತೀತಿ ವಿವಿಧಾ ಹುತ್ವಾ ವಿದಿಸಂ ಧಾವನ್ತಿ.

ತಸ್ಮಿಂ ವನನ್ತರೇ ದಿಸ್ಸಮಾನಾಕಾರೇನ ತಾಸಂ ರಸ್ಮೀನಂ ಸೋಭಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ರತನಾವೇಳಾ’’ತಿಆದಿ. ರತನಾವೇಳಾ ನಾಮ ರತನಮಯವಟಂಸಕಂ ಮುದ್ಧಂ ಅವತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಹಿ ಅವೇಳಾ,ಆವೇಳಾ ವಾ, ಮುದ್ಧಮಾಲಾ. ಉಕ್ಕಾ ನಾಮ ಯಾ ಸಜೋತಿಭೂತಾ, ತಾಸಂ ಸತಂ, ನಿಪತನಂ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಸ ನಿಪಾತೋ, ತೇನ ಸಮಾಕುಲಂ ತಥಾ. ಪಿಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಿಟ್ಠಂ, ಚೀನದೇಸೇ ಜಾತಂ ಪಿಟ್ಠಂ ಚೀನಪಿಟ್ಠಂ, ರತ್ತಚುಣ್ಣಂ, ಯಂ ‘‘ಸಿನ್ದೂರೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಚೀನಪಿಟ್ಠಮೇವ ಚುಣ್ಣಂ. ವಾಯುನೋ ವೇಗೇನ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಖಿತ್ತಂ ತನ್ತಿ ತಥಾ. ಇನ್ದಸ್ಸ ಧನು ಲೋಕಸಙ್ಕೇತವಸೇನಾತಿ ಇನ್ದಧನು, ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿವಸೇನ ಗಗನೇ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಾಕಾರವಿಸೇಸೋ. ಕುಟಿಲಂ ಅಚಿರಟ್ಠಾಯಿತ್ತಾ ವಿರೂಪಂ ಹುತ್ವಾ ಜವತಿ ಧಾವತೀತಿ ವಿಜ್ಜು, ಸಾಯೇವ ಲತಾ ತಂಸದಿಸಭಾವೇನಾತಿ ತಥಾ, ವಾಯುವೇಗತೋ ವಲಾಹಕಘಟ್ಟನೇನೇವ ಜಾತರಸ್ಮಿ. ತಾಯತಿ ಅವಿಜಹನವಸೇನ ಆಕಾಸಂ ಪಾಲೇತೀತಿ ತಾರಾ, ಗಣಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಸ ಪಭಾ ತಥಾ. ವಿಪ್ಫುರಿತವಿಚ್ಛರಿತಮಿವಾತಿ ಆಭಾಯ ವಿವಿಧಂ ಫರಮಾನಂ, ವಿಜ್ಜೋತಯಮಾನಂ ವಿಯ ಚ. ವನಸ್ಸ ಅನ್ತರಂ ವಿವರಂ ವನನ್ತರಂ, ಭಗವತಾ ಪತ್ತಪತ್ತವನಪ್ಪದೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಅಸೀತಿಯಾ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ತಮ್ಬನಖತಾದೀಹಿ ಅನುರಞ್ಜಿತಂ ತಥಾ. ಕಮಲಂ ಪದುಮಪುಣ್ಡರೀಕಾನಿ, ಅವಸೇಸಂ ನೀಲರತ್ತಸೇತಭೇದಂ ಸರೋರುಹಂ ಉಪ್ಪಲಂ, ಇತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಪಙ್ಕಜಜಾತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋತಿ. ವಿಕಸಿತಂ ಫುಲ್ಲಿತಂ ತದುಭಯಂ ಯಸ್ಸ ಸರಸ್ಸ ತಥಾ. ಸಬ್ಬೇನ ಪಕಾರೇನ ಪರಿತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಫುಲ್ಲತಿ ವಿಕಸತೀತಿ ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲಂ ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ಆ-ಕಾರಂ, ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಪಾಲಿಭದ್ದೋ’’ತಿ, ತಾರಾನಂ ಮರೀಚಿ ಪಭಾ, ತಾಯ ವಿಕಸಿತಂ ವಿಜ್ಜೋತಿತಂ ತಥಾ. ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಯ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರಿಮಣ್ಡಲೋ, ತೇನ ವಿಲಾಸಿನೀ ಸೋಭಿನೀ ತಥಾ. ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಮಾಲಾಕಾರೇನೇವ ಠಿತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸವರಲಕ್ಖಣಮಾಲಾ’’ತಿ. ದ್ವತ್ತಿಂಸಚನ್ದಾದೀನಂ ಮಾಲಾ ಕೇನಚಿ ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚ ಠಪಿತಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ‘‘ಯದಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತೇನ ಹಿ ‘‘ಗನ್ಥೇತ್ವಾ ಠಪಿತದ್ವತ್ತಿಂಸಚನ್ದಮಾಲಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಿಕಪ್ಪೋಪಮಾ ಹೇಸಾ, ಲೋಕೇಪಿ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಮಯೇವ ಮುಖಸೋಭಾಸ್ಸೇ, ತ್ಯಲಮಿನ್ದುವಿಕತ್ಥನಾ;

ಯತೋಮ್ಬುಜೇಪಿ ಸಾತ್ಥೀತಿ, ಪರಿಕಪ್ಪೋಪಮಾ ಅಯ’’ನ್ತಿ.

ದ್ವತ್ತಿಂಸಚನ್ದಮಾಲಾಯ ಸಿರಿಂ ಅತ್ತನೋ ಸಿರಿಯಾ ಅಭಿಭವನ್ತೀ ಇವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ.

ಏವಂ ಭಗವತೋ ತದಾ ಸೋಭಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸಾಪಿ ಸೋಭಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಞ್ಚ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾ. ದ್ವಾದಸಹಿ ಸನ್ತೋಸೇಹಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಾ. ತಿವಿಧೇನ ವಿವೇಕೇನ ಪವಿವಿತ್ತಾ. ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದೀಹಿ ಅಸಂಸಟ್ಠಾ. ದುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಕಾನಂ ಚೋದಕಾ. ಪಾಪೇ ಅಕುಸಲೇ ಗರಹಿನೋ ಪರೇಸಂ ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವತ್ತಾರೋ. ಪರೇಸಞ್ಚ ವಚನಕ್ಖಮಾ. ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ. ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತದಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಭಗವತೋ ಸೋಭಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ರತ್ತಪದುಮಾನಂ ಸಣ್ಡೋ ಸಮೂಹೋ ವನಂ, ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಗತಾ ತಥಾ. ‘‘ರತ್ತಂ ಪದುಮಂ, ಸೇತಂ ಪುಣ್ಡರೀಕ’’ನ್ತಿ ಪತ್ತನಿಯಮಮನ್ತರೇನ ತಥಾ ವುತ್ತಂ, ಪತ್ತನಿಯಮೇನ ಪನ ಸತಪತ್ತಂ ಪದುಮಂ, ಊನಕಸತಪತ್ತಂ ಪುಣ್ಡರೀಕಂ. ಪವಾಳಂ ವಿದ್ದುಮೋ, ತೇನ ಕತಾಯ ವೇದಿಕಾಯ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಿಯ. ಮಿಗಪಕ್ಖೀನಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ, ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಸಮ್ಭಾವನಾಯಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಪಗೇವ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ. ಮಹಾಥೇರಾತಿ ಮಹಾಸಾವಕೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಸುರಞ್ಜಿತಭಾವೇನ ಈಸಕಂ ಕಣ್ಹವಣ್ಣತಾಯ ಮೇಘವಣ್ಣಂ. ಏಕಂಸಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏಕಂಸಪಾರುಪನವಸೇನ ವಾಮಂಸೇ ಕರಿತ್ವಾ. ಕತ್ತರಸ್ಸ ಜಿಣ್ಣಸ್ಸ ಆಲಮ್ಬನೋ ದಣ್ಡೋ ಕತ್ತರದಣ್ಡೋ, ಬಾಹುಲ್ಲವಸೇನಾಯಂ ಸಮಞ್ಞಾ. ಸುವಮ್ಮಂ ನಾಮ ಸೋಭಣುರಚ್ಛದೋ, ತೇನ ವಮ್ಮಿತಾ ಸನ್ನದ್ಧಾತಿ ಸುವಮ್ಮವಮ್ಮಿತಾ, ಇದಂ ತೇಸಂ ಪಂಸುಕೂಲಧಾರಣನಿದಸ್ಸನಂ. ಯೇಸಂ ಕುಚ್ಛಿಗತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಿಣಪಲಾಸಾದಿ ಗನ್ಧಜಾತಮೇವ ಹೋತಿ, ತೇ ಗನ್ಧಹತ್ಥಿನೋ ನಾಮ, ಯೇ ‘‘ಹೇಮವತಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಥೇರಾನಂ ಸೀಲಾದಿಗುಣಗನ್ಧತಾಯ ತಂಸದಿಸತಾ. ಅನ್ತೋಜಟಾಬಹಿಜಟಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಜಟಾಯ ವಿಜಟಿತಭಾವತೋ ವಿಜಟಿತಜಟಾ. ತಣ್ಹಾಬನ್ಧನಾಯ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಛಿನ್ನಬನ್ಧನಾ. ‘‘ಸೋ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ಗುಣದಸ್ಸನಂ. ಅನುಬುದ್ಧೇಹೀತಿ ಬುದ್ಧಾನಮನುಬುದ್ಧೇಹಿ. ತೇಪಿ ಹಿ ಏಕದೇಸೇನ ಭಗವತಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಪಟಿಭಾಗೇನೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬುಜ್ಝನ್ತಿ. ಪತ್ತಪರಿವಾರಿತನ್ತಿ ಪುಪ್ಫದಲೇನ ಪರಿವಾರಿತಂ. ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಮಲಾದಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸರತಿ ವಿರಾಜತೀತಿ ಕೇಸರಂ, ಕಿಞ್ಜಕ್ಖೋ. ಕಣ್ಣೇ ಕರೀಯತೀತಿ ಕಣ್ಣಿಕಾ. ಕಣ್ಣಾಲಙ್ಕಾರೋ, ತಂಸದಿಸಣ್ಠಾನತಾಯ ಕಣ್ಣಿಕಾ, ಬೀಜಕೋಸೋ. ಛನ್ನಂ ಹಂಸಕುಲಾನಂ ಸೇಟ್ಠೋ ಧತರಟ್ಠೋ ಹಂಸರಾಜಾ ವಿಯ, ಹಾರಿತೋ ನಾಮ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಯ.

ಏವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಭಗವನ್ತಂ, ಭಿಕ್ಖೂ ಚ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಂ ಓಲೋಕೇಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಾಜದಣ್ಡಕೇತಿ ಕಾಜಸಙ್ಖಾತೇ ಭಾರಾವಹದಣ್ಡಕೇ, ಕಾಜಸ್ಮಿಂ ವಾ ಭಾರಲಗ್ಗಿತದಣ್ಡಕೇ. ಖುದ್ದಕಂ ಪೀಠಂ ಪೀಠಕಂ. ಮೂಲೇ, ಅಗ್ಗೇ ಚ ತಿಧಾ ಕತೋ ದಣ್ಡೋ ತಿದಣ್ಡೋ. ಮೋರಹತ್ಥಕೋ ಮೋರಪಿಞ್ಛಂ. ಖುದ್ದಕಂ ಪಸಿಬ್ಬಂ ಪಸಿಬ್ಬಕಂ. ಕುಣ್ಡಿಕಾ ಕಮಣ್ಡಲು. ಸಾ ಹಿ ಕಂ ಉದಕಂ ಉದೇತಿ ಪಸವೇತಿ, ರಕ್ಖತೀತಿ ವಾ ಕುಣ್ಡಿಕಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ. ಗಹಿತಂ ಓಮಕತೋ ಲುಜ್ಜಿತಂ, ವಿವಿಧಂ ಲುಜ್ಜಿತಞ್ಚ ಪೀಠಕ…ಪೇ… ಕುಣ್ಡಿಕಾದಿಅನೇಕಪರಿಕ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಭಾರಂ ಭರತಿ ವಹತೀತಿ ಗಹಿತ…ಪೇ… ಭಾರಭರಿತಾ. ಇತೀತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ. ಏವನ್ತಿ ಇದಮತ್ಥೋ. ಏವಂ ಇದಂ ವಚನಮಾದಿ ಯಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ತಥಾ, ತದೇವ ನಿರತ್ಥಕಂ ವಚನಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಏವಮಾದಿನಿರತ್ಥಕವಚನಾ. ಮುಖಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮುಖರಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮುಖವನ್ತಾ ಏವ, ಅಯಂ ಪನ ಫರುಸಾಭಿಲಾಪಮುಖವತೀ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ನಿನ್ದಾಯಞ್ಹಿ ಅಯಂ ರಪಚ್ಚಯೋ. ಮುಖೇನ ವಾ ಅಮನಾಪಂ ಕಮ್ಮಂ ರಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಮುಖರಾ. ವಿವಿಧಾ ಕಿಣ್ಣಾ ವಾಚಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಕಿಣ್ಣವಾಚಾ. ತಸ್ಸಾತಿ ಸುಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ. ನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಪರಿಸಂ.

ಇದಾನೀತಿ ತಸ್ಸ ತಥಾರೂಪಾಯ ಪರಿಸಾಯ ದಸ್ಸನಕ್ಖಣೇ. ಪನಾತಿ ಅರುಚಿಸಂಸೂಚನತ್ಥೋ, ತಥಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲಾಭ…ಪೇ… ಹಾನಿಯಾ ಚೇವ ಹೇತುಭೂತಾಯ. ಕಥಂ ಹಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ನಿಸ್ಸಿರೀಕತನ್ತಿ ನಿಸೋಭತಂ, ಅಯಮತ್ಥೋ ಮೋರಜಾತಕಾದೀಹಿಪಿ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ‘‘ಉಪತಿಸ್ಸಕೋಲಿತಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಕ್ಖಹಾನಿತಾಯ ವಿತ್ಥಾರೋ. ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ, ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸ್ಸ ಚ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತೇಸು ಪನ ಪಕ್ಕನ್ತೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಂ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲೇಯೇವ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಸತಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿಸಾ ಪಬ್ಬಜಿ, ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ತದನುಪಬ್ಬಜಿತಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿಸಾ ಅಪರಿಮಾಣಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಾಪಿ ತೇಸಂ ಪರಿಸಾ ಭಿನ್ನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಹಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪರಿಸಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಾಯ ತಸ್ಸ ಪರಿಸಾ ಭಿನ್ನಾಯೇವ ನಾಮ ಸಮಾನಗಣತ್ತಾತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಇಮೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಲಾಭಪಕ್ಖಹಾನಿಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ಉಸೂಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿಸಸ್ಸ ಉಗ್ಗಾರೋ ಉಗ್ಗಿಲನಂ ಉಸೂಯವಿಸುಗ್ಗಾರೋ, ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾವ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಚ ಸೋ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿ ಚೋದನಂ ವಿಸೋಧೇತಿ, ‘‘ಸಚೇ’’ತಿಆದಿಕಂ ಪನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಪ್ಪರಿವಾರವಚನಮೇವಾತಿ ತೇಹಿಪಿ ಸಾ ವಿಸೋಧಿತಾಯೇವ ನಾಮ. ಭಗವತೋ ವಿರೋಧಾನುನಯಾಭಾವವೀಮಂಸನತ್ಥಂ ಏತೇ ಅವಣ್ಣಂ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸನ್ತಿ. ‘‘ಮಾರೇನ ಅನ್ವಾವಿಟ್ಠಾ ಏವಂ ಭಾಸನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಮೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತ್ತಾ. ಪಾಕಟೋಯೇವಾಯಮತ್ಥೋತಿ.

೨. ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಙ್ಗತೋ ಸೂರಿಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಕಾಲೋ ದಾನಿ ಗನ್ತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾತಿ ಸಾಮೀಪಿಕವೋಹಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ವರುಣನಗರಂ, ಗೋದಾಗಾಮೋ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ. ತರುಣಪರಿಯಾಯೋ ಲಟ್ಠಿಕಾ-ಸದ್ದೋ ರುಕ್ಖವಿಸಯೇ ಯಥಾ ‘‘ಮಹಾವನಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಬೇಲುವಲಟ್ಠಿಕಾಯ ಮೂಲೇ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ನಿಸೀದೀ’’ತಿಆದೀಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ’’ ‘‘ತರುಣಮ್ಬರುಕ್ಖೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾ ನಾಮ ವುತ್ತನಯೇನ ಏಕೋ ಗಾಮೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇ ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾಯನ್ತಿ ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಛಾಯಾಯ ಚೇವ ಉದಕೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಂ. ಮಞ್ಜುಸಾತಿ ಪೇಳಾ. ಪಟಿಭಾನಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಸಞ್ಞೋಗಾದಿನಾ ಪಟಿಭಾನಚಿತ್ತೇನ ವಿಚಿತ್ತಂ, ಏತೇನ ರಞ್ಞೋ ಅಗಾರಂ, ತದೇವ ರಾಜಾಗಾರಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ರಾಜಾಗಾರಕಂ ನಾಮ ವೇಸ್ಸವಣಮಹಾರಾಜಸ್ಸ ದೇವಾಯತನನ್ತಿ ಏಕೇ.

ಬಹುಪರಿಸ್ಸಯೋತಿ ಬಹುಪದ್ದವೋ. ಕೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚೋರೇ’ಹಿಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಹನ್ದಾತಿ ವಚನವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತದಾನುಭಾವತೋ ನಿಪ್ಪರಿಸ್ಸಯತ್ಥಾಯ ಇದಾನಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸ್ವೇ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಸದ್ಧಿಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇನ ಮಾಣವೇನಾ’’ ತಿಚ್ಚೇವ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಪಾಳಿಆರುಳ್ಹವಸೇನೇವ, ನ ಪನ ತದಾ ಸುಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಪರಿಸಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಾಯಾ’’ತಿ ಇಧ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋಯೇವ ಪಾಳಿಯಮಾರುಳ್ಹೋ, ನ ಪನ ತದವಸೇಸಾ ಸುಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಪರಿಸಾತಿ? ದೇಸನಾನಧೀನಭಾವೇನ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಚೇತಂ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಏದಿಸಂ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕೇಹಿ ನ ಸಙ್ಗೀತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಧಾರಂ ವತ್ವಾ ‘ತದೇತಂ ನ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾನಯದಸ್ಸನಂ, ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಭಾವದಸ್ಸನಮೇವಾ’ತಿ’’ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಪಾಳಿಆರುಳ್ಹವಸೇನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸ್ಸ ಆಪಜ್ಜನತೋ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ. ‘‘ವುತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಅಮ್ಹೇಹಿಪಿ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಞ್ಹಿ ತದಾ ಅಞ್ಞಾಯಪಿ ಪರಿಸಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ಪಾಳಿಯಮಾರುಳ್ಹವಸೇನ ಪನ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಇದಾನಿ ‘‘ತತ್ರಾಪಿ ಸುದ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ವಾಸಂ ಉಪಗತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕುಚ್ಛಿತಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಕುಕತಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ಕುಚ್ಛಿತಕಿರಿಯಾ, ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಚಞ್ಚಲನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಹತ್ಥಸ್ಸ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ತಥಾ. ‘‘ಸಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಥಾಭೂತತಾಯ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿವಾತೇತಿ ವಾತವಿರಹಿತಟ್ಠಾನೇ. ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾಭಾವೇನ ನಿಚ್ಚಲಾ. ತಂ ವಿಭೂತಿನ್ತಿ ತಾದಿಸಂ ಸೋಭಂ. ವಿಪ್ಪಲಪನ್ತೀತಿ ಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗವಸೇನ ವಿವಿಧಾ ಲಪನ್ತಿ. ನಿಲ್ಲಾಲಿತಜಿವ್ಹಾತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ನಿಕ್ಖನ್ತಜಿವ್ಹಾ. ಕಾಕಚ್ಛಮಾನಾತಿ ಕಾಕಾನಂ ಸದ್ದಸದಿಸಂ ಸದ್ದಂ ಕುರುಮಾನಾ. ಘರುಘರುಪಸ್ಸಾಸಿನೋತಿ ಘರುಘರುಇತಿ ಸದ್ದಂ ಜನೇತ್ವಾ ಪಸ್ಸಸನ್ತಾ. ಇಸ್ಸಾವಸೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉಸೂಯನವಸೇನ. ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಆದಿಪೇಯ್ಯಾಲನಯೋಯ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.