(೧) ವಿಭಙ್ಗವಾರವಣ್ಣನಾ

೫೩. ತಿಕಪದಾನಂ ತಿಕನ್ತರಪದೇಹಿ ವಿಸದಿಸತಾ ಪಾಕಟಾಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿಕಪದನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ವಿನಾ’’ತಿ. ಮೂಲಾವಸಾನವಸೇನಾತಿ ‘‘ಏಕಮೂಲೇಕಾವಸಾನಂ ನವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೂಲಾವಸಾನವಸೇನ. ‘‘ನ ತಾಯೇವ ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯಾ ಸದಿಸತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದಿಸತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘ನ ತಾಯೇವಾ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಯಾತಿ ಯಾ ಪುಚ್ಛಾ. ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾಸಮಾಹರಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಸಮುಚ್ಚಯನಂ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಕಥನಂ. ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರುದ್ದೇಸೇ ಕತ್ತಬ್ಬಂ. ಆದಿತೋ ಹಿ ಅನವಸೇಸತೋ ವುತ್ತೇ ಪಚ್ಛಾ ಯಥಾರಹಂ ತದೇಕದೇಸವಚನಂ ಯುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಪೀತಿತ್ತಿಕೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಹಿ ಲಭನ್ತಿ, ಅಟ್ಠವೀಸೇ ಪನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭೂತೇನಾತಿ ತೇನ ವೇದನಾದಿಭೇದೇನ ಏಕೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೇನ, ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಂ ವಾ ಪತ್ತೇನ ಪಾಪುಣನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನುಞ್ಞಾತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಯದಿಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯಾವ ನಿರೋಧಗಮನಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇಹಿ ಖಣತ್ತಯಸಮಙ್ಗೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀಯೇವ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತೋ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ತೇಸು ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಅನುಲೋಮತೋ ನ ತಿಟ್ಠತಿ.

ಇಧ ಕುಸಲವಚನೇನ ಗಹಿತೇ ಖನ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಕುಸಲಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೇ ಖನ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಚತೂಸುಪಿ ಕುಸಲಖನ್ಧೇಸು ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸು ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತೇಸು ಸಹಜಾತಾದಿಸಾಧಾರಣಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸಬ್ಬೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅಯಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ಇಮಸ್ಸೇವ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏಕಸ್ಸೇವ ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವೇದನಾದೀನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಏಕೇಕಸ್ಸಪಿ ದುಕಾದಿಭೇದಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಅನುಕಡ್ಢತಿ.

ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಗ್ಗಹಣೇ. ‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕತ್ಥ ಪನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥೇವಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಪಠಮೇ ವಾಕ್ಯೇ ಅತಿಬ್ಯಾಪಿತಂ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ದುತಿಯೇ ಅಬ್ಯಾಪಿತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ತಸ್ಸಪಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ರೂಪೇನ ವಿನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಅಹೇತುಕಂ ನಿವತ್ತಿತಂ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪನ್ತಿ ರೂಪಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಆರುಪ್ಪೇ ವಿಪಾಕೋಪಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನ ಗಹಿತೋ. ತಂ ಪನೇತಂ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಮೇವ ಅಕತ್ವಾ ಸರೂಪತೋ ಪಾಕಟತರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಸತಿಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನೇ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ನ ಗಹಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಿತತಾಪತ್ತಿಂ ನಿವಾರೇತುಂ, ಕಥಂ? ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ, ಕತ್ಥ? ‘‘ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಞ್ಹಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ವಚನದ್ವಯನ್ತಿ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥು, ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ‘‘ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇನ, ಕಟತ್ತಾರೂಪಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಾ ಗಹಿತಂ.

ಉಪಾದಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ವಿನಾ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ’’ಇಚ್ಚೇವ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದಸ್ಸನೇತಿ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥದಸ್ಸನೇ. ಖನ್ಧಪಚ್ಚಯಸಹಿತನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ, ಪವತ್ತಿಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ವದತಿ. ಅಸಹಿತನ್ತಿ ಪನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಂ ಅಸಞ್ಞಭವಸಙ್ಗಹಿತಞ್ಚ ರೂಪಂ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಂ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ರೂಪಂ ಭೂತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪದಮೇತಂ, ಭೂತಾನಂ ವಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಕಾರಣಕಾರಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಕಾರಣನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಚೋರೇಹಿ ಗಾಮೋ ದಡ್ಢೋ’’ತಿ.

ಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋ, ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪನ ಪಾಠೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ತಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಹೇತ್ಥತ್ಥೋ – ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಪಾದಾರೂಪಮ್ಪಿ ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ. ಕೋ ಪನ ಸೋ ನಯೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ…ಪೇ… ಸನ್ಧಾಯಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅಯಂ ನಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಬ್ಯಾಕತೇ ಖನ್ಧೇ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಚನೇನ ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೫೪. ರೂಪೇನ ವಿನಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏತೇನ ಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ಅರೂಪಮಿಸ್ಸಕಾವಸಾನಾ, ತಾಪಿ ಇಧ ನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಪಗೇವ ರೂಪಾವಸಾನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೫೭. ತಾಯ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಪಟಿಸನ್ಧಿತಾಯ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ. ಪರಿಪುಣ್ಣಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿವಿಭಾಗಾನಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ.

ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಞ್ಚ. ಪುನ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುನಗಹಣಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾಪೇಕ್ಖಂ. ನ ಹಿ ತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಬಾಹಿರಗ್ಗಹಣೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಂ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವ, ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಸ್ಮಾ ಪುನಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥಾತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇಸು. ತಸ್ಸಾತಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ. ಆದಿಮ್ಹೀತಿ ಬಾಹಿರಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಅಸಞ್ಞಸತ್ತವಸೇನ ಆಗತವಾರೇಹಿ ಪಠಮವಾರೇ. ಅವಿಸೇಸವಚನನ್ತಿ ಬಾಹಿರಾದಿವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ವುತ್ತವಚನಂ, ಅರೂಪಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ಹೇತಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಲಭನ್ತಂ ಸಹ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ. ತಸ್ಸಾತಿ, ತತ್ಥಾತಿ ಚ ಪದದ್ವಯೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಠಮವಾರಮೇವ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ತಂಸಮಾನಗತಿಕನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಗತಿಕಂ. ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇಪಿ. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಯಾತಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಯ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಏತ್ಥ ಏಕಂಸೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ… ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ. ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾವ ಕಸ್ಮಾ ಪನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಹಾತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪನ್ತಿ ಏವಂ ಏಕತೋ. ವಿಸುನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪತೋ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ. ತತ್ಥ ಬಾಹಿರಗ್ಗಹಣಾದೀಹಿ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ಬಾಹಿರಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಬಾಹಿರಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ವಿಸೇಸಿತಾನಿ, ಏವಂ ಏತ್ಥ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಕೇನಚಿ ವಿಸೇಸನೇನ ಅವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಭಾವಕಟತ್ತಾರೂಪಭಾವೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾವ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ.

ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಕಾರಣೇನ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇದಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ಆಗತನಿಯಾಮೇನ ರೂಪಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಹೇತಾದೀಸೂ’’ತಿ. ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಪನ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಣಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯತೋ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾನಿ ಚಾತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ನನು ಚಿತ್ತಂ ಆಹಾರಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನ, ನ ಜನಕತ್ತೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಆಹಾರ…ಪೇ… ಜನಕ’’ನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನ ತೇಸಂ ಜನಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾಭೂತಾನೇವ…ಪೇ… ಜನಕಾನೀ’’ತಿ. ಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಚ ವಿನಾ ಅಭಾವೇ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಉಪಾದಾರೂಪಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಕಟತ್ತಾರೂಪಭೂತಾನೇವಾತಿ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಮಹಾಭೂತನಿಬ್ಬತ್ತಾನೇವ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ತೇಸಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ. ಅಞ್ಞಾನೀತಿ ಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ವದತಿ. ವಿಸೇಸನಂ ಕತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ. ಸಮಾನಜಾತಿಕೇನ ರೂಪೇನ ಉತುನಾ ಆಹಾರೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಾಕಟವಿಸೇಸನಾನೇವಾತಿ ಇದಂ ಯೇಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ತಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ, ತೇಸಂ ‘‘ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ನ ವಿಸೇಸನಂ ಅರಹನ್ತಿ ನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾನಿ ಕಾರಣವಿಸೇಸನೇನೇವ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ, ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತ್ವೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತಾನಿ ಪನ ಚಿತ್ತಜಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ.

ಸವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನ ವಿಸೇಸಿತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ’’ತಿ, ಇತರಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮೂಲಕಾರಣಭಾವತೋ’’ತಿ, ಕಮ್ಮೂಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತರಾನೀತಿ ಆಹಾರಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿಪಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ. ಮಹಾಭೂತವಿಸೇಸನೇನೇವ ವಿಸೇಸಿತಾನೀತಿ ‘‘ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಮಹಾಭೂತವಿಸೇಸನೇನೇವ ಜನಕಪಚ್ಚಯೇನ ಆಹಾರೇನ ಉತುನಾ ಚ ವಿಸೇಸಿತಾನಿ. ಇಧಾತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನತಾವಚನೇನ ತಂನಿಸ್ಸಯಾನಮ್ಪಿ ತಬ್ಭಾವೋ ಪಕಾಸಿತೋತಿ. ಅಞ್ಞತರವಿಸೇಸನಂ ಉಭಯವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ ಉಭಯೇಸಂ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗೇನ ಪವತ್ತನತೋ.

೫೮. ಪುಬ್ಬೇತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು. ವಿಸುಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ. ಏತ್ಥ ಚ ವಿಸುಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥು, ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ವಿಯ ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕತೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ತೇನೇವ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅತ್ತನೋ ಅರುಚಿಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹಾ’’ತಿ. ಯೋ ಪನತ್ಥೋ ಅತ್ತನೋ ರುಚ್ಚತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥೂತಿ ಇದಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಖನ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣತಾದಸ್ಸನಂ, ವತ್ಥುಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣತಾದಸ್ಸನಂ, ನ ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ಏವ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಅಯಮೇವ ನಯೋ, ತತ್ಥ ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣಸ್ಸ ಸಮಾನತಾ. ದಸ್ಸಿತಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠದ್ವಯಫರಣತಾಯ. ಖನ್ಧವತ್ಥೂನಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವಾತಿ ಖನ್ಧವತ್ಥೂನಞ್ಚ ಏಕತೋ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವ.

ಏವಮಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ. ನನು ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ವಿಯಾತಿ ಸದಿಸೂದಾಹರಣನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಂ ‘‘ಏಕಂ, ತಯೋ, ದ್ವೇ ಚ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯಜಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಏವ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಏತೇನ ನ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣಕಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕೋ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸೂ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಂ ಫರತಿ. ವುತ್ತಞ್ಚ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ.

ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇನಪಿ ಉಪಕಾರಕತಾಮತ್ತಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ವಾರನ್ತರೇ ಚ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಉಪಚಯೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂಪಚ್ಚಯಾತಿ ವತ್ಥುಪಚ್ಚಯಾ, ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ವತ್ಥುಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇತಿ ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ. ತೇಸನ್ತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ. ಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ಇದಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಹೇತುಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಮಹಾಭೂತೇಸು ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾಪಿ ತೇ ತೇಸಂ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಆಸಙ್ಕನಿರಾಸಙ್ಕಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸದ್ದೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನಿರಪೇಕ್ಖೋತಿ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖೋ. ನ ಹಿ ಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಧಮ್ಮನ್ತರಾಪೇಕ್ಖೋ ಹುತ್ವಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸದ್ದಸೀಸೇನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಅಞ್ಞತರಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಭೂತಂ, ಇತರಂ ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಞ್ಞತರಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಅಞ್ಞತರಾಪೇಕ್ಖೋ. ಯಥಾವುತ್ತೇತರೇತರಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭೇದಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಇತರೇತರಂ ಮಿಥು ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಇತರೇತರಾಪೇಕ್ಖೋ. ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಖನ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಾ ಇಧ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಖನ್ಧಾ ಚ ಮಹಾಭೂತಾ ಚಾತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಗಯ್ಹೇಯ್ಯುಂ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಮಹಾಭೂತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಯಸ್ಸ ಸಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ತತೋ ತೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ವಾತಿ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಯಂ ಅತ್ತನಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತತೋ ಧಮ್ಮತೋ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಕಥಂ ತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಏವಂಭೂತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಉದಾಹರಣೇನ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಂ, ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ‘‘ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ. ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಮಹಾಭೂತಾ ಯತೋ ಖನ್ಧತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ತದಪೇಕ್ಖತ್ತಾತಿ ಇತರೇತರಪಚ್ಚಯಭಾವಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ. ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ಚಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ವುತ್ತನಿಯಾಮೇನೇವ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ, ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ವುತ್ತನಿಯಾಮೇನ ಖನ್ಧೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಚ. ನಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಚ ವುತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಾ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾದಿತೋ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾತಿ ವತ್ಥುಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ. ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ತಂ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಿತೇನ ಖನ್ಧೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಕಾರಣೇನ ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ… ವುತ್ತಾ, ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಉಜುಕಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೫೯. ಸಾ ನ ಗಹಿತಾತಿ ಯಾ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಇಧ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಹಜಾತತ್ಥೋ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥೋತಿ ಕತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ…ಪೇ… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ಯೇಸಂ ಪನ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಮಹಾಭೂತನಾಮರೂಪಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಮಹಾಭೂತರೂಪಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಛಧಾ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಇಧ ವಿಭತ್ತೋ ಏವ. ಕಥಂ ರೂಪಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತೋತಿ ಚೇ? ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಹದಯವತ್ಥುವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವ. ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ವಸೇನ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸಿತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ ಅಸತಿಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣೇ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಸ್ಸಯ…ಪೇ… ನ ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿ.

೬೦. ದ್ವೀಸು ಉಪನಿಸ್ಸಯೇಸೂತಿ ಅನನ್ತರಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೇಸು. ಕುಸಲಾಪಿ ಪನ ಮಹಗ್ಗತಾತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಬ್ಯಾಕತೇ ಮಹಗ್ಗತೇ ಆಕಡ್ಢತಿ ‘‘ಕುಸಲಾಪಿ ಮಹಗ್ಗತಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಪಗೇವ ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ. ಕದಾಚಿ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಯದಾ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೬೧. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು. ಪಚ್ಚಯಂ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಸರೂಪತೋ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ. ನ ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು ಅಲೋಭಾದಿಕುಸಲಾದಿಸರೂಪವಿಸೇಸತೋ ಹೇತುಆದಿಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಕುಸಲಾದೀಸೂತಿ ಇದಂ ಅಲೋಭಾದಿವಿಸೇಸನಂ. ತೇನ ಯಥಾ ಅಲೋಭಾದೀಸು ಅಯಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ತಬ್ಬಿಸೇಸೇಸು ಕುಸಲಾದೀಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಧ ಪನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ. ವತ್ಥುನವತ್ಥುಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ, ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚ ಖನ್ಧೇ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಮೇವ ಗಹಿತಂ, ನ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಮ್ಪಿ ಹಿ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕಸ್ಸ. ನ ಉದ್ಧಟೋತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ನೇವವಿಪಾಕ…ಪೇ… ತೀಣೀತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಲಾಭತೋತಿ ಯದಿ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ‘‘ಚತ್ತಾರೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ. ತೀಣೀತಿ ‘‘ವಿಪಾಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಪಾಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ, ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಂ, ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ.

೬೩. ತದುಪಾದಾರೂಪಾನನ್ತಿ ತೇ ಮಹಾಭೂತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ. ವದತೀತಿ ಏಕಕ್ಖಣಿಕನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ವದತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೇನ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ. ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನನ್ತಿ ವಿಸೇಸನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣಿಕಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ತೇನೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಥಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಮಹಾಭೂತಾನ’’ನ್ತಿ ದುವಿಧೋಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ.

೬೪. ಯಂ ಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ಯಂ ಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯರೂಪಞ್ಚ ವತ್ಥುರೂಪಞ್ಚ ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೬೯. ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ವತ್ಥು ನಿಯಮತೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಸಮಾನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸದಿಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಯಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಸಯಂ ತತೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾಭಾವತೋ ವತ್ಥುನಾವ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ಏಕಚ್ಚೇ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಯಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಯಮ್ಪಿ ತತೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ ಯಥಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥುಕ್ಖನ್ಧಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚಿ ಖನ್ಧಾ…ಪೇ… ನಾನಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾಪೀ’’ತಿ. ಪಚ್ಚಯಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕರೋತೀತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ವತ್ಥುಂ ಖನ್ಧೇ ಚ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಕರೋತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂಕಿರಿಯಾಕರಣತೋತಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ. ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠಫರಣಂ ನತ್ಥಿ ಸಹಜಾತಟ್ಠೋ ಪಟಿಚ್ಚಟ್ಠೋತಿ ಕತ್ವಾ. ‘‘ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವಾಹ, ಕಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ? ಖನ್ಧೇತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಧಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ವಾ ಹೋತೀತಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ತಂ ನಿವಾರೇತುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನನ್ತರತ್ತಾ…ಪೇ… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ.

೭೧-೭೨. ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಏತಂ ‘‘ಇಮೇ ತೇವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇಹಿಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ. ಏಕೇನಪೀತಿ ಕುಸಲಾದೀಸು ಚ ಪದೇಸು ಏಕೇನಪಿ ಪದೇನ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ವಾಕ್ಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಏಕೇನಪಿ ಪದೇನ. ತಯೋ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ. ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಞ್ಚ ವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ವಿತ್ಥಾರಿತತ್ತಾ ‘‘ವಜ್ಜೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಏತ್ತಕಾ ಹಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ. ಯೇ ಪನಾತಿ ಪದಕಾರಕೇ ವದತಿ. ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಪಾಳಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಅವಿತ್ಥಾರಿತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ. ‘‘ತೇವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋಯೇವ ಹಿ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬೋತಿ. ಏವಂ ವಾದನ್ತರೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅವಿಪರೀತಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆದಿಮ್ಹಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿಭಙ್ಗವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.