ಪಟ್ಠಾನಪಕರಣ-ಅನುಟೀಕಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ

ಕಾಮಗುಣಾದೀಹೀತಿ ಕಾಮಗುಣಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಾದೀಹಿ. ಲಳನ್ತೀತಿ ಲಳಿತಾನುಭವನವಸೇನ ರಮನ್ತಿ. ತೇಸೂತಿ ಕಾಮಗುಣಾದೀಸು. ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನಾದಿನಾ ವತ್ತನ್ತಿ. ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇತಿ ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರಭೇದೇ ಅಮಿತ್ತೇ. ಇಸ್ಸರಿಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಂ. ಠಾನಂ ಸೇಟ್ಠಿಸೇನಾಪತಿಯುವರಾಜಾದಿಟ್ಠಾನನ್ತರಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರಿವಾರಪರಿಚ್ಛೇದಾದಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ. ಪುಞ್ಞಯೋಗಾನುಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಯಾತಿ ದಾನಮಯಾದಿಪುಞ್ಞಾನುಭಾವಾಧಿಗತಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಯೋಗಾನುಭಾವಾಧಿಗತಾಯ ಚ. ಜುತಿಯಾತಿ ಸರೀರಪ್ಪಭಾಯ ಚೇವ ಞಾಣಪ್ಪಭಾಯ ಚ. ಏತ್ಥ ಚ ದೇವ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ಕೀಳಾವಿಜಿಗಿಸಾವೋಹಾರಜುತಿಗತಿಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಸತ್ತಿಅಭಿತ್ಥವಕಮನತ್ಥೋಪಿ ಹೋತಿ ಧಾತುಸದ್ದಾನಂ ಅನೇಕತ್ಥಭಾವತೋತಿ ‘‘ಯದಿಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫಾದನೇ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿತಾಮತ್ತೇನ ಭಗವತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾದೀನಂ ಸಾವಕೇಹಿ ಸಾಧಾರಣತಾವಚನಂ, ಸಭಾವತೋ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿರತಿಸಯಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಕೀಳಾಯ, ಉತ್ತಮೇಹಿ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಸತ್ತಧನಾದೀನಂ ದಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಸಕ್ಕಾರಾನಂ ಗಹಣಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ತೇಸು ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಾನಂ ತೇಹಿ ಉಪನೀಯಮಾನಸಕ್ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಅಭಿನನ್ದನಂ ಅನುಮೋದನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮಸಭಾವಾನುರೂಪಾನುಸಾಸನೀವಚನೇನೇವ ಚ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಧಮ್ಮಾನುರೂಪಾ ಅನುಸಾಸನೀತಿ ಕತ್ವಾ. ಞಾಣಗತಿ ಞಾಣೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅವಬೋಧೋ. ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಕೀಳಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಗಮನೀಯತೋ’’ತಿಆದೀಸು. ತೇ ದೇವೇತಿ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾದಿಕೇ ದೇವೇ. ತೇಹಿ ಗುಣೇಹೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾದಿಗುಣೇಹಿ. ಪೂಜನೀಯತರೋ ದೇವೋತಿ ಇದಂ ಪೂಜನೀಯಪರಿಯಾಯೋ ಅಯಂ ಅತಿ-ಸದ್ದೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅತಿರೇಕತರೋತಿ ಅಧಿಕತರೋ. ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾನನ್ತಿ ಇದಂ ತಬ್ಬಹುಲತಾಯ ವುತ್ತಂ. ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜನ್ತೇವ, ತೇಸುಪಿ ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಭಾವಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚವಿಕ್ಖೇಪಾನಂ, ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಅವಸಿಟ್ಠನೀವರಣಾನಂ ವಾ.

ಇಸೀನಂ ಸತ್ತಮೋ, ಇಸೀಸು ಸತ್ತಮೋತಿ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತುಸಚ್ಚಾವಬೋಧಗತಿಯಾ…ಪೇ… ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ. ಸಪರಸನ್ತಾನೇಸು ಸೀಲಾದಿಗುಣಾನಂ ಏಸನಟ್ಠೇನ ವಾ ಇಸಯೋ, ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ. ಇಸಿ ಚ ಸೋ ಸತ್ತಮೋ ಚಾತಿ ಇಸಿಸತ್ತಮೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ನಾಮರೂಪನಿರೋಧ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ನಾಮರೂಪಂ ನಿರೋಧೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚುದಾವತ್ತತೀ’’ತಿ ಆಹ. ವಟ್ಟಪರಿಯಾಪನ್ನಞ್ಹಿ ನಾಮರೂಪಂ ನಿರೋಧೇತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ನಿರೋಧಿತೇ ಸಬ್ಬಸೋ ನಾಮರೂಪಂ ನಿರೋಧಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸತ್ತ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ…ಪೇ… ಅರಹತೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಸ್ಸ ಚರಿಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸತಿ ಚ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ (ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೬). ಅತಿಗಮ್ಭೀರನಯಮಣ್ಡಿತದೇಸನಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸ್ಸ ವಿಭಾವನತೋ. ಸಭಾವತೋ ಚ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಗಮ್ಭೀರೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ಅಧಿಗತೋ ಖೋ ಮ್ಯಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಗಮ್ಭೀರೋ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೬೭; ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೧; ೨.೩೩೭; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೭, ೮), ‘‘ಗಮ್ಭೀರೋ ಚಾಯಂ, ಆನನ್ದ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೫; ಸಂ. ನಿ. ೨.೬೦) ಚ ಆದಿ. ತಸ್ಸ ಚಾಯಂ ಅನನ್ತನಯಪಟ್ಠಾನದೇಸನಾ ಅತಿಗಮ್ಭೀರಾವ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ಸಮಾನನೇತಿ ಸಮಾನನಯನೇ, ಸಮಾಹರಣೇ, ಸಮಾನಕರಣೇ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ. ತತ್ಥ ‘‘ದ್ವೇ ಅನುಲೋಮಾನಿ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರತೋ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸನ್ತಿ.

ಪಟ್ಠಾನನಾಮತ್ಥೋತಿ ‘‘ಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅವಯವದ್ವಾರೇನ ಸಮುದಾಯೇ ನಿರುಳ್ಹಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಅವಯವೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ತಮೇವ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿನಾಮತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಅವಯವಾನಮೇವ ಪಟ್ಠಾನನಾಮತ್ಥೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ ತಂಸಮುದಾಯಮತ್ತತ್ತಾ ಪಕರಣಸ್ಸ. ನ ಹಿ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟ್ಠಾನಂ…ಪೇ… ನಾಮತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ…ಪೇ… ಸಮೋಧಾನತಾ ಚೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ವಚನಸಮುದಾಯತ್ಥವಿಜಾನನೇನ ವಿದಿತಪಟ್ಠಾನಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಟ್ಠಾನಕಥಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಸುಖಗ್ಗಹಣಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ…ಪೇ… ಹೋತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ನಾಮತ್ಥಯಥಾವುತ್ತಸಮೋಧಾನತಾಸು. ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅವಯವಭೂತಾನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಾರಣಸ್ಸ. ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಂ ನಾನಾವಿಧಭಾವನ್ತಿ ಪಕಾರಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಪಕಾರಾನಂ ಅನೇಕವಿಧತಾ ಚ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಕಾರೇಹಿ ಠಾನನ್ತಿ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನಂ, ನಾನಾವಿಧೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಂ ಏತ್ಥ ವಿಭಜನವಸೇನ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಕರಣಂ, ತದವಯವೋ ಚ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥನಯೇ ಸದ್ದತೋಪಿ ನಾನಾವಿಧಭಾವಸಿದ್ಧಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಪಚ್ಚಯತಾ, ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯತಾ ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಸ್ಸಪಿ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅನೇಕಧಮ್ಮಭಾವತೋತಿ ಅನೇಕೇ ಧಮ್ಮಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನೇಕಧಮ್ಮೋ, ತಬ್ಭಾವತೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯತಾತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

ಕಾಮಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಾದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೇವ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಿಭಾಗೋ, ಸೋ ಪನ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ತಥಾ ತಪ್ಪರಭಾವೇನ ವಿಭತ್ತೋ ಯಥಾ ಪಟ್ಠಾನೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏತೇನ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸಾತಿಸಯವಿಭಾಗತಂ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ತಥಾ ತದವಯವಾನಂ.

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಗಮನಂ ಯದಧಿಕರಣಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ’’ತಿ. ಗಮನದೇಸಭಾವತೋತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ. ಅಞ್ಞೇಹಿ ಗತಿಮನ್ತೇಹೀತಿ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಾದೀಹಿ. ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ.

ತಿವಿಧೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ದೇಸಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತಿಕವೋಹಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಿಕಾನನ್ತಿ ತಿಕವಸೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ. ತೀಣಿ ಪರಿಮಾಣಾನಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಹಿ ತಿಕಾ. ಸಮನ್ತಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಸಬ್ಬಭಾಗತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಲೋಮಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇಹಿಪೀ’’ತಿ. ಗತಾನೀತಿ ಪವತ್ತಾನಿ. ಸಮನ್ತಚತುವೀಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಅನುಲೋಮಾದಿಸಬ್ಬಭಾಗತೋ ಸಮೋಧಾನವಸೇನ ಚತುವೀಸತಿ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ. ಅನುಲೋಮಾದಿಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸತೋತಿ ಅನುಲೋಮಾದಿಚತುಕೋಟ್ಠಾಸತೋ. ತಿಕಾದಿಛಛಭಾವನ್ತಿ ತಿಕಾದಿದುಕದುಕಪರಿಯೋಸಾನೇಹಿ ಛಛಭಾವಂ. ತೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತದಸ್ಸನೇನ. ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಾದಿಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸತೋತಿ ಪಚ್ಚನೀಕಾದಿದುಕಾದಿಸಹಜಾತವಾರಾದಿಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯಾದಿಆರಮ್ಮಣಮೂಲಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾವುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಅನೂನೇಹಿ ನಯೇಹಿ ಪವತ್ತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಾನಿ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನಿ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತೇನೇವಾಹ…ಪೇ… ವಸೇನಾ’’ತಿ.

ಹೇತುನೋತಿ ಹೇತುಸಭಾವಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಸತಿಪಿ ಹೇತುಸಭಾವಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೇ ಸವಿಸೇಸೇ ತಾವ ಪಚ್ಚಯೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಭೂತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಸಭಾವತಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ನ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೋತಿ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೋ ನ ನಿವಾರಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇನಪಿ ಸೋ ಏವ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ತೇನಾತಿ ಹೇತುಭಾವಗ್ಗಹಣೇನ. ಇಧಾತಿ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ. ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅಲೋಭಾದಿಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣಂ. ಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಅತ್ತನೋ ಬಲಂ ಸತ್ತಿಕಾರಣಭಾವೋ, ಯೋ ರಸೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಧಮ್ಮತೋ ಅನಞ್ಞೋಪಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇಯೇವ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಹೇತುಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಾಮತ್ಥಿಯಸ್ಸ. ಹೇತು ಹುತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಹೇತುಭಾವವಾಚಕೋ ಹೇತುಸದ್ದೋ, ನ ಹೇತುಸಭಾವಧಮ್ಮವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮತ್ಥೇತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯತಾವಚನಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿಪಿ ‘‘ಧಮ್ಮತೋ ಅನಞ್ಞೋಪಿ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ, ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಧಮ್ಮೇನ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿವಿಭಾವನಂ ಕತಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇಧ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿಯೇವ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧಾಪಿ ವಾ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಸತ್ತಿವಿಭಾವನಂ ಪನೇತ್ಥ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅತ್ಥೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅತ್ಥಾಭಿಧಾಯಿವಚನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥವಚನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಿತೀನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನ’’ನ್ತಿ. ತಞ್ಚಾತಿ ಹಿ ‘‘ವತ್ತತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಂ. ಅಥ ವಾ ಏತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ‘‘ಏತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ‘‘ವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತನಕಿರಿಯಾ. ತಞ್ಚಾತಿ ತಞ್ಚ ವತ್ತನಂ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ಸಾಧಾರಣವಚನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಚನ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಪರಿಯಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ಯದಗ್ಗೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ತದಗ್ಗೇನ ಠಿತಿಯಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಕೋಚಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕೋಚಿ ಹಿ…ಪೇ… ಹೇತುಆದಯೋ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿಯೇವ ಉಪ್ಪಾದೋ, ನಾಸತಿ, ಏವಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಠಿತಿಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಠಾನಂ ಯಥಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯೇ ಪನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ.

ಯಥಾ ಅಧಿಕರಣಸಾಧನೋ ಪತಿಟ್ಠತ್ಥೋ ಹೇತು-ಸದ್ದೋ, ಏವಂ ಕರಣಸಾಧನೋ ಪವತ್ತಿಅತ್ಥೋಪಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹಿನೋತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಲೋಭೋ ನಿದಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಯಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಹೇತೂನಂ ಕಮ್ಮನಿದಾನಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತೇನಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ಅಞ್ಞೇನೇವ ಕುಸಲಭಾವಸಿದ್ಧಿವಚನೇನ. ಏಕೇ ಆಚರಿಯಾ. ಸಭಾವತೋವಾತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ರೂಪಗತಂ ಓಭಾಸೇನ್ತಸ್ಸ ಪದೀಪಸ್ಸ ರೂಪಗತೋಭಾಸಕೇನ ಅಞ್ಞೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ ಸಯಂ ಓಭಾಸನಸಭಾವತ್ತಾ, ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಾಧಕಾನಂ ಹೇತೂನಂ ಅಞ್ಞೇನ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಾಧಕೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ ಸಯಮೇವ ಕುಸಲಾದಿಸಭಾವತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೋ ಅಲೋಭಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಉಭಯಸಭಾವತ್ತಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಫಸ್ಸಾದೀನಂ ವಿಯಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಸಾ ಪನ ಅಞ್ಞಪಟಿಬದ್ಧಾ ಕುಸಲಾದಿತಾ.

ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನ ಹೋತೀತಿ ರೂಪಾದಿಭೇದೇನ ಛಬ್ಬಿಧೇಸು ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮೇಸು ಕೋಚಿಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ನ ನ ಹೋತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ.

ಪುರಿಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ‘‘ಛನ್ದವತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರಕಸಙ್ಖಾತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ. ಚಿತ್ತೇತಿ ಚಿತ್ತಸೀಸೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಚಿತ್ತಮೇವ ತಥಾಭಿಸಙ್ಖರೀಯತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ. ಸಾಧಯಮಾನಾತಿ ವಸೇ ವತ್ತಯಮಾನಾ. ವಸವತ್ತನಞ್ಚೇತ್ಥ ತದಾಕಾರಾನುವಿಧಾನಂ. ಛನ್ದಾದೀಸು ಹಿ ಹೀನೇಸು ಮಜ್ಝಿಮೇಸು ಪಣೀತೇಸು ತಂತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಹೀನಾದಿಭಾವೇನ ತದನುವತ್ತನತೋ’’ತಿ. ತೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತಾಪನೇನ, ತೇಸಂ ವಾ ವಸೇ ವತ್ತನೇನ. ತೇಹಿ ಛನ್ದಾದಯೋ. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಅತ್ತಾಧೀನಾನಂ ಪತಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತನತೋ. ಗರುಕಾತಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮಲೋಭನೀಯಧಮ್ಮಾದಿ.

ತದನನ್ತರುಪ್ಪಾದನಿಯಮೋತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಂ. ತಂತಂಸಹಕಾರೀಪಚ್ಚಯವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ತೇನ ತೇನ ಆರಮ್ಮಣಾದಿನಾ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣೇನ ತದುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಸೇಸಂ ಪತ್ತಸ್ಸ. ತಾಯಯೇವಾತಿ ಯಾ ವೇಖಾದಾನೇ ಪುಪ್ಫನಸಮತ್ಥತಾ ವೇಖಾಪಗಮೇ ಲದ್ಧೋಕಾಸಾ, ತಾಯಮೇವ.

ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸದ್ದತ್ಥಮತ್ತತೋ ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ. ವಚನೀಯತ್ಥತೋತಿ ಭಾವತ್ಥತೋ. ಭಾವತ್ಥೋಪಿ ಹಿ ವಚನಗ್ಗಹಣಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ವಚನೀಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ನಿರೋಧುಪ್ಪಾದನ್ತರಾಭಾವತೋತಿ ಪುರಿಮನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚ ಬ್ಯವಧಾಯಕಾಭಾವತೋ. ನಿರನ್ತರುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾತಿ ಏತೇನ ನಿರೋಧಾನಂ ನಿರೋಧಸಮಕಾಲುಪ್ಪಾದವಾದಂ ನಿವಾರೇತಿ. ಸತಿ ಹಿ ಸಮಕಾಲತ್ತೇ ಬ್ಯವಧಾನಾಸಙ್ಕಾ ಏವ ನ ಸಿಯಾ ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವತೋ. ಇದಮಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದ್ಧಂ ತಿರಿಯನ್ತಿ ವಿಭಾಗಾಭಾವಾ ಅತ್ತನಾ ಏಕತ್ತಮಿವ ಉಪನೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವೇನ ಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಘಭಾವೂಪಲಕ್ಖಣೇನ ವಿಭಾಗಾಭಾವಂ, ತೇನ ಏಕತ್ತಮಿವೂಪನಯನಂ ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ, ಸಹಾವಟ್ಠಾನಾಭಾವೇನ ಪನ ಅನನ್ತರಮೇವ ಉಪ್ಪಾದನಂ.

ವಿಭಾಗತೋ ಞಾಣೇನ ಆಕರೀಯತೀತಿ ಆಕಾರೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ. ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ನಿರೋಧುಪ್ಪಾದಾನನ್ತರತಾಯಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಪುರಿಮಚುತೀತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುರಿಮಚುತಿ. ಯದಿ ಕಾಲನ್ತರತಾ ನತ್ಥಿ, ಕಥಮಿದಂ ‘‘ಸತ್ತಾಹಂ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಕಪ್ಪಸತಾನಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ತೇಸಂ…ಪೇ… ವುಚ್ಚೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ನನು ತೇಸಂ ಅನ್ತರಾ ರೂಪಸನ್ತಾನೋ ಪವತ್ತತೇವಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನ ಚ…ಪೇ… ಅಞ್ಞಸನ್ತಾನತ್ತಾ’’ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪಕಾರೇನಪಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೋದನಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಾರೂಪ…ಪೇ… ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯದಿಪಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ವತ್ತಮಾನಾ ವಿಸೇಸತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪಕಾರಕಭಾವೇನ ವತ್ತನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪನ ವಿಸದಿಸಸಭಾವತಾಯ ವಿಸುಂಯೇವ ಸನ್ತಾನಭಾವೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಬ್ಯವಧಾಯಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಮಿಥು ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ, ಯತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ವಿಸಂಸಟ್ಠಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಉಪಕಾರಕೋ ಚ ನಾಮ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಾನಮ್ಪಿ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ನ ತಾವತಾ ಸನ್ತಾನಾಭೇದೋತಿ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ನೇಸಂ ಬ್ಯವಧಾಯಕತಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಸಮಾನಜಾತಿಕಾನಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ನಿರನ್ತರತಾ ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಪಾಕಟಾ, ನ ತಥಾ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಜವನಾನನ್ತರಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ವಿಯ ಭವಙ್ಗಾನನ್ತರಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚೇತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೋ. ಸೋ ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನೇತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ, ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪುರೇಪಚ್ಛಾಭಾವಾ, ತದುಪಾದಿಕಾ ವಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇನ ಗಹಿತಾನಂ ಖಣತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವಚನಂ ಅಲಭನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀ ಹಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ನೋ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿ (ಯಮ. ೨.ಚಿತ್ತಯಮಕ.೮೧). ಸೋತಿ ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ. ಅಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಕಾಲವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದರಹಿತಂ. ಯತೋತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಾಭಾವತೋ. ತೇನೇವಾತಿ ಕಾಲವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಏವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಣತೋ.

ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪಾಕಟೇನಾತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಭಾವನಿದಸ್ಸನಂ. ಸಿದ್ಧಞ್ಹಿ ನಿದಸ್ಸನಂ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನೋ ಫಲಭೂತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಹಜಾತಭಾವೇನಾತಿ ಸಹ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ. ಅತ್ತನಾ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ. ತೇನ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಪಿ ನೇಸಂ ಉಪಕಾರಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಪಕಾಸಸ್ಸ ಪದೀಪೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಸುಟ್ಠು ಯುಜ್ಜತಿ. ಪದೀಪೋ ಹಿ ಪಕಾಸಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತಾವಸೇನೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಹಜಾತಾದಿಭಾವೇನ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕತಾಮತ್ತಂ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭಾವವಸೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಸಙ್ಕರಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಸಹಜಾತತಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ. ಯದಿಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಾ ನ ಹೋತಿ, ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಪನ ತೇನ ವಿನಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಹಜಾತತಾದಿವಿಧುರೇನೇವ ಪಕಾರೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪವತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಹಜಾತಾದಿ…ಪೇ… ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ನ ಚ ಪುರೇಜಾತ…ಪೇ… ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸಹಜಾತತಾದೀತಿ ಚ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪಥವೀಧಾತುಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಏವ ಸೇಸಧಾತುಯೋ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ವಿಯ ಯಥಾಸಕಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ಪಥವೀಧಾತು ಸೇಸಧಾತೂನ’’ನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನಾತಿ ಆಧಾರಾಕಾರೇನ. ಆಧಾರಾಕಾರೋ ಚೇತ್ಥ ನೇಸಂ ಸಾತಿಸಯಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯತೋ ಭೂತಾನಿ ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಸುಟ್ಠು ಯುಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಅದೇಸಕಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ಯದಿಪಿ ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿಭಾವೋ, ಯೇನ ಪನ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೇನ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಟುಮನ್ದಭಾವೇಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ತದನುವಿಧಾನಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಸ್ವಾಯಮಿದಂ ತೇಸಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿಯಾ ಸಿದ್ಧೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ ಸತಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಭಾವಿತೋಯೇವ. ಖನ್ಧಾದಯೋ ತಂತಂನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀನನ್ತಿ ‘‘ಉಪಕಾರಕಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ.

ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ವದತಿ, ನ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೂಪಪನ್ನಮೇವ. ಏತೇನ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ಇಧ ನಿಸ್ಸಯಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿದ್ಧಾರೇತೀ’’ತಿ.

ಸುಟ್ಠುಕತತಂ ದೀಪೇತಿ, ಕಸ್ಸ? ‘‘ಅತ್ತನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಕತಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ. ಕೇನ ಕತನ್ತಿ? ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಸಿದ್ಧೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ತಥಾತಿ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥಭಾವೇನ. ಅಥ ವಾ ತಥಾತಿ ನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ ಉಪಸೇವನವಸೇನ ಚ. ತತ್ಥ ನಿಪ್ಫಾದನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಮೋಧಾನೇನ ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಉಪಸೇವನಮೇವ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪಸೇವಿತೋ ವಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಅಲ್ಲೀಯಾಪನಂ ಪರಿಭೋಗವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪಭೋಗೂಪಸೇವನ’’ನ್ತಿ. ವಿಜಾನನಾದಿವಸೇನಾತಿ ವಿಜಾನನಸಞ್ಜಾನನಾನುಭವನಾದಿವಸೇನ. ತೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಉಪಸೇವಿತಸ್ಸ ಪಕತಭಾವೇನ. ಅನಾಗತಾನಮ್ಪಿ…ಪೇ… ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ಅತೀತಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ಹಿ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಉತು ಭೋಜನಂ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೮.೮) ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೇ ಲಬ್ಭತೀತಿ.

ಯಥಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ ಏಕಂಸೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಉಭಯೇಸು ಉಭಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಾನಂ ಲಕ್ಖಣತೋ ಸಙ್ಕರಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ, ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪುರೇಜಾತಾಕಾರಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಿಟ್ಠಾ, ಏವಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಕಾರಾದಯೋ ಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಾಕಾರಾದಯೋ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಭತ್ತಸಭಾವಾ ಏವಾತಿ.

ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಹೀತಿ ಇಮಿನಾ ಚೇತನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ತದನುಗುಣಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಪವತ್ತಿಮಾಹ. ತೇನೇವಾತಿ ಚೇತನಾಹಾರವಸೇನ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಏವ.

ಪಯೋಗೇನ ಕರಣೀಯಸ್ಸಾತಿ ಏತೇನ ಭಿನ್ನಜಾತಿ ಯಂ ತಾದಿಸಂ ಪಯೋಗೇನ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಅನೇಕವಾರಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಸೇವನಟ್ಠಸ್ಸ ಪಾಕಟಭಾವೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರಣ’’ನ್ತಿ. ಏಕಸ್ಸ ಪನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕವಾರಮೇವ ಪವತ್ತಿ. ಅತ್ತಸದಿಸಸ್ಸಾತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಸಾರಮ್ಮಣತಾಸುಕ್ಕಕಣ್ಹಾದಿಭಾವೇಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಸ್ಸ. ಇದಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಸೇಸನಂ, ‘‘ಅತ್ತಸದಿಸಸಭಾವತಾಪಾದನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸನಂ, ತಞ್ಚ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯತಾದಿಮೇವ ವಿಸದಿಸಸಭಾವತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ನ ಭೂಮನ್ತರತಾದಿ. ನ ಹಿ ಪರಿತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಮಹಗ್ಗತಅಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ. ವಾಸನಂ ವಾಸಂ ಗಾಹಾಪನಂ, ಇಧ ಪನ ವಾಸನಂ ವಿಯ ವಾಸನಂ, ಭಾವನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗನ್ಥಾದೀಸೂತಿ ಗನ್ಥಸಿಪ್ಪಾದೀಸು. ವಿಸಯೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ, ನ ನಿದ್ಧಾರಣೇ. ತೇನ ಗನ್ಥಸಿಪ್ಪಾದಿವಿಸಯಾ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಾ ಅಜ್ಝಯನಾದಿಕಿರಿಯಾ ‘‘ಗನ್ಥಾದೀಸು ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಪನ ಆಸೇವನಾಕಾರಾ ಇಧ ಉದಾಹರಣಭಾವೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಆಸೇವನಾ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಏವ ವಾ ಏತಂ ಭುಮ್ಮಂ. ಗನ್ಥಾದಿವಿಸಯಾ ಹಿ ಆಸೇವನಾ ಗನ್ಥಾದೀತಿ ವುತ್ತಾ ಯಥಾ ರೂಪವಿಸಯಜ್ಝಾನಂ ರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೨೪೮; ೩.೩೧೨; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೦೯; ಧ. ಸ. ೨೪೮).

ಅತ್ತನೋ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ಚೇತನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇನ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಪಯೋಗೋ ಚೇತನಾ’’ತಿ. ತಾಯಾತಿ ತಾಯ ಚೇತನಾಯ. ಉಪ್ಪನ್ನಕಿರಿಯತಾವಿಸಿಟ್ಠೇತಿ ಚಿತ್ತಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತಾಯ ಚೇತನಾಕಿರಿಯಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸಿಟ್ಠೇ ವಿಸೇಸಂ ಆಪನ್ನೇ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸನ್ತಾನೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಯಥಾಬಲಂ ತಾದಿಸಂ ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಯತೋ ತತ್ಥೇವ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ತಸ್ಸಾ ಫಲಭೂತಾನಿ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೇಸಪಚ್ಚಯ…ಪೇ… ನ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ. ತೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಭಾವೇನ. ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಸಹಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಭಾವೀನಂ ಉಪಕಾರಿಕಾ ಚೇತನಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಉಪಕಾರಿಕಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೇನಾತಿ ಉಸ್ಸಾಹನಂ ಉಸ್ಸಾಹೋ, ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹೋತಿ ನಿರುಸ್ಸಾಹೋ, ಸೋ ಏವ ಸನ್ತಭಾವೋತಿ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೋ, ತೇನ. ಉಸ್ಸಾಹೋತಿ ಚ ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ವೀರಿಯುಸ್ಸಾಹೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಯಥಾ ಅಸಮುಗ್ಘಾತಿತಾನುಸಯಾನಂ ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಸಾತಿಸಯೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ತಥಾ ನಿರನುಸಯಾನಂ. ತತೋ ಏವ ತೇ ಸನ್ತಸಭಾವಾ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಬ್ಯಾಪಾರರಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದತಾಯ ಪನ ಸಉಸ್ಸಾಹಾ ಏವಾತಿ ತತೋಪಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏತೇನಾತಿ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಗ್ಗಹಣೇನ. ಸಾರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ಸಾರಮ್ಮಣಅರೂಪಧಮ್ಮಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಫಸ್ಸಾದಿಭಾವೇನ. ವಿಸದಿಸವಿಪಾಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಉಸ್ಸಾಹಮತ್ತರಹಿತಸನ್ತಭಾವಸ್ಸ ವಿಪಕ್ಕಭಾವಮಾಪನ್ನೇಸು ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಏವ ಲಬ್ಭನತೋ. ಸೋತಿ ವಿಪಾಕಭಾವೋ. ವಿಪಾಕಾನಂ ಪಯೋಗೇನ ಅಸಾಧೇತಬ್ಬತಾಯಾತಿ ‘‘ಛನ್ದವತೋ ಕಿಂ ನಾಮನ ಸಿಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರಪಯೋಗೇನ ಯಥಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ನಿಪ್ಫಾದೀಯನ್ತಿ, ಏವಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ಪಯೋಗೇನ ಅನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬತ್ತಾ. ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಮೂಲಹೇತುಭೂತೇನ ಪುರಿಮಪಯೋಗೇನ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಪಯೋಗೇನ ವಿನಾ. ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸೂತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನೇ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣೇಸು. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾಯೇವ ಪಯೋಗೇ ಸತಿ ಅಸತಿಪೀತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಅವಧಾರಣೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಪಾಕಾನಂ ನಿರುಸ್ಸಾಹತಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತಿ. ನ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಸನ್ತಭಾವೋ ಯಥಾ ತಂ ಸನ್ತಾನೇಸು ಝಾನಸಮಾಪತ್ತೀಸೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಯಞ್ಚ ವಿಪಾಕಾನಂ ಸನ್ತಭಾವೋ ನಾನುಮಾನಿಕೋ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸನ್ತಭಾವತೋಯೇವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಭಿನಿಪಾತಗ್ಗಹಣೇನ ಕಿಚ್ಚತೋ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾ’’ತಿ. ತಪ್ಪಚ್ಚಯವತನ್ತಿ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯವನ್ತಾನಂ, ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪಕತ್ತಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಪಾಕಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ. ವಿಪಾಕಾನುಕುಲಂ ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಸನ್ತಸಭಾವಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಮಾಹ.

ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ, ತಯಿದಂ ಆಹಾರೇಸು ನ ನಿಯತಂ ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪವತ್ತನತೋ. ತಥಾ ಸತಿ ತದೇವ ತತ್ಥ ಕಸ್ಮಾ ಗಹಿತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸತಿಪಿ…ಪೇ… ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನಾ’’ತಿ. ತೇನ ಪಧಾನಾಪ್ಪಧಾನೇಸು ಪಧಾನೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಞಾಯಗತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತಂ, ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಪನ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತೀತಿ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ. ಸ್ವಾಯಂ ತೇಸಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಸ್ಸ ಪಧಾನಭಾವವಿಭಾವನೇನೇವ ಆವಿ ಭವತೀತಿ ತಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಫಸ್ಸಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಹುಪ್ಪಾದನಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಅರೂಪೀನಂ ಆಹಾರಾನ’’ನ್ತಿ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಹೋತಿ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪರಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಅಸತಿಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿಯಮಾನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಜನಿತತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪೂಪತ್ಥಮ್ಭಕರೂಪಾಹಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಯದಗ್ಗೇನ ರೂಪಾರೂಪಾಹಾರಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಠಿತಿಯಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಜನಕತ್ತಂ ನ ಬ್ಯಭಿಚರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಪತ್ಥಮ್ಭಕಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ಕುತೋ ಜನಕತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸತಿ ಪನ…ಪೇ… ನತ್ಥೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಪಧಾನ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಜನಕೋ ಅಜನಕೋಪಿ ಹುತ್ವಾ ಆಹಾರೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಹೋತಿ, ಅನುಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ಜನಕೋ ನ ಹೋತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ಜನಕತ್ತಮ್ಪಿ ಆಹಾರಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಜನಯಮಾನೋಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನಾತಿ ಸನ್ತತಿಯಾ ಘಟ್ಟನವಸೇನ.

ಯದಿ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ತಂ ತೇಸಂ ನಾನಾಕರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಕೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಪವತ್ತಿಯಾ ನಿವಾರಕೇ ಅಞ್ಞೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ. ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನೇನಾತಿ ಪುರಿಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಿದ್ಧೇನ ಧೋರೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪವತ್ತಿಯಾ. ಗರುಭಾವೋತಿ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವೋ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೇನ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವೇನ ಛನ್ದಾದಯೋ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿವಿಬನ್ಧಕೇ ತುಲ್ಯಯೋಗೀಧಮ್ಮೇ ತದಞ್ಞಧಮ್ಮೇ ವಿಯ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನ ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾಯ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ. ಅಥ ಕೋ ಚರಹೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥ ಖೋ’’ತಿಆದಿ. ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚೇಸು ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅನುವತ್ತನೀಯತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಜೀವನೇ ಅನುಪಾಲನೇ ಜೀವನ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ ಜೀವಿತಸ್ಸ, ಸುಖಿತಾದೀಹಿ ಸುಖಿತದುಕ್ಖಿತಸೋಮನಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಿತುಪೇಕ್ಖಿತೇಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುಖಾದೀನಂ ಅನುವತ್ತನೀಯತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ತಂತಂಕಿಚ್ಚೇಸೂತಿ ವುತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಪಚ್ಚಯಾ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ. ತೇಹಿ ಚಕ್ಖಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ಚಕ್ಖಾದೀನನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಜೀವಿತಸುಖಾದಿಸದ್ಧಾದೀನಂ.

ತೇಸು ಕಿಚ್ಚೇಸೂತಿ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚೇಸು. ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋ, ಸಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ತದನುವತ್ತನೇನ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅನುವತ್ತನೇನ. ತತ್ಥ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚೇ. ಪವತ್ತೀತಿ ಚ ಇದಂ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣಂ. ಅನುವತ್ತಕೇನ ಹಿ ಅನುವತ್ತನೀಯೋ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋ, ನ ಏವಂ ಭಾವದ್ವಯಸ್ಸ. ತಸ್ಸ ಪನ ತಾದಿಸೇನ ಕಾರಣತಾಮತ್ತೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ತತೋತಿ ಇತ್ಥಾದಿಗ್ಗಹಣಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ತಂಸಹಿತಸನ್ತಾನೇತಿ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಸಹಿತಸನ್ತಾನೇ. ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿಪಿ ಚಕ್ಖಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿ ಇದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಾದೀಹಿ ಪನ ತಾನಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ.

ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಭೂತಾನನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ಉಪನಿಜ್ಝಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ. ವಿತಕ್ಕಾದೀನನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿವೇದನಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನಂ. ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಉಪನಿಕಚ್ಚ ನಿಜ್ಝಾನಜ್ಝಾನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ಬ್ಯತ್ತತರಂ ಓಲೋಕನಂ ಅತ್ಥತೋ ಚಿನ್ತನಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪೇಕ್ಖನಂ ಚಿನ್ತನಞ್ಚಾ’’ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕನಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ. ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂಯೇವ ಸಾಧಾರಣೋ, ಯೇನ ತೇಯೇವ ‘‘ಝಾನಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾದ್ವಯನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಮ್ಪಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠಸ್ಸ ಅಧಿಕತತ್ತಾ ಅನುಪನಿಜ್ಝಾನಸಭಾವಮೇವ ತಂ ಬೋಧೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯ’’ನ್ತಿ. ತಞ್ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ, ನ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ಅಝಾನಙ್ಗಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ವಿತಕ್ಕಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಾ ಝಾನಙ್ಗಾನಂ. ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಝಾನಙ್ಗವಚನೇನೇವ ಅಝಾನಙ್ಗಾನಂ ನಿವತ್ತನಂ ಕತಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ. ಏಕನ್ತೇನ ನ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ವಿಯ ಅನೇಕನ್ತೇನ. ಅನೇಕನ್ತಿಕಞ್ಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಝಾನಙ್ಗತ್ತಂ. ಯದಿ ಏಕನ್ತೇನ ಅಝಾನಙ್ಗಂ ಸುಖದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅಥ ಕಥಂ ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ಝಾನಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ಯದಿ ಏಕನ್ತೇನ ಅಝಾನಙ್ಗತಂ ವೇದನಾದ್ವಯಂ, ಕಥಂ ಝಾನಙ್ಗವೋಹಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಝಾನಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿ. ಸತಿಪಿ…ಪೇ… ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತವೇದನಾದ್ವಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಾದಿಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಕಸ್ಮಾ ನ ಠಪಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ…ಪೇ… ಅತ್ಥೀ’’ತಿ, ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಾನಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪನ ನತ್ಥಿ, ನ ಇತರೇಸನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಗಹಣಂ ಕತಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ.

ಯತೋ ತತೋ ವಾತಿ ದುಗ್ಗತಿತೋ ವಾ ಸುಗತಿತೋ ವಾ ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ವಾ ವೋದಾನತೋ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾ ವಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಏವ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಏವಮವಧಾರಣಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಏವಾತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅವಧಾರಣೇ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಅಲಾಭೋ ನಿಯತೋತಿ ಸೋ ಪತಿಯೋಗೀಸು ನಿವತ್ತಿತೋ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಅಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ದುತಿಯೇ ಪನ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಾನಿ ಅಲಾಭೇ ನಿಯತಾನೀತಿ ತೇಸು ಅನವಸೇಸತೋ ಅಲಾಭೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಸತಿ ಯೋ ಕೇಸುಚಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಸೋಪಿ ನಿವಾರಿತೋ ಸಿಯಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಲಾಭಾಭಾವಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಏಕಚ್ಚಾಲಾಭೋ ಅಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಲಾಭೋ ನ ನಿವಾರಿತೋ’’ತಿ. ಏವಂ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಠಮಪದಾವಧಾರಣವಸೇನ ಅತ್ಥೇ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇ. ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಕೇಸುಚಿ ಚಿತ್ತೇಸು ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಸು ಕಸ್ಸಚಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಲಾಭೋ ನ ನಿವಾರಿತೋತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಉಪರಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಸವಿತಕ್ಕ…ಪೇ… ಕತ’’ನ್ತಿ. ಯದಿಪಿ ನ ಕತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ತಂ ಕತಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ವಾ ಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥೇತಿಆದಿ ಪಚ್ಛಿಮಪದಾವಧಾರಣವಸೇನ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಏವಾತಿ ಏವಂ ನಿಯಮೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಪಾಠನ್ತರೇನಪಿ ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇನ ಅಲಾಭೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಅಲಾಭನ್ತಿ ತಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಅಲಾಭಂ. ಏಸಾತಿ ಏಸ ಇಧ ಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಅಲಾಭೋ ವುತ್ತೋ. ಕೀದಿಸೋ ಪನ ಅಲಾಭೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಹೇತುಕೇಸೂತಿ ಸಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು. ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾತಿ ಅವಿಸಟೇ ಕತ್ವಾ. ಏಕತ್ತಗತಭಾವಕರಣನ್ತಿ ಏಕಭಾವಾಪಾದನಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಕರಣೇ ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋವ ಯಥಾಲಾಭಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಾವನೇ ದೇಸನಾಯ ತಪ್ಪರಭಾವತೋ.

ಸಮನ್ತಿ ಅವಿಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ, ಸಹ ವಾ. ಪಕಾರೇಹೀತಿ ಏಕವತ್ಥುಕತಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ. ಯುತ್ತತಾಯಾತಿ ಸಂಸಟ್ಠತಾಯ. ಸಾ ಪನ ಸಂಸಟ್ಠತಾ ಯಸ್ಮಾ ಸಭಾವತೋ ಅನೇಕೇಸಮ್ಪಿ ಸತಂ ಏಕತ್ತಗಮನಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕೀಭಾವೋಪಗಮನೇನ ವಿಯ ಉಪಕಾರಕತಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಉಪಕಾರಕತಾ ಚ ತೇಸಂ ಬಹೂನಂ ಸಹಚ್ಚ ಏಕತ್ತಕಾರಿತಾಯ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ.

ಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸತನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಂಸಟ್ಠತಾಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಮಾನಾನಂ. ಅಯಞ್ಚ ಯುತ್ತತಾ ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾಯ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಕೇವಲಂ ತತ್ಥ ಅರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ ಉಭಯಂ ಸಮಧುರಂ, ಇಧ ರೂಪಾರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ ವಿಧುರನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇನಾತಿ ವಿಸಂಸಟ್ಠಭಾವೇನ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾನತ್ತೂಪಗಮೇನಾ’’ತಿ. ಇದಞ್ಹೇತ್ಥ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾಯ ವಿಸೇಸನಂ ಯಾ ನಾನತ್ತೂಪಗಮನಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾ, ನ ಸಾ ‘‘ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಭಾವಮತ್ತನ್ತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಉಪಕಾರಕತಾ ವಿನಾ ಸಂಸಗ್ಗೇನ ಸಹಾವಟ್ಠಾಯಿತಾಯ ಕಿಚ್ಚಕಾರಿತಾದೀಹಿ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ. ನ ಹೀತಿಆದಿ ‘‘ಯುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮತ್ಥನಂ ‘‘ತಾದಿಸೇ ಯೋಗೇ ಸತಿಯೇವ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ‘‘ವತ್ಥು ಖನ್ಧಾನಂ, ಸಹಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೩೪) ವತ್ಥುಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ ಯುತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ, ನ ಏವಂ ಅಯುತ್ತಾನಂ ವತ್ಥುಸಹಜಾತ…ಪೇ… ಅತ್ಥೀತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ರೂಪಾನಂ ರೂಪೇಹಿ ಕಸ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ವಿಪ್ಪಯೋಗೋಯೇವ ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವತೋ. ಸಮ್ಪಯುಜ್ಜಮಾನಾನಞ್ಹಿ ಅರೂಪಾನಂ ರೂಪೇಹಿ, ರೂಪಾನಞ್ಚ ತೇಹಿ ಸಿಯಾ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾ, ಸಮ್ಪಯೋಗಲಕ್ಖಣಂ ಪನ ನತ್ಥೀತಿ ತೇಸಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ.

ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕತನ್ತಿ ಕತಭಾವವಿಸಿಟ್ಠಾ ಅತ್ಥಿತಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಸಿದ್ಧಭಾವಮೇವ ದೀಪೇತಿ, ನ ಸಿಜ್ಝಮಾನತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತತಾಲಕ್ಖಣಂ ಅತ್ಥಿಭಾವ’’ನ್ತಿ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಫಲತಾಯ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಪನೇತ್ಥ ತಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಗಹೇತಬ್ಬತಾ, ತದುಪಾದಾನಸ್ಸ ವಾ ಪಬನ್ಧಾವಿಚ್ಛೇದೋ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭಮಾನತಾಲಕ್ಖಣಂ ಅತ್ಥಿಭಾವ’’ನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯದಿಪಿ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ, ತಥಾಪಿ ತಸ್ಸ ಯಥಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣತೋ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಸಾತಿಸಯೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ಏವಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತಿಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪ್ಪಟ್ಠಾನಾ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ’’ತಿ. ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಸಹಜಾತಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅತ್ಥಿಭಾವೇನೇವ ನ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ‘‘ಸಾಧಾರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಉಪಕಾರಕತ್ತಂ ವಿಭಾವೇತಿ.

ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಹಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ನ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಸನ್ಧಾಯ, ಅಥ ಖೋ ನಾನಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಫಸ್ಸಾದಿಸಮುದಾಯೇ ಸತಿ ದುತಿಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಸಹಭಾವೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಹಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಪನ ಅನವಬುಜ್ಝನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವಿವರಿತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ತೇನಾತಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಸಹಭಾವಾಭಾವೇನ. ಯದಿ ನತ್ಥಿತಾಮತ್ತೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾ, ಅನಾನನ್ತರಾತೀತವಸೇನಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸತಿಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತಾನೀತಿ ಪುರಿಮತರಚಿತ್ತಾನಿ. ದದಮಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಓಕಾಸಂ ದೇತಿಯೇವ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪವತ್ತಿಓಕಾಸದಾನೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ’’ತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಏವಮಜ್ಝಾಸಯಾ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಅಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಯ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ.

ನತ್ಥಿತಾವಿಗಮಾನಂ ಸತಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಪಲದ್ಧಿತಾಸಾಮಞ್ಞೇ ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಂ ವಿಸೇಸಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಾವಮತ್ತೇನಾತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಮತ್ತೇನ. ತೇನೇತ್ಥ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕತ್ತಂ ಆಹ, ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಓಕಾಸದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಭಾವವಿಗಮೇನಾತಿ ಏತೇನ ನಿರೋಧತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಯತೋ ‘‘ವಿಗತತಾ ನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ ಯಾಸಂ ನತ್ಥಿತಾವಿಗತತಾನಂ ವಸೇನ ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ವುತ್ತಾ, ತಾಸಂ ವಿಸೇಸೇ ದಸ್ಸಿತೇ ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ನತ್ಥಿತಾ ಚ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಸುಞ್ಞತಾ ವಿಗತತಾ ನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಾ ನ ನಿರೋಧಸಮಕಾಲಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾವಿಸೇಸೇಪಿ ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ, ತಥಾ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಸಂಹರತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ನಿರೋಧಾನನ್ತರನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತೀಹಿ ನತ್ಥಿವಿಗತತಾನಂ ಭೇದೋ ಲಕ್ಖಿತೋ, ಏವಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧರಮಾನತಾನಿರೋಧಾನುಪಗಮೇಹಿ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತತಾನನ್ತಿ. ಕಥಂ ಪನಾಯಂ ಧಮ್ಮಾವಿಸೇಸೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೋ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯರೂಪೇನ ಠಿತೋ ಸಮ್ಮಾ ವಿಭಾವಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತದಭಿಸಮಯಾಯ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಾನಂ ಅಧಿಗಮತ್ಥಂ.

ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ಏಕಸ್ಸಪಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವತೋ ಅನನ್ತರಾದೀಹೀತಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ. ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಸುಖುಮರೂಪಂ. ನ ಹಿ ತಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ನನು ಚ ರೂಪರೂಪಮ್ಪಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ನಾಗತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪರೂಪಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಆಗತಮೇವಾತಿ ಯದಿಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ನಾಗತಂ, ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕಾದೀಸು ಪನ ಆಗತತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ರೂಪರೂಪಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೋ

೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ, ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋತಿ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಯೋ ಚ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೋಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಭಯಥಾಪಿ ಹೇತುಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಅತ್ಥೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸುಪೀ’’ತಿ ಆಹ. ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಏವ, ನ ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ. ಉಪಕಾರಕಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಆಹ. ಉಪಕಾರಕತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯತಂ.

ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಪಠಮಾಯ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸಭೂತೇನ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ಪಠಮೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ. ಏತಸ್ಸಾತಿ ಹೇತುಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಮತ್ಥಮಾಹ. ಸೋ ಹಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ ನವವಿಧೋ ದ್ವಾದಸವಿಧೋತಿ ಅನೇಕಭೇದೇನ ಭಿನ್ನೋಪಿ ಹೇತುಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಏಕವಚನೇನ ವುತ್ತೋ. ದುತಿಯೋ ಹೇತುಸದ್ದೋತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ. ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇತು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪದಮೇತಂ. ನ ಹಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಸದ್ದತ್ತಾ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಕೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಏಕನ್ತತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಅನ್ತರಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ. ನಾಯಂ ಏಕನ್ತೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ದುತಿಯೇ ಹೇತುಸದ್ದೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಮೇಕನ್ತೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖೋಪಿ ಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ನ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಸ್ಸ ಹೇತುಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಾನಪೇಕ್ಖತಂ ಆಹ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇಹುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏತ್ಥೇವ ಬ್ಯಾವಟೋ’’ತಿ. ಅವಿಸಿಟ್ಠಾತಿ ನ ವಿಸೇಸಿತಾ. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಬ್ಯಾವಟೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ನ ವಿಸೇಸಿಯನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಪಸುತತ್ತಾ, ಏವಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೇನ ಹೇತುಸದ್ದವಿಸೇಸನರಹಿತೇನ ತದತ್ಥಮತ್ತಬ್ಯಾವಟತ್ತಾ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಆಹಾರೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚ ನಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಫಸ್ಸಚೇತನಾವಿಞ್ಞಾಣವೇದನಾಜೀವಿತವಿರಹಿತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಅತ್ಥಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ…ಪೇ… ತಂ ನ ಕತ’’ನ್ತಿ. ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ.

ಏವಮ್ಪೀತಿ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೇಪಿ ನಾಪಜ್ಜತಿ. ಯದಿಪಿ ಹೇತವೋ ಬಹವೋ, ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೋ ಚಾಯಂ, ತಥಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಸೇಸನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತ…ಪೇ… ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ. ವಿನಾಪಿ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇಪೀತಿ ಇಮಿನಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾಯಮೇಕನ್ತೋ’’ತಿ, ತಮೇವ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ. ನ ಪನ ಹೇತೂನನ್ತಿ ಇದಂ ಹೇತುಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ. ಸೋತಿ ದುತಿಯೋ ಹೇತುಸದ್ದೋ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತೂನಞ್ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚಾತಿ ಸಮಾಸಂ ವಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ. ಪತಿಟ್ಠಾಮತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ನಿರಪೇಕ್ಖಾತಿ ಹೇತುಝಾನಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಉಪನಿಜ್ಝಾನನಿಯ್ಯಾನಮತ್ತೇನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮನಿರಪೇಕ್ಖಾ ಹೇತುಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವಾತಿ ಅಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವ. ಆಹರಿತಬ್ಬಇಸಿತಬ್ಬಾ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಕತ್ತಬ್ಬಧಮ್ಮಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯೇಹಿ ಸಾಪೇಕ್ಖಾ, ತೇ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇ ವಿನಾಪಿ…ಪೇ… ನ ಕತ’’ನ್ತಿ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇನ್ತಿ. ತನ್ತಿ ದುತಿಯಂ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತತ್ಥೇವ, ಇಧ ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಗ್ಗಹಣೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪುನ ವಿಸೇಸನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಪಚ್ಚಯಭೂತೇನೇವ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಹೇತೂನಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ.

ಪುರಿಮವಚನಾಪೇಕ್ಖೋ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ತಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಭಾವಮಾಹ. ಪಾಕಟೀಭೂತೇ ಏವ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತತಿ, ಪಾಕಟೀಭಾವೋ ಚ ಅಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖೇನ ಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅನಪೇಕ್ಖನೀಯೋ ಅತ್ಥನ್ತರಬ್ಯಾವಟತ್ತಾ. ಅಞ್ಞೋತಿ ಹೇತುಸದ್ದತೋ ಅಞ್ಞೋ. ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಪಕಾಸಕೋ ವುತ್ತೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಂ ಲಭೇಯ್ಯ.

ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಪನ-ಸದ್ದೋ ಸತಿಪಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ನಿದ್ದೇಸಭಾವೇ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸದ್ದೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಪಾಕಟೀಕರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಹೇತುಸದ್ದತೋ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ. ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಮಾಸಪದಸ್ಸ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಮಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನೇನಾ’’ತಿ. ತೇನ ಚ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಏಕದೇಸೋವ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸನಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಮತ್ತೇನಾ’’ತಿ. ವಿಸೇಸನಂ ನಾಮ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನನ್ತರಾಪೇಕ್ಖೇನಾ’’ತಿ. ವುತ್ತತಾಯ ವಿನಾ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸತಾ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸದ್ದೇ ಪಾಕಟೀಭೂತಂ ಕಿಂ ಪನಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವ…ಪೇ… ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸದ್ದೇ ಪಾಕಟೀಭೂತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ‘‘ಯೇಹಿ ಹೇತೂಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನ. ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇ ಹೇತೂ…ಪೇ… ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಇಧಾತಿ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧನಂ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇನ ಪರಾಮಸತಿ. ತೇನೇವಾತಿ ಪಠಮೇನೇವ ಹೇತುಸದ್ದೇನ. ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಯಥಾ ಪಾಕಟಾ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಚೋದನಾಯಮ್ಪಿ ಏವಮೇವ ತೇನೇವ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಪಾಕಟಾ ಭವಿತುಂ ಅರಹನ್ತಿ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ…ಪೇ… ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವಾ ಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ಅಪನೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕತಂ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂ-ಸದ್ದವಚನೀಯತಂ ಚೋದೇತಿ, ‘‘ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಹರತಿ ಚ. ಹೇತೂ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇದಂ ಅಯಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

ತಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನವಚನಂ ನ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ. ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ, ವುತ್ತೋವ ಸೋ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೋ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಏಕಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಿ ಏವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ. ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇಪಿ. ಏವಂ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ತಥಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೇನ. ವಚನೇನಾತಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಚನೇನ. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಏವ ಹಿ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತೋ, ನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಹೇತುಆದಿಪಟಿಬದ್ಧತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ ಯದಗ್ಗೇನ ತಾನಿ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತೀನಿ, ತದಗ್ಗೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತೀನಿಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಆರಮ್ಮಣಮೇತಂ ಹೋತೀತಿ ಯದೇತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾವಸೇನ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚೇತನಂ ಸೇಸದ್ವಾರೇಸು ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗವಸೇನ ಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ, ಯಞ್ಚ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯನಂ, ಏತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯ. ಪತಿಟ್ಠಿತೇತಿ ಕಮ್ಮಂ ಜವಾಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆಕಡ್ಢನಸಮತ್ಥತಾಪತಿಟ್ಠಾಪತ್ತೇ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣೇ ವಿರುಳ್ಹೇತಿ ತತೋ ಏವ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಬೀಜೇ ವಿರುಳ್ಹೇ ವಿರುಹನ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತೇ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ಆಯತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೇ ವಿರುಳ್ಹೇ ಬೀಜಭಾವೇನ ವಿರುಹನ್ತೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾಮರೂಪಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ.

ಪುರಿಮತರಸಿದ್ಧಾಯಾತಿ ಖೇತ್ತಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಪುರೇತರಮೇವ ಸಿದ್ಧಾಯ ಪಥವಿಯಾ. ಅತ್ತಲಾಭೋಯೇವ ಚೇತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ನ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಭಾವಾನಂ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಸೇಸರೂಪಾನನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ಸೇಸರೂಪಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಪನ ತಿಸನ್ತತಿರೂಪಾನಮ್ಪಿ. ಸಹಭವನಮತ್ತಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಹಭಾವೇನಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥಿ ಕಾಚಿ ವಿಸೇಸಮತ್ತಾ. ಕತ್ಥಚಿ ಕತ್ಥಚೀತಿ ಪಕತಿಕಾಲಭವವಿಸೇಸಾದಿಕೇ. ತತಿಯಪಕತಿಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಕಾಲೇ ಚ ಭಾವಕಲಾಪೋ ನತ್ಥಿ, ರೂಪಭವೇ ಕಾಯಕಲಾಪೋಪಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತತ್ಥೇವ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಲಾಪಾ, ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅನ್ಧಾದೀನಂ ಚಕ್ಖಾದಿಕಲಾಪಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ನಾಮರೂಪೋಕಾಸೇ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅಭಾವಾಭಾವತೋ.

ತೇಸನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾದೀನಂ. ನ ಹಿ ಹೇತು ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಉತುಆಹಾರಜಾನಂ ಪನ ಸಮ್ಭವೋಯೇವ ನತ್ಥಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋಯೇವ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ನ ಪನ ಲಬ್ಭತಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯೇ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ. ಇದನ್ತಿ ‘‘ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪಟಿಬಾಹನತೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಹೇತೂ ಸಹಜಾತಾನ’’ನ್ತಿ ಅದೇಸನಾಯ ಪರಿಹಾರವಚನಂ, ಈದಿಸೀ ಪನ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಯಥಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೋ, ಸೋ ತಥೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.

ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨. ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಉದ್ಧಂ ಪಜ್ಜನಂ ಗಮನಂ ಪವತ್ತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ, ತಸ್ಸ ಖಣೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇತಿ ಏವಂ ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸದ್ದೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇನ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಮಾನಭಾವಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತಂ. ತೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವತ್ತಮಾನಕ್ಖಣೇಯೇವ ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತ್ತೇನ. ಅನಾಲಮ್ಬಿಯಮಾನಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನಾಲಮ್ಬಿಯಮಾನಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಯದಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ, ತದಾ ಅನಾಲಮ್ಬಿಯಮಾನತಾವಾತಿ. ಸಬ್ಬರೂಪಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ರೂಪಾಯತನಾನಿ, ಯತ್ತಕಾನಿ ತಾನಿ ಆಪಾಥಗತಾನಿ ಯೋಗ್ಯದೇಸೇ ಠಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಹ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಸತಿಪಿ ಹಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಆಪಾಥಗಮನೇ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗೋ, ತಂ ತಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಸಬ್ಬಂ. ನೀಲಾದಿಸಙ್ಘಾತವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ನೀಲಾದಿರೂಪಾಯತನಮತ್ತವಸೇನ. ಸಮುದಿತಾನಿಯೇವ ಹಿ ರೂಪಾಯತನಾನಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ನ ವಿಸುಂ ವಿಸುನ್ತಿ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ ದಸ್ಸಿತೋಯಂ ನಯೋ. ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತೇ ತೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ರೂಪಾಯತನಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಂ ನಾಮ ನ ಸಿಯಾ. ಸದ್ದಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಥಾ ಸದ್ದಾದಯೋಪೀ’’ತಿ. ‘‘ಸಹ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಯನ್ತಿ ಹಿ ವಚನಂ ರೂಪಾದೀನಿ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಆಹ.

‘‘ಯೇ ಏತೇ’’ತಿಆದಿಕೋ ಪುರಿಮೋ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ನ ಏಕತೋ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮೋ, ‘‘ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾದಿವಸೇನ ವಾ ಇಧಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ‘‘ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಯ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಾಠಸ್ಸ ಪುರತೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾ ನಾಗತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಅನನ್ತರಮೇವ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪದನ್ತರಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಯಮವಸೇನ ಛ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾದಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಯುತ್ತಮೇವೇತನ್ತಿ, ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾದಸ್ಸನನ್ತಿ ಕಥಮಿದಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ? ಕಮಾಭಾವೋಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸವಚನೇನೇವ ಸಿದ್ಧೋ ಆರಮ್ಮಣಾನುಪುಬ್ಬಿಯಾವ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಮನೋಧಾತುಯಾ ವಿಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಇಧ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಅನುಪುಬ್ಬತೋ ಗಹಿತಾನಿ, ತತ್ಥ ವಿಯ ವಾ ಏತೇನೇವ ನಿಯಮಾಭಾವೋಪಿ ಸಂವಣ್ಣಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಪವತ್ತನ್ತಿ ಪವತ್ತನಂ. ನದಿಯಾ ಸನ್ದನಂ ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಾ ಅವಿರತಮವಿಚ್ಛೇದನಾಯಂ ತಥಾಪವತ್ತಿಕಿರಿಯಾವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿರತಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಸನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಪವಗ್ಗತೋ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಕಾಲಸಙ್ಗಹವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತೀತಾನಾಗತ…ಪೇ… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ, ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮುದಾಯವಸೇನಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ ರಾಸೀಕರಣವಸೇನ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ವತ್ತಮಾನುಪಚಾರೇನ ವಿನಾವ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತಮಾನತ್ಥಂ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಯದಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಕೇಚಿ ಅತೀತಾ ಅನಾಗತಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೋ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಉಪ್ಪಾದೇ ವಾ ಹಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಠಿತಿಯಂ ವಾತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ. ತೇಸೂತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು. ತಂತಂಪಚ್ಚಯಾತಿ ತಂ ತಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಾ. ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ ಸಮಾನಸಭಾವತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಅತ್ಥಾಭೇದೇನ ಸಭಾವಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ. ನ ಪನ ತಂತಂಪಚ್ಚಯವನ್ತತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ ಅತೀತಾನಾಗತೇಸು ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ತದಭಾವತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯವನ್ತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾಯೇವ, ತೇ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಯೇವಾತಿ.

ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯಂನಿಮಿತ್ತಾಯಂವಚನಭೇದೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಕಲಾಪತೋ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಕದಾಚಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಏಕಜ್ಝಂ, ನ ಏತ್ಥ ನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಪುರಿಮಾಭೋಗೋಯೇವ ಪನ ತಥಾಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ. ತಯಿಮಂ ದೀಪೇತುಂ ಭಗವತಾ ಯಂವಚನಭೇದೋ ಕತೋತಿ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಏಕಕಲಾಪಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಣೇ ನ ಸಮುದಾಯೋ ಗಯ್ಹತಿ ತದಾಭೋಗಾಭಾವತೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಮುದಿತಾ ಧಮ್ಮಾ ಏವಾತಿ ಸಹಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ವಿಸುಂಗಹಣಗತಿಕಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುಂಗಹಣಸಬ್ಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಸತಿಪಿ ವಿಸುಂಗಹಣೇ ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತೇ ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ವೇದನಾದೀಸೂತಿ ವೇದನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಣವಸೇನ, ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪನ ಗಹಣವಸೇನ ಫಸ್ಸಾದೀಸು. ಯೋ ಚ ರೂಪಾದಿಕೋತಿ ಇದಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತರಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಚ ಅನೇಕೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋತಿ ಇದಂ ಅಸಾಧಾರಣಾರಮ್ಮಣವಸೇನ. ತೇ ಸಬ್ಬೇತಿ ತೇ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಪ್ಪಭೇದೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೇ. ಏಕೇಕಮೇವ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ರೂಪಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಚ ಅನೇಕೇ ನೀಲಾದಿಭೇದತೋ. ತಥಾತಿ ಅನೇಕೇ. ತೇನ ಭೇರಿಸದ್ದಾದಿಕೇ, ಮೂಲಗನ್ಧಾದಿಕೇ, ಮೂಲರಸಾದಿಕೇ, ಕಥಿನಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿಕೇ, ವೇದನಾದಿಕೇ ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅನೇಕೇತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಅನೇಕಕಲಾಪಗತಾನಂಯೇವ ವಣ್ಣಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಾರಮ್ಮಣಭಾವಮಾಹ. ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾರಹಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ.

ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ. ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ದಿಟ್ಠನಿಬ್ಬಾನೋಯೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನವಿಭಾವನಂ ಅದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಸ್ಸ ವಾ ಸಿಯಾ ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಸ್ಸಪಿ ವಾ. ತತ್ಥ ಅದಿಟ್ಠಸಚ್ಚೇನ ತಾವ ತಂ ವಿಭಾವೇತುಮೇವ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ, ಇತರಸ್ಸ ಪನ ಪಗೇವ ವಿಭೂತಮೇವಾತಿ ತಂ ತೇನ ವಿಭಾವಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ನ ಚ ತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಕರಣಾಭಾವಂ ಆಗಮತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯುತ್ತಿತೋ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ನ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಂ ಅಸಙ್ಖತತ್ತಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ? ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯ ಆಸೇವಿತಸ್ಸಪಿ ನಿವುತ್ಥನ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚೋಯೇವ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ನ ಅದಿಟ್ಠಸಚ್ಚೋ. ತಂ ಪನ ಞಾಣಂ ಖನ್ಧೇ ವಿಯ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧೇಪಿ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಖನ್ಧವಿಭಾವನೇ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ. ಏತೇನ ಪಯೋಜನಾಭಾವಚೋದನಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣೇಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಏವಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣೇಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧವಿಭಾವನಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾರಹ’’ನ್ತಿ. ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಪಿ ರೂಪಾವಚರಸ್ಸ, ಪಗೇವ ಇತರಸ್ಸ.

ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೩. ಧುರಸಹಚರಿಯತೋ ಧೋರೇಯ್ಯೋ ‘‘ಧುರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಧುರನ್ತಿ ಧುರಗ್ಗಾಹ’’ನ್ತಿ. ಛನ್ದಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾಸಿದ್ಧಂ ಪಾಸಂಸಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಜೇಟ್ಠಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ‘‘ಛನ್ದಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಆಯೂಹಿತ’’ನ್ತಿ. ಪುರಿಮಛನ್ದಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಛನ್ದಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾನರೂಪೇನ ಸದಿಸಾಕಾರೇನ. ತದನನ್ತರಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಛನ್ದಸದ್ದಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತೇನ. ತತೋ ಏವ ಚ ತಂಸಮಾನತ್ಥತಾಯ ಚ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ‘‘ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಛನ್ದಸದ್ದೇನೇವ ಅಧಿಪತಿಸದ್ದರಹಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕವಿಸೇಸನಭಾವೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸೋ ಏವ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸೇಸನಭಾವೋ. ಏಸ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿ ವೀರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿಆದೀಸು ಪುರಿಮವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಮಾನರೂಪೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥವಚನಂ ಅತಿದಿಸತಿ.

ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಅಧಿಪತೀನಂ ಪವತ್ತನಾಕಾರಂ. ಅಲದ್ಧಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಲಬ್ಭನೀಯಂ, ಲದ್ಧುಂ ವಾ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ, ದುತಿಯೇ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಲಾಭಮರಹತೀತಿ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ. ಅವಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಪಗೇವ ಅನವಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾ ಕುಸಲಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾ ಮಹಾಬಲಾ ಸಾಧಿಪತಿಕಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಸದಿಸಾ…ಪೇ… ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ. ಅಪ್ಪನಾಸದಿಸಾತಿ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಸದಿಸಾ. ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾವರಣಭೂತಾ ಚ ತೇತಿ ತೇ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಧಮ್ಮಾ ಕಮ್ಮಾವರಣಭೂತಾ, ಯೇ ಆನನ್ತರಿಯಪ್ಪಕಾರಾ ಕಿಲೇಸಾವರಣಭೂತಾ, ಯೇ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮಾ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚೇತನಾಯ ಪನೇತ್ಥ ಕಿಲೇಸಾವರಣಪಕ್ಖಿಕತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಆನನ್ತರಿಯಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾವರಣಪಕ್ಖಿಕತಾ ವಿಯ. ಪಚ್ಚಕ್ಖಗತಿ ಅನನ್ತರತಾಯ ವಿನಾ ಭಾವಿನೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಗ್ಗಾನಂ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಮ್ಪೀ’’ತಿ. ತೇನ ತೇಸು ಆನನ್ತರಿಯಾ ವಿಯ ಅಸಮ್ಭಾವಿನೋ ಅಹೇತುಕಾಭಿನಿವೇಸಾದಯೋಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತಿವಿಧೋಪಿ ಕಿರಿಯಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಕಿರಿಯಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಉದಾಹು ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣೋತಿ ಉಭಯಥಾಪಿ ನ ಸಮ್ಭವೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪರಸನ್ತಾನಗತಾನಂ ಸಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಭಾವತೋತಿ ಅವಚನತೋ. ಅವಚನಞ್ಹಿ ನಾಮ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನೇ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅಭಾವೋ ಏವಾತಿ ಏತೇನೇವ ಅನುದ್ಧಟತಾಪಿ ಅವುತ್ತತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣದ್ವಯವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ತಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತಂ ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ನತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇಪೀ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ಖನ್ಧೇ’’ತಿಆದಿ. ರೂಪೇ ಏವ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಅರೂಪೇ ಅಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಪಾಳಿಅನುಸಾರತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ‘‘ವಿಚಾರಿತ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ‘‘ಅತೀತಾರಮ್ಮಣೇ ಅನಾಗತೇ ಖನ್ಧೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಅರೂಪೇಪಿ ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತೇವ. ಆವಜ್ಜನಕಿರಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಪನಾತಿ ಇದಂ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧಪರಿಹರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ, ಅವಚನಂ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯೇನ, ಕತ್ಥಚಿ ನಯದಸ್ಸನೇನ ಹೋತೀತಿ ಕುತೋ ವಿರೋಧಾವಸರೋ.

ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೪. ಯಥಾವುತ್ತಾ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಸುಞ್ಞತಾ ನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತತಾ ಓಕಾಸದಾನವಿಸೇಸೋ, ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಚಿತ್ತನಿಯಮಹೇತುತಾ, ತತ್ಥ ಅನನ್ತರುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಚ ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಸುಟ್ಠುತರಂ ನಿರನ್ತರುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಚ ಚಿತ್ತನಿಯಮಹೇತುವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಧಾತುವಸೇನಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ. ಏತ್ತಕಾ ಏವ ಹಿ ಧಾತುಯೋ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾಯ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಅಭಿನ್ನಸಭಾವಾ ಪನ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಪುರಿಮತಾಮತ್ತಂಯೇವ ವಿಸೇಸಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ತಾ ಕುಸಲಾದಿಭೇದೇನ ತಥಾ ವುತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಚಾ’’ತಿ. ಯಾ ಪನ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಮನೋಧಾತುಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಸಿಯಾ, ಪುರೇ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ಇದಾನಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಮನೋಧಾತುಯಾತಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಸೇಸಾ ನ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ಮನೋಧಾತುಯಾ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಧಾತೂನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮನೋಧಾತು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾತಿ ಚಾ’’ತಿ. ತಥೇವಾತಿ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ದೇಸನಾಯ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ವಿಸೇಸಾಭಾವೋ ಚಿತ್ತವಿಸೇಸದಸ್ಸನವಿಚ್ಛೇದೋ ನಿಯಮಾಭಾವೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ದೋಸಾ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ. ನಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಧಾತುವಸೇನ ನಿದಸ್ಸನೇನ. ನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಮನೋಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ. ನಿರವಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ನಿರವಸೇಸಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಿನೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ.

ಸದಿಸಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಸಮಾನಕುಸಲಾನಂ, ಸಮಾನತಾ ಚೇತ್ಥ ಏಕವೀಥಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಭೂಮಿಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಸಮಾನವೀಥಿತಾ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಸಮಾನವೇದನಾ ಸಮಾನಹೇತುಕಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವೇದನಾಯ ವಾ ಹೇತೂಹಿ ವಾ ಸದಿಸಕುಸಲಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ. ತೇನ ಞಾಣಸಙ್ಖಾರಾದಿಭೇದಸ್ಸಪಿ ವಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಚುತಿಪಿ ಗಹಿತಾ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ. ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಮೇವ ಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘‘ಚುತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನನ್ತರಞ್ಚ ಕದಾಚಿ ಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಕಿರಿಯಜವನಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾಯ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆವಜ್ಜನಗ್ಗಹಣೇನ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಂ ವಿಸೇಸೇತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಗಹಿತಂ ಸನ್ತೀರಣಾನನ್ತರತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೬. ಪೋರಾಣಪಾಠೋತಿ ಪುರಾತನೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ. ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ. ಅವುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತಸ್ಸ. ಯದಿಪಿ ಸಹಗತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮಾನತ್ಥಸ್ಸಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸದ್ದನ್ತರಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಿಯಾಯವಿಸೇಸಬೋಧನತ್ಥಂ, ತಥಾಪಿ ನ ಮೂಲಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಚ…ಪೇ… ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಞ್ಞಅಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಮ-ಕಾರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಕಮ್ಮಬ್ಯತಿಹಾರೇ ಚೇತಂ ಪದಂ, ತಸ್ಮಾ ಇತರೇತರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಯೋ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಸೋಪಿ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಇಮಿನಾ…ಪೇ… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಓಕ್ಕಮನಂ ಪವಿಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಸನಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಪುರಿಮಭವತೋ ಇಮಂ ಭವಂ ಪವಿಸನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಲೋಕತೋ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪವಿಸನ್ತಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿ…ಪೇ… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹಾ’’ತಿ. ತಂನಿವಾರಣತ್ಥನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಖಣನ್ತರೇ ರೂಪೀನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ ನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನಿವಾರಣತ್ಥಂ. ತೇನ ಪದದ್ವಯೇನ ಸಮಾನೇಸು ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಪುರಿಮತೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಏವಞ್ಚ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಕೇಚಿ ಕಾಲೇತಿ ವಾ, ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ’’ತಿ ವಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ಕೇಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನ ‘‘ಕಞ್ಚೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯೋ ಹಿ ಅಯಂ ‘‘ಕೇಚೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಯೋ ಚ ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಭುಮ್ಮೇಕವಚನಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ, ತದುಭಯಂ ಸತಿ ಕಾಲವನ್ತಕಾಲತಾವಿಭಾಗೇ ಕಿಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನೀಯತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಞ್ಚೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಭುಮ್ಮವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥವಿಭಾಗೇನ ಪದೇನ. ವತ್ಥುಭೂತಾತಿ ವತ್ಥುಸಭಾವಾ. ಹದಯರೂಪಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ರೂಪನ್ತರಾನನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುತೋ ಅಞ್ಞರೂಪಾನಂ. ಅರೂಪೀನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿವಾರಿತಂ ನಿವಾರೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ, ತಥಾ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಚ ಕಾಲನ್ತರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅರೂಪೀನಂ ನಿವಾರೇತೀತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ವಿಭತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ರೂಪಕಭಾವಮಾಹ. ಪುನಪಿ ಪುರಿಮತೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಉಪಚಯೇನ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುರಿಮೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇನಾತಿ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಚನೇನ. ‘‘ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ವತ್ಥು ಚ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಿಪಾಠೇನ. ಅತ್ಥವಿವರಣಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತ ಮಹಾವಾರಾ. ವತ್ಥುಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತೇ ಆಪನ್ನೇ ಕಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಏತೇನಾತಿ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ವಚನೇನ. ಕೇವಲಸ್ಸಾತಿ ನಾಮರಹಿತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ. ತಥಾತಿ ನಾಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ.

ಕತ್ಥಚೀತಿ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಿದ್ದೇಸೇ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಲಬ್ಭತಿ. ವಚನೇನಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಲಬ್ಭಮಾನೇಪೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತ್ತಸ್ಸ. ಏವನ್ತಿ ‘‘ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಸೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ. ಸಮುದಾಯೇಕದೇಸವಸೇನ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ ಅವಯವಾವಯವಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಅವಯವಿನಿ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ನಿದ್ಧಾರಣೇ ವಾ ‘‘ಕಣ್ಹಾ ಗಾವೀನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ.

ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮. ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ಇದಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ. ಸಹಜಂ ಪುರೇಜನ್ತಿ ಹಿ ವಿಭಾಗಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯತಾಮತ್ತಮೇವ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾ. ವತ್ಥುರೂಪಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇತಿ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಟ್ಠಪನಸ್ಸ. ಪಕಾಸೇತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪಾಕಟಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ವಚನೇನ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೯. ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ತಯೋತಿ ಅನನ್ತರಾರಮ್ಮಣಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಪ್ಪಭೇದೇ ತಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ. ಅನೇಕಸಙ್ಗಾಹಕತಾಯಾತಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹಣತೋ. ಏಕನ್ತೇನೇವ ಹೋನ್ತಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮಹೇತುಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿನಿಯಮತೋ. ಯೇಸು ಪದೇಸೂತಿ ಯೇಸು ಕುಸಲಾದಿಪದೇಸು. ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗತೋ, ಕುಸಲಾದಿಪದೇಸು ಯೇಸಂ ಪದಾನಂಯೇವ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸು ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ. ತೇಸೂತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಪದೇಸು. ನ ಹಿ ಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ಅಕುಸಲೋ ವಾ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಆರಮ್ಮಣಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಪನ ಅನೇಕನ್ತಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಿದ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಕುಸಲಾದೀಹೀತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಅಕುಸಲೇನ ಕುಸಲೇನ ವಾ. ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸೇಸೇ ನಿಯಮಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಕುಸಲಾದೀಸು ಅಕುಸಲಕುಸಲಾನಂ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿಆದಿನಾ.

ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪುಬ್ಬಾಪರನಿಯಮೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಪಕತಸ್ಸಾತಿ ನಿಪ್ಫಾದಿತಸ್ಸ, ಉಪಸೇವಿತಸ್ಸ ವಾ. ನ ಹಿ ರೂಪಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಸದ್ಧಾದಿನಿಪ್ಫಾದನಂ ಅತ್ಥಿ, ಉತುಭೋಜನಾದಿಉಪಸೇವನಂ ವಾ ಸಮ್ಭವತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಹಿ…ಪೇ… ರೂಪಸನ್ತಾನೇನಾ’’ತಿ. ನನು ಚ ರೂಪಸನ್ತಾನೇ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ಚ ನ ವಿನಾ ಸಮಾನಜಾತಿಯೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಸ್ವಾಯಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಲಾಭೋತಿ ಕದಾಚಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ಉತುಬೀಜಾದಿಕಂ ಕಮ್ಮಾದಿ ಚ ತೇನ ರೂಪೇನ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫನ್ನೇನ. ಉಪ್ಪಾದನಂ ಸಾಭಿಸನ್ಧಿಕಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಧಿಪತೀಸು ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ವಿಯ ಪಕಪ್ಪನಂ ಸಂವಿದಹನಂ. ಪಕರಣಂ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಅವಟ್ಠಾನಂ, ಯತೋ ಕಾರಣವಿಸೇಸೋ ‘‘ಪಕತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ರೂಪಸ್ಸೇವ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಚ…ಪೇ… ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಉತುಬೀಜಾದೀನಂ ಅಙ್ಕುರಾದೀಸು ಕಥಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉತುಬೀಜಾದಯೋ ಪನ…ಪೇ… ಭಾವತೋ’’ತಿ. ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಬಲವತಾಕಾರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಏತ್ಥ ಏಕನ್ತೇನ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ಕಥಂ ಪುರಿಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮಪುರಿಮಾನಂಯೇವ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇಪಿ ವಾ ಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫನ್ನಾಯೇವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಅಸಂವಿದಿತಾಕಾರೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪತ್ಥನಾಪವತ್ತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯಾ’’ತಿ.

ಧಮ್ಮೇತಿ ಪುಗ್ಗಲಸೇನಾಸನಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಉಪಾದಾನಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ. ಅಯಂ ನಯೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮುಖೇನ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಾ ತದುಪಾದಾನಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ನಯೋ. ಏತ್ಥೇವಾತಿ ‘‘ಸೇನಾಸನಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಚನೇ. ಕಥಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋತಿ ಚೋದನಾಯ ‘‘ವಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಮ್ಪಿಚ ತಾದಿಸಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಪಕತತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಾದಿಸಾನನ್ತಿ ಯಾದಿಸಾ ಉತುಆದಯೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ, ತಾದಿಸಾನಂ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪುರೇತರಂ ಪಕತತ್ತಾ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಯೋಗ್ಯತಾಯ ಆಪಾದಿತತ್ತಾ.

ಕಸಿಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘ಏಕಚ್ಚಾಯಾ’ತಿ ಆಹಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ.

ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಂ ಪನ ಯಥಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಕಸಿಣಾದಿಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಝಾನುಪ್ಪಾದನೇತಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ತದುಪ್ಪಾದಕಕುಸಲಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕಕುಸಲಾನಂ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಯಾಮಕಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಯಾಮಕಸ್ಸ. ಚುತಿತೋತಿ ರೂಪಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತಾಯ ಚುತಿಯಾ. ಪುರಿಮಜವನಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಚುತಿಯಾ ಆಸನ್ನಜವನಭಾವೇನ. ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ತದುಪ್ಪಾದಕಕುಸಲಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಮ್ಪಿ ತದುಪ್ಪಾದಕಕುಸಲಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾನಮ್ಪಿ ಪಾದಕಾದಿವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಪಾಕಟೋಯೇವ, ತಥಾ ತಂತಂಭೂಮಕಕುಸಲಾನಂ ತಂತಂಭೂಮಕಕಿರಿಯಾನಂ, ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾನಂ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಅರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಉದ್ದೇಸವಸೇನೇವ ಪಾಠೋ ಆಗತೋ, ನ ವಿಭಜನವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ…ಪೇ… ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ’’ತಿ. ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದೀಸು ಅನುಲೋಮಾದಿಭೇದಭಿನ್ನತ್ತಾ ಪಞ್ಹಾವಾರೇಸೂತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ.

ಲೋಕುತ್ತರನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಪರಸ್ಸ ಸಿನೇಹುಪ್ಪಾದನೇ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಲೇಸೋ, ಭಾವಿನೋ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಅಕುಸಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಇದಂ ಸಾರತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ರೂಪಾವಚರಾದಿಕುಸಲಾನನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಿಯಮಾನಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ. ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುತ್ಥಾದೀಸು…ಪೇ… ಅರಹತೋ’’ತಿ. ತಂ ತಂ ವಿಪಾಕಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಂ ಕುಸಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ವಿಪಾಕಾನಂ ಕುಸಲೂಪನಿಸ್ಸಯತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುಭೂಮಕಾ…ಪೇ… ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ. ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾನಂ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ತಥಾ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ತೇಭೂಮಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿನಾ. ತನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬತ್ತಾ. ತಾನಿ ವಿಯಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾನಿ ವಿಯ. ತೇಸನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಂ. ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಝಾನಾದೀನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಂ ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಅನುಪಲದ್ಧಪುಬ್ಬತ್ತಾ, ಏವಂ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಝಾನಾದೀನಂ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪಲದ್ಧಪುಬ್ಬಸದಿಸಮೇವ ಹಿ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲಾನಂ ಕುಸಲೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ವುತ್ತಾ ಏವ.

ಯಥಾ ವಿಪಾಕಾ ಕುಸಲಾನಂ, ಏವಂ ಕಿರಿಯಾಪಿ ತೇಸಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ತಂ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿರಿಯಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಸ್ಸಪಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ತದತ್ಥಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ. ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಏವಂ ಕಿರಿಯಸ್ಸಪೀತಿ ಯಥಾ ಕುಸಲಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಕಿರಿಯಸ್ಸಪಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಹಿ ತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ರಾಗಾದಿಉಪ್ಪಾದನೇ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಮುಖೇನ ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿಯೇವ. ಯದಿ ಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ…ಪೇ… ಹೋತಿಯೇವ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಿಭಜನೇ ಕಿರಿಯಾ ನ ಗಹಿತಾ, ಉತುಭೋಜನಸೇನಾಸನಾನಿಯೇವ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೇಸು…ಪೇ… ನಯದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ. ಏವಮಾದಿಕನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪರಿಯಾಯೋ ಉಪನಿಸಸದ್ದೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣೂಪನಿಸಂ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪೂಪನಿಸಞ್ಚ ಸಳಾಯತನನ್ತಿಆದಿಕೇನಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಫಸ್ಸರೂಪಾದೀನಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಞ್ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ.

ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೦. ದಸ್ಸಿತಮೇವ ನಯದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಯದಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ, ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾವಸೇಸವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಸರೂಪೇನ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ’’ತಿ. ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪುರೇಜಾತಂ ಆರಬ್ಭ ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸರೂಪೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ಇದ್ಧಿವಿಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಸಪಿ ಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ. ‘‘ಚವಮಾನೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನೇ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣೇಸು ಚ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ.

ಇತರಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಾ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭಾವಿನೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಸತಿಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭಾವಿನೋ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇ ವಿಭೂತಂ ಪನ ಕತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಾಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸದಿಸನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತರಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಾ’’ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ವಿಯ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಭಾವತೋ’’ತಿ. ಸನ್ತೀರಣಭಾವಿನೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಪಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಮನೋಧಾತೂನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವಿನೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪುರತೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಲಿಖಿತಂ.

ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೧. ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೧. ನಿರವಸೇಸದಸ್ಸಿತಪುರೇಜಾತದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ‘‘ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಕಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ. ಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಇಧ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾ, ತೇಸು ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಚ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಇತರೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಪನ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಯಥಾರಹಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೨. ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೨. ಪಕಾರೇಹಿ ಗುಣಿತಂ ಪಗುಣಂ, ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಭಾವಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತಿಸಯೇನ ಪಗುಣಂ ಪಗುಣತರಂ, ತತೋಯೇವ ಬಲವತರಂ. ತಸ್ಸ ಭಾವೋ, ತೇನ ಪಗುಣತರಬಲವತರಭಾವೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ವಿಸೇಸಪ್ಪತ್ತಂ. ಸ್ವಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ವಿಪಾಕೇ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇನ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತತೋ ವಿಸೇಸೇತೀ’’ತಿ.

ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೩. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩. ಏವಂಸಭಾವಾತಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪಕಾರಕಸಭಾವಾ. ಸಮತ್ಥತಾತಿ ಆನುಭಾವೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಕಟತ್ತಾರೂಪಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ. ಏಕವೋಕಾರೇ ರೂಪಮ್ಪೀತಿ ಏಕವೋಕಾರೇಪಿ ರೂಪಂ ನ ಜನೇತಿ, ಪಗೇವ ಚತುವೋಕಾರೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೪. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಯಥಾ ಹಿ ರೂಪಭವೇ ಸಞ್ಞೀನಂ ತಂನಿಬ್ಬತ್ತಿತಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನೇವ ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿ, ಏವಂ ಅಸಞ್ಞೀನಮ್ಪೀತಿ ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮುನಾ ಯಥಾ ವಿಪಾಕಾನುರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ಕೇಸಞ್ಚಿಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ, ಕತ್ಥಚಿಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ನ ಏವಂ ವಿಪಾಕಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕನ್ತೇನಾ’’ತಿ. ತೇಸಂ ವಸೇನಾತಿ ತೇಸಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಲಾಭೀನಂ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವಸೇನ. ನ ಹೀತಿಆದಿನಾ ‘‘ಏಕನ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ವಿಭಾವೇತಿ. ಭೂಮಿದ್ವಯವಿಪಾಕೋತಿ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಆರುಪ್ಪೇ ರೂಪಸ್ಸ ನ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಯೋಜನಾ.

ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೫. ಆಹಾರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಕೇವಲಾಯ ಓಜಾಯ ಅಜ್ಝೋಹರಣಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ‘‘ಅಸಿತಪೀತಾದಿವತ್ಥೂಹಿ ಸಹ ಅಜ್ಝೋಹರಿತೋವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಪ್ಪಭೇದೇ ಅಸಿತೇ ತಾವ ಕಬಳೀಕಾರತಾ ಹೋತು, ಪಾತಬ್ಬಾದಿಕೇ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾತಬ್ಬ…ಪೇ… ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅನುಪಾಲಕೋತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಏತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಸತಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಪನ ವುತ್ತಂ, ನೋಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪನ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಿವಿಧೋಪಿ…ಪೇ… ವುತ್ತೋ’’ತಿ.

ಆಹಾರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೬. ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೬. ‘‘ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯತಾಯ ರೂಪಾರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ವಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ನ ಗಹಿತಂ, ನ ಏವಮಿಧ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅರೂಪಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾನಿ ಆವಜ್ಜನಾರಮ್ಮಣಾದಿಅಞ್ಞಪಚ್ಚಯಸಾಪೇಕ್ಖಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ಸಿಯುಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಕದಾಚಿಪಿ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮೋಧಾನಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಚ. ಯೋ ಪನ ನಿರಪೇಕ್ಖೋತಿ ಯಥಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇಸು ಸಾಪೇಕ್ಖಾನಿ, ಏವಂ ಸಾಪೇಕ್ಖೋ ಅಹುತ್ವಾ ಯೋ ತತ್ಥ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ…ಪೇ… ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾನಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಸಿಯುಂ ವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾಭಾವಸ್ಸ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ. ನನು ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಿಟ್ಠೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ ದಿಟ್ಠೋ, ನ ಪನ ಸೋ ಸಮಾನಜಾತಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸತಿ ಚೇವನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಸಮಾನಜಾತಿಯಂಯೇವ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ. ಸಹಯೋಗೇ ಹಿ ಇದಂ ಕರಣವಚನಂ. ಯದಿಪಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಕಲಲಾದಿಕಾಲೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಂ ನ ಫರೇಯ್ಯುಂ ತೇಸಂ ತದಾ ಅಭಾವತೋ. ಯೇ ಪನ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ತದಾ ಸನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾವ, ತೇಸಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ಫರನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಬೀಜಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ. ತದನುರೂಪಾನನ್ತಿ ಕಲಲಾದಿಅವತ್ಥಾನುರೂಪಾನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಯತೋ ‘‘ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಪಕತಿವಿಭಾಗೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಕುಸಲಜಾತಿಯನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ. ಯೇ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಜಾತಿಕ’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಂ. ವಿಸುಂ ಏಕಜಾತಿ ವಾ ಭೂಮಿ ವಾ ನ ಹೋತಿ ತದೇಕದೇಸಭಾವತೋ. ಹೇತುಆದೀಸುಪೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅಕುಸಲಾಹಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏಸ ನಯೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಭೂಮಿವಸೇನ ವುತ್ತೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಅರೂಪೇ ಅಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅಟ್ಠಪನೇ ಅತ್ಥನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಏಸ ನಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ. ತಥಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲಹೇತು, ತಥಾ ಅಕುಸಲಹೇತೂತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪಠಮಾಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲಹೇತು ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಕುಸಲಹೇತು ಚ ವಿಸುಂ ಏಕಜಾತಿ ಭೂಮಿ ವಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾಪಿ ವಿಸುಂ ನ ಠಪಿತಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಅಕುಸಲಾಹಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು.

ಸತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತೇ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾ ಸಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ಅಟ್ಠ. ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ). ತಸ್ಸ ಪನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ ಯದಿಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ ಪನ ತಸ್ಸ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಸರೂಪೇನೇವ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಥಾಪಿ ತಂ ಅನನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಉಪ್ಪಾದ…ಪೇ… ನಿವಾರೇತು’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ವಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸದಿಸನ್ತಿ ಹಿ ಏತೇನ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಕಾಸಿತೋ. ಪವತ್ತೇಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಞ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ಅಞ್ಞೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಯೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರಪರಿಯೋಸಾನಾ ಛ ವಾರಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ನ ಠಿತಿಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ಏತೇಸೂತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಛಸು ವಾರೇಸು. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾಲನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನ ಪಾಕಟಂ ಬಲವಞ್ಚ ಯಥಾ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭತೋ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾಸ್ಸ ತಂ ಪಾಕಟಂ ಬಲವಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ‘ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೭. ಝಾನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೭. ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತಾನೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಝಾನಙ್ಗಭಾವವಿಸೇಸನತೋ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಭೂತಾನೇವ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ, ನ ಇತರಸುಖದುಕ್ಖಾನೀತಿ ಝಾನಙ್ಗಭೂತಾನಂಯೇವ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಝಾನಙ್ಗಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ‘‘ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಾವೇತಿ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ತೇನಾತಿ ವಿಸೇಸನಭೂತೇನ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣೇನ.

ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಮತ್ತಭಾವತೋ. ಚಿನ್ತನಾಪವತ್ತಿಯಾ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಪವತ್ತಿಯಾ. ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನಾತಿ ‘‘ಉಪನಿಜ್ಝಾನಾಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಕಾರಣೇನ. ಪುಬ್ಬೇತಿಆದಿತೋ. ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ವಜ್ಜಿತಾನೀತಿ ಸತ್ತಸು ಅಙ್ಗೇಸು ದಸ್ಸಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ವಜ್ಜಿತಾನಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾ ಹೇಸಾತಿ ಲೇಸೇನ ಅಪಕಾಸೇತಬ್ಬತಾಯ ಕಾರಣಮಾಹ. ತೀಸುಪಿ ಏಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ಇತರೇಸಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ. ತಿಣ್ಣಂ ಪನ ವಚನೇನಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅಝಾನಙ್ಗತಾದಸ್ಸನತ್ಥೇನ ವಚನೇನ. ತತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾದಿತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಝಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಉದ್ಧಟಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅಝಾನಙ್ಗೇಸು ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋತಿ ‘‘ಉಪನಿಜ್ಝಾನಾಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಕಾರಣತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೋ ವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅನುಪನಿಜ್ಝಾಯನಸಭಾವೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಾಕಾರಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತಂದೋಸಪರಿಹರಣತ್ಥನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸವಿನಿಮೋಚನತ್ಥಂ.

ಯೇ ಪನಾತಿಆದಿ ಪದಕಾರಮತ್ತದಸ್ಸನಂ. ಸೋಮನಸ್ಸಾದೀಹೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಝಾನಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಹಿ. ಅವಿಭೂತಭಾವೋ ಉಪೇಕ್ಖನಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾ ಹಿ ಅವಿಭೂತಕಿಚ್ಚಾ ವುತ್ತಾ. ಸಮಾನಾನಂ ಕೇಸಂ? ಸುಖಾದೀನಂ, ಕೇಹಿ? ಸೋಮನಸ್ಸಾದೀಹಿ, ಕಥಂ? ಸುಖ…ಪೇ… ಯುತ್ತತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯಾತಿ ಸುಖಾದೀಹಿ, ತದಞ್ಞೇಹಿ ಅಭಿನಿರೋಪನಾದೀಹಿ ಚ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಕಿಚ್ಚತಾಯ ಚ ಅನುಪನಿಜ್ಝಾಯನಕಿಚ್ಚತಾಯ ಚ ಅಸಮಾನತಾಯ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಝಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ. ಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖದುಕ್ಖಾನೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇ ನ ಗಹಿತಾ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯುತ್ತಮನೋಧಾತುಆದೀಸೂತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀಸು ಚ. ತಸ್ಸಾಪಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯಪಿ.

ಝಾನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೮. ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೮. ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಚ ಏವಂ ಅನವಜ್ಜಸಾವಜ್ಜಭೇದೇನ ದುವಿಧಮ್ಪಿ. ವೀರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕಾದಿಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ, ಏಕೇಕಮೇವ ಕತ್ವಾ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಹಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವೇಹಿ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ಚ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ, ಚ-ಸದ್ದೇನ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ಚ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗವಚನಸಾಮಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಪರಿಯಾಯನಿದ್ದೇಸೋ ಇಧ ಕಿಮತ್ಥಿಯೋತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ ಸುತ್ತವೋಹಾರೋಪಿ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಪನ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನಾತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿಪಿ ಸುತ್ತೇ ಮಗ್ಗಙ್ಗವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿಯಾ ಇಧ ಮಗ್ಗಙ್ಗೇಹಿ ಸಹ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ. ಉದ್ಧರಿತ್ವಾತಿ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಕತ್ವಾ. ಇದಾನಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನಿ ನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ, ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ…ಪೇ… ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋಯೇವ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ, ನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ವಿಯ ಸಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಪರಿಯಾಯನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಮಗ್ಗಙ್ಗದಸ್ಸನತ್ಥೇಪಿ ಅತ್ಥವಚನೇ ಏವಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪರಿಯಾಯ…ಪೇ… ಅಧಿಕರಣಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ‘‘ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಳಿಗತಅಧಿಕರಣಸದ್ದಪತಿರೂಪಕೋ ಅಞ್ಞೋ ಅಧಿಕರಣಸದ್ದೋ ಪಾಳಿಗತತದಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಉಭಯಪದತ್ಥೋ ಉದ್ಧಟೋ ‘‘ಅಧಿಕರಣಂ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಕರಣಾನೀ’’ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಂ ಇತರಞ್ಚ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೇನ ಪಾಳಿಗತತದಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ನ ಕತನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಗತೋಯೇವ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದೋ ಉದ್ಧಟೋ, ನ ತದಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ, ನ ಚ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಮುಖೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ ನಿಯಮಿತೋ, ತಸ್ಮಾ. ತೇಸೂತಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು. ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ… ಸಮಾಧಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಯಾಮಸಮಾಧಯೋ ಸಮ್ಮಾಮಿಚ್ಛಾಸದ್ದೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸನ್ತೀ’’ತಿ. ಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಯಾಮಸಮಾಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ಪನ ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ಸನ್ತಿಯೇವಾತಿ. ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕೇ ಅನವಸೇಸೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತಾ’’ತಿ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನನಿಯಮನತ್ಥತ್ತಾ ನ ವಿಸೇಸನತ್ಥತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨೦. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦. ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾವತ್ಥುಭೂತೋತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೋ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ.

ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨೧. ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೧. ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಯಂ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಯದಿದಂ ಸಮಾಸತೋ ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಂ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಇದಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಯಿದಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ನಿಬ್ಬಾನೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ನ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ…ಪೇ… ಉಪಕಾರಕಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವಿಸೇಸತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನತ್ಥಿಭಾವೋಪಕಾರಕತಾವಿರುದ್ಧೋತಿ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಭಾವವಿರುದ್ಧೋ. ವಿಗತಾವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ವಿಯ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಜುಪಚ್ಚನೀಕಭಾವೇನ ಠಿತಾ ನತ್ಥಿಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾ. ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ನತ್ಥಿಭಾವೋಪಕಾರಕತಾಅವಿರೋಧತೋ. ಯೇ ಹಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ, ತೇ ನತ್ಥಿಭಾವೋಪಕಾರಕತಾವಿರುದ್ಧಾ ಏವ ದಿಟ್ಠಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಸತಿ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಏಕತೋತಿ ಸಹ. ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ. ತದಭಾವೋತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ. ಏತೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ. ಧಮ್ಮಸಭಾವವಸೇನಾತಿ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ. ಧಮ್ಮತಾ ಹೇಸಾ, ಯದಿದಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಸಹ ಪುರೇತರಂ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾತಿ. ಯಥಾ ವಾ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರಾನಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಸತಿಪಿ ನಿಯತವುತ್ತಿತಾಯ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಛಬ್ಬಿಧಭಾವೇ ಆರಮ್ಮಣಮನಾಮಸಿತ್ವಾ, ದ್ವಾರತೋ ದ್ವಾರಮನಾಮಸಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಛಬ್ಬಿಧತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಸತಿಪಿ ಸಹಜಾತಾದಿಭಾವೇ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಸಹಜಾತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಆಗತೇ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಕೋಟ್ಠಾಸಭೂತೇ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇ ಸಹಜಾತಾದಿಭೇದಂ ಆಮಸಿತುಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಆಹಾರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಹಜಾತಾದಿಭೇದಂ ನ ಲಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸಹಜಾತಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨೨-೨೩-೨೪. ನತ್ಥಿವಿಗತಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೨-೨೩. ಏತ್ಥಾತಿ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ. ನಾನನ್ತಿ ನಾನತ್ತಂ. ಏತೇನಾತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತೋ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಮತ್ತದೀಪನೇನ ‘‘ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಮೇವ ಹೇತ್ಥ ನಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ. ಅತ್ಥೋತಿ ಧಮ್ಮೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನಸಙ್ಗಹಿತೇತಿ ‘‘ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೇ. ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಮತ್ತೇತಿ ಏತ್ಥ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸದಾನೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ, ವಿಗತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾತಿ ಏವಮಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತೇ.

ನತ್ಥಿವಿಗತಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಆದಿಮಪಾಠೋತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ. ತಥಾ ಚ ಸತೀತಿ ದೋಸಸ್ಸಪಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋಪಿಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದೋಸಸ್ಸಪಿ ಗರುಕರಣಂ ಪಾಳಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಸೇಸಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನೇವ ನಿವಾರಿತೋತಿ ಕದಾಚಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ತಂನಿವತ್ತನತ್ಥಮಾಹ ‘‘ನ ಚ ಸೇಸಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಪುರೇಜಾತಾದೀಹೀತಿ ಪುರೇಜಾತಕಮ್ಮಾಹಾರಝಾನಿನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಸ್ಸ ನಿವಾರಣತ್ಥಂ. ವಿಸುಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಲೋಭಮೋಹಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾಪಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ದೋಸೋತಿ ಏವಂ ವಿಸುಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಂಯೇವ ಪಥವೀಆದಿಸಭಾವತ್ತಾ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಏತಂ…ಪೇ… ಭಾವದಸ್ಸನಂ, ಅಥ ಖೋ ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏತೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ರೂಪಾದೀನನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ.

ಭೇದಾತಿ ವಿಸೇಸಾ. ಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಆದಿವಿಸೇಸಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ತೇ ಏವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸೇಸಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಭೂತೇ ಖನ್ಧೇ ಏವ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟ್ಠಾನಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೇಸಾತಿ ಏತೇನ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಪರಿಯಾಯಮಗ್ಗಭಾವೇನೇತ್ಥ ನ ಸಕ್ಕಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದೀನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ವತ್ತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಸೇಸೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ. ತನ್ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅಹಿರಿಕಾದೀಸು.

ದಸಧಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪುನ ತಥಾ ಹದಯವತ್ಥುನ್ತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥಮತ್ತವಚನಂ. ಪಾಠೋ ಪನ ‘‘ಹದಯವತ್ಥು ತೇಸಞ್ಚೇವ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ದಸಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಾಯತನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಇದಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಾಯ ವಿಯ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚ ಅಭಾವತೋ, ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚ ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ. ಏತಾನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಾರಮ್ಮಣಾನಿ. ಸಬ್ಬಾತಿಕ್ಕನ್ತಪಚ್ಚಯಾಪೇಕ್ಖಾತಿ ‘‘ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಚಾರೇ ಹೇತುಆದಿಅತಿಕ್ಕನ್ತಪಚ್ಚಯಾಪೇಕ್ಖಾ ಏತೇಸಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಅಪುಬ್ಬತಾ ನತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾಪೇಕ್ಖಾ. ನ ಹಿ ರೂಪಾದೀನಿ ಹೇತುಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಆದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಅಪುಬ್ಬತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಏಕೂನವೀಸತಿವಿಧೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸತ್ತಧಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ನ ಹಿ ಓಜಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ.

ಅತ್ಥೋತಿ ವಾ ಹೇತುಆದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಅರಣೀಯತೋ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ, ಞಾಣೇನ ವಾ ಞಾತಬ್ಬತೋ ‘‘ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಆಕಾರೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ, ಯೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಂ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ. ‘‘ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ಪಠಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ.

ಯಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ…ಪೇ… ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಆಸೇವನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಟ್ಠಾನತಾಯ. ಸಹಜಾತಮ್ಪಿ ಹಿ ಅನನ್ತರಮೇವಾತಿ. ಕೋಚಿ ಪನೇತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಸಮುದಾಯೇ ಕೋಚಿ ತದೇಕದೇಸಭೂತೋ ಕಮ್ಮಸಭಾವೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಯದಿದಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇ ಪನೇತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಗ್ಗಹಣೇ. ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ವತ್ಥು ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಮೇವಾತಿ. ಇತೋ ಉತ್ತರೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಇತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚಾಮಸನಂ ಪುರೇಜಾತಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ವಾ. ತತ್ಥ ಪಠಮನಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುರೇಜಾತತೋ ಪರತೋಪೀ’’ತಿ. ತೇನ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯೇಸುಪಿ ವಕ್ಖಮಾನೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ದುತಿಯಂ ಪನ ನಯಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತವಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತೋ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತತೋ’’ತಿ, ಅತ್ತನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ‘‘ನಿಸ್ಸಯಿನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತತೋ ವಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಯಮೇವಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತೀ’’ತಿಆದಿ. ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಇತೋ ಉತ್ತರೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಗೇವ ಅತಿದೇಸಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮೋಯೇವ ಪುರೇಜಾತತೋಪೀತಿ ವುತ್ತಅತ್ಥೋಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

‘‘ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಮಗ್ಗವಜ್ಜಾನಂ ನವನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಪಚ್ಛಿಮಪಾಠೇ, ಪುರಿಮಪಾಠೇ ಪನ ‘‘ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ದಸನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಪಾಠೇ ‘‘ಏಕಾದಸಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಪುರಿಮಪಾಠೇ ‘‘ದ್ವಾದಸಹೀ’’ತಿ.

ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಚಾತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸಮನಾಮಸಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ, ನ ಚ ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧತಾಆರಮ್ಮಣಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಸಭಾಗತಾದಸ್ಸನೇನ ಪಚ್ಚಯವಿಸಭಾಗತಾದಸ್ಸನೇನ ಚ ವುತ್ತಂ ಪದದ್ವಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹೇತುಆದೀನಂ ಸಹಜಾತಾನಂ…ಪೇ… ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಹ. ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಸಹಜಾತಾಸಹಜಾತಭಾವೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಏವಮಾದಿನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುರೇಜಾತಾನಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ರೂಪಾದೀನಞ್ಚ ಪುರೇಜಾತಭಾವೇನ ಸಭಾಗತಾ, ಪವತ್ತಿಯಂ ವತ್ಥುಖನ್ಧಾದೀನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಭಾವೇನ ವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಏವಮಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಹೇತುನಹೇತುಆದಿಭಾವತೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ಯುಗಳಕತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಹಿ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಇತರೇ ತದಞ್ಞಭಾವೇನ. ಏವಮಿತರೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಯುಗಳಕತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಉಭಯಪ್ಪಧಾನತಾತಿ ಜನನೋಪತ್ಥಮ್ಭನಪ್ಪಧಾನತಾ. ಠಾನನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ ಕಾರಣಭಾವೋತಿ ವಿನಾಪಿ ಭಾವಪಚ್ಚಯಂ ಭಾವಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಞಾಯತೀತಿ. ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಭಿನ್ದನ್ತೇನಾತಿ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಿಭಾಗೇನ ವಿಭಜನ್ತೇನ. ತಯೋಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಿಭಾಗಭಾವತೋ. ಉಪನಿಸ್ಸಯಗ್ಗಹಣಮೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪೇನ. ತತ್ಥಾತಿ ಏವಮವಟ್ಠಿತೇ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಭಿನ್ದನಂ ವಿಭಾಗಕರಣಂ ಯದಿ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ನನು ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಾಪಿ ರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ದಸ್ಸಿತನಯಾತಿ ತದೇಕದೇಸೇನ ಇತರಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ… ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತಂಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾತಿ ತೇಹಿ ಅನನ್ತರಾದೀಹಿ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಅರೂಪಾನಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ತನ್ತಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಅನನ್ತರಾದೀಸು ಪಠಿತ್ವಾ.

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.