೮. ಚಿತ್ತಯಮಕಂ

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧-೬೨. ಸರಾಗಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಅವಿಮುತ್ತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾರೋ, ತಾವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಕುಸಲಾದೀತಿ ಪನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವಾರೋ, ತಾವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸರಾಗಾದಿಕುಸಲಾದೀಹೀತಿ ಸರಾಗಾದೀಹಿ ಅವಿಮುತ್ತನ್ತೇಹಿ, ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಅರಣನ್ತೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಾ ವಾರಾ. ಸುದ್ಧಿಕಾತಿ ಕೇವಲಾ ಯಥಾವುತ್ತಸರಾಗಾದೀಹಿ ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಚ ಅಮಿಸ್ಸಕಾ. ತಯೋ ತಯೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಸೇನ ತಯೋ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪನ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸೋಳಸವಿಧೇ ಸರಾಗಾದಿಮಿಸ್ಸಕಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಏವ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಧಮ್ಮಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಾರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನ ನಿರನ್ತರಂ ವುತ್ತೇತಿ ಧಮ್ಮೇ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮೇ ಚ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸೋಳಸಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ನಿರನ್ತರಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಏವ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನಾತಿ ಸಂಸಜ್ಜನವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ವಿಮಿಸ್ಸನವಸೇನ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಕಾಲಾ ಚ ಕಥಂ ಸಂಸಜ್ಜೀಯನ್ತಿ. ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ವಾರಾನನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದುಪ್ಪನ್ನವಾರಾದೀನಂ. ತಂತಂನಾಮತಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಾದಉಪ್ಪನ್ನಭಾವಾಮಸನತೋ ಉಪ್ಪಾದಉಪ್ಪನ್ನವಾರೋತಿ ನಾಮಂ ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಸೇಸವಾರಾನಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂತಂನಾಮತಾ ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ.

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೬೩. ತಥಾರೂಪಸ್ಸೇವಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಏವ. ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಕ್ಖಣಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ. ‘‘ಏವಂಪಕಾರ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾಕಾರಸ್ಸ ‘‘ಏವಂಪಕಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ.

೬೫-೮೨. ದ್ವಯಮೇತನ್ತಿ ಯಂ ‘‘ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾಪಗಮೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ನಾಮ, ತದೇವ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಾದಂ ಪತ್ತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ಅನತೀತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏತಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ. ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಪನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತತ್ಥ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಪಕ್ಖಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಾ’’ತಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವಿಭತ್ತಂ. ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಭಯಸ್ಸಪಿ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ. ಇದಾನಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ಪುಗ್ಗಲವಾರೋ ಹೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಭಾವತೋ. ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಂ ಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯದಿ ಅನೇಕಚಿತ್ತವಸೇನಾಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಹಿ…ಪೇ… ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸೇಧೋ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಾದಿಸನ್ತಿ ತಥಾರೂಪಂ, ಯದವತ್ಥೋ ಉಪ್ಪನ್ನಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಾದಿಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತದವತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೮೩-೧೧೩. ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾ. ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ…ಪೇ… ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ಅಞ್ಞಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ ಸಿಯಾ. ನ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಗಹಿತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಚಿತ್ತತಾಭಾವತೋ. ತೇ ಚ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಪುಗ್ಗಲಾ. ನಿರುಜ್ಝಮಾನಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತಾತಿ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಕ್ಖಣಾ ಹುತ್ವಾ ಅತೀತಚಿತ್ತಾ. ತಥಾ ದುತಿಯತತಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಪಠಮಪಞ್ಹೋ ಅನವಸೇಸಪುಗ್ಗಲವಿಸಯತ್ತಾ ಪಟಿವಚನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ತತೋ ಏವ ದುತಿಯತತಿಯಪಞ್ಹಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುತ್ಥೋ ಪನ ಪಞ್ಹೋ ಏವಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ತಥಾ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚಿತ್ತವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವವತ್ಥಾನತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತೋ, ‘‘ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಅತೀತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತೋ ವುತ್ತೋ.

ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು. ಪುರಿಮಸ್ಸಾತಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ. ‘‘ನೋ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಮಾದಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋತಿ ದುತಿಯಪಞ್ಹಾದೀಸು ವುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಖಣವೀತಿಕ್ಕಮಾವೀತಿಕ್ಕಮದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ಯಥಾರಹಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರೇ. ಪುಗ್ಗಲವಿಸಿಟ್ಠಂ ಚಿತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯದಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಧಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾ. ಅಥಾಪಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಧಾನಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ. ಉಭಯಥಾಪಿ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಅನವಸೇಸಪುಗ್ಗಲವಿಸಯತ್ತಾ. ತಥಾ ಪನ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಸ್ಮಾ ನಿರೋಧಕ್ಖಣ…ಪೇ… ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ಖಣಂ ನಿರೋಧಕ್ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೧೪-೧೧೬. ಸರಾಗಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸರಾಗಚಿತ್ತೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಏಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇಸು ಯಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ. ಸೋ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನಾಗಾಮೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಿರೋಧಾಸಮಙ್ಗಿತಾಯ. ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಇದಾನಿ ನಿರೋಧಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ. ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ ಪನ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ. ಇತರೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸರಾಗಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಂ ವೀತರಾಗಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾನಂ ಇತರಸೇಕ್ಖಾನಞ್ಚೇವ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಞ್ಚ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚಿತ್ತಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.