ಮಹಾವಾರೋ

೧. ಅನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೩. ಪವತ್ತಾವಿರಾಮವಸೇನಾತಿ ಅನುಸಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅವಿರಾಮವಸೇನ, ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಥಂ ಪನ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಅನುಸಯಾನಂ ಪವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗೇನೇವ…ಪೇ… ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿ.

೨೦. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಞ್ಚ ಠಾನಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ’’ತಿ. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ. ಪಕತಿಯಾ ಸಭಾವೇನ. ಸಭಾವಸಿದ್ಧಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತಾ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಪಕತಿಯಾ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪಹಾನೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ. ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹನ್ತಾನಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೇ. ಪುರಿಮನಯೇತಿ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೇ. ಓಕಾಸನ್ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಇಧ ಪನ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಚ್ಛಿಮನಯೇತಿ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೇ. ಅನೋಕಾಸತಾ ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತಾ.

ಅನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಾನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೬೬-೧೩೧. ‘‘ಸಾನುಸಯೋ, ಪಜಹತಿ, ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಕಾಮರಾಗೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ಕಾಮರಾಗಂ ಪಜಹತಿ, ಕಾಮರಾಗಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅನುಸಯಸಮಙ್ಗಿಭಾವೇನ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಧಮ್ಮೋ. ಭವವಿಸೇಸೇನ ವಾತಿ ಕೇವಲೇನ ಭವವಿಸೇಸೇನ ವಾ. ಇತರೇಸೂತಿ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾದೀಸು. ಭವಾನುಸಯವಿಸೇಸೇನ ವಾತಿ ಕಾಮಭವಾದಿಭವವಿಸಿಟ್ಠಾನುಸಯವಿಸೇಸೇನ ವಾ. ಸಾನುಸಯತಾನಿರನುಸಯತಾದಿಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಹಾನಾಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಪರಿಞ್ಞಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ನನು ಚ ಭವವಿಸೇಸೇ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ? ನ ತಂ ಅನುಸಯಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲತೋ ಅನೋಕಾಸತಾಯ ಚಾತಿ ನಾಯಂ ವಿರೋಧೋ. ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಸುಖಉಪೇಕ್ಖಾಸು ವೇದನಾಸು ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇದಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ…ಪೇ… ಅನುಸಯಾನ’’ನ್ತಿ. ಯದಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನುಸಯನೋಕಾಸೋ ಅನೋಕಾಸೋ, ತಸ್ಸ ಪನ ಸಾನುಸಯತಾದಿಹೇತು ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನಿರನುಸಯತಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಪ್ಪಹಾನಾಪರಿಞ್ಞಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪರಿಜಾನನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇಪಿ ‘‘ಅಪಾದಾನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಹೇತು. ‘‘ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನಿಮಿತ್ತಾಪಾದಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಸಾನುಸಯವಾರೇ ನಿಮಿತ್ತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಪಜಹನಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇಸು ಅಪಾದಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಪಜಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ತತೋ ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಪದಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ನ ಪಜಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ತತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ನಪ್ಪಜಹತೀ’’ತಿ. ಏವಮಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ಹೇತುಅತ್ಥೇನೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನಾತಿ ‘‘ಯತೋ ವಾ ಪನ ಮಾನಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ತತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸರೂಪತೋ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ. ತದತ್ಥೇತಿ ತಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತದತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ತದತ್ಥೇ. ‘‘ಅನುಸಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಯಂ ವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ. ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪನ್ನ-ಸದ್ದೇನ ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ. ಯಥಾ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗದೀಪಕತ್ತಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ನ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋ. ಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನ ಹಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಅನುಸಯುಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಾ’’ತಿ, ಸೋಪಿ ನ ದೋಸೋ. ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಹಿ ಅನುಸಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ, ತದೇವ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ತಥೇವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ತಂ ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯತೋ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ ಕಾಮಗಾರಾನುಸಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಕತಂ ‘‘ಯತೋ’’ತಿ. ತಥಾತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತೋ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಾ ಏವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು…ಪೇ… ಆಪನ್ನೇನಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ತೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ನಿಚ್ಛಿತಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸಭಾವತಾ ಚ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು…ಪೇ… ಅಪನೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಯೋ ಯತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋ, ಸೋ ತತೋ ಮಾನಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಯತೋ ತತೋ’’ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಸೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ…ಪೇ… ನ ನ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಭುಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಸದ್ದವಿದೂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಯತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾದಕಂ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಧ ಪನ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸಾನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಜಹನವಾರವಣ್ಣನಾ

೧೩೨-೧೯೭. ಅಪ್ಪಜಹನಸಬ್ಭಾವಾತಿ ಅಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ, ಅಪ್ಪಹೀಯಮಾನಸ್ಸ ವಾ ಸಬ್ಭಾವಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ನ ಸೋ ಮಾನಾನುಸಯಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ಪಜಹತಿ, ಯೋ ಚ ಮಾನಾನುಸಯಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ಪಜಹತಿ, ನ ಸೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ ಪಗೇವ ಪಹೀನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೋ ವಾ ಪನ ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ಸೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನ…ಪೇ… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪಹಾನಕರಣಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಪಹಾನಕಿರಿಯಾಸಮ್ಭವಮತ್ತಮೇವ, ನ ನಿರವಸೇಸಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾದೀನಂ ನಿರವಸೇಸಪಜಹನಕೇ ಅಟ್ಠಮಕಾದಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ. ಅವಸೇಸಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ನಿರವಸೇಸಪ್ಪಜಹನಕೇಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಾ. ತೇಸು ಯೇಸಂ ಏಕಚ್ಚೇ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀನಾ, ತೇಪಿ ಅಪ್ಪಜಹನಸಬ್ಭಾವೇನೇವ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ. ನ ಚ ಯಥಾವಿಜ್ಜಮಾನೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಹಾನೇನ ವಜ್ಜಿತಾ ರಹಿತಾ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ.

ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸಕದಾಗಾಮೀನಂ. ಪುನ ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಅನಾಗಾಮಿಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಅರಹನ್ತಾನಂ. ಉಭಯನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯದ್ವಯಂ. ಸೇಸಾನನ್ತಿ ‘‘ಸೇಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಾನಂ. ತೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅನುಸಯಾನಂ. ಉಭಯಾಪ್ಪಜಹನಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮರಾಗವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾಪ್ಪಜಹನಸ್ಸ. ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಯೇಸಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಪಹೀನೋ, ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಪಹೀನತಾ, ಯೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಉಭಯಪ್ಪಹೀನಂ, ತೇಸಂ ತದಪ್ಪಜಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ‘ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ. ಅಥ ಪನ ನ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ಯೇನ ಕಾರಣವಚನೇನ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಗಹಿತತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಞ್ಚ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಸಂಸಯತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ‘‘ಸೇಸಪುಗ್ಗಲಾ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಾರಣಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಕಾರಣಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ‘‘ಉಭಯಾಪ್ಪಜಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ…ಪೇ… ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನ ಪಹೀನಾಪ್ಪಹೀನವಸೇನ ಕಾರಣಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಪಹೀನಾನಂಯೇವ ಪನ ವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಂಸಯತ್ಥಸಙ್ಗಹಿತೇತಿ ಸಂಸಯತ್ಥೇನ ಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೇ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತಂ ಪನ ಪಹೀಯಮಾನತ್ತಾ ‘‘ನಪ್ಪಜಹತೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ.

ಪಜಹನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಪಹೀನವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೬೪-೨೭೪. ಫಲಟ್ಠವಸೇನೇವ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ, ನ ಮಗ್ಗಟ್ಠವಸೇನ, ಕುತೋ ಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನ. ಕಸ್ಮಾ? ಫಲಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀನಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನಂ ಅಗ್ಗಹಿತತಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ. ಪಟಿಲೋಮೇ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನಪಿ ದೇಸನಾ ಗಹಿತಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅನುಸಯಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖೇಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾನನ್ತಿ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾನಂ. ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖತಾಗ್ಗಹಣೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನ ಹಿ ತೇ ಅಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಸಮುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪರತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ ಹೋನ್ತಿ. ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿತಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾಪಾದಿತತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನ ಹಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿರಹತಂ ಆಪಾದಿತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಆಪಾದೀಯನ್ತೀತಿ. ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸನ್ತಾನಬ್ಯಾಪಾರಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಕೋಚೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತೇತಿ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ. ನ ಕೇವಲಂ ಪಹೀನವಾರೇಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಸಯ…ಪೇ… ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಆಹ.

೨೭೫-೨೯೬. ಯತ್ಥ ಅನುಸಯೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹೋ, ತತ್ಥೇವಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾಪಾದನನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸೇ ಏವ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದಿತೋ’’ತಿ ಆಹ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ಥ ನಿವಿಸಮಾನಾ ನಿವಿಸತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೩) ವತ್ವಾ ಪುನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಪಹೀಯಮಾನಾ ಪಹೀಯತಿ, ಏತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೪). ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತದೋಕಾಸತ್ತಮೇವ ಕಾಮಧಾತುಆದಿಓಕಾಸತ್ತಮೇವ ಅನುಸಯಾನಂ ದೀಪೇನ್ತಿ ಪಹೀನಾಪ್ಪಹೀನವಚನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ. ಅನೋಕಾಸೇ ತದುಭಯಾವತ್ತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನುಸಯಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಸೋ ಏವ ಪಹಾನೋಕಾಸೋತಿ ಸ್ವಾಯಂ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೋಕಾಸೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನೋಕಾಸೇ ತದುಭಯಸ್ಸ ಪಹಾನಾಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ. ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋಕಾಸೇ ಹಿ ಪಟಿಘಾನುಸಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಸೋ ‘‘ತತ್ಥ ಪಹೀನೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಅಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪನ ‘‘ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಹೀನೋ’’ತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಅನೋಕಾಸೇ ತದುಭಯಾವತ್ತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾತಿ. ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನೋಕಾಸೇತಿ ತೇನ ಕಾಮರಾಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನೋಕಾಸೇ. ‘‘ಸಾಧಾರಣಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾಸು ಪಹೀನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಸಮಾನಕಾಲೇ ಪಹೀನೋ ತತಿಯಚತುತ್ಥಮಗ್ಗವಜ್ಝತ್ತಾ ಕಾಮರಾಗಮಾನಾನುಸಯಾನಂ.

ಪಹೀನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಧಾತುವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೩೨-೩೪೦. ಅಪ್ಪಹೀನುಪ್ಪತ್ತಿರಹಭಾವಾ ಇಧ ಅನುಗಮನಸಯನಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ …ಪೇ… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಇಧಾಪಿ ಯುತ್ತಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪರಾಮಸತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ಮೂಲಟೀ. ಅನುಸಯಯಮಕ ೧). ಛ ಪಟಿಸೇಧವಚನಾನೀತಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಚುತೂಪಪಾತವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಸೇಧನವಸೇನ ವುತ್ತವಚನಾನಿ, ತತೋ ಏವ ಧಾತುವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಹಿ ಇಧ ಸತ್ತಾಪಟಿಸೇಧೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ. ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ಪನ ನ-ಕಾರೇ ನಾಯಂ ದೋಸೋ. ಇಮಂ ನಾಮ ಧಾತುಂ. ತಂಮೂಲಿಕಾಸೂತಿ ಪಟಿಸೇಧಮೂಲಿಕಾಸು. ಏವಞ್ಹೀತಿ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಯೋಜನಾಯ ಸತಿ. ನಕಾಮಧಾತುಆದೀಸು ಉಪಪತ್ತಿಕಿತ್ತನೇನೇವ ನಕಾಮಧಾತುಆದಿಗ್ಗಹಣೇನಪಿ ಧಾತುವಿಸೇಸಸ್ಸೇವ ಗಹಿತತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತು…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ. ಭಞ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ. ವಿಭಾಗೋ ಪನೇತ್ಥ ದುವಿಧೋ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಿಧಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಪುಚ್ಛಾ ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ. ಯಥಾ ಅವುತ್ತೇ ಭಙ್ಗಾಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ‘‘ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ತಯಿದಂ ‘‘ಕತಿ ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ’’ತಿ ಏತದಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ತದಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಪುಚ್ಛಾಪೇಕ್ಖಞ್ಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ.

ಧಾತುವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅನುಸಯಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಚಿತ್ತಯಮಕಂ

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧-೬೨. ಸರಾಗಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಅವಿಮುತ್ತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾರೋ, ತಾವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಕುಸಲಾದೀತಿ ಪನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವಾರೋ, ತಾವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸರಾಗಾದಿಕುಸಲಾದೀಹೀತಿ ಸರಾಗಾದೀಹಿ ಅವಿಮುತ್ತನ್ತೇಹಿ, ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಅರಣನ್ತೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಾ ವಾರಾ. ಸುದ್ಧಿಕಾತಿ ಕೇವಲಾ ಯಥಾವುತ್ತಸರಾಗಾದೀಹಿ ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಚ ಅಮಿಸ್ಸಕಾ. ತಯೋ ತಯೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಸೇನ ತಯೋ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪನ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸೋಳಸವಿಧೇ ಸರಾಗಾದಿಮಿಸ್ಸಕಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಏವ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಧಮ್ಮಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಾರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನ ನಿರನ್ತರಂ ವುತ್ತೇತಿ ಧಮ್ಮೇ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮೇ ಚ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸೋಳಸಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ನಿರನ್ತರಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಏವ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನಾತಿ ಸಂಸಜ್ಜನವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ವಿಮಿಸ್ಸನವಸೇನ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಕಾಲಾ ಚ ಕಥಂ ಸಂಸಜ್ಜೀಯನ್ತಿ. ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ವಾರಾನನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದುಪ್ಪನ್ನವಾರಾದೀನಂ. ತಂತಂನಾಮತಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಾದಉಪ್ಪನ್ನಭಾವಾಮಸನತೋ ಉಪ್ಪಾದಉಪ್ಪನ್ನವಾರೋತಿ ನಾಮಂ ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಸೇಸವಾರಾನಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂತಂನಾಮತಾ ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ.

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೬೩. ತಥಾರೂಪಸ್ಸೇವಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಏವ. ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಕ್ಖಣಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ. ‘‘ಏವಂಪಕಾರ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾಕಾರಸ್ಸ ‘‘ಏವಂಪಕಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ.

೬೫-೮೨. ದ್ವಯಮೇತನ್ತಿ ಯಂ ‘‘ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾಪಗಮೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ನಾಮ, ತದೇವ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಾದಂ ಪತ್ತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ಅನತೀತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏತಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ. ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಪನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತತ್ಥ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಪಕ್ಖಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಾ’’ತಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವಿಭತ್ತಂ. ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಭಯಸ್ಸಪಿ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ. ಇದಾನಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ಪುಗ್ಗಲವಾರೋ ಹೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಭಾವತೋ. ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಂ ಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯದಿ ಅನೇಕಚಿತ್ತವಸೇನಾಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಹಿ…ಪೇ… ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸೇಧೋ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಾದಿಸನ್ತಿ ತಥಾರೂಪಂ, ಯದವತ್ಥೋ ಉಪ್ಪನ್ನಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಾದಿಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತದವತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೮೩-೧೧೩. ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾ. ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ…ಪೇ… ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ಅಞ್ಞಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ ಸಿಯಾ. ನ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಗಹಿತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಚಿತ್ತತಾಭಾವತೋ. ತೇ ಚ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಪುಗ್ಗಲಾ. ನಿರುಜ್ಝಮಾನಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತಾತಿ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಕ್ಖಣಾ ಹುತ್ವಾ ಅತೀತಚಿತ್ತಾ. ತಥಾ ದುತಿಯತತಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಪಠಮಪಞ್ಹೋ ಅನವಸೇಸಪುಗ್ಗಲವಿಸಯತ್ತಾ ಪಟಿವಚನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ತತೋ ಏವ ದುತಿಯತತಿಯಪಞ್ಹಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುತ್ಥೋ ಪನ ಪಞ್ಹೋ ಏವಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ತಥಾ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚಿತ್ತವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವವತ್ಥಾನತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತೋ, ‘‘ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಅತೀತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತೋ ವುತ್ತೋ.

ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು. ಪುರಿಮಸ್ಸಾತಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ. ‘‘ನೋ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಮಾದಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋತಿ ದುತಿಯಪಞ್ಹಾದೀಸು ವುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಖಣವೀತಿಕ್ಕಮಾವೀತಿಕ್ಕಮದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ಯಥಾರಹಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರೇ. ಪುಗ್ಗಲವಿಸಿಟ್ಠಂ ಚಿತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯದಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಧಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾ. ಅಥಾಪಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಧಾನಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ. ಉಭಯಥಾಪಿ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಅನವಸೇಸಪುಗ್ಗಲವಿಸಯತ್ತಾ. ತಥಾ ಪನ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಸ್ಮಾ ನಿರೋಧಕ್ಖಣ…ಪೇ… ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ಖಣಂ ನಿರೋಧಕ್ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೧೪-೧೧೬. ಸರಾಗಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸರಾಗಚಿತ್ತೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಏಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇಸು ಯಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ. ಸೋ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನಾಗಾಮೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಿರೋಧಾಸಮಙ್ಗಿತಾಯ. ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಇದಾನಿ ನಿರೋಧಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ. ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ ಪನ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ. ಇತರೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸರಾಗಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಂ ವೀತರಾಗಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾನಂ ಇತರಸೇಕ್ಖಾನಞ್ಚೇವ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಞ್ಚ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚಿತ್ತಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಧಮ್ಮಯಮಕಂ