೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧-೯. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಅವಯವಪದೇಹಿ ವುತ್ತೋ ಏಕದೇಸೋ ಸಕಲೋ ವಾ ಸಮುದಾಯಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ, ಸಮುದಾಯಪದೇಹಿ ಪನ ವುತ್ತೋ ಏಕನ್ತೇನ ಅವಯವಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ. ಏತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥವಣ್ಣನಾನಯದಸ್ಸನತಾಯ ಸಬ್ಬಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರಾದೀಸು ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ಥೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೦-೧೭. ವಾಯನಂ ಸವಿಸಯಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತನಂ, ತಯಿದಂ ಯಥಾ ಗನ್ಧಾಯತನೇ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಸೀಲಾದೀಸುಪೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೀಲಗನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೀಲಾದಿಯೇವ ಗನ್ಧೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸೀಲಗನ್ಧೋ…ಪೇ… ನಾಮಾನೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸವಿಸಯಬ್ಯಾಪನಂ ತತ್ಥ ಪಸಟಭಾವೋ ಪಾಕಟಭಾವೋ ವಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಸಾರಣಟ್ಠೇನ ಪಾಕಟಭಾವಟ್ಠೇನ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಸೂಚನಂ ವಾ ವಾಯನಂ. ‘‘ದೇವಕಾಯಾ ಸಮಾಗತಾ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೨; ಸಂ. ನಿ. ೧.೩೭), ಪಣ್ಣತ್ತಿಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೦೮) ಸಮೂಹಪಞ್ಞತ್ತೀಸುಪಿ ಕಾಯಧಮ್ಮಸದ್ದಾ ಆಗತಾತಿ ‘‘ಸಸಭಾವ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇತಿ. ಕಾಯವಚನೇನ…ಪೇ… ನತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ‘‘ನ ಧಮ್ಮೋ ನಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ವಿನಿವತ್ತವಿಸೇಸಸಬ್ಬಸಭಾವಧಮ್ಮವಾಚಕತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಧಮ್ಮಾಯತನಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮವಿಸೇಸವಾಚಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೮-೨೧. ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪವತ್ತಿವಾರೇ. ಪುಚ್ಛಾಮತ್ತಲಾಭೇನಾತಿ ಮೋಘಪುಚ್ಛಾಭಾವಮಾಹ. ಏಕೇಕನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಏಕೇಕಂ. ಪಞ್ಚಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಗನ್ಧಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಪಞ್ಚ. ಪುಚ್ಛಾಮತ್ತಲಾಭೇನ ಸಙ್ಗಹಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಹಾಪೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ವಕ್ಖತಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಮತ್ಥೇತಿ.
ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಂ ವಿಸೇಸನಿವಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತೀತಿ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪುಗ್ಗಲವಾರಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಪನ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾಯ ಅಬ್ಯಾಪಿತತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಸದಿಸಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಓಕಾಸವಾರೇ ಪನ…ಪೇ… ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ದುತಿಯಂ. ಪುಗ್ಗಲವಾರೇಪೀತಿ ಯತ್ಥ ಸದಿಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ, ಪಗೇವ ಓಕಾಸವಾರೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿರತ್ತಕಾಮಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಿರತ್ತೋ ಕಾಮೋ ಏತೇನಾತಿ ವಿರತ್ತಕಾಮಂ, ರೂಪಾವಚರಕಮ್ಮಂ, ತತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ. ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಏವ ಬೀಜಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಬೀಜಂ, ತಸ್ಸ. ‘‘ಏವಂಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಏಕನ್ತತೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾನಿದಾನಕಮ್ಮಹೇತುಕಾನಿ ಘಾನಾದೀನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಗನ್ಧಾದಯೋ ಚ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ.
‘‘ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಚೋದಕೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪುನ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತಾನಿ ಯಮಕಾನಿ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ತತ್ಥ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನ ‘‘ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಅಘಾನಕಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಯಮಕಾನಿ ಯಥಾ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ, ತಥಾ ಇಧ ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನ ತಾನಿ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಯಮಕಾನಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಘಾನಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನೀತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಉಭಯೇಸಂ ವಿಸುಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಏಕಜ್ಝಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾ ಪಾಳಿಅನಾರುಳ್ಹತಾಯ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೂಲಗ್ಗಹಣಂ ಕಿಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನೇವ, ನ ಪನ ತೇಸಂ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬೇಹಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯೇಭುಯ್ಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.
ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಯಥಾವುತ್ತವಚನಸ್ಸೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವಾನುಜಾನನಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಆಕಡ್ಢತಿ. ಸಾತಿ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾ. ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಘಾನಾಯತನಯಮಕೇನೇವ. ತಂಸೇಸಾನೀತಿ ತೇನ ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕಕಾಯಾಯತನಯಮಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸೇಸಾನಿ. ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾ ಅನಾರುಳ್ಹಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅನಾರುಳ್ಹಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಅನುಕಡ್ಢೀಯತಿ, ನ ‘‘ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾತಿ…ಪೇ… ಸಮಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಕಾರಣಸಾಮಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇಸು ಪವತ್ತಮಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಹಚಾರಿತಾಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ‘‘ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇಸು ಚ ಪವತ್ತಮಾನಾನ’’ನ್ತಿ. ಇತರಾನಿ ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕಾನಿ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಯಮಕಾನಿ ದ್ವೇ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯನ್ತಿ, ಘಾನಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಚ ಯಮಕೇಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇಸು ಇತರದ್ವಯಮೂಲಕಾನಿ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಮೂಲಕಾನಿ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪವಿಸೇಸತ್ತಾ ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಕಾಯಾಯತನಯಮಕೇ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಅಪ್ಪವಿಸೇಸೋ, ಇತರವಸೇನ ಅವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ರೂಪಾಯತನಮನಾಯತನೇಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಇದಂ ರೂಪಾಯತನಮೂಲಕಮನಾಯತನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾಯತನ…ಪೇ… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ರೂಪಾಯತನಮೂಲಕೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಯಮಕಾನನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಮೂಲಕಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಯಮಕಾನಂ. ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾನನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಯಮಕಾನಂಯೇವ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾನಂ. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಸರೂಪಕಾನಂ ಅಚಿತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ. ಆದಿಪುಚ್ಛಾನನ್ತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಯಮಕಾನಂ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾನಂ.
ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹೀತಿ ಇದಂ ಅವಿಸೇಸವಚನಮ್ಪಿ ಯೇಸು ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ತದಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗನ್ಧರಸ…ಪೇ… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಉದ್ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇಸು ಉದ್ದೇಸಾನುರೂಪಂ ಲಬ್ಭಮಾನವಿಸೇಸಕಥನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ಯೋ ತತ್ಥ ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಉದ್ದೇಸಾನುರೂಪಗುಣೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ಅಕಥನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನೇವ ಅಲಬ್ಭಮಾನತಾದಸ್ಸನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ.
ಚಕ್ಖುವಿಕಲಸೋತವಿಕಲಾ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಕಲೋಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸೋ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಜಚ್ಚನ್ಧಮ್ಪಿ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ. ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಮೇವ ಓಪಪಾತಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಏವ-ಸದ್ದೋತಿ ತಸ್ಸ ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅನಿಯತತ್ತಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇನ ಜಚ್ಚನ್ಧಬಧಿರಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತತಾ ನ ನಿವಾರಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ.
೨೨-೨೫೪. ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ಯಾವತಾ ‘‘ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಓಕಾಸೋಯೇವ ಆಮಟ್ಠೋತಿ. ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಕಾರಣವಿಭಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನೇವ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತಂ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ‘‘ನನೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಭಾವಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತದವತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಭವಾವತ್ಥಸ್ಸ. ಭವಿಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಭಾವಿನೋ. ಪಟಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತ್ತಾ.
ಅಥ ಕಸ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯದಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ವುತ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅಥ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಪಟಿಲೋಮೇ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ರೂಪಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ನನು ಇದಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿರುದ್ಧನ್ತಿ? ನನೂತಿಆದಿನಾಪಿ ಚೋದಕೋ ತಮೇವ ವಿರೋಧಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ನೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ’’ತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರೋ. ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಪವತ್ತಮಾನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ. ಅನಾಗತಭಾವೇನ ಅವಚನತೋತಿ ಭಾವೀಭಾವೇನ ಅವತ್ತಬ್ಬತೋ ಆರದ್ಧುಪ್ಪಾದಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಭವನ್ತರೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ನ ಪನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಪಾಠನ್ತರೇನ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ.
ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಯೇಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಂತಂಆಯತನನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮೇನ ಅವಸ್ಸಂಭಾವೀಆಯತನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ, ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಾ, ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ರೂಪಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಾದ್ವಯವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಆಯತನಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಜಾತಿಭಾವತೋ ಸುಟ್ಠು ಉಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ. ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅರೂಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನಕಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಇದಮ್ಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ.
ಯಂ ಪನ ಅಘಾನಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಘಾನಾಯತನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ಘಾನಾಯತನಾನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಥಂ ಪನೀದಿಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೋ ಏವ ಇಧ ಅಘಾನಕೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಕಥಮಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೋದನಾಯ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಚನತ್ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನೇ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋಯೇವಾತಿ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆಯತನಯಮಕೇ. ಯಥಾದಸ್ಸಿತಾಸೂತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋತಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ರೂಪಾಯತನಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ದಸ್ಸಿತಪ್ಪಕಾರಾಸು ಪುಚ್ಛಾಸು. ಆಮನ್ತಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಏತಾಸು ಪುಚ್ಛಾಸು ಕಸ್ಮಾ ಪಟಿವಚನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಕತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋತಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿಕೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ. ಏಕದೇಸೇ ಸಂಸಯತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೇನಾತಿ ಏಕದೇಸೇ ಸಂಸಯಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥಪಟಿಯೋಗಭೂತಸಂಸಯತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿವಚನಸ್ಸ ಅಕರಣತೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಕತ್ತಬ್ಬತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಅವತ್ತಬ್ಬತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೇಹಿ ನ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ.
ಯದಿ ಸಿಯಾತಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇಪಿ ಅತ್ಥೇ ಯದಿ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಿಯಾ, ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ ನ ಸಿಯಾ ಅನೋಕಾಸಭಾವತೋ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಾನಂ, ಅರೂಪೇ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ, ಯೇ ಚ ಅರೂಪಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಸೋತಾಯತನಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಚಕ್ಖಾಯತನಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ, ತಥಾ ‘‘ರೂಪಾವಚರೇ ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಾನಂ, ಅರೂಪಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಞ್ಚ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ರೂಪಾಯತನಞ್ಚ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ತತ್ಥ ವಿಭಾಗವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಪಾಠಸೇಸೋ. ಅಥ ಕಸ್ಮಾತಿ ಯದಿ ಅಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೇ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ನ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೇ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿ ನತ್ಥೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೇ ನ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ತಂ ನ, ಅಞ್ಞಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ತದತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.
‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಯಥಾ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರೋಧೋ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಏಕಸನ್ತಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅನಾಗತವಾರೇ. ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಏವ ವಸೇನ ಸೋ ನಿರೋಧೋ ತಥಾ ಅನಾಗತಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ, ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ನಿರೋಧೋ ಉಪಪನ್ನಾನಂ ವಸೇನ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸೇವ ಯಥಾಪವತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಜಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಏವ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣತೋ ಉದ್ಧಂ ನಿರೋಧೋ ಆರದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಭೇದೇ ಸತಿಪಿ ಕಾಲಭೇದಾಮಸನಸ್ಸ ಕಾರಣೇ ಸತಿಪಿ. ಅನಾಗತಕಾಲಾಮಸನವಸೇನೇವ ನಿರೋಧಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನದ್ವಯಂ ಉಪಪನ್ನಮೇವ ಯುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ. ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಸೇನ ನಿರೋಧಸ್ಸೇವ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ಅರಹತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.
ಯದಿ ಉಪಪತ್ತಿಅನನ್ತರಂ ನಿರೋಧೋ ಆರದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಚುತಿಯಾ ನಿರೋಧವಚನನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತನ್ನಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಪನ ಚುತಿಯಾ ನಿರೋಧವಚನ’’ನ್ತಿ. ತನ್ನಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋತಿ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ. ಪವತ್ತೇತಿಆದಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣಂ. ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ. ವಕ್ಖತೀತಿಆದಿಪಿ ಪವತ್ತೇ ನಿರೋಧಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಚುತಿನಿರೋಧಸ್ಸೇವ ಗಹಿತತಾಯ ಕಾರಣವಚನಂ. ತೇನಾತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಾಠನ್ತರವಚನೇನ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕೇ ಆಯತನಯಮಕೇ. ಯದಿ ಪವತ್ತೇ ನಿರುದ್ಧಸ್ಸಪಿ ಚುತಿಯಾ ಏವ ನಿರೋಧೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ‘‘ಸಚಕ್ಖುಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿಆದೀಸು ಚ ಪಟಿಲದ್ಧಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ. ತೇತಿ ಅರೂಪೇ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾ. ಅಚಕ್ಖುಕವಚನಞ್ಚ ಸಾವಸೇಸನ್ತಿ ಯೋಜನಾ.
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಆಯತನಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೪. ಧಾತುಯಮಕಂ
೧-೧೯. ಸದ್ದಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಯಾನಿ ಚಕ್ಖುಧಾತಾದಿಮೂಲಕೇಸು ಸದ್ದಯಮಕಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಚ ಸದ್ದಧಾತುಮೂಲಕಾನಿ, ತಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ತಾನಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಾನಿ ವಿಯ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏತೇನೇವ ಆಯತನಯಮಕೇಪಿ ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಸದ್ದಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧಾನಂ ಯಮಕಾನಂ ಅಲಬ್ಭಮಾನತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.
ಧಾತುಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೫. ಸಚ್ಚಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೦-೨೬. ಸೋತಿ ದುಕ್ಖಸದ್ದೋ. ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖದುಕ್ಖಾಧಿಟ್ಠಾನೇಸು. ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಪದನ್ತರಾನಪೇಕ್ಖೋ. ತೇನಾತಿ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖದುಕ್ಖಪದಗ್ಗಹಣತೋ. ತಸ್ಮಿಂ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖೇ ವಿಸಯಭೂತೇ. ಏಸ ದುಕ್ಖಸದ್ದೋ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮೋ ದುಕ್ಖಸದ್ದೋ. ತಞ್ಚ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ. ‘‘ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖಮೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ನಯಿದಂ ಅವಧಾರಣಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಮೇವಾತಿ ಪನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕನ್ತೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಮೇವಾ’’ತಿ. ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತೇಸು ಸಮುದಯೇಸು ಕೋಚಿ ಫಲಧಮ್ಮೇಸು ನತ್ಥೀತಿ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ಪಞ್ಚಧಾ ವುತ್ತೇಸು ಸಮುದಯೇಸು ಏಕೋಪಿ ಫಲಸಭಾವೇಸು ನತ್ಥಿ, ಫಲಸಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಫಲಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ. ಮಗ್ಗಸದ್ದೋ ಚ ಫಲಙ್ಗೇಸೂತಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಙ್ಗೇಸು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀಸು ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೪೯೨, ೪೯೫) ಆಗತೋ ಮಗ್ಗಸದ್ದೋ ಮಗ್ಗಫಲತ್ತಾ ಪವತ್ತತಿ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಸಬ್ಭಾವಾ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚದೇಸನಾಯ ಪಭವಾದಿಸಭಾವಾ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯಾದಿಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ಅಪ್ಪಭವಾದಿಸಭಾವಾ, ತಸ್ಮಾ. ಏತ್ಥ ಚ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಅಸಚ್ಚಸಭಾವೇ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಚ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ಫಲಧಮ್ಮೇ ಏವ ಉದ್ಧರಿ. ನನು ಚ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಚ್ಚಸಭಾವಾತಿ ತೇಪಿ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ? ನ, ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಗತಿಕತ್ತಾ. ‘‘ಫಲಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ತೇಸಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.
ಪದಸೋಧನೇನ…ಪೇ… ಇಧ ಗಹಿತಾತಿ ಏತೇನ ಅಸಚ್ಚಸಭಾವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಕರಣೇನ ನಿವತ್ತಿತತಂ ಆಹ. ತೇಸನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ. ತಬ್ಬಿಸೇಸನಯೋಗವಿಸೇಸನ್ತಿ ತೇನ ದುಕ್ಖಾದಿವಿಸೇಸನಯೋಗೇನ ವಿಸಿಟ್ಠತಂ. ಸಚ್ಚವಿಸೇಸನಭಾವೇನೇವ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾದಿಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕನ್ತಸಚ್ಚತ್ತಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥಾತಿ ಯಥಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚಯಮಕೇ ಸುದ್ಧಸಚ್ಚವಾರೇ ಸಚ್ಚವಿಸೇಸನಭೂತಾ ಏವ ದುಕ್ಖಾದಯೋ ಗಹಿತಾ. ಏವಂ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸುಪೀತಿ ನ ಸುದ್ಧಸಚ್ಚವಾರೇ ಏವ ಅಯಂ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪದಸೋಧನವಾರೇ ತಂಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೇ ಚ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮುದಾಯಪದಾನಂಯೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಸುದ್ಧಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಾರೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಚೇತ್ಥಾಪಿ ಸುದ್ಧವಾರೇ ಏವ ಅಯಂ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಯದಿ ಸುದ್ಧಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಾರೇಸು ಖನ್ಧಾದಿವಿಸೇಸನಭೂತಾನಮೇವ ರೂಪಾದೀನಂ ಗಹಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದಿವಿಸೇಸನತೋ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ರೂಪಾದೀನಂ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಪುರಿಮೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ, ಯುತ್ತಿತೋ ಪಾಠೋವ ಬಲವಾತಿ.
ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೭-೧೬೪. ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾ ಯಾವ ದುಕ್ಖಸಮತಿಕ್ಕಮನತ್ಥಾತಿ ಸಪ್ಪದೇಸಂ ಪವತ್ತಾಪಿ ಸಾ ತದತ್ಥಾವಹಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಆಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅರಿಯತ್ತಾ…ಪೇ… ಕತ್ವಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಅನ್ತಿಮಭವೇ ಠಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಖವಿಚಾರತ್ತಾ, ನ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಅನ್ತಿಮಭವಿಕಾ ಉದ್ಧಂಸೋತವಚನತೋ. ‘‘ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾ. ಅವಿಸೇಸೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಭಾವೇನೇವ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಯಸ್ಮಾ ನಿಚ್ಛಯರೂಪೇನ ಗಹಿತೋ, ನಿಚ್ಛಿತಸ್ಸೇವ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತೇಸ್ವೇವ…ಪೇ… ಉಪಪನ್ನಮೇವಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ತೇಸ್ವೇವ ಕೇಚಿ ದಸ್ಸೀಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸುಪ್ಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿನೋತಿ ದುಕ್ಖಕೋಟ್ಠಾಸುಪ್ಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿನೋ. ತೇಸೂತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತೇಸು. ಮಗ್ಗಫಲುಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗೀಸೂತಿ ಮಗ್ಗಫಲುಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗೀನಂ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ.
ಏತ್ಥ ಚಾತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದವೋಮಿಸ್ಸಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಅನಾದರೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಕತ್ಥಚಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದವೋಮಿಸ್ಸೇಪಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ತಂರಹಿತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದರಹಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾವೋಮಿಸ್ಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ‘‘ತಂರಹಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಂಸಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸಹಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇಸನ್ತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ, ಪವತ್ತಿಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಪವತ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸುಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ನ ಗಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪನ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪಠಮಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಗಹಿತತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಏವ. ತಥಾ ನಿರೋಧೋ ಚಾತಿ ಯಥಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಠಮಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಗಹಿತೋ, ಪವತ್ತಿಯಂ ಪನ ಸೋ ದ್ವೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ನ ಗಹಿತೋ, ತಥಾ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ನಿರೋಧೋಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೮೮) ನಿರೋಧವಾರೇ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಯಮಕೇ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಯಮಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ಏವಮೇವ ತತ್ಥಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ.
ಏವಞ್ಚ ಸತೀತಿ ಏವಂ ಖಣವಸೇನ ಓಕಾಸಗ್ಗಹಣೇ ಸತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅನನುಜಾನನವಸೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇತಿ ಏತಸ್ಸ ಯಮಕಪದಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ. ‘‘ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ಅರಹನ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೭೧) ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ ವಿರೋಧೋ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ ಭಾವಿನೋ ಸಮುದಯಪಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಆಧಾರೋ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಓಕಾಸೋ, ತಸ್ಮಾ. ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೋ ಹೇಸಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೋ ಏಸ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತೇಸಂ ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಓಕಾಸವಸೇನ ತತ್ಥ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯದಿ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೇ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಓಕಾಸವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ನ ಖಣವಸೇನ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಓಕಾಸಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತತ್ಥ…ಪೇ… ಸೋ ಏವಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಓಕಾಸವಾರೇ. ಪುಗ್ಗಲವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಸಙ್ಖಾತವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಯತ್ಥ ತೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಓಕಾಸೇ ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ.
ಕೇಚೀತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಜರೂಪಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತ್ತಾತಿ ಕಾರಣಂ ವದತಿ. ಅಪರೇ ‘‘ಅರೂಪೇತಿ ಇಮಂ ಪುರಿಮಾಪೇಕ್ಖಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ಪವತ್ತಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಅರೂಪಭವವಸೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ನೋ’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಚಿತ್ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾವ ಗಹಿತೋತಿ ಇದಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಧಿಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಯತ್ಥ ಪನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಿಚ್ಛಯೋ, ತತ್ಥೇವ ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಿಚ್ಛಯೇನಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತೇನ ಚ ವಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾಧಾರಂ ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ. ಅಪಿಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇಪಿ ನ ಸಬ್ಬೋ ರೂಪುಪ್ಪಾದೋ ಏಕನ್ತೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾಧೀನೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿನಾಪಿ ತತ್ಥ ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಜರೂಪಮೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಇತರಂ, ಇತರಂ ಪನ ತಸ್ಸ ತೀಸುಪಿ ಖಣೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ ಅವಿಭತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಸಿಯಾಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ ಪಠಮವಾರೇ, ದುತಿಯವಾರೇ ಪನ ವಿಭಜನಾ ಏವ ಸಾತಿ ನಾಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಪಠಮವಾರೇಪಿ ವಾ ನಾಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಏಸಾ ಹಿ ಯಮಕಸ್ಸ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಯೋಜನಾ.
ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಠಮಂ ಭವಙ್ಗಂ, ದುತಿಯಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಭವನಿಕನ್ತಿಯಾ ಆವಜ್ಜನಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ವಿಸದಿಸತ್ತಾ ‘‘ದುತಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪುಬ್ಬೇ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅಪರೇ. ಭವನಿಕನ್ತಿಯಾ ಪನ ಸಹಜಾತಂ ಪಠಮಂ ಚಿತ್ತಂ ಇಧ ದುತಿಯಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೇನ ಸಮಾನಜಾತಿಕತ್ತಾ ಏಕನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥೇವಾತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ. ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತದುತಿಯಚಿತ್ತೇನ ಚ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತಾಯ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಏವ. ಯಥಾವುತ್ತಾತಿ ದುತಿಯಾಕುಸಲಚಿತ್ತತೋ ಪುರಿಮಸಬ್ಬಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ಇತರಭಾವಾಭಾವತೋ. ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಠನ್ತರೇನ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇತಿ ಚತುವೋಕಾರಾ. ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಇತರೇಸ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸನೇನ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ. ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾ ವಿಯ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾತಿ ದುತಿಯಚಿತ್ತಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಭಾವೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಯಥಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಸಙ್ಖಾತಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಚತುವೋಕಾರಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ನ ಹಿ ಸನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ.
‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥಾ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಾ ಆಧೇಯ್ಯಾಧಾರಭಾವೇನ ಅಪೇಕ್ಖಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಗಹಿತಾ’’ತಿ. ಕಾಮಾವಚರೇ…ಪೇ… ಉಪಪನ್ನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರೇ ಅಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ ರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪನ್ನಾ, ರೂಪಾವಚರೇ ಅಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪನ್ನಾ, ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಕಾಮಾವಚರೇ ಅಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪನ್ನಾತಿ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಉಪಪನ್ನೋಕಾಸೇ. ಅಭಿಸಮಯೋತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾಭಿಸಮಯೋ ಯಾವ ಉಪಪನ್ನೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಾವ ತೇ ತತ್ಥ ಉಪಪನ್ನಪುಗ್ಗಲಾ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅಭಿಸಮೇತಾವೀನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇ ದುತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ ನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಿಂ ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಯಮಕೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಾನಗತಿಕಾತಿ ವಿಸುಂ ನ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ, ತಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಅನಭಿಸಮೇತಾವೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ‘‘ಅನಭಿಸಮೇತಾವೀನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಪದೇನ ಗಹಿತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿರಹೇ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇ ತತ್ಥ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ಯೇ ಅನಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ, ತೇಸು ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರೇಸು ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತತ್ಥ ಅನಭಿಸಮೇತಾವಿನೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥ ನೇಸಂ ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬಕಾಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ.
ಏತೇನಾತಿ ಏತೇನ ವಚನೇನ. ವೋದಾನಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ. ತತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತವೋದಾನಚಿತ್ತತೋ ಪುರಿಮತರಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ, ಅನುಲೋಮಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ, ಅವಸಿಟ್ಠವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಾದಿಸಮಙ್ಗಿನೋಪಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾವ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮತಣ್ಹಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ, ತಾವ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ.
ಪಟಿಸನ್ಧಿಚುತಿಚಿತ್ತಾನಂ ಭಙ್ಗುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಹಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದೀನಂ ನುಪ್ಪಾದಾದೀಸು ಸಮಾನಗತಿಕಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸ್ಸ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ದ್ವೀಸುಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಭಾವಿನೋ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಪವತ್ತೇಸು ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು. ನ ವಿಸೇಸಿತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಚ ಸತಿಪಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸ್ಸಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸೇವ ಅಭಜನತೋ ಕೋಟ್ಠಾಸದ್ವಯಸಮ್ಭವಾಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ‘‘ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಫಲಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಮಗ್ಗಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತಾನಿ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಫಲಾನಿ ಮಜ್ಝೇ ಚ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನಿರನ್ತರಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಅವೋಕಿಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ಯಾ ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನ್ತರನ್ತರಾ…ಪೇ… ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ. ‘‘ಅರೂಪೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತೇ ಕಥಮಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇನಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತೇನ ಅಪವಾದವಿಸಯಪರಿಯಾಯೇನ ಉಪಸಗ್ಗಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೀತಿ ಲೋಕಸಿದ್ಧೋಯಂ ಞಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೩. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೬೫-೧೭೦. ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚಯಮಕೇ ಏವ. ಅಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅ-ಕಾರೋ ನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾಭಾವವಚನೋ, ನಾಪಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪಟಿಪಕ್ಖವಚನೋ, ಅಥ ಖೋ ತದಞ್ಞವಚನೋತಿ ಯಥಾರಹಂ ಸಚ್ಚೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಪಹಾತಬ್ಬತಾದೀನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನೇ ಆಪನ್ನೇಯೇವ ಸಮಯವಾರೋ ದಸ್ಸನಪರೋ, ಯೇಸಞ್ಚ ನ ದಸ್ಸನಪರೋ, ತೇಸು ಕೇಸುಚಿ ಸಚ್ಚೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಾನಂ ಅಯಂ ವಾರೋ ನ ದಸ್ಸನಪರೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಚ್ಛಿಕರಣ…ಪೇ… ದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಮುದಯೇ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವ ವುತ್ತಾ, ನ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಯುತ್ತಂ ತಾವೇತಂ ಸಮುದಯಸ್ಸಪಿ ತೀರೇತಬ್ಬಸಭಾವತ್ತಾ, ‘‘ದುಕ್ಖೇ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾವ ವುತ್ತಾ, ನ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ದುಕ್ಖಂ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ? ಸಮುದಯಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ಸಙ್ಗಹಣತೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ವಾ ಅಸಙ್ಕರತೋವ ಗಹೇತ್ವಾ ಭೂತಕಥನಮೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉಭಯತ್ಥಾತಿ ದುಕ್ಖೇ ಸಮುದಯೇ ಚ ವುತ್ತಾ. ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಂ ಸಾಧಾರಣಾತಿ. ಏವಂ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಭೇದಭಿನ್ನಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪರಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಕಾಲೇ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಏವ ಲಬ್ಭತಿ ಏಕಞಾಣಕಿಚ್ಚತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಸಚ್ಚಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೬. ಸಙ್ಖಾರಯಮಕಂ
೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ಸತಿಪಿ ಕುಸಲಮೂಲಾದೀನಮ್ಪಿ ವಿಭತ್ತಭಾವೇ ಖನ್ಧಾದಿವಿಭಾಗೋ ತತೋ ಸಾತಿಸಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಖನ್ಧಾದಯೋ ವಿಯ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಭೂವಾದಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ನಿಸಾಮೇನ್ತೇಹಿ. ಹೇತುಅತ್ಥೋ ವಾ ಏತ್ಥ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಅವಿಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿಪಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇಪಿ ಹೇತುಫಲಭಾವೋಯೇವ ಇಚ್ಛಿತೋ, ಸಾಮಿವಚನರೂಪಾವಿಭೂತೋ ಪನ ಅತ್ಥೇವ ಅತ್ಥಭೇದೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ…ಪೇ… ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ಪನಾತಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೋ.
೨-೭. ಸುದ್ಧಿಕಏಕೇಕಪದವಸೇನಾತಿ ‘‘ಕಾಯೋ ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ಪದೇಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಏಕೇಕಪದವಸೇನ. ಅತ್ಥಾಭಾವತೋತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಾಭಾವತೋ. ಅಞ್ಞಥಾ ಕರಜಕಾಯಾದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥೇವ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪದಸೋಧನ…ಪೇ… ಅವಚನೀಯತ್ತಾ’’ತಿ. ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಅತ್ಥಾಭಾವಂ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಉಭಯತ್ಥ ಸಮಾನೇ ಸಮಾಸಪದಭಾವೇ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಇಧ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ಭಿನ್ನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದಾನಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನೀತಿ ಪದದ್ವಯಾಧಿಟ್ಠಾನೋ ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಇಧ ಪನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಿಪದಾನಿ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣಾನೀತಿ ತಥಾರೂಪೋ ಅತ್ಥೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಾಭಾವತೋ’’ತಿ.
ವಿಸುಂ ಅದೀಪೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಹ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಂ ಅಜೋತೇತ್ವಾ ಏಕಂ ಅತ್ಥಂ ಯದಿ ದೀಪೇತೀತಿ ಪರಿಕಪ್ಪವಸೇನ ವದತಿ. ತೇನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ. ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖಾರತ್ಥೇವ ವತ್ತಮಾನೋ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಖನ್ಧತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ವಿಯ ರೂಪಸದ್ದೇನ ಕಾಯಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದಾನಂ ಪನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತೇ ನ ಕೇವಲಂ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋಯೇವ ಸಙ್ಖಾರತ್ಥೇ ವತ್ತತಿ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಯಸದ್ದೋಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಕಾಯಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಬ್ಯಧಿಕರಣೇನ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತಾ ಅತ್ಥೇವಾತಿ.
ಇಮಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸಾತಿ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರಸ್ಸ. ಪದಸೋಧನೇನ ದಸ್ಸಿತಾನನ್ತಿ ಏತ್ತಕೇವ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ತತ್ಥ ದಸ್ಸಿತಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸುದ್ಧಕಾಯಾದೀನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ತಂನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಮೇವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಕಾಯಾದಿಪದೇಹಿ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಸುದ್ಧಕಾಯಾದಿಪದೇಹಿ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಇಧ ಪನಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ. ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರಮೇವೇತ್ಥ ಅನನುಜಾನನ್ತೋ ಸಕಲಸಙ್ಖಾರಯಮಕವಿಸಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಧ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಯಮಕೇ’’ತಿ. ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಚೇತನಾಕಾಯಅಭಿಸಙ್ಖರಣಸಙ್ಖಾರಾದಿ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಗ್ಗಹೋ. ಯದಿ ‘‘ಕಾಯೋ ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರತಂಮೂಲಚಕ್ಕವಾರಾ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ ಇಧ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪವತ್ತಿವಾರಮೇವ ಅನಾರಭಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಸೋಧನವಾರತಂಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಸಂಸಯೋ ಹೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದವಚನೀಯತಾಸಾಮಞ್ಞತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಿಪದಾನಂ ಬ್ಯಧಿಕರಣಭಾವತೋ ಚ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇಹಿ…ಪೇ… ದಸ್ಸಿತಾಯಾ’’ತಿ.
ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೯. ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಚ ಓಕಾಸತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾಯ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತಾಯ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಝಾನಸ್ಸ ಓಕಾಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಭೂಮಿ ಪನ ಯದಗ್ಗೇನ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಓಕಾಸೋ, ತದಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಮ್ಪಿ ಓಕಾಸೋ. ‘‘ದುತಿಯೇ ಝಾನೇ ತತಿಯೇ ಝಾನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಝಾನಂ, ‘‘ಕಾಮಾವಚರೇ ರೂಪಾವಚರೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಭೂಮಿ ಚ ವಿಸುಂ ಓಕಾಸಭಾವೇನ ಗಹಿತಾ. ಇತೀತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೋ, ಯಸ್ಮಾ ಝಾನಮ್ಪಿ ಓಕಾಸಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ಚ ಓಕಾಸವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಗ್ಗಹಣೇತಿ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ಚ ಯದಾ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಓಕಾಸಭಾವೇನ ಗಯ್ಹತಿ, ತದಾ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಓಕಾಸಾನಂ ವಸೇನ ಗಯ್ಹನಂ ಹೋತೀತಿ ಯತ್ಥ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಯಞ್ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಝಾನಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭೂಮಿಝಾನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಓಕಾಸಾನಂ ವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ಕಥನಂ ಹೋತೀತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏತದೇವ, ತಸ್ಮಾ. ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನೋಕಾಸವಸೇನಾತಿ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಸಙ್ಖಾತಓಕಾಸವಸೇನ ಗಹಿತಾ. ಕಥಂ? ‘‘ವಿನಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಏವಂ ಗಹಿತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಕೇನ? ತೇನೇವ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರರಹಿತಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.
ಪಠಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಝಾನೋಕಾಸವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲದಸ್ಸನಂ ಕತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುನ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಭೂಮಿಓಕಾಸವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾನನ್ತಿ ಝಾನಭೂಮಿಓಕಾಸಭೇದೇನ ದುವಿಧಾನಂ. ತೇಸನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ. ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಸಾಧಾರಣವಚನಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಅವಚ್ಛೇದಕಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಇದನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಸೇಸ…ಪೇ… ಖಣೇ’’ತಿ. ತೇನ ವಿಸೇಸನೇನ. ಕಾಮಾವಚರಾನಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ. ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಾನಂ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಮಾವಚರಾನಮ್ಪೀತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ. ಕೀದಿಸಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗಬ್ಭಗತಾದೀನ’’ನ್ತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉದಕನಿಮುಗ್ಗವಿಸಞ್ಞಿಭೂತಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ನ ಮತಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪನ್ನನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾ. ತೇ ಹಿ ಅಕಾಮಾವಚರತಾಯ ವಿಯ ರೂಪಾರೂಪಭವಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾವ ನಿವತ್ತಿತಾ. ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾಭಾವಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ. ನಿದಸ್ಸಿತಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ತಬ್ಬಿರಹಿತಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಠಮಜ್ಝಾನೋಕಾಸಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಿರಹವಿಸಿಟ್ಠಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಪಠಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗೀನಂ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾನಂ ಗಹಣಂ, ದುತಿಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಗಬ್ಭಗತಾದೀನಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಝಾನೋಕಾಸಭೂಮಿಓಕಾಸವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಉಪಾಯೇನ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾಸು.
೨೧. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭೂಮಿಯಾ ಝಾನಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಅಞ್ಞತ್ಥಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭೂಮಿಯಾ ಝಾನಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಚ ಅನಿಟ್ಠಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಅನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭೂಮೀನಂ ಓಕಾಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಗ್ಗಹಿತತಾಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ. ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಹಿ ಝಾನಂ ಗಯ್ಹತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭೂಮಿಯಾ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಸತಿ ಝಾನೋಕಾಸೋವ ಗಹಿತೋ ಸಿಯಾ, ನ ಭೂಮಿಓಕಾಸೋ ಗುಣಭೂತತ್ತಾ. ಕಿಞ್ಚ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೇ ಅರೂಪಾವಚರೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಾರೂಪಭೂಮಿಯಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ವಿಸೇಸಿಯಮಾನೇ ತದೇಕದೇಸೋವ ಓಕಾಸವಸೇನ ಗಹಿತೋ ಸಿಯಾ, ನ ಸಬ್ಬಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಓಕಾಸವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಿತತಾಪತ್ತಿತೋ ಚಾ’’ತಿ. ಝಾನಭೂಮೋಕಾಸಾನನ್ತಿ ಝಾನೋಕಾಸಭೂಮಿಓಕಾಸಾನಂ.
ನನು ಚ ಝಾನಭೂಮಿಓಕಾಸೇ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಯೋಜಿಯಮಾನೇ ನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನೋಕಾಸೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಾವಚರೋಕಾಸೇತಿ ಚೋದನುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಯದಿಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೋಕಾಸೇ ಕಾಮಾವಚರೋಕಾಸೇ ಚ. ತಂದ್ವಯುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ಕಾಯವಚೀಸಙ್ಖಾರದ್ವಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ಓಕಾಸದ್ವಯಸ್ಸ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಗಹಣೇ ಅಯಞ್ಚ ಗುಣೋ ಲದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸುಂ…ಪೇ… ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಅಙ್ಗಮತ್ತವಸೇನಾತಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿಝಾನಙ್ಗಮತ್ತವಸೇನ. ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ. ವಿತಕ್ಕರಹಿತೋಪಿ ವಿಚಾರೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕ…ಪೇ… ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ಮುದ್ಧಭೂತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಮಾಹ. ತಞ್ಹಿ ಸಕಲಕ್ಖೋಭಕರಧಮ್ಮವಿಗಮೇನ ವಿತಕ್ಕೇಕಙ್ಗಪ್ಪಹಾಯಿಕತೋ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ ‘‘ಮುದ್ಧಭೂತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ. ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ವಿಯಾತಿ ಇದಂ ವಿಸದಿಸುದಾಹರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.
೩೭. ಆವಜ್ಜನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮತೋ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರತೋ’’ತಿಆದಿ. ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಆದಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಆದಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತಥಾ ‘‘ವಚೀಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಆದಿದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ.
ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಸಙ್ಖಾರಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೭. ಅನುಸಯಯಮಕಂ
ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ಕಮ್ಮಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ. ಲೋಭೋ ನಿದಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಯಾಯಾ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿನಾ ಕುಸಲಮೂಲಕುಸಲಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯದೀಪಕೇನ ಮೂಲಯಮಕೇನಾ’’ತಿ. ‘‘ಸೋ ‘ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪಂ, ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಚಕ್ಖು ಅನಿಚ್ಚಂ, ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಬಹುಲಖನ್ಧಾದಿಮುಖೇನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ವಿಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖನ್ಧಾದೀಸು ತೀರಣಬಾಹುಲ್ಲತೋ’’ತಿ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪರಂ ಪಹಾನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಸಯಪಹಾನನ್ತಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ. ಯದಿಪಿ ಅನುಸಯೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಅನುಸಯಾಭಾವೇ ಪನ ತದಾರಮ್ಭೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಸಯೇಹಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ ವಿಭಾವೇತು’’ನ್ತಿ. ಅನುಸಯಭಾವೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಾನನ್ತಿ ಅನುಸಯಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ, ಅನುಸಯಸಭಾವಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ. ಅನುಸಯೇಸು ಗಣನಸರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತೋ ಅಬೋಧಿತೇಸು ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಾ ತಬ್ಬಿಸಯಾ ದೇಸನಾ ನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತೇಸು ತಥಾ…ಪೇ… ದುರವಬೋಧತ್ತಾ’’ತಿ.
ಏತ್ಥ ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಧಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ವಾತಿ ಕತ್ವಾ ಸಾನುಸಯವಾರಾದಿಅಪೇಕ್ಖೋ, ನ ಅನುಸಯವಾರಾದಿಅಪೇಕ್ಖೋ ಅನುಸಯವಾರೇ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಪಗೇವ ಕತತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏತೇಸು ಸಾನುಸಯವಾರಾದೀಸು ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಸಾನುಸಯವಾರಾದೀಸು ಹಿ ತೀಸು ಪುರಿಮೇಸು ಓಕಾಸವಾರೇ ಯತೋ ತತೋತಿ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ, ನ ಅನುಸಯವಾರಾದೀಸು. ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋತಿ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩೦೨) ಪಾಳಿಆಗತಪದಸ್ಸ, ‘‘ಕಾಮಧಾತುಂ ವಾ ಪನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಮಕಭಾವೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಆದಿಗತಪದಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ. ಕಥಮಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ ಸಿಯಾ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿ ನಾಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇಧಾಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮವಾರೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾಯ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಂ. ಏವಮ್ಪಿ ಕಥಮಿದಂ ಅನುಸಯಯಮಕಂ ಯಮಕದೇಸನಾಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಮಕದೇಸನಾ…ಪೇ… ನಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಅತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಪಟಿಲೋಮತ್ಥವಸೇನ. ಪಠಮಪದೇನ ಹಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ವಿಪರಿವತ್ತನವಸೇನಪಿ ಯಮಕದೇಸನಾ ಹೋತಿ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಯಮ. ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೨), ತತ್ಥ ಪನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಇಧ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಥಾ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ಲಬ್ಭಮಾನತಾವಸೇನಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನತಾವಸೇನ.
ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಅನುಸಯಾ ಅನಾಗತಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ ಯತೋ ತೇ ಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ, ನ ಚ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ. ಯಂಸಭಾವಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅನಾಗತಾ ಅನುಸಯಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂಸಭಾವಾ ಏವ ತೇ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ವುತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅದ್ಧಾಭೇದೇನ ಸಭಾವಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಸಯಾನಂ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಾ ಪರಿಯಾಯತೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಯಮ. ಅಟ್ಠ. ಅನುಸಯಯಮಕ ೧) ‘‘ಅತೀತೋಪಿ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂಪಕಾರಾತಿ ಅನುಸಯಪ್ಪಕಾರಾ, ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಏವಂಪಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತಾಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಭಾವದೀಪನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಾ’’ತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ. ತತ್ಥ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋತಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸೋ. ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾನುಸಯಾನಂ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ‘‘ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ಥ ನಿವಿಸಮಾನಾ ನಿವಿಸತೀ’’ತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೨೦೩) ಆಗತಂ. ಅನುಸಯನಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ನಿವಿಸನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ.
ಇದಾನಿ ಯೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಅನುಸಯವೋಹಾರೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಪನ…ಪೇ… ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಏತೇನ ಭೂತಪುಬ್ಬಗತಿಯಾ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾ ನಾಮ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಚ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಪಕಾರನ್ತರೇನಪಿ ತೇಸಂ ಪರಿಯಾಯತೋವ ಅನುಸಯಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಾದಿಸಾನನ್ತಿ ಯೇ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಅಸತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ, ತಾದಿಸಾನಂ. ಧಮ್ಮೋ ಏವ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಧಮ್ಮಾಕಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾಕಾರಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯದಿ ಪನ ತೇ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸಿಯುಂ, ಧಮ್ಮಾ ಏವ ಸಿಯುಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ.
ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಥಾಮಗಮನಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದಕೋ ಚೋದೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಾನುಸಯ…ಪೇ… ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಥಾಮಗಮನೇ ಗಹಿತೇ ಚೋದನಾಯ ಓಕಾಸೋ ಅತ್ಥಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ. ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ನ ಕೇವಲಮಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ಪಾಠಗತೋವಾಯಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಥಾಮಗತೋ…ಪೇ… ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಥಾಮಗಮನನ್ತಿ ಪರಾಸಙ್ಕಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ಥಾಮಗತನ್ತಿ ಚ…ಪೇ… ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೋತಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಆದೀನಂ ಕಿಲೇಸತಾದಿಸಭಾವೋ ವಿಯ ಕಾಮರಾಗಾದಿತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅಲಬ್ಭಮಾನೋ ತೇಸಂಯೇವ ಆವೇಣಿಕೋ ಸಭಾವೋ, ಯತೋ ತೇ ಭವಬೀಜಂ ಭವಮೂಲನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಥಾಮಗಮನಂ ತೇಸಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಸಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಸಯನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಥಾಮಗತೋತಿ ಅನುಸಯಸಮಙ್ಗೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ.
‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩) ಅನುಸಯವಾರೇ ವುತ್ತೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩೦೦) ವುತ್ತೋತಿ ಅನುಸಯನಾಕಾರೋ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೋತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೋ ಅನುಸಯವಾರೇನ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ವಿಚಾರಂ ಆರಭತಿ ‘‘ಅನುಸಯಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರಾನಂ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಿಯಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರದೀಪಕಂ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಯಥಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇಮಸ್ಸ ಅನಿರೋಧಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋಪಿ ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥತೋ ‘‘ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಭಾವಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವಚನಸ್ಸ ಅವುತ್ತತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಚೇ’’ತಿ ಆಹ. ವಚನತ್ಥವಿಸೇಸೇನ ತಂದ್ವಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಪದತ್ಥನಾನತ್ಥೇನ ವಾರನ್ತರದೇಸನಾ ಹೋತಿ ಯಥಾ ಸಹಜಾತಸಂಸಟ್ಠವಾರೇಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿಆದಿ ತಮೇವ ವಚನತ್ಥವಿಸೇಸಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಯೋಗ್ಗಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸಭಾಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯತೋ ಅನುಸಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏಕನ್ತೇನ ಚೇತದೇವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩೦೦). ‘‘ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇ ವುತ್ತೇ ಸದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ನು ಖೋ ತೇ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾನುಸಯನಟ್ಠೇನ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತಂನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ‘‘ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹಭಾವೇನ ಥಾಮಗತತಾ ಅನುಸಯಟ್ಠೋತಿ ಯಂ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಅನುಸಯಸದ್ದಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತೇನ ವಾರದ್ವಯದೇಸನುಪ್ಪಾದಿಕಾ ಅನುಸಯಸದ್ದತ್ಥನಿದ್ಧಾರಣಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಮೇವ ಇಮಿನಾ ತನ್ತಿಪ್ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಂ ತಿವಿಧಮೇವ ತನ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತನ್ತಿತ್ತಯೇನಪಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ.
ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ
೨. ಏವಂ ಸತೀತಿ ವೇದನಾನಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚ ವಿಸೇಸನಭಾವೇ ಸತಿ. ಕಾಮಾಧಾತುಯಾ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತಾ ನ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪಧಾನಭಾವತೋ, ಪಧಾನಾಪ್ಪಧಾನೇಸು ಪಧಾನೇ ಕಿಚ್ಚದಸ್ಸನತೋ, ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಚರಿತಬ್ಬತಾಯ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಹೋತು ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಕದಾಚಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಮಾನೋ ಆಹ ‘‘ದ್ವೀಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ದ್ವೀಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ, ತಥಾ ‘‘ತೀಸು ಧಾತೂಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಧಾತುಆದಿಭೇದೇನ ತಿವಿಧಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ, ತತ್ಥ ಚ ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂನಂ ಭವರಾಗಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ಏಕನ್ತೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ. ತೀಸು ಧಾತೂಸು ತೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಚ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಚ ಆಧಾರೇ.
ದ್ವೀಸ್ವೇವಾತಿ ದ್ವೀಸು ಸುಖೋಪೇಕ್ಖಾಸು ಏವ. ಸಬ್ಬಾಸು ದ್ವೀಸೂತಿ ಯಾಸು ಕಾಸುಚಿ ದ್ವೀಸು. ತೇನಾತಿ ‘‘ಕಾಮರಾಗೋ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವಚನಸಾಮತ್ಥಿಯಲದ್ಧೇನ ವಿಸೇಸನಿಚ್ಛಯೇನೇವ. ಭವರಾಗಾನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯೋ ತದನುರೂಪಾ ಚ ವೇದನಾ. ನ ಹಿ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋವ ಅನುಸೇತೀತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ದ್ವೀಸು ಏವ ಪನ ವೇದನಾಸೂತಿ ಇಚ್ಛಿತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದ್ವೀಸ್ವೇವ ಅನುಸೇತಿ, ನ ತೀಸೂ’’ತಿ. ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅನುಸಯಾನಂ, ಕಿಂ ತಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಕ್ಕಾಯೇ? ಸಬ್ಬೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ. ಚ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಘಾನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಞ್ಞಾತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಟ್ಠಾನಭೂತಾ ದ್ವೇ ವೇದನಾ.
ಅಞ್ಞೇಸು ದ್ವೀಹಿ ವೇದನಾಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು. ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪೇಸೂತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಮಧುರಸಭಾವೇಸು. ವಿಸೇಸನಞ್ಚೇತಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಬ್ಬದ್ವಾರಸಬ್ಬಪುರಿಸೇಸು ಇಟ್ಠಭಾವಸ್ಸ ಅನಿಯತತಾಯ ಕತಂ. ಸಾತಸನ್ತಸುಖಗಿದ್ಧಿಯಾತಿ ಸಾತಸುಖೇ ಸನ್ತಸುಖೇ ಚ ಗಿಜ್ಝನಾಕಾರೇನ ಅಭಿಕಙ್ಖನಾಕಾರೇನ. ತತ್ಥ ಸಾತಸುಖಂ ಕಾಯಿಕಂ, ಸನ್ತಸುಖಂ ಚೇತಸಿಕಂ. ಸಾತಸುಖಂ ವಾ ಕಾಯಿಕಸುಖಂ, ಸನ್ತಸುಖಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖಂ. ತಥಾ ಚಾಹು ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸನ್ತತ್ತಾ, ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೬೪೪; ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨೭). ಪರಿತ್ತಂ ವಾ ಓಳಾರಿಕಂ ಸುಖಂ ಸಾತಸುಖಂ, ಅನೋಳಾರಿಕಂ ಸನ್ತಸುಖಂ. ಪರಿತ್ತಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ವೇದನಾಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ. ಸೋತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ. ವೇದನಾಸು ಅನುಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೇತೀತಿ ವೇದನಾಪೇಕ್ಖೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಯಥಾ ಪುತ್ತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಧಾತಿಯಾ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಪ್ಪವತ್ತಿ, ಸಯನಸಙ್ಖಾತಾ ಪವತ್ತಿ ಚ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ನಿಕಾಮನಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಅಭಿಲಪತೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ತಸ್ಸ, ಏವಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾದೀನಮ್ಪಿ ವುತ್ತನಿಯಾಮೇನ ಯಥಾಸಕಂ ಕಿಚ್ಚಕರಣಮೇವ ದುಕ್ಖವೇದನಾದೀಸು ಅನುಸಯನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸಯನವಚನೇನಾತಿ ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಯಥಾರಹಂ ಅನುಸಯನವಚನೇನ. ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸೂತಿ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣಪಕತಿಯಾ ವಸೇನ ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸು ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ಅನಿಟ್ಠಾದೀಸು ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸೂತಿ ಯೋಜನಾ. ನ ಹಿ ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾ.
ತತ್ಥಾತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು. ಏತ್ಥಾತಿ ಅನುಸಯನೇ. ಕಾಮಸ್ಸಾದಾದಿವತ್ಥುಭೂತಾನಂ ಕಾಮಭವಾದೀನನ್ತಿ ಕಾಮಸ್ಸಾದಭವಸ್ಸಾದವತ್ಥುಭೂತಾನಂ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭವಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತತ್ಥಾತಿ ವೇದನಾತ್ತಯಧಾತುತ್ತಯೇಸು. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ. ದುಕ್ಖಪಟಿಘಾತೋ ದುಕ್ಖೇ ಅನಭಿರತಿ. ಯತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಅನಿಟ್ಠರೂಪಾದೀಸು ವಾತಿ ಯತ್ಥ ತತ್ಥ. ಮಹಗ್ಗತಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಾ ರೂಪಾರೂಪಭವಾ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಾ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾ. ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇಸು ಭವರಾಗೋಇಚ್ಚೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಏತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.
ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸುವುತ್ತಮೇತಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಪುಚ್ಛಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು’’ಇಚ್ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತತ್ತಾ. ಕಾಮರಾಗೋ ಪನ ಯತ್ಥ ನಾನುಸೇತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾರೂಪಾರೂಪಧಾತುವಿನಿಮುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನನು ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತದನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋತಿ ತಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ. ಅಞ್ಞಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸೇ ವಿಯ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸು ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀತಿ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ತಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಹೋನ್ತೂತಿ ತಾಸಂ ವೇದನಾನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಪನ…ಪೇ… ತಂ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತದನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನೇ ತಂ ಪನ ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ವೇದನಾದ್ವಯಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ. ತಂ ವೇದನಾದ್ವಯಂ ನ ವುತ್ತಂ ವಿಸುಂ ನ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ನಾನುಸೇನ್ತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ನಾನುಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಅವಿಭಾಗತೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಅನುಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಅವಿಭಾಗತೋವ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಅವಿಭಾಗತೋ ಚ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ. ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಅವಯವಾನಂ ಸಮೂಹವಸೇನ ದುಕ್ಖನ್ತ್ವೇವ ಗಹೇತ್ವಾ. ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಅನುಕಡ್ಢತಿ ‘‘ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾದಿವಿಭಾಗಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ.
ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಪಟಿಘಂ ತೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಪದಂ ಕಥನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದೋಮನಸ್ಸೇ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ವಾ ಪಟಿಘೇ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿಆದಿನಾ ನೇಯ್ಯತ್ಥಮಿದಂ ಸುತ್ತಂ, ನ ನೀತತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಸುತ್ತಂ ಉದಾಹಟಂ, ತಥಾ ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಘುಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಪಾಠಾನಂ ಕಥಮವಿರೋಧೋತಿ ಆಹ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಹೇಸಾ, ಸಾ ಪನ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾ ಏವ. ರಾಗಾನುಸಯೋತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಯತೋ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮಾ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಞ್ಚ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ನ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾ…ಪೇ… ನಾನುಸೇತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವತ್ಥುಭಾವತೋತಿ ಸಭಾವೇನೇವ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅನುಸಯಯಮಕೇ. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ. ತಂಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋತಿ ತೇಸಂ ಪಟಿಘಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ. ನ ಕೇವಲಂ ಮಗ್ಗಸಬ್ಭಾವತೋ, ಅಥ ಖೋ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಸಬ್ಭಾವತೋಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಂಸಮುಗ್ಘಾ…ಪೇ… ಭಾವತೋ ಚಾ’’ತಿ.
ಇದಾನಿ ಯದೇತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ಸಿಯಾ ಗಹಣವಿಸೇಸೇನ ವಾತಿ ದ್ವೇ ವಿಕಪ್ಪಾ, ತೇಸು ಪಠಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನೇ ಸತೀ’’ತಿ. ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುಸಯಾನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಯಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯದಿ ಸಿಯಾತಿ ಯದಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಸಿಯಾ. ಏತಸ್ಸಪೀತಿ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಲೋಭಸ್ಸಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಠಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ಪನಾತಿಆದಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ತಂನಿನ್ನತಾಯಾತಿ ಅಸತಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇ ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿನ್ನಾ, ತಂ ತೇಸಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೇತೀ’’ತಿ. ಅಥ ಪನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯಥಾತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ನಿರೂಪನಂ. ದುಕ್ಖೇ ಪಟಿಹಞ್ಞನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ, ನಾರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ದುಕ್ಖಮೇವ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ತತ್ಥ ನಿನ್ನತ್ತಾ ದುಕ್ಖಮೇವ ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ, ನಾಲಮ್ಬಿತಂ ರೂಪಾದಿ ಸುಖವೇದನಾ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ದುಕ್ಖನಿನ್ನತಾಯ ದುಕ್ಖಮೇವ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ. ದುಕ್ಖಾದೀಸು…ಪೇ… ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ದುಕ್ಖೇನ ಸುಖಂ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ. ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಕಾಯಕಿಲಮನದುಕ್ಖೇ ದಾನಾನುಭಾವಾದಿಕೇ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣೋಪಿ ಲೋಭೋ ‘‘ಏವಂ ಸುಖಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ಸುಖಾಭಿಸಙ್ಗವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾಭೇದಂ ಸಾತಸನ್ತಸುಖದ್ವಯಮೇವ ಅಸ್ಸ ಲೋಭಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಯಂ, ನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ದುಕ್ಖಾದಿ, ತಸ್ಮಾ ಭವರಾಗ…ಪೇ… ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಾತಿಆದಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪಂಯೇವ ಉಪಬ್ರೂಹನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ರಾಗಸ್ಸ ಸುಖಜ್ಝಾಸಯತಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತನ್ನಿನ್ನಭಾವೇನ ವಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಸಮಜ್ಝಾಸಯತಾ ವಿಯ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ತೇಸಂ ರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ನಾನಾನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ಹೋತಿ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಅಸತಿಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಭೇದೇ ಗಹಣವಿಸೇಸೇನ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಏವ. ‘‘ಯತ್ಥ…ಪೇ… ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ. ಗಹೇತಬ್ಬಭೇದೇನ ಹಿ ರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಭೇದೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ವಿಪಾಕಮತ್ತೇ ಠಾತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ತಂ ಯುತ್ತಂ, ನಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪುರಿಸದ್ವಾರಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಿಯತನ್ತಿ. ಯದಿಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಭಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯತಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯಥಾ ಪನ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇನ ದೋಮನಸ್ಸೇನ ಸಹ ಪವತ್ತೋ ದೋಸೋ ದುಬ್ಬಲಭಾವೇನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಭೋಪಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಕಾರೋ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥೋ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ, ಇತರತ್ಥ ಪನ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ನ ಹಿ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನ-ಕಾರಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥತಾಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಅಭಾವತ್ಥತಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ.
ದೇಸನಾ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ದೇಸನಾಸಙ್ಕರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭವರಾಗಸ್ಸಪಿ…ಪೇ… ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಕಾಮರಾಗೋ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ, ಏವಂ ಯದಿ ‘‘ಭವರಾಗೋ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಭವರಾಗಸ್ಸಪಿ…ಪೇ… ಭವೇಯ್ಯ. ತತೋ ಚ ಕಾಮರಾಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭವರಾಗಸ್ಸ ದೇಸನಾ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಕಾಮರಾಗತೋ ಚ ಭವರಾಗಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಚ ಸಹಜಾತಾನುಸಯವಸೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣ…ಪೇ… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸೇನಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಸಙ್ಖಾತಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸೇನ. ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗತೋ ಭವರಾಗಸ್ಸ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಏವಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಏತ್ಥ ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಸಯೇ ಭುಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಹಜಾತವೇದನಾವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ’’ತಿ.
ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಮಹಾವಾರೋ
೧. ಅನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ
೩. ಪವತ್ತಾವಿರಾಮವಸೇನಾತಿ ಅನುಸಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅವಿರಾಮವಸೇನ, ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಥಂ ಪನ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಅನುಸಯಾನಂ ಪವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗೇನೇವ…ಪೇ… ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿ.
೨೦. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಞ್ಚ ಠಾನಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ’’ತಿ. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ. ಪಕತಿಯಾ ಸಭಾವೇನ. ಸಭಾವಸಿದ್ಧಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತಾ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಪಕತಿಯಾ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪಹಾನೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ. ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹನ್ತಾನಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೇ. ಪುರಿಮನಯೇತಿ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೇ. ಓಕಾಸನ್ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಇಧ ಪನ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಚ್ಛಿಮನಯೇತಿ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೇ. ಅನೋಕಾಸತಾ ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತಾ.
ಅನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೨. ಸಾನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ
೬೬-೧೩೧. ‘‘ಸಾನುಸಯೋ, ಪಜಹತಿ, ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಕಾಮರಾಗೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ಕಾಮರಾಗಂ ಪಜಹತಿ, ಕಾಮರಾಗಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅನುಸಯಸಮಙ್ಗಿಭಾವೇನ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಧಮ್ಮೋ. ಭವವಿಸೇಸೇನ ವಾತಿ ಕೇವಲೇನ ಭವವಿಸೇಸೇನ ವಾ. ಇತರೇಸೂತಿ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾದೀಸು. ಭವಾನುಸಯವಿಸೇಸೇನ ವಾತಿ ಕಾಮಭವಾದಿಭವವಿಸಿಟ್ಠಾನುಸಯವಿಸೇಸೇನ ವಾ. ಸಾನುಸಯತಾನಿರನುಸಯತಾದಿಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಹಾನಾಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಪರಿಞ್ಞಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ನನು ಚ ಭವವಿಸೇಸೇ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ? ನ ತಂ ಅನುಸಯಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲತೋ ಅನೋಕಾಸತಾಯ ಚಾತಿ ನಾಯಂ ವಿರೋಧೋ. ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಸುಖಉಪೇಕ್ಖಾಸು ವೇದನಾಸು ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇದಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ…ಪೇ… ಅನುಸಯಾನ’’ನ್ತಿ. ಯದಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನುಸಯನೋಕಾಸೋ ಅನೋಕಾಸೋ, ತಸ್ಸ ಪನ ಸಾನುಸಯತಾದಿಹೇತು ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನಿರನುಸಯತಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಪ್ಪಹಾನಾಪರಿಞ್ಞಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪರಿಜಾನನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇಪಿ ‘‘ಅಪಾದಾನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.
ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಹೇತು. ‘‘ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನಿಮಿತ್ತಾಪಾದಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಸಾನುಸಯವಾರೇ ನಿಮಿತ್ತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಪಜಹನಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇಸು ಅಪಾದಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಪಜಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ತತೋ ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಪದಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ನ ಪಜಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ತತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ನಪ್ಪಜಹತೀ’’ತಿ. ಏವಮಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ಹೇತುಅತ್ಥೇನೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನಾತಿ ‘‘ಯತೋ ವಾ ಪನ ಮಾನಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ತತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸರೂಪತೋ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ. ತದತ್ಥೇತಿ ತಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತದತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ತದತ್ಥೇ. ‘‘ಅನುಸಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಯಂ ವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ. ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪನ್ನ-ಸದ್ದೇನ ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ. ಯಥಾ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗದೀಪಕತ್ತಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ನ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋ. ಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನ ಹಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಅನುಸಯುಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಾ’’ತಿ, ಸೋಪಿ ನ ದೋಸೋ. ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಹಿ ಅನುಸಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ, ತದೇವ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ತಥೇವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ತಂ ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯತೋ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ ಕಾಮಗಾರಾನುಸಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಕತಂ ‘‘ಯತೋ’’ತಿ. ತಥಾತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತೋ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಾ ಏವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು…ಪೇ… ಆಪನ್ನೇನಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ತೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ನಿಚ್ಛಿತಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸಭಾವತಾ ಚ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು…ಪೇ… ಅಪನೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಯೋ ಯತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋ, ಸೋ ತತೋ ಮಾನಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಯತೋ ತತೋ’’ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಸೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ…ಪೇ… ನ ನ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಭುಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಸದ್ದವಿದೂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಯತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾದಕಂ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಪಾದಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಧ ಪನ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.
ಸಾನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೩. ಪಜಹನವಾರವಣ್ಣನಾ
೧೩೨-೧೯೭. ಅಪ್ಪಜಹನಸಬ್ಭಾವಾತಿ ಅಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ, ಅಪ್ಪಹೀಯಮಾನಸ್ಸ ವಾ ಸಬ್ಭಾವಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ನ ಸೋ ಮಾನಾನುಸಯಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ಪಜಹತಿ, ಯೋ ಚ ಮಾನಾನುಸಯಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ಪಜಹತಿ, ನ ಸೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ ಪಗೇವ ಪಹೀನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೋ ವಾ ಪನ ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ಸೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನ…ಪೇ… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪಹಾನಕರಣಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಪಹಾನಕಿರಿಯಾಸಮ್ಭವಮತ್ತಮೇವ, ನ ನಿರವಸೇಸಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾದೀನಂ ನಿರವಸೇಸಪಜಹನಕೇ ಅಟ್ಠಮಕಾದಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ. ಅವಸೇಸಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ನಿರವಸೇಸಪ್ಪಜಹನಕೇಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಾ. ತೇಸು ಯೇಸಂ ಏಕಚ್ಚೇ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀನಾ, ತೇಪಿ ಅಪ್ಪಜಹನಸಬ್ಭಾವೇನೇವ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ. ನ ಚ ಯಥಾವಿಜ್ಜಮಾನೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಹಾನೇನ ವಜ್ಜಿತಾ ರಹಿತಾ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ.
ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸಕದಾಗಾಮೀನಂ. ಪುನ ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಅನಾಗಾಮಿಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಅರಹನ್ತಾನಂ. ಉಭಯನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯದ್ವಯಂ. ಸೇಸಾನನ್ತಿ ‘‘ಸೇಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಾನಂ. ತೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅನುಸಯಾನಂ. ಉಭಯಾಪ್ಪಜಹನಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮರಾಗವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾಪ್ಪಜಹನಸ್ಸ. ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಯೇಸಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಪಹೀನೋ, ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಪಹೀನತಾ, ಯೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಉಭಯಪ್ಪಹೀನಂ, ತೇಸಂ ತದಪ್ಪಜಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ‘ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ. ಅಥ ಪನ ನ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ಯೇನ ಕಾರಣವಚನೇನ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಗಹಿತತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಞ್ಚ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಸಂಸಯತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ‘‘ಸೇಸಪುಗ್ಗಲಾ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಾರಣಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಕಾರಣಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ‘‘ಉಭಯಾಪ್ಪಜಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ…ಪೇ… ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನ ಪಹೀನಾಪ್ಪಹೀನವಸೇನ ಕಾರಣಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಪಹೀನಾನಂಯೇವ ಪನ ವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಂಸಯತ್ಥಸಙ್ಗಹಿತೇತಿ ಸಂಸಯತ್ಥೇನ ಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೇ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತಂ ಪನ ಪಹೀಯಮಾನತ್ತಾ ‘‘ನಪ್ಪಜಹತೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ.
ಪಜಹನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೫. ಪಹೀನವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೬೪-೨೭೪. ಫಲಟ್ಠವಸೇನೇವ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ, ನ ಮಗ್ಗಟ್ಠವಸೇನ, ಕುತೋ ಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನ. ಕಸ್ಮಾ? ಫಲಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀನಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನಂ ಅಗ್ಗಹಿತತಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ. ಪಟಿಲೋಮೇ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನಪಿ ದೇಸನಾ ಗಹಿತಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅನುಸಯಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖೇಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾನನ್ತಿ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾನಂ. ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖತಾಗ್ಗಹಣೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನ ಹಿ ತೇ ಅಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಸಮುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪರತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ ಹೋನ್ತಿ. ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿತಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾಪಾದಿತತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನ ಹಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿರಹತಂ ಆಪಾದಿತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಆಪಾದೀಯನ್ತೀತಿ. ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸನ್ತಾನಬ್ಯಾಪಾರಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಕೋಚೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತೇತಿ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ. ನ ಕೇವಲಂ ಪಹೀನವಾರೇಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಸಯ…ಪೇ… ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಆಹ.
೨೭೫-೨೯೬. ಯತ್ಥ ಅನುಸಯೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹೋ, ತತ್ಥೇವಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾಪಾದನನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸೇ ಏವ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದಿತೋ’’ತಿ ಆಹ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ಥ ನಿವಿಸಮಾನಾ ನಿವಿಸತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೩) ವತ್ವಾ ಪುನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಪಹೀಯಮಾನಾ ಪಹೀಯತಿ, ಏತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೪). ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತದೋಕಾಸತ್ತಮೇವ ಕಾಮಧಾತುಆದಿಓಕಾಸತ್ತಮೇವ ಅನುಸಯಾನಂ ದೀಪೇನ್ತಿ ಪಹೀನಾಪ್ಪಹೀನವಚನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ. ಅನೋಕಾಸೇ ತದುಭಯಾವತ್ತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನುಸಯಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಸೋ ಏವ ಪಹಾನೋಕಾಸೋತಿ ಸ್ವಾಯಂ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೋಕಾಸೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನೋಕಾಸೇ ತದುಭಯಸ್ಸ ಪಹಾನಾಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ. ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋಕಾಸೇ ಹಿ ಪಟಿಘಾನುಸಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಸೋ ‘‘ತತ್ಥ ಪಹೀನೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಅಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪನ ‘‘ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಹೀನೋ’’ತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಅನೋಕಾಸೇ ತದುಭಯಾವತ್ತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾತಿ. ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನೋಕಾಸೇತಿ ತೇನ ಕಾಮರಾಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನೋಕಾಸೇ. ‘‘ಸಾಧಾರಣಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾಸು ಪಹೀನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಸಮಾನಕಾಲೇ ಪಹೀನೋ ತತಿಯಚತುತ್ಥಮಗ್ಗವಜ್ಝತ್ತಾ ಕಾಮರಾಗಮಾನಾನುಸಯಾನಂ.
ಪಹೀನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೭. ಧಾತುವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೩೨-೩೪೦. ಅಪ್ಪಹೀನುಪ್ಪತ್ತಿರಹಭಾವಾ ಇಧ ಅನುಗಮನಸಯನಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ …ಪೇ… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಇಧಾಪಿ ಯುತ್ತಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪರಾಮಸತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ಮೂಲಟೀ. ಅನುಸಯಯಮಕ ೧). ಛ ಪಟಿಸೇಧವಚನಾನೀತಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಚುತೂಪಪಾತವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಸೇಧನವಸೇನ ವುತ್ತವಚನಾನಿ, ತತೋ ಏವ ಧಾತುವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಹಿ ಇಧ ಸತ್ತಾಪಟಿಸೇಧೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ. ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ಪನ ನ-ಕಾರೇ ನಾಯಂ ದೋಸೋ. ಇಮಂ ನಾಮ ಧಾತುಂ. ತಂಮೂಲಿಕಾಸೂತಿ ಪಟಿಸೇಧಮೂಲಿಕಾಸು. ಏವಞ್ಹೀತಿ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಯೋಜನಾಯ ಸತಿ. ನಕಾಮಧಾತುಆದೀಸು ಉಪಪತ್ತಿಕಿತ್ತನೇನೇವ ನಕಾಮಧಾತುಆದಿಗ್ಗಹಣೇನಪಿ ಧಾತುವಿಸೇಸಸ್ಸೇವ ಗಹಿತತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತು…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ. ಭಞ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ. ವಿಭಾಗೋ ಪನೇತ್ಥ ದುವಿಧೋ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಿಧಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಪುಚ್ಛಾ ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ. ಯಥಾ ಅವುತ್ತೇ ಭಙ್ಗಾಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ‘‘ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ತಯಿದಂ ‘‘ಕತಿ ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ’’ತಿ ಏತದಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ತದಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಪುಚ್ಛಾಪೇಕ್ಖಞ್ಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ.
ಧಾತುವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಅನುಸಯಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
೮. ಚಿತ್ತಯಮಕಂ
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೧-೬೨. ಸರಾಗಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಅವಿಮುತ್ತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾರೋ, ತಾವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಕುಸಲಾದೀತಿ ಪನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವಾರೋ, ತಾವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸರಾಗಾದಿಕುಸಲಾದೀಹೀತಿ ಸರಾಗಾದೀಹಿ ಅವಿಮುತ್ತನ್ತೇಹಿ, ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಅರಣನ್ತೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಾ ವಾರಾ. ಸುದ್ಧಿಕಾತಿ ಕೇವಲಾ ಯಥಾವುತ್ತಸರಾಗಾದೀಹಿ ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಚ ಅಮಿಸ್ಸಕಾ. ತಯೋ ತಯೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಸೇನ ತಯೋ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪನ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸೋಳಸವಿಧೇ ಸರಾಗಾದಿಮಿಸ್ಸಕಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಏವ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಧಮ್ಮಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಾರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನ ನಿರನ್ತರಂ ವುತ್ತೇತಿ ಧಮ್ಮೇ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮೇ ಚ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸೋಳಸಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ನಿರನ್ತರಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಏವ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನಾತಿ ಸಂಸಜ್ಜನವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ವಿಮಿಸ್ಸನವಸೇನ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಕಾಲಾ ಚ ಕಥಂ ಸಂಸಜ್ಜೀಯನ್ತಿ. ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ವಾರಾನನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದುಪ್ಪನ್ನವಾರಾದೀನಂ. ತಂತಂನಾಮತಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಾದಉಪ್ಪನ್ನಭಾವಾಮಸನತೋ ಉಪ್ಪಾದಉಪ್ಪನ್ನವಾರೋತಿ ನಾಮಂ ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಸೇಸವಾರಾನಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂತಂನಾಮತಾ ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ.
ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ
೬೩. ತಥಾರೂಪಸ್ಸೇವಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಏವ. ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಕ್ಖಣಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ. ‘‘ಏವಂಪಕಾರ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾಕಾರಸ್ಸ ‘‘ಏವಂಪಕಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ.
೬೫-೮೨. ದ್ವಯಮೇತನ್ತಿ ಯಂ ‘‘ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾಪಗಮೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ನಾಮ, ತದೇವ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಾದಂ ಪತ್ತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ಅನತೀತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏತಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ. ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಪನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತತ್ಥ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಪಕ್ಖಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಾ’’ತಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವಿಭತ್ತಂ. ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಭಯಸ್ಸಪಿ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ. ಇದಾನಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ಪುಗ್ಗಲವಾರೋ ಹೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಭಾವತೋ. ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಂ ಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯದಿ ಅನೇಕಚಿತ್ತವಸೇನಾಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಹಿ…ಪೇ… ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸೇಧೋ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಾದಿಸನ್ತಿ ತಥಾರೂಪಂ, ಯದವತ್ಥೋ ಉಪ್ಪನ್ನಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಾದಿಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತದವತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.
೮೩-೧೧೩. ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾ. ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ…ಪೇ… ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ಅಞ್ಞಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ ಸಿಯಾ. ನ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಗಹಿತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಚಿತ್ತತಾಭಾವತೋ. ತೇ ಚ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಪುಗ್ಗಲಾ. ನಿರುಜ್ಝಮಾನಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತಾತಿ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಕ್ಖಣಾ ಹುತ್ವಾ ಅತೀತಚಿತ್ತಾ. ತಥಾ ದುತಿಯತತಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಪಠಮಪಞ್ಹೋ ಅನವಸೇಸಪುಗ್ಗಲವಿಸಯತ್ತಾ ಪಟಿವಚನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ತತೋ ಏವ ದುತಿಯತತಿಯಪಞ್ಹಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುತ್ಥೋ ಪನ ಪಞ್ಹೋ ಏವಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ತಥಾ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚಿತ್ತವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವವತ್ಥಾನತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತೋ, ‘‘ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಅತೀತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತೋ ವುತ್ತೋ.
ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು. ಪುರಿಮಸ್ಸಾತಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ. ‘‘ನೋ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಮಾದಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋತಿ ದುತಿಯಪಞ್ಹಾದೀಸು ವುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಖಣವೀತಿಕ್ಕಮಾವೀತಿಕ್ಕಮದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ಯಥಾರಹಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರೇ. ಪುಗ್ಗಲವಿಸಿಟ್ಠಂ ಚಿತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯದಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಧಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾ. ಅಥಾಪಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಧಾನಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ. ಉಭಯಥಾಪಿ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಅನವಸೇಸಪುಗ್ಗಲವಿಸಯತ್ತಾ. ತಥಾ ಪನ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಸ್ಮಾ ನಿರೋಧಕ್ಖಣ…ಪೇ… ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ಖಣಂ ನಿರೋಧಕ್ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.
೧೧೪-೧೧೬. ಸರಾಗಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸರಾಗಚಿತ್ತೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಏಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇಸು ಯಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ. ಸೋ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನಾಗಾಮೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಿರೋಧಾಸಮಙ್ಗಿತಾಯ. ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಇದಾನಿ ನಿರೋಧಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ. ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ ಪನ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ. ಇತರೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸರಾಗಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಂ ವೀತರಾಗಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾನಂ ಇತರಸೇಕ್ಖಾನಞ್ಚೇವ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಞ್ಚ.
ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಚಿತ್ತಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.