೭. ಅನುಸಯಯಮಕಂ

ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ಕಮ್ಮಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ. ಲೋಭೋ ನಿದಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಯಾಯಾ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿನಾ ಕುಸಲಮೂಲಕುಸಲಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯದೀಪಕೇನ ಮೂಲಯಮಕೇನಾ’’ತಿ. ‘‘ಸೋ ‘ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪಂ, ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಚಕ್ಖು ಅನಿಚ್ಚಂ, ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಬಹುಲಖನ್ಧಾದಿಮುಖೇನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ವಿಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖನ್ಧಾದೀಸು ತೀರಣಬಾಹುಲ್ಲತೋ’’ತಿ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪರಂ ಪಹಾನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಸಯಪಹಾನನ್ತಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ. ಯದಿಪಿ ಅನುಸಯೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಅನುಸಯಾಭಾವೇ ಪನ ತದಾರಮ್ಭೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಸಯೇಹಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ ವಿಭಾವೇತು’’ನ್ತಿ. ಅನುಸಯಭಾವೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಾನನ್ತಿ ಅನುಸಯಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ, ಅನುಸಯಸಭಾವಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ. ಅನುಸಯೇಸು ಗಣನಸರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತೋ ಅಬೋಧಿತೇಸು ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಾ ತಬ್ಬಿಸಯಾ ದೇಸನಾ ನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತೇಸು ತಥಾ…ಪೇ… ದುರವಬೋಧತ್ತಾ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಧಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ವಾತಿ ಕತ್ವಾ ಸಾನುಸಯವಾರಾದಿಅಪೇಕ್ಖೋ, ನ ಅನುಸಯವಾರಾದಿಅಪೇಕ್ಖೋ ಅನುಸಯವಾರೇ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಪಗೇವ ಕತತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏತೇಸು ಸಾನುಸಯವಾರಾದೀಸು ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಸಾನುಸಯವಾರಾದೀಸು ಹಿ ತೀಸು ಪುರಿಮೇಸು ಓಕಾಸವಾರೇ ಯತೋ ತತೋತಿ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ, ನ ಅನುಸಯವಾರಾದೀಸು. ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋತಿ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩೦೨) ಪಾಳಿಆಗತಪದಸ್ಸ, ‘‘ಕಾಮಧಾತುಂ ವಾ ಪನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಮಕಭಾವೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಆದಿಗತಪದಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ. ಕಥಮಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ ಸಿಯಾ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿ ನಾಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇಧಾಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮವಾರೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾಯ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಂ. ಏವಮ್ಪಿ ಕಥಮಿದಂ ಅನುಸಯಯಮಕಂ ಯಮಕದೇಸನಾಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಮಕದೇಸನಾ…ಪೇ… ನಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಅತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಪಟಿಲೋಮತ್ಥವಸೇನ. ಪಠಮಪದೇನ ಹಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ವಿಪರಿವತ್ತನವಸೇನಪಿ ಯಮಕದೇಸನಾ ಹೋತಿ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಯಮ. ೧.ಖನ್ಧಯಮಕ.೨), ತತ್ಥ ಪನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಇಧ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಥಾ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ಲಬ್ಭಮಾನತಾವಸೇನಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನತಾವಸೇನ.

ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಅನುಸಯಾ ಅನಾಗತಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ ಯತೋ ತೇ ಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ, ನ ಚ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ. ಯಂಸಭಾವಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅನಾಗತಾ ಅನುಸಯಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂಸಭಾವಾ ಏವ ತೇ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ವುತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅದ್ಧಾಭೇದೇನ ಸಭಾವಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಸಯಾನಂ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಾ ಪರಿಯಾಯತೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಯಮ. ಅಟ್ಠ. ಅನುಸಯಯಮಕ ೧) ‘‘ಅತೀತೋಪಿ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂಪಕಾರಾತಿ ಅನುಸಯಪ್ಪಕಾರಾ, ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಏವಂಪಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತಾಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಭಾವದೀಪನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಾ’’ತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ. ತತ್ಥ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋತಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸೋ. ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾನುಸಯಾನಂ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ‘‘ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ಥ ನಿವಿಸಮಾನಾ ನಿವಿಸತೀ’’ತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೨೦೩) ಆಗತಂ. ಅನುಸಯನಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ನಿವಿಸನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ.

ಇದಾನಿ ಯೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಅನುಸಯವೋಹಾರೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಪನ…ಪೇ… ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಏತೇನ ಭೂತಪುಬ್ಬಗತಿಯಾ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾ ನಾಮ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಚ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಪಕಾರನ್ತರೇನಪಿ ತೇಸಂ ಪರಿಯಾಯತೋವ ಅನುಸಯಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಾದಿಸಾನನ್ತಿ ಯೇ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಅಸತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ, ತಾದಿಸಾನಂ. ಧಮ್ಮೋ ಏವ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಧಮ್ಮಾಕಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾಕಾರಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯದಿ ಪನ ತೇ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸಿಯುಂ, ಧಮ್ಮಾ ಏವ ಸಿಯುಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ.

ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಥಾಮಗಮನಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದಕೋ ಚೋದೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಾನುಸಯ…ಪೇ… ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಥಾಮಗಮನೇ ಗಹಿತೇ ಚೋದನಾಯ ಓಕಾಸೋ ಅತ್ಥಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ. ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ನ ಕೇವಲಮಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ಪಾಠಗತೋವಾಯಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಥಾಮಗತೋ…ಪೇ… ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಥಾಮಗಮನನ್ತಿ ಪರಾಸಙ್ಕಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ಥಾಮಗತನ್ತಿ ಚ…ಪೇ… ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೋತಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಆದೀನಂ ಕಿಲೇಸತಾದಿಸಭಾವೋ ವಿಯ ಕಾಮರಾಗಾದಿತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅಲಬ್ಭಮಾನೋ ತೇಸಂಯೇವ ಆವೇಣಿಕೋ ಸಭಾವೋ, ಯತೋ ತೇ ಭವಬೀಜಂ ಭವಮೂಲನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಥಾಮಗಮನಂ ತೇಸಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಸಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಸಯನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಥಾಮಗತೋತಿ ಅನುಸಯಸಮಙ್ಗೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ.

‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩) ಅನುಸಯವಾರೇ ವುತ್ತೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩೦೦) ವುತ್ತೋತಿ ಅನುಸಯನಾಕಾರೋ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೋತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೋ ಅನುಸಯವಾರೇನ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋ ವಿಭತ್ತೋ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ವಿಚಾರಂ ಆರಭತಿ ‘‘ಅನುಸಯಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರಾನಂ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಿಯಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರದೀಪಕಂ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಯಥಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇಮಸ್ಸ ಅನಿರೋಧಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋಪಿ ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥತೋ ‘‘ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಭಾವಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವಚನಸ್ಸ ಅವುತ್ತತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಚೇ’’ತಿ ಆಹ. ವಚನತ್ಥವಿಸೇಸೇನ ತಂದ್ವಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಪದತ್ಥನಾನತ್ಥೇನ ವಾರನ್ತರದೇಸನಾ ಹೋತಿ ಯಥಾ ಸಹಜಾತಸಂಸಟ್ಠವಾರೇಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿಆದಿ ತಮೇವ ವಚನತ್ಥವಿಸೇಸಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಯೋಗ್ಗಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸಭಾಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯತೋ ಅನುಸಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏಕನ್ತೇನ ಚೇತದೇವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩೦೦). ‘‘ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇ ವುತ್ತೇ ಸದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ನು ಖೋ ತೇ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾನುಸಯನಟ್ಠೇನ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತಂನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ‘‘ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹಭಾವೇನ ಥಾಮಗತತಾ ಅನುಸಯಟ್ಠೋತಿ ಯಂ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಅನುಸಯಸದ್ದಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತೇನ ವಾರದ್ವಯದೇಸನುಪ್ಪಾದಿಕಾ ಅನುಸಯಸದ್ದತ್ಥನಿದ್ಧಾರಣಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಮೇವ ಇಮಿನಾ ತನ್ತಿಪ್ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಂ ತಿವಿಧಮೇವ ತನ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತನ್ತಿತ್ತಯೇನಪಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ

೨. ಏವಂ ಸತೀತಿ ವೇದನಾನಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚ ವಿಸೇಸನಭಾವೇ ಸತಿ. ಕಾಮಾಧಾತುಯಾ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತಾ ನ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪಧಾನಭಾವತೋ, ಪಧಾನಾಪ್ಪಧಾನೇಸು ಪಧಾನೇ ಕಿಚ್ಚದಸ್ಸನತೋ, ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಚರಿತಬ್ಬತಾಯ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಹೋತು ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಕದಾಚಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಮಾನೋ ಆಹ ‘‘ದ್ವೀಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ದ್ವೀಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ, ತಥಾ ‘‘ತೀಸು ಧಾತೂಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಧಾತುಆದಿಭೇದೇನ ತಿವಿಧಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ, ತತ್ಥ ಚ ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂನಂ ಭವರಾಗಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ಏಕನ್ತೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ. ತೀಸು ಧಾತೂಸು ತೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಚ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಚ ಆಧಾರೇ.

ದ್ವೀಸ್ವೇವಾತಿ ದ್ವೀಸು ಸುಖೋಪೇಕ್ಖಾಸು ಏವ. ಸಬ್ಬಾಸು ದ್ವೀಸೂತಿ ಯಾಸು ಕಾಸುಚಿ ದ್ವೀಸು. ತೇನಾತಿ ‘‘ಕಾಮರಾಗೋ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವಚನಸಾಮತ್ಥಿಯಲದ್ಧೇನ ವಿಸೇಸನಿಚ್ಛಯೇನೇವ. ಭವರಾಗಾನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯೋ ತದನುರೂಪಾ ಚ ವೇದನಾ. ನ ಹಿ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋವ ಅನುಸೇತೀತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ದ್ವೀಸು ಏವ ಪನ ವೇದನಾಸೂತಿ ಇಚ್ಛಿತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದ್ವೀಸ್ವೇವ ಅನುಸೇತಿ, ನ ತೀಸೂ’’ತಿ. ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅನುಸಯಾನಂ, ಕಿಂ ತಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಕ್ಕಾಯೇ? ಸಬ್ಬೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ. ಚ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಘಾನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಞ್ಞಾತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಟ್ಠಾನಭೂತಾ ದ್ವೇ ವೇದನಾ.

ಅಞ್ಞೇಸು ದ್ವೀಹಿ ವೇದನಾಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು. ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪೇಸೂತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಮಧುರಸಭಾವೇಸು. ವಿಸೇಸನಞ್ಚೇತಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಬ್ಬದ್ವಾರಸಬ್ಬಪುರಿಸೇಸು ಇಟ್ಠಭಾವಸ್ಸ ಅನಿಯತತಾಯ ಕತಂ. ಸಾತಸನ್ತಸುಖಗಿದ್ಧಿಯಾತಿ ಸಾತಸುಖೇ ಸನ್ತಸುಖೇ ಚ ಗಿಜ್ಝನಾಕಾರೇನ ಅಭಿಕಙ್ಖನಾಕಾರೇನ. ತತ್ಥ ಸಾತಸುಖಂ ಕಾಯಿಕಂ, ಸನ್ತಸುಖಂ ಚೇತಸಿಕಂ. ಸಾತಸುಖಂ ವಾ ಕಾಯಿಕಸುಖಂ, ಸನ್ತಸುಖಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖಂ. ತಥಾ ಚಾಹು ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸನ್ತತ್ತಾ, ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೬೪೪; ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨೭). ಪರಿತ್ತಂ ವಾ ಓಳಾರಿಕಂ ಸುಖಂ ಸಾತಸುಖಂ, ಅನೋಳಾರಿಕಂ ಸನ್ತಸುಖಂ. ಪರಿತ್ತಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ವೇದನಾಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ. ಸೋತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ. ವೇದನಾಸು ಅನುಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೇತೀತಿ ವೇದನಾಪೇಕ್ಖೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಯಥಾ ಪುತ್ತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಧಾತಿಯಾ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಪ್ಪವತ್ತಿ, ಸಯನಸಙ್ಖಾತಾ ಪವತ್ತಿ ಚ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ನಿಕಾಮನಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಅಭಿಲಪತೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ತಸ್ಸ, ಏವಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾದೀನಮ್ಪಿ ವುತ್ತನಿಯಾಮೇನ ಯಥಾಸಕಂ ಕಿಚ್ಚಕರಣಮೇವ ದುಕ್ಖವೇದನಾದೀಸು ಅನುಸಯನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸಯನವಚನೇನಾತಿ ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಯಥಾರಹಂ ಅನುಸಯನವಚನೇನ. ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸೂತಿ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣಪಕತಿಯಾ ವಸೇನ ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸು ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ಅನಿಟ್ಠಾದೀಸು ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸೂತಿ ಯೋಜನಾ. ನ ಹಿ ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾ.

ತತ್ಥಾತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು. ಏತ್ಥಾತಿ ಅನುಸಯನೇ. ಕಾಮಸ್ಸಾದಾದಿವತ್ಥುಭೂತಾನಂ ಕಾಮಭವಾದೀನನ್ತಿ ಕಾಮಸ್ಸಾದಭವಸ್ಸಾದವತ್ಥುಭೂತಾನಂ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭವಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತತ್ಥಾತಿ ವೇದನಾತ್ತಯಧಾತುತ್ತಯೇಸು. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ. ದುಕ್ಖಪಟಿಘಾತೋ ದುಕ್ಖೇ ಅನಭಿರತಿ. ಯತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಅನಿಟ್ಠರೂಪಾದೀಸು ವಾತಿ ಯತ್ಥ ತತ್ಥ. ಮಹಗ್ಗತಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಾ ರೂಪಾರೂಪಭವಾ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಾ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾ. ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇಸು ಭವರಾಗೋಇಚ್ಚೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಏತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸುವುತ್ತಮೇತಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಪುಚ್ಛಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು’’ಇಚ್ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತತ್ತಾ. ಕಾಮರಾಗೋ ಪನ ಯತ್ಥ ನಾನುಸೇತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾರೂಪಾರೂಪಧಾತುವಿನಿಮುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನನು ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತದನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋತಿ ತಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ. ಅಞ್ಞಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸೇ ವಿಯ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸು ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀತಿ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ತಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಹೋನ್ತೂತಿ ತಾಸಂ ವೇದನಾನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಪನ…ಪೇ… ತಂ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತದನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನೇ ತಂ ಪನ ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ವೇದನಾದ್ವಯಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ. ತಂ ವೇದನಾದ್ವಯಂ ನ ವುತ್ತಂ ವಿಸುಂ ನ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ನಾನುಸೇನ್ತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ನಾನುಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿವಚನವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಅವಿಭಾಗತೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಅನುಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಅವಿಭಾಗತೋವ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಅವಿಭಾಗತೋ ಚ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ. ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಅವಯವಾನಂ ಸಮೂಹವಸೇನ ದುಕ್ಖನ್ತ್ವೇವ ಗಹೇತ್ವಾ. ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಅನುಕಡ್ಢತಿ ‘‘ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾದಿವಿಭಾಗಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ.

ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಪಟಿಘಂ ತೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಪದಂ ಕಥನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದೋಮನಸ್ಸೇ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ವಾ ಪಟಿಘೇ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿಆದಿನಾ ನೇಯ್ಯತ್ಥಮಿದಂ ಸುತ್ತಂ, ನ ನೀತತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಸುತ್ತಂ ಉದಾಹಟಂ, ತಥಾ ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಘುಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಪಾಠಾನಂ ಕಥಮವಿರೋಧೋತಿ ಆಹ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಹೇಸಾ, ಸಾ ಪನ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾ ಏವ. ರಾಗಾನುಸಯೋತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಯತೋ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮಾ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಞ್ಚ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ನ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾ…ಪೇ… ನಾನುಸೇತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವತ್ಥುಭಾವತೋತಿ ಸಭಾವೇನೇವ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅನುಸಯಯಮಕೇ. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ. ತಂಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋತಿ ತೇಸಂ ಪಟಿಘಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ. ನ ಕೇವಲಂ ಮಗ್ಗಸಬ್ಭಾವತೋ, ಅಥ ಖೋ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಸಬ್ಭಾವತೋಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಂಸಮುಗ್ಘಾ…ಪೇ… ಭಾವತೋ ಚಾ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ಯದೇತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ಸಿಯಾ ಗಹಣವಿಸೇಸೇನ ವಾತಿ ದ್ವೇ ವಿಕಪ್ಪಾ, ತೇಸು ಪಠಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನೇ ಸತೀ’’ತಿ. ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುಸಯಾನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಯಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯದಿ ಸಿಯಾತಿ ಯದಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಸಿಯಾ. ಏತಸ್ಸಪೀತಿ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಲೋಭಸ್ಸಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಠಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ಪನಾತಿಆದಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ತಂನಿನ್ನತಾಯಾತಿ ಅಸತಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇ ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿನ್ನಾ, ತಂ ತೇಸಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೇತೀ’’ತಿ. ಅಥ ಪನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯಥಾತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ನಿರೂಪನಂ. ದುಕ್ಖೇ ಪಟಿಹಞ್ಞನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ, ನಾರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ದುಕ್ಖಮೇವ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ತತ್ಥ ನಿನ್ನತ್ತಾ ದುಕ್ಖಮೇವ ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ, ನಾಲಮ್ಬಿತಂ ರೂಪಾದಿ ಸುಖವೇದನಾ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ದುಕ್ಖನಿನ್ನತಾಯ ದುಕ್ಖಮೇವ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ. ದುಕ್ಖಾದೀಸು…ಪೇ… ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ದುಕ್ಖೇನ ಸುಖಂ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ. ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಕಾಯಕಿಲಮನದುಕ್ಖೇ ದಾನಾನುಭಾವಾದಿಕೇ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣೋಪಿ ಲೋಭೋ ‘‘ಏವಂ ಸುಖಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ಸುಖಾಭಿಸಙ್ಗವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾಭೇದಂ ಸಾತಸನ್ತಸುಖದ್ವಯಮೇವ ಅಸ್ಸ ಲೋಭಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಯಂ, ನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ದುಕ್ಖಾದಿ, ತಸ್ಮಾ ಭವರಾಗ…ಪೇ… ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಾತಿಆದಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪಂಯೇವ ಉಪಬ್ರೂಹನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ರಾಗಸ್ಸ ಸುಖಜ್ಝಾಸಯತಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತನ್ನಿನ್ನಭಾವೇನ ವಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಸಮಜ್ಝಾಸಯತಾ ವಿಯ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ತೇಸಂ ರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ನಾನಾನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ಹೋತಿ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಅಸತಿಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಭೇದೇ ಗಹಣವಿಸೇಸೇನ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಏವ. ‘‘ಯತ್ಥ…ಪೇ… ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ. ಗಹೇತಬ್ಬಭೇದೇನ ಹಿ ರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಭೇದೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ವಿಪಾಕಮತ್ತೇ ಠಾತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ತಂ ಯುತ್ತಂ, ನಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪುರಿಸದ್ವಾರಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಿಯತನ್ತಿ. ಯದಿಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಭಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯತಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯಥಾ ಪನ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇನ ದೋಮನಸ್ಸೇನ ಸಹ ಪವತ್ತೋ ದೋಸೋ ದುಬ್ಬಲಭಾವೇನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಭೋಪಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಕಾರೋ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥೋ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ, ಇತರತ್ಥ ಪನ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ನ ಹಿ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನ-ಕಾರಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥತಾಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಅಭಾವತ್ಥತಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ.

ದೇಸನಾ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ದೇಸನಾಸಙ್ಕರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭವರಾಗಸ್ಸಪಿ…ಪೇ… ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಕಾಮರಾಗೋ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ, ಏವಂ ಯದಿ ‘‘ಭವರಾಗೋ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಭವರಾಗಸ್ಸಪಿ…ಪೇ… ಭವೇಯ್ಯ. ತತೋ ಚ ಕಾಮರಾಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭವರಾಗಸ್ಸ ದೇಸನಾ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಕಾಮರಾಗತೋ ಚ ಭವರಾಗಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಚ ಸಹಜಾತಾನುಸಯವಸೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣ…ಪೇ… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸೇನಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಸಙ್ಖಾತಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸೇನ. ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗತೋ ಭವರಾಗಸ್ಸ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಏವಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಏತ್ಥ ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಸಯೇ ಭುಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಹಜಾತವೇದನಾವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ’’ತಿ.

ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.