ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರಕಥಾ

ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಕಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಕಾಮಾವಚರತಾದಿದಸ್ಸನೇ ನ ತಪ್ಪರಭಾವೋ, ಸಭಾವದಸ್ಸನೇ ಏವ ಪನ ತಪ್ಪರಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನ ಹಿ ಫಸ್ಸಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ.

ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಾಭಾವೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇನ. ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜ್ಜನಮುಪ್ಪಜ್ಜನಮೇವ. ಸನ್ನಿಪತಿತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಸನ್ನಿಪಾತಕಾರಣಂ ಫಸ್ಸೋ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಸನ್ನಿಪಾತೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಫಸ್ಸೋ ಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಫುಸನಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತಿತೋ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸನ್ನಿಪತಿತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಚಸ್ಸ ಫುಸನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿ ಸಾಖಗ್ಗೇ ಠಿತಂ ದಿಸ್ವಾ ಭೂಮಿಸಣ್ಠಿತಸ್ಸ ಅವೀರಕಪುರಿಸಸ್ಸ ಜಙ್ಘಚಲನಂ, ಅಮ್ಬಿಲಅಮ್ಬಪಕ್ಕಾದಿಂ ಖಾದನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮುಖೇ ಖೇಳುಪ್ಪತ್ತಿ, ದಯಾಲುಕಸ್ಸ ಪರಂ ಹಞ್ಞಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ಸರೀರಕಮ್ಪನನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪರಿಬ್ಯತ್ತಾ ಹೋತಿ. ತಬ್ಬಿಸೇಸಭೂತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ಯಥಾ ಪಟಿಹನನವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಸನ್ನತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸು ರೂಪಧಮ್ಮವಿಸೇಸೇಸು ಸಙ್ಘಟ್ಟನಪರಿಯಾಯೋ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಿಸಯಕರಣವಿಸಯಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ ಪಟಿಹನನಾಕಾರೇನ ಹೋತಿ. ಸೋ ಚ ಚಿತ್ತನಿಸ್ಸಿತೋ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೋ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತೋ, ಯದಾಹ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸೋ ಫಸ್ಸೋ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕೋವ, ನ ಇತರೋ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಘಟ್ಟನಾಭಾವತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಉಪಚಾರಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಸ್ಸ. ಇತರಥಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಸ್ಸಪಿ ತಂ ನ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯಾತಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯಮನಸಿಕಾರೇಸು ಯಥಾಪವತ್ತಮಾನೇಸು ತಂತಂಆರಮ್ಮಣೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇಸಂ ತಥಾಪವತ್ತಿಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಕರಣಂ.

‘‘ಯಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಾನಂ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಅ. ನಿ. ೯.೩೪) ಸುಖವೇದನಾವ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಭಾವತೋ’’ತಿ. ಫುಸನಾದಿಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಂ ಏಕದೇಸಾನುಭವನನ್ತಿ ಅನುಪಚರಿತಮೇವ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಅನುಭವನಕಿಚ್ಚಮಾಹ.

ನಿಮಿತ್ತೇನಾತಿ ನೀಲಾದಿನಾ ದೀಘಾದಿನಾ ಚ ನಿಮಿತ್ತೇನ. ಏತೇನುಪಾಯೇನಾತಿ ಯಥಾ ಞಾಣಪ್ಪಧಾನೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಸಞ್ಞಾ ಞಾಣಮನುವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನೇ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಬನ್ಧತೀತಿ ಪಟ್ಠಪೇತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚೇ ಪಟ್ಠಪೇತಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ತದತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಪವತ್ತೇತೀ’’ತಿ ಆಹ.

ವಿಜ್ಜಮಾನತಾವಾಚೀ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೋ, ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನೇನ ವಿನಾ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನ ತಥಾ ಅತ್ಥತೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮವಟ್ಠಿತೇ ಹೋತಿ-ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತೇನ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಥ ವಾ ಭವನಂ ನಾಮ ಸತ್ತಾ, ಸತ್ತಾ ಚ ಉಪ್ಪಾದಾದಿನಾ ಸಮಙ್ಗಿತಾತಿ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಖಣತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನತಾ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಹೋತಿ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಯೋ ಭಾವೋ ಉಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗೀ, ನ ಸೋ ನ ಹೋತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಹೋತಿ-ಸದ್ದವಚನೀಯತಾ ನ ನ ಸಮ್ಭವತಿ. ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನ-ಸದ್ದೇನೇವ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಸಮಙ್ಗಿತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತಬ್ಭಾವಾನತಿವತ್ತಿ ಪನ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ ಖಣತ್ತಯವೀತಿವತ್ತೇಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವತ್ತನತೋ, ತಸ್ಮಾ ನ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥತಾಸಬ್ಭಾವದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ವಿರುಜ್ಝತಿ ಪಾಕಟಕರಣಭಾವತೋ. ಇತರಥಾ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಕಿಂ ಪುನ ವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವದಸ್ಸನೇನಾತಿ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಸಮಯವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಸವಿಸೇಸಂ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಫಸ್ಸಾದೀಹಿ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸುಟ್ಠುತರಂ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುನ ವಚನಂ. ಉದ್ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಚೇತ್ಥ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ವಿಭಜನಂ, ನ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಯ ಪಾಳಿಯಾ ಆರುಳ್ಹಸಬ್ಬಪದಾನನ್ತಿ ‘‘ಉದ್ದೇಸವಾರೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ವಿಭಜನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ನಿಚ್ಚಲೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಮಗ್ಗಾದಯೋ ನ ವಿಭತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ಅಧಿಪತಿಭಾವೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ವಿಯ ಫಸ್ಸವೇದನಾಸಞ್ಞಾಚೇತನಾಹಿ ಸಹ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಾಧಾರಣರಾಸಿಯಂ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಮಯವವತ್ಥಾನೇ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಝಾನಙ್ಗರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ವಿತಕ್ಕನನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕನಕಿರಿಯಾ, ಸಾ ಚ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪವತ್ತಿಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ ವಸವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣಾಯ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿರೋಪೇತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಗಹಣಯೋಗ್ಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಆಕೋಟೇನ್ತೋ ವಿಯ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಆಕೋಟನಲಕ್ಖಣತಾ ಪರಿಯಾಹನನರಸತಾ ಚ ವುತ್ತಾ. ಇದಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಂ ಕಿಚ್ಚಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಸಭಾವವಿನಿಮುತ್ತಾ ಕಾಚಿ ಕಿರಿಯಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ. ಬೋಧನೇಯ್ಯಜನಾನುರೋಧೇನ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಏಕಸಭಾವೋಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಹಿ ವಿಯ ಸಮಾರೋಪಿತರೂಪೇಹಿ ಬಹೂಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಪಕಾಸೀಯತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸೋ ಸುಟ್ಠು ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ.

ವಿಪ್ಫಾರೋ ನಾಮ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನೋಲೀನತಾ ಅಸಙ್ಕೋಚೋ, ಸೋ ಪನ ಅಭಿನಿರೋಪನಭಾವತೋ ಚಲನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ವಿಪ್ಫಾರವಾತಿ ವಿಚಲನಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸು ಸನ್ತಾನೇನ ಪವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ಅಪುಬ್ಬಾರಮ್ಮಣೇ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತಭೂತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಪ್ಫಾರವಾ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿರನ್ತರಂ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ, ನಾತಿವಿಪ್ಫಾರವಾ ಪನ ತತ್ಥ ಹೋತಿ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಿಚ್ಚಲೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ.

‘‘ಪೀತಿಸುಖೇನ ಅಭಿಸನ್ದೇತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೬; ಮ. ನಿ. ೧.೪೨೭) ಪೀತಿಯಾ ಫರಣಂ ಕಾಯವಿಸಯನ್ತಿ ಯಥಾ ತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಣೀತರೂಪೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿಸಾರಸ್ಸ ಬ್ಯಗ್ಗಭಾವಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಸಭಾವೋ ಅವಿಸಾರೋ, ನ ವಿಸಾರಾಭಾವಮತ್ತಂ. ಅವಿಸಾರಾವಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ಸಮಾಧಾನಭಾವತೋ ಅತ್ಥತೋ ವಿಸೇಸಾಭಾವೇಪಿ ಸಮುಖೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಮುಖೇನ ಚ ಉಭಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿಸಾ…ಪೇ… ವಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಸೇಸತೋತಿ ಅತಿಸಯೇನಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಸುಖಞ್ಹಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ‘‘ಸುಖಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೯; ಅ. ನಿ. ೩.೯೬; ೬.೧೦; ೧೧.೧೨) ವಚನತೋ.

ಇನ್ದ್ರಿಯರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ತತ್ಥಾತಿ ಸದ್ದಹನಸಙ್ಖಾತೇ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಲಕ್ಖಣೇ. ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ದಹತೀತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಸದ್ಧಾಯ ಆಹಿತವಿಸೇಸಾನಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸದ್ದಹನಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಭಾವಮೇವ ವಿಭಾವೇತಿ. ಅವಯವಬ್ಯಾಪಾರೋ ಹಿ ಸಮುದಾಯೇ ವೋಹರೀಯತೀತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಪಸಾದನೀಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪಸಾದನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಮೇವ ಅಕುಸಲಂ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ, ಅಥ ಖೋ ಅಪ್ಪಸಾದನೀಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಸಾದನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಮ್ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಧಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಪೂರಣಾದೀಸು ಪಸಾದಸ್ಸ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯತಮಾಹ. ಪಸಾದಭೂತೋತಿ ಏತೇನ ಅಪ್ಪಸಾದಭೂತಂ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ವತ್ಥುಗತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಮಿಚ್ಛಾಧಿಮೋಕ್ಖಂ. ‘‘ಪಸಾದಭೂತೋ ನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ವಿಭಾವಿತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ನ ಯೇವಾಪನಕಾಧಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ಆಹ. ಅಕಾಲುಸ್ಸಿಯಂ ಪಸಾದೋ, ತಂ ಪನ ಅಸಙ್ಖೋಭಭಾವತೋ ‘‘ಅನಾವಿಲಭಾವೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ವಿದಹನ್ತೀ ಸದ್ಧಾ ಅಕಾಲುಸ್ಸಿಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ಏವಮೇತನ್ತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಾಕಾರೇನ ಪನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಧಿಮುತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ಬುದ್ಧಾದಿವತ್ಥೂನೀತಿ ಏತ್ಥ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಕಮ್ಮಫಲಸಮ್ಬನ್ಧಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೋ, ಮಹಾನಾಮ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ’’ತಿ, ‘‘ಸದ್ಧೀಧ ವಿತ್ತಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೬; ಸು. ನಿ. ೧೮೪), ‘‘ಸದ್ಧಾ ಬೀಜಂ ತಪೋ ವುಟ್ಠೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೯೭; ಸು. ನಿ. ೭೭) ಏವಮಾದಿವಚನತೋ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಆದಾನಾದೀಸು ಹತ್ಥಾದಯೋ ವಿಯ ಸದ್ಧಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘ಕಮ್ಮಂ ಖೋ ಮೇ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕಮ್ಮಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ನ ಸುಕರಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ ಮನಸಿ ಕಾತುಂ, ಹನ್ದಾಹಂ ವೀರಿಯಂ ಆರಭಾಮಿ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಧಿಗತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ಅಸಚ್ಛಿಕತಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾ’’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೩೫) –

ಆದಿಕಾ ಅನುರೂಪಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ.

ತಂಮೂಲಕಾನೀತಿ ಗನ್ತಬ್ಬಮಗ್ಗಾದಿಮೂಲಕಾನಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಗನ್ತಬ್ಬೋ ಹೋತೀತಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ವುತ್ತಾ, ನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನುಕ್ಕಮೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಕರಣಾದಿಕಾಲೇ ವಿಯ ಚಿರಕತಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀ ಸತಿ ತಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ ಅನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೀ ಚ ಹೋತಿ. ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಮುಟ್ಠಂ, ತಂ ಪಿಲವಿತ್ವಾ ಗತಂ ವಿಯ ಚಲಿತಂ ವಿಯ ಚ ಹೋತಿ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಪನ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉದಕೇ ಅಲಾಬು ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಾರಣನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಸರನ್ತಿ ತಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ಸರಣಕಿರಿಯಾಯ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತತ್ಥ ಆಧಿಪಚ್ಚಭಾವೇನ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೋ. ತಸ್ಸಾ ಹಿ ತಥಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾರಿತಾ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಕತಾ ಅಪಿಲಾವಿತಾಹೋನ್ತೀತಿ. ‘‘ಇಮೇಹಿ ನಾಮ ಹೇತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಭವತೋ. ‘‘ಇಮಂ ನಾಮ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀ’’ತಿ ಫಲತೋ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನೇನ ವಿಪಚ್ಚನೇನ ಚ ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ. ವತ್ಥುಭೂತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ.

ಸತಿಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇ ನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಪರೇ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಗಾಹಿನೋತಿ ‘‘ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋಪಲದ್ಧಿವಸೇನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ. ಚೇತಸಿಕೇಸು ಹಿ ಕೇಚಿ ವಿಸಯಂ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಪನ ಪರಿಚ್ಛೇದಮತ್ತೇಯೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ವಿಸಯಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಯೇ ಆಸಙ್ಕಿತಬ್ಬಾ, ತೇಸು ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಸಞ್ಞಾ…ಪೇ… ವಿಜ್ಝನವಸೇನಾ’’ತಿ ಆಹ.

ಪೀತಿಯಾ ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಇದಂ ಪೀತಿ ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಾನಂ ತುಲ್ಯಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸೇವ ಪನ ‘‘ಆಜಞ್ಞರಥೋ’’ತಿ ವಿಯ ಪೀತಿಯುತ್ತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಪಧಾನಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ನ ಪೀತಿಯಾ ಸೋಮನಸ್ಸಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ. ನ ಹಿ ಪಧಾನೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಅಪ್ಪಧಾನಂ ಉಪಯುಜ್ಜತಿ, ಪೀತಿಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಪೀತಿಯುತ್ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭಾವತೋ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚತೋ ಚ ಕತಂ, ನ ಚ ನಿಪ್ಪೀತಿಕಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹೋ. ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇಸು ಕಿರಿಯಾಯ ಅನಚ್ಚನ್ತಿಕಭಾವತೋ. ಪೀತಿಯಾ ಪನ ಉಪಲಕ್ಖಣಭಾವೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸುಟ್ಠು ಯುಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪೀತಿಉಪಲಕ್ಖಿತಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ.

ಪವತ್ತಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಂ. ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಹೋತೀತಿ ಏತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಅನುಪಾಲೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣಟ್ಠಿತಿಯಾಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಪಬನ್ಧಾನುಪಚ್ಛೇದಸ್ಸಪಿ ಜೀವಿತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಆಯುಕ್ಖಯಮರಣಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ. ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಕಾರಣವಿಸೇಸಾನಪೇಕ್ಖೇನ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ. ಯದಿಪಿ ಅರೂಪಾಸಞ್ಞಭವೇಸು ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಪನ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಭವೇಸು ಚರಿಮಪಠಮಧಮ್ಮಾ ಸಮಾನಜಾತಿಯೇನ ಅಬ್ಯವಹಿತತಾಯ ನಿರನ್ತರಾಯೇವ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುಪಾಲನಾದಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅನುಪಾಲನಪವತ್ತನಟ್ಠಪನಾನಿಯೇವ ವದತಿ. ಜೀವಮಾನವಿಸೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಸಹಜಾತಾನಂ ಜೀವಮಾನತಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಸ್ಸ ಹಿ ಮತರೂಪತೋ ಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಚ ಉತುಜಾದಿತೋ ವಿಸೇಸೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಕತೋತಿ.

ಮಗ್ಗಙ್ಗರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ಅವಿಪರೀತನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವೇನಾತಿ ಇದಂ ಸಮ್ಮಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ-ಆದಿಸದ್ದಾನಞ್ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಅವಿಸೇಸಭೂತಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಪರೀತತ್ಥೋ ಹಿ ಸಮ್ಮಾ-ಸದ್ದೋ, ನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ಥೋತಿ. ಅವಿಪರೀತನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ಥೋ ಏವ ವಾ ಸಮ್ಮಾ-ಸದ್ದೋ. ಅನೇಕತ್ಥಾ ಹಿ ನಿಪಾತಾತಿ. ಏವಮೇವಾತಿ ಅವಿಪರೀತನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವೇನ.

ಬಲರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ಪತಿಸ್ಸವೋ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಂ ಪತಿಸ್ಸವಭೂತಂ ತಂಸಭಾಗಞ್ಚ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಾರವ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಕಟಭಾವೇನಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಭೂತೇಸು ಜಾತಿಯಾದೀಸು ಬಹಿದ್ಧಾಭೂತೇಸು ಭಿಕ್ಖುಆದೀಸು ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾನಂ ಅನುರೂಪಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವೀಆದೀಸು ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ವಿಯ ವಿಭೂತಕಿಚ್ಚಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮೂಲರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ಏವಞ್ಹಿ ಉಪಮಾಯ ಸಮೇತೀತಿ ಯಥಾ ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಪತಿತಪುರಿಸಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ಕಾಯೇನ ಅಲ್ಲೀಯನೇ ಭಾವೋ ಅನಲ್ಲೀನೋ, ಏವಂ ಅಲೋಭೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಗಹಿತೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಲಗ್ಗಭಾವೇನ ಅನಲ್ಲೀನಭಾವೋ ಅನಲ್ಲೀನಾಕಾರೋ ಏವ ಪವತ್ತತಿ. ಏವಂಸಭಾವೋ ಹಿ ಸೋ ಧಮ್ಮೋತಿ. ಕಿಞ್ಚಿ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ದೋಸಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ದೋಸೂಪನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ‘‘ದೋಸಸಮುಟ್ಠಾನತಂ ದೋಸೂಪನಿಸ್ಸಯತಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಅದೋಸೋ ದೋಸಸ್ಸೇವ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕೋ, ತಂಮುಖೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತತ್ಥ ಜಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ…ಪೇ… ಆಸೇವನಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾತಿ ಯೋ ಸೋ ಏಕತ್ತುಪಗತೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಆಸನ್ನೂಪಚಾರಾಹಿತವಿಸೇಸೋ ನೀವರಣಾದಿಪರಿಪನ್ಥವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧೋ, ತದಾವರಣವಿಸಯವಿರಹೇನ ಚ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಏವ ತತ್ಥುಪಗಮನೇನ ತತ್ಥ ಚ ಪಕ್ಖನ್ದೋ, ವಿಸೋಧೇತಬ್ಬಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸಂಸಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವತೋ ವಿಸೋಧನಸಮಾಧಾನಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನಬ್ಯಾಪಾರವಿರಹೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಸಮಥಪಟಿಪತ್ತಿಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನ್ತೋ ಅಭಿಬ್ಯತ್ತರೂಪಾಯ ಸಹಜಾತತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹಿತೋ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಜಾತಾ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾ ಯುಗನದ್ಧಧಮ್ಮಾ. ತೇ ಯಥಾ ಅಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ಭಾವನಾ ಬ್ರೂಹನಾ. ತಥಾ ಯಾನಿ ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಾನಾಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿರಸೇನ ಏಕರಸಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಾನಿ. ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ತದುಪಗಂ, ತೇಸಂ ಅನತಿವತ್ತನಏಕರಸಭಾವಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ವೀರಿಯಂ ವಾಹೀಯತಿ ಪವತ್ತೀಯತಿ, ಯಾ ಚಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪವತ್ತಾ ಪಗುಣಬಲವಭಾವಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಆಸೇವನಾ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏತೇಸಂ ಆಕಾರಾನಂ ಭಾವನಾ ಉಪ್ಪಾದನಾ ವಡ್ಢನಾ, ಅಯಂ ತತ್ಥ ಜಾತಾನಂ…ಪೇ… ಆಸೇವನಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾ ನಾಮ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಭಾವನಾಕಾರೋ ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ಆದೀ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೫೮) ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋ ಏವ, ಞಾಣೇನ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನೇಸು ತಂ ತಂ ಆದೀನವಂ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ತಥಾ ತಥಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಸಾಧನಾಯ ಭಾವನಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಸತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಭಾವನಾ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವನಾಪರಾಮಸನೇನ ಅಭಾವನಾತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ಅಭಾವಮತ್ತಸ್ಸ ಅಮೋಹೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ. ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ಅಕುಸಲಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಪಮಾದವಿಸೇಸೋ ವಾ ಅಭಾವನಾ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಕುಸಲಾನಂ ವಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಾಸೇವನಾ ಅಭಾವನಾ ಅಬಹುಲೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ.

ಏಕನ್ತೇನ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಜರಾಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾನಂ ಏವಂ ಇಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೭೩) ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭೋ ವಿಭತ್ತೋ. ಅಲೋಭಾನುಭಾವೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ, ಅಮೋಹಾನುಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಿದ್ಧಿ ಪಾಕಟಾಯೇವಾತಿ ಅಪಾಕಟಂ ಅದೋಸಾನುಭಾವೇನ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಸಿದ್ಧಿಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಸುಖವಿಪರಿಣಾಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಯಞ್ಚ ಯೋಜನಾ ಅಲೋಭಾದೀನಂ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕತಾ, ಅವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ. ಸಭಾವತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪತೋ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಸಹನವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದೋಸೋ ತಂದಸ್ಸನಸ್ಸ ಆಸನ್ನಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ನ ರಾಗೋ ವಿಯ ದೂರಪಟಿಪಕ್ಖೋ.

ಕಮ್ಮಪಥರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ವಿಯ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋಪಿ ನ ಏಕನ್ತಂ ಕಮ್ಮಪಥಭೂತಾಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಪಥತಾತಂಸಭಾಗತಾಹೀ’’ತಿ. ಮನೋಕಮ್ಮಪಥಭಾವೇನ ಪವತ್ತನಕಮ್ಮಭಾವತೋ ಹಿ ಏತೇಸಂ ಕಮ್ಮಪಥರಾಸಿಭಾವೇನ ಸಙ್ಗಹೋ, ನ ಸಬ್ಬದಾ ಕಮ್ಮಪಥಾಯೇವಾತಿ. ತೇನ ಯೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಅನಿಯತೋ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವೇನ ಪಾಕಟೋ ಚ, ತಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಪಥತಾವಚನಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಸ್ಸದ್ಧಾದಿಯುಗಲವಣ್ಣನಾ

ಸಮನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ. ಚೇತಿಯವನ್ದನಾದಿಅತ್ಥನ್ತಿ ಚೇತಿಯವನ್ದನಾದಿಹೇತು. ಸಮಥಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ತಬ್ಭೇದವಸೇನ ಚ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಭಿಯುತ್ತಾನಂ ಮುದುಮಜ್ಝಿಮತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯತಾದಿಭೇದವಸೇನ ಸಬ್ಬಯೋಗೀನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಾದಿಕಾಲವಸೇನ ಸಬ್ಬದಾ ಹಿತಾಹಿತಧಮ್ಮೂಪಲಕ್ಖಣಭಾವತೋ ಯಥಾಸಭಾವಂ ಪಟಿವೇಧಭಾವತೋ ಚ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾನಂ ಪಾರಿಬನ್ಧಕಹರಣಭಾವನಾವಡ್ಢನಾನಿ ಅವಿಸೇಸತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಯಥಾ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲೇನ ವಿನಾ ಸಮಥೋ ಸಮಥಮನ್ತರೇನ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧೋ ಚ ನತ್ಥೀತಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ, ಏವಂ ಪಟಿವೇಧೇ ಏಕಕ್ಖಣಿಕಾಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನಾ’’ತಿ. ಪಞ್ಞಾಯ ಹಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಅವಭಾಸಿಯಮಾನೇ ವಿಸಯೇ ಸಮಾಧಿ ಏಕತ್ತವಸೇನ ಅಪ್ಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಚ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪನ್ನೇ ಪಞ್ಞಾ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ವಿಸದಾ ವಹತೀತಿ. ಸಮಂ ಪವತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನತಿವತ್ತನೇನ ಸಮಂ ಅವಿಸಮಂ ಏಕರಸಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಯೋಗಿನೋ ಮನೋರಥಧುರಾಕಡ್ಢನೇ ರಥಧುರಾಕಡ್ಢನೇ ವಿಯ ಆಜಾನೇಯ್ಯಯುಗೋ ಯುಗಲಕೋ ಹುತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನತಿವತ್ತಮಾನೇನ ನದ್ಧಾ ಬದ್ಧಾ ವಿಯಾತಿ ವಾ ಯುಗನದ್ಧಾ. ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೇಹಿ ವೀರಿಯಸಮಾಧಯೋ ಸಮಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತಾಪಿ ತೇ ಪುನ ಗಹಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಯೋಜನತ್ಥಾಯಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಪನ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಯೋಗಸ್ಸ ವಿಭಾವನಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಯೋಗವಚನತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ.

ಯೇವಾಪನಕವಣ್ಣನಾ

ಯಥಾ ತಥಾ ವಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾ ವಾ. ಅನಧಿಮುಚ್ಚನ್ತೋತಿ ‘‘ಇದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಪುಬ್ಬಭಾಗಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಹೇತುಕೇನ ಪಯೋಗಕಾಲಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಅನಿಚ್ಛಿನನ್ತೋ. ಯತ್ಥ ಹಿ ಅನಿಚ್ಛಯೋ, ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಏವಾತಿ. ಸಂಸಪ್ಪನಂ ಸಂಸಯೋ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಆಸಪ್ಪನಾ ಪರಿಸಪ್ಪನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಅಸತಿಪಿ ಬ್ಯಾಪಾರೇ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಯ ಸತಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅನೂನಾನಧಿಕತಾಯ ಅಲೀನಅನುದ್ಧತತಾಯ ಚ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಾ ತೇಸಂ ತಥಾಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಊನಾಧಿಕಭಾವಂ ನಿವಾರೇತಿ ವಿಯಾತಿ ಊನಾಧಿಕನಿವಾರಣರಸಾ ವುತ್ತಾ. ತಥಾ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾಯೇವ ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತತಾತಿ ಚ ವುತ್ತಾ.

ಝಾನಪದಸ್ಸಾತಿ ಝಾನಸದ್ದಸ್ಸ. ತೇಸೂತಿ ಪಞ್ಚಸು. ಪಞ್ಚ ಹಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಝಾನಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ಇದಂ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನತ್ತಾಯೇವ ಇಮಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಪಞ್ಚೇವ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ. ಪದಸಮೂಹೋ ವಾಕ್ಯಂ, ಪದಕೋಟ್ಠಾಸೋ ವಾ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾದಿ ಧಮ್ಮರಾಸಿ. ವುತ್ತಂ ಪೂರಿತನ್ತಿ ಛಪಣ್ಣಾಸಾದಿತಾಯ ಪೂರಣವಸೇನ. ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ ‘‘ಫುಟ್ಠೋ ವೇದೇತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೯೩) ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋ. ಯದಿಪಿ ಛನ್ದಾದಯೋ ಯಥಾವುತ್ತರಾಸಿಕಿಚ್ಚಾಭಾವತೋ ತೇಸು ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ವಿಸುಂ ರಾಸಿಅನ್ತರಭಾವೇನ ಪನ ಸರೂಪತೋ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ವುತ್ತಾನಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.