೧. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಂ

ತಿಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧. ತೇನಾತಿ ವೇದನಾಸದ್ದೇನ. ಸಬ್ಬಪದೇಹೀತಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಹೋತಿ ಅವಯವಧಮ್ಮೇನಾಪಿ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬತೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಮಂ ಚುಣ್ಣ’’ನ್ತಿ. ಚೋದಕೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ವಿಭತ್ತಿಅನ್ತಸ್ಸೇವ ಪದಭಾವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ನನು ಸುಖಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚೋದೇತಿ. ಇತರೋ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪೇತಪ್ಪಕಾರತ್ಥಗಮಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರತಿ. ತೇನ ‘‘ವಾಕ್ಯಂ ಇಧ ಪದನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಹೇತುಪದಸಹೇತುಕಪದಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನಹೇತುಪದಅಹೇತುಕಪದಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದಾನಿ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದಮ್ಪಿ ವಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಉಭಯೇಕಪದವಸೇನಾತಿ ಉಭಯಪದವಸೇನ ಹೇತುದುಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏಕಪದವಸೇನ ಸಹೇತುಕದುಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಥಾತಿ ಉಭಯೇಕಪದವಸೇನ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಹೇತುಕಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾ ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ಪಠಮದುಕಸಮ್ಬನ್ಧಾ ದುತಿಯತತಿಯದುಕಾ, ಪಠಮದುಕದುತಿಯದುಕಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಚತುತ್ಥಛಟ್ಠದುಕಾ, ಪಠಮದುಕತತಿಯದುಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪಞ್ಚಮೋ ದುಕೋ, ಏವಂ ಆಸವಗೋಚ್ಛಕಾದೀಸುಪೀತಿ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಕ್ಕಾ ಹಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ತೇಸುಪಿ ದುಕನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಆಸವಗೋಚ್ಛಕಾದೀಸು ದುತಿಯದುಕತತಿಯದುಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಓಸಾನದುಕೋ, ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇ ಚ ದುತಿಯಚತುತ್ಥದುಕಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾವಸೇಸನಿರವಸೇಸಭಾವೇನ ತಿಕದುಕಾನಂ ಸಪ್ಪದೇಸನಿಪ್ಪದೇಸತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಯೇಹಿ ತಿಕದುಕಾ ಸಾವಸೇಸಾತಿ ಪದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮಾಪದೇಸೋ. ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸನಂ ಕಿಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ? ಏತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣತ್ಥಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಪದಿಸ್ಸತಿ ಏತೇನ ಸಮುದಾಯೋತಿ ಪದೇಸೋ, ಅವಯವೋ. ‘‘ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ಆಹ.

ಅನವಜ್ಜತ್ಥೋ ಅವಜ್ಜವಿರಹತ್ಥೋ. ನಾಮಂ ಸಞ್ಞಾ, ಕಿರಿಯಾ ಕರಣಂ, ಪಯೋಜನಂ ರಥರಥಙ್ಗವಿಭಾವನೇನ ತೇಸಂ ಪಕಾರತೋ ಯೋಜನಂ. ಕುಸೇನ ಞಾಣೇನ ಲಾತಬ್ಬಾತಿ ಕುಸಲಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ತಾವ ಹೋತು, ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಹಿ ಞಾಣೇನೇವ ಪವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಹಿತಸುಖಹೇತುಭೂತಾಯ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಅನ್ತರೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥೀತಿ. ‘‘ಯದಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಭಯಭಾಗಗತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಲವನಂ ಪಾಕಟಂ ಸಿಯಾ, ಕುಸಾ ವಿಯ ಲುನನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಕೋಚಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನದ್ವಯಂ ವಿಯಾ’’ತಿ.

ನ ಚಾತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ಕಪ್ಪನಾಸಿದ್ಧೋ ಏವ ಪನ ಭೇದೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ನಾಮವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾತಾವಿಞ್ಞಾತೇತಿ ಯೇಸಂ ‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅವಿಞ್ಞಾತಾ ಸಭಾವಾ, ‘‘ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಞ್ಞಾತಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮೋ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಧಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ದುತಿಯೋ ಸಙ್ಖತವಸೇನ, ತತಿಯೋ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಕುಸಲಪಟಿಸೇಧನಂ ಕುಸಲಾಭಾವೋ ಏವ. ಅಭಾವೋ ಹಿ ಸತ್ತಾಪಟಿಸೇಧೋತಿ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ. ಅಕುಸಲವಚನೇನ ನ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಬೋಧಕತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಥ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲವಚನೇನ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮಬೋಧಕತ್ತೇಪಿ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಅನಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತತೋ ಚಾಯಂ ಚತುಕ್ಕೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ತಿಕೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ದುಕಚತುಕ್ಕಭಾವೋ ಅನಬ್ಯಾಕತವೋಹಾರೋ ಚ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಭಾವಮತ್ತವಚನೇ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಸಭಾವಧಾರಣಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಧಾರೀಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯೇಹೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ಞೇಯ್ಯಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇನಾಯಂ ದೋಸೋತಿ ನನು ಅಞೇಯ್ಯಪರಿಯಾಯೇಪಿ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋತಿ? ನ, ವುತ್ತದೋಸಾನತಿವತ್ತನತೋ.

ಪಾರಿಸೇಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ನನು ಅಯಮಕಾರೋ ನ-ಅತ್ಥತ್ತಯಸ್ಸೇವ ಜೋತಕೋ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಅಹೇತುಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಭಿಕ್ಖುಕೋ ಆವಾಸೋ’’ತಿ ತಂಯೋಗನಿವತ್ತಿಯಾ, ‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಿಭಾವನಿವತ್ತಿಯಾ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಬನ್ಧೀತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಿತಾ ಏತ್ಥ ಜೋತೀಯತಿ. ‘‘ಅನಿದಸ್ಸನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ತಂಸಭಾವನಿವತ್ತಿಯಾ. ನಿದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ದಟ್ಠಬ್ಬತಾ. ಅಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿದಸ್ಸನಂ, ತಗ್ಗಯ್ಹಭಾವನಿವತ್ತಿಯಾ, ತಥಾ ‘‘ಅನಾಸವಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ. ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಘಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ತಂಕಿಚ್ಚನಿವತ್ತಿಯಾ. ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ತಬ್ಭಾವನಿವತ್ತಿಯಾ. ತದಞ್ಞತಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಪಕಾಸೀಯತಿ. ‘‘ಅಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿ ತಬ್ಭಾವಮತ್ತನಿವತ್ತಿಯಾ. ಮನುಸ್ಸತ್ತಮತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ಅಞ್ಞಂ ಸಮಾನನ್ತಿ ಸದಿಸತಾ ಹೇತ್ಥ ಸೂಚಿಯತಿ. ‘‘ಅಸಮಣೋ ಸಮಣಪಟಿಞ್ಞೋ ಅಪುತ್ತೋ’’ತಿ ತಂಸಮ್ಭಾವನಗುಣನಿವತ್ತಿಯಾ. ಗರಹಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಞಾಯತಿ. ‘‘ಕಚ್ಚಿ ನು ಭೋತೋ ಅನಾಮಯಾ, ಅನುದರಾ ಕಞ್ಞಾ’’ತಿ ತದಪ್ಪಭಾವನಿವತ್ತಿಯಾ. ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ತಂಸದಿಸಭಾವನಿವತ್ತಿಯಾ. ಅತೀತಾನಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತ್ತಾ ಉಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೇಕದೇಸನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಆರದ್ಧುಪ್ಪಾದಭಾವತೋ ಕಾಲವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಕೂಲತಾ, ಪಗೇವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ತಬ್ಬಿಧುರಭಾವೋ ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ತದಪರಿಯೋಸಾನನಿವತ್ತಿಯಾ. ತಂನಿಟ್ಠಾನಞ್ಹೇತ್ಥ ಪಕಾಸೀಯತೀತಿ ಏವಮನೇಕೇಸಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಜೋತಕೋ, ತತ್ಥ ಕಿಂ ವುಚ್ಚತೇ ಅತ್ಥದ್ವಯಮೇವ ವತ್ವಾ ಪಾರಿಸೇಸೇನಾತಿ? ಇತರೇಸಂ ಏತ್ಥ ಸುವಿದೂರಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಕುಸಲವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಕುಸಲಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಅಕುಸಲಸದ್ದಸ್ಸ ಉಚ್ಚಾರಣಾನನ್ತರಂ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೇ ಅತ್ಥೇ ಪಟಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ ತತ್ಥ ನಿರುಳ್ಹತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ‘‘ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಿಚ್ಚವಿರೋಧಾದೀನಮ್ಪಿ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ, ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತ್ತೇಪಿ ವಿನಾಸಕವಿನಾಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸು ನಿಯತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಪ್ಪಹೇಯ್ಯಭಾವತೋ’’ತಿ ಆಹ. ಇತರಥಾ ಕುಸಲಾನಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಕುಸಲಮೂಲತ್ತಾ ಅಪಾಯಪೂರಕಾ ಏವ ಸತ್ತಾ ಸಿಯುಂ. ಯಂ ಪನ ‘‘ಧಮ್ಮಾಪಿ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೦) ವುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನ ತುಮ್ಹಾಕಂ, ತಂ ಪಜಹಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೩೩) ವಿಯ ತದಾರಮ್ಮಣಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಮೂಲಟೀ ೧).

ಫಸ್ಸಾದಿವಚನೇಹಿ ತಂನಿದ್ದೇಸಭೂತೇಹಿ. ತಬ್ಬಚನೀಯಭಾವೇನಾತಿ ತೇಹಿ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇಹಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಭಾವೇನ. ಯಥಾ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾದಿಅತ್ಥಾ ಕುಸಲಾದಿವಚನೇಹಿ, ಏವಂ ಅವಿಪಾಕತ್ಥಾ ಅಬ್ಯಾಕತವಚನೇನ ಬೋಧಿತಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತವಚನೇನೇವ ಚಾ’’ತಿ. ಕಾರಣಂ ಅವತ್ವಾತಿ ಇಧ ವುತ್ತಭಾವೇನ ಅನುವತ್ತಮಾನತ್ತಾತಿ ಕಾರಣಂ ಅವತ್ವಾ. ಅಞ್ಞಾ…ಪೇ… ನಿವಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಏತೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸದ್ದಾ ವಿಯ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸಭಾವಾನಂ ತದುಭಯವಿಪರೀತಸಭಾವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಸದ್ದೋ ಬೋಧಕೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಹಿ ಅವಿಪಾಕವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಅಕುಸಲವಚನಞ್ಚ ಅವುತ್ತಂ. ಯತೋ ಅವಿಪಾಕವಚನಸ್ಸ ಅಧಿಕತಭಾವೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ತಬ್ಬಚನೀಯಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಭಾವೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತತಾತಿ ಅಯಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅನಬ್ಯಾಕತಭಾವೇ ಯೋಜನಾ.

ತಂ ಪರಿಹರಿತುನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತನಿವತ್ತನಮಾಹ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಸುಖವಿಪಾಕಾನವಜ್ಜಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಅನವಜ್ಜಾ ಹಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿತಾಯ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ? ನ, ಸುಖವಿಪಾಕವಚನಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಸುಖವಿಪಾಕವಚನೇನ ಹಿ ಕುಸಲಭಾವೇ ಸಮತ್ತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅನವಜ್ಜವಚನಂ ಪನೇತ್ಥ ಕುಸಲಾನಂ ಅಗರಹಿತಬ್ಬತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಕಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಮಾಹ. ತೇನೇವ ಚ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಸುಖತಾದಿದಸ್ಸನಭಾವಂ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತೀತಿ. ಮನೋಸಮಾಚಾರವಿಸೇಸಭೂತಾ ಫಲಧಮ್ಮಾ ವಿಸೇಸೇನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾವಜ್ಜಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಮಾಚಾರತ್ತಯವಸೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ತೇ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿರಹಿತಾವಜ್ಜಮತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಜ್ಜವಿನಾಸನಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಧಮ್ಮಾನಂ ವಜ್ಝಘಾತಕಭಾವಸ್ಸ ನಿಯತತ್ತಾ. ಸವಿಪಾಕತಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ. ಸುಖೋ ವಿಪಾಕೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸುಖವಿಪಾಕಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾಸೇನ ಕುಸಲಾನಂ ಸುಖವಿಪಾಕವನ್ತತಾ ವುತ್ತಾ. ಸಾ ಚ ನೇಸಂ ನ ತಂಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಅಸಹವತ್ತನತೋತಿ ತದುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುಖವಿಪಾಕವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಯುತ್ತಮೇತನ್ತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಭೇದಾಭಾವೇಪಿ ಯಥಾವುತ್ತವಚನವಚನೀಯಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಭೇದೋ ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಭೂತೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಉಪಚಾರೇನ ಹೋತೀತಿ ಯುತ್ತಮೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಭೇದವಚನಂ. ಭವತಿ ಹಿ ಸದ್ದತ್ಥವಿಸೇಸಮತ್ತೇನಪಿ ಅಭಿನ್ನೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಭೇದವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ.

ವಿನಾಪಿ ಭಾವಾಭಿಧಾಯಿನಾ ಸದ್ದೇನ ಭಾವಪ್ಪಧಾನೋ ನಿದ್ದೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನವಜ್ಜವಚನೇನ ಅನವಜ್ಜತ್ತಂ ಆಹಾ’’ತಿ. ಏವಞ್ಚೇತ್ಥ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ – ನ ಅವಜ್ಜಂ ಅನವಜ್ಜಂ, ಅವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಅಗರಹಿತಬ್ಬಸಭಾವೋ. ಸುಖೋ ವಿಪಾಕೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುಖವಿಪಾಕಂ, ಸುಖವಿಪಾಕವಿಪಚ್ಚನಸಮತ್ಥತಾ. ಅನವಜ್ಜಞ್ಚ ತಂ ಸುಖವಿಪಾಕಞ್ಚಾತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಂ, ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ. ಅಥ ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಅನವಜ್ಜಂ, ವಿಪಚ್ಚನಂ ವಿಪಾಕೋ, ಸುಖಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಸುಖವಿಪಾಕೋ, ಅನವಜ್ಜಞ್ಚ ಸುಖವಿಪಾಕೋ ಚ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಂ ಏಕತ್ತವಸೇನ. ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ. ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಪದದ್ವಯಪರಿಗ್ಗಹೇ, ನನು ಏಕೇನೇವ ಪದೇನ ಇಟ್ಠಪ್ಪಸಿದ್ಧಿ. ಯದಿಪಿ ‘‘ಅವಜ್ಜರಹಿತಂ ಅನವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಕ್ಖೇ ಅಬ್ಯಾಕತನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಸುಖವಿಪಾಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಸುಖವಿಪಾಕಗ್ಗಹಣೇ ಪನ ಕತೇ ಅನವಜ್ಜಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಮೇವ. ‘‘ಅವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅನವಜ್ಜಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಕ್ಖೇ ಸುಖವಿಪಾಕಗ್ಗಹಣಞ್ಚಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಅನವಜ್ಜವಚನೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇನ ಪವತ್ತಿಸುಖಸುಖವಿಪಾಕತಾಅತ್ತಸುದ್ಧಿವಿಸುದ್ಧವಿಪಾಕತಾಅಕುಸಲಅಬ್ಯಾಕತಸಭಾವನಿವತ್ತಿರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನವಿಸೇಸದೀಪನತೋ ಏವಂ ವಿಪುಲಪ್ಪಯೋಜನತ್ಥೋ ಪದದ್ವಯಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸುಖ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಇಟ್ಠಪರಿಯಾಯತಾ ವಿಯ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಪರಮಂ ಸುಖಂ (ಧ. ಪ. ೨೦೩-೨೦೪), ಸುಖಾ ವಿರಾಗತಾ ಲೋಕೇ (ಉದಾ. ೧೧), ತೇಸಂ ವೂಪಸಮೋ ಸುಖೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೨೧, ೨೭೨) ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖೂಪಸಮಪರಿಯಾಯತಾಪಿ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಂಅವಿಪಾಕತಾಯ ಪನ ಇಧ ಸುಖವಿಪಾಕಭಾವೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾ…ಪೇ… ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾನಮ್ಪಿ ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಸಭಾವತ್ತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖೂಪಸಮಸುಖನಿಪ್ಫಾದಕಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಸುಖಸ್ಸ ಪನ ಅವಿಪಾಕಭಾವತೋ ನ ಏತೇನ ಪದೇನ ಕುಸಲಾನಂ ಸುಖವಿಪಾಕತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ. ವಿಪಕ್ಕಭಾವಮಾಪನ್ನೇಸು ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ವಿಪಾಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ‘‘ಯದಿ ಪನಾ’’ತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ.

ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಸಹ ಅವಜ್ಜೇನಾತಿ ಸಾವಜ್ಜಾ, ಗರಹಿತಬ್ಬಭಾವಯುತ್ತಾ. ತೇನ ನೇಸಂ ಗರಹಿತಬ್ಬಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಭಾವೇನ ಗರಹಿತಬ್ಬಸಭಾವಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾತಿ ಸಾವಜ್ಜವಚನಮತ್ತೇನ ತೇಸಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲತಾಪತ್ತಿದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕವಚನಮಾಹ. ಅವಜ್ಜ-ಸದ್ದೋ ವಾ ರಾಗಾದೀಸು ಏಕನ್ತಾಕುಸಲೇಸು ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ತಂಸಹವತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ಏವ ಸಾವಜ್ಜಭಾವೇ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ಸಾವಜ್ಜವಚನೇನೇವ ದಸ್ಸಿತೋ. ಅಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಪನ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಸವಿಪಾಕತಾಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಲಕ್ಖಣೇ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ. ಇತೋ ಪರಂ ‘‘ದುಕ್ಖೋ ವಿಪಾಕೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುಖವಿಪಾಕಅನವಜ್ಜಕುಸಲಪದಾನಂ ಠಾನೇ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಸಾವಜ್ಜಅಕುಸಲಪದಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯೋಜನಾ ಚ ಸಾವಜ್ಜವಚನೇನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ದುಕ್ಖವಿಪಾಕವಚನೇನ ವಿಪಾಕದುಕ್ಖತಂ. ಪುರಿಮಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಸಭಾವವಸೇನ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಕಾಲನ್ತರೇ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾಯಾತಿ. ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅವಿಸುದ್ಧಸಭಾವತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅವಿಸುದ್ಧವಿಪಾಕತಂ. ಪುರಿಮೇನ ಚ ಅಕುಸಲೇ ಕುಸಲಸಭಾವತೋ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಸಭಾವತೋ ಸವಿಪಾಕತ್ತದೀಪಕತ್ತಾ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ. ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಅವಜ್ಜವನ್ತತಾದಸ್ಸನತೋ ಕಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ ರಸೇನ ಅನತ್ಥಜನನರಸತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕರಸತಂ. ಪುರಿಮೇನ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಂ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಫಲಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಂ. ಪುರಿಮೇನ ಚ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪಕಾಸೇತಿ. ತತೋ ಹಿ ತೇ ಸಾವಜ್ಜಾ ಜಾತಾತಿ. ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ತೇ ಹಿ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ದುಕ್ಖ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಟ್ಠಪರಿಯಾಯವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅನಿಟ್ಠಚತುಕ್ಖನ್ಧವಿಪಾಕಾ ಹಿ ಅಕುಸಲಾ, ನ ದುಕ್ಖವೇದನಾವಿಪಾಕಾವ. ವಿಪಾಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಫಲಪರಿಯಾಯಭಾವೇ ಪನ ನಿಸ್ಸನ್ದವಿಪಾಕೇನ ಅನಿಟ್ಠರೂಪೇನಪಿ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾಪಟಿಸೇಧವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಅವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅವಿಪಾಕಾರಹಸಭಾವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಂಪಕಾರಾನನ್ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ತಿಕೇಸು, ಚತೂಹಿ ದುಕೇಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಛ ಚತ್ತಾರೋ ಅತ್ಥಾ ವುತ್ತಾ. ಛಕ್ಕಭಾವೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏತೇನ ಚತುಕ್ಕಭಾವಾಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತನಯತ್ತಾ ಚೋದಿತೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥಭೇದೋ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ನನು ತೀಹಿ ಧಮ್ಮಸದ್ದೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿಅತ್ಥೇನ ಅಭಿನ್ನೋ ಏವ ಸೋ ಅತ್ಥೋತಿ? ನ, ಜಾತಿಆದಿಭೇದೇನ ಭೇದಸಬ್ಭಾವತೋ. ಭೇದಕಾ ಹಿ ಜಾತಿಆದಯೋ. ಮಾಸಪದತ್ಥತಾಯಾತಿ ಮಾಸ-ಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಭಾವೇನ. ತಬ್ಬಚನೀಯಭಿನ್ನತ್ಥಾನನ್ತಿ ತೇಹಿ ಕಾಲಸದ್ದಾದೀಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಂ ವಿಸಿಟ್ಠತ್ಥಾನಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಯಥಾ ಕಾಲಸದ್ದಾದಿಅಭಿಧೇಯ್ಯಾನಂ ಕಾಲಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ಮಾಸ-ಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಅಭೇದೋ, ಏವಂ ಜಾತಿಆದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಅತ್ಥಾನಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಭಾವೇನ ನತ್ಥಿ ಭೇದೋ’’ತಿ. ವಿನಿ…ಪೇ… ಮಾನಾತಿ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪಾಭೇದೇಪಿ ಭೇದಕಾರಣಮಾಹ. ಭಿನ್ನಜಾತಿಯತ್ಥವಚನೀಯತಾಯ ಹಿ ತಸ್ಸೇವತ್ಥಭೇದೋತಿ.

ಸಾಧೇತುನ್ತಿ ಬೋಧೇತುಂ. ಹೋತು ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಾ ನೋ ಹಾನೀತಿ ಕದಾಚಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಾ…ಪೇ… ನಾಮ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಸೋ ಚಾತಿ ಸಭಾವಧಾರಣಪಚ್ಚಯಧರಿಯಮಾನತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಸ್ಸ ಅಪೇಕ್ಖಾವುತ್ತಿತಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಅಪೇಕ್ಖಾವುತ್ತಿನೋ ಅನ್ತರೇನ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಲಭನ್ತಿ. ಸತಿಪಿ ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿಅತ್ಥಸಾಮಞ್ಞೇ ಕುಸಲಜಾತಿಆದಿವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಏಕತ್ಥತಾ ನ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ವುತ್ತಂ, ವಚನಸಿಲೇಸವಸೇನ ವಾ. ಅಥ ವಾತಿಆದಿನಾ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ ಅಭಾವತ್ತಂ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೋ ನಾನತ್ಥತಾಭಾವದೋಸಂ ಪರಿಹರತಿ.

ಞಾಪಕಹೇತುಭಾವತೋ ಉಪಪತ್ತಿ ಇಧ ಕಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾರಣಂ ನಾಮ ಯುತ್ತೀ’’ತಿ. ಪುನರುತ್ತೀತಿಆದಿನಾ ನನು ‘‘ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಏಕತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏಕತ್ತಾಪತ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಪನ ಅಭಾವಾಪತ್ತಿಯಂ ಏವ ಅನ್ತೋಗಧಾ ನಾನತ್ತಾಭಾವಚೋದನಾಸಾಮಞ್ಞೇನ. ಭೇದಾಭೇದನಿಬನ್ಧನತ್ತಾ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವಸ್ಸ ಸೋ ಅಚ್ಚನ್ತಮಭಿನ್ನೇಸು ನಿಯಮೇನ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾಭಾವೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಾಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಪನ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಭಿನ್ನೇಸುಯೇವ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾಭಾವಂ. ಅಥ ವಾ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಭಿನ್ನೇಸು ಅವಿವಟಸದ್ದತ್ಥವಿವರಣತ್ಥಂ ಪವತ್ತಾ. ಕಸ್ಮಾ? ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾಭಾವತೋತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಅಮಿತ್ತಂ ಅಭಿಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣಾತೀತಿ ಸಕ್ಕೋ, ಇನ್ದತೀತಿ ಇನ್ದೋ, ಪುರಿಮೇ ದದಾತೀತಿ ಪುರಿನ್ದದೋತಿ ಏವಂ ಕಿರಿಯಾಗುಣಾದಿಪರಿಗ್ಗಹವಿಸೇಸೇನ.

ಭೇದಾಭೇದವನ್ತೇಸೂತಿ ವಿಸೇಸಸಾಮಞ್ಞವನ್ತೇಸು. ನೀಲ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಉಪ್ಪಲಸದ್ದಸಮಾಯೋಗೋ ರತ್ತುಪ್ಪಲಸೇತುಪ್ಪಲಾದಿಉಪ್ಪಲಜಾತಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ನೀಲಗುಣಯುತ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಲಜಾತಿವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ. ಉಪ್ಪಲ-ಸದ್ದೋಪಿ ನೀಲ-ಸದ್ದಸಮಾಯುತ್ತೋ ಭಮರಙ್ಗಾರಕೋಕಿಲಾದಿಗತನೀಲಗುಣಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅವಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಲವತ್ಥುಗತಮೇವ ನೀಲಗುಣಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವಿಸೇಸತ್ಥಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಯುತ್ತತಾ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಇತರತ್ರಾಪಿ ಭೇದಾಭೇದವನ್ತತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ತಾಯ ತಾಯ ಅನುಮತಿಯಾತಿ ತೇನ ತೇನ ಸಙ್ಕೇತೇನ. ತೇ ತೇ ವೋಹಾರಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಭಿನ್ನೇ ಅತ್ಥೇ ಪರಿಯಾಯಭಾವೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಭಿನ್ನೇ ಯಥಾಸಕಂ ಅತ್ಥವಿವರಣಭಾವೇನ ಭೇದಾಭೇದವನ್ತೇ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ತಾ ತಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಸಿದ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಾನೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ. ಕುಸಲಾದಿಭಾವನ್ತಿ ಕುಚ್ಛಿತಸಲನಾದಿಭಾವಂ. ಅಭಿಧಾನತ್ಥೋಪಿ ಹಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾದಿಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ವಿಯ ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಂ ವಿಸೇಸೇತೀತಿ.

ಏತ್ಥಾಹ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ತಿಕಾ ಏವ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ನ ದುಕಾ, ತಿಕೇಸುಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೋವ, ನ ಅಞ್ಞೋ’’ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಸುಖಗ್ಗಹಣತೋ ಅಪ್ಪಭೇದತೋ ಚ ತಿಕಾ ಏವ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ. ಯಸ್ಮಾ ತಿಕೇಹಿ ಬೋಧಿತೇ ಕುಸಲಾದಿಭೇದೇ ತಬ್ಬಿಭಾಗಭಿನ್ನಾ ಹೇತುಆದಯೋ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ತಯೋ ಕುಸಲಹೇತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಕುಸಲಾದಿಮುಖೇನ ಹೇತುಆದಯೋ ವಿಭತ್ತಾ, ಕತಿಪಯಭೇದಾ ಚ ತಿಕಾ ದ್ವಾವೀಸತಿಪರಿಮಾಣತ್ತಾ.

ತೇಸು ಪನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹಅಸಙ್ಕರಆದಿಕಲ್ಯಾಣಭಾವೇನ ಪಠಮಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ ವುತ್ತಂ. ನಿರವಸೇಸಾ ಹಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ನ ತಥಾ ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಹಿ. ನನು ವಿಪಾಕತ್ತಿಕಾದೀಹಿಪಿ ನಿರವಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತೇಸು ಪನ ಅನವಜ್ಜಸಾವಜ್ಜಧಮ್ಮಾ ನ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವುತ್ತಾ ಯಥಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ. ನನು ಚ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಂಕಿಲೇಸಿಕತ್ತಿಕಾದೀಸುಪಿ ತೇ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವುತ್ತಾತಿ? ಏವಮೇತಂ, ತೇ ಪನ ಅಕಲ್ಯಾಣಭೂತೇ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಏವಮಯಂ. ಅಯಂ ಪನ ಕಲ್ಯಾಣಭೂತೇ ಪುಜ್ಜಭವಪರಿನಿಬ್ಬುತಿನಿಪ್ಫಾದಕೇ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೇ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ಇತಿ ಭಗವಾ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಂ ರೂಪಾರೂಪದೇಸನಂ ಆರಭನ್ತೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹಅಸಙ್ಕರಆದಿಕಲ್ಯಾಣಗುಣಯೋಗತೋ ಪಠಮಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ ದೇಸೇತಿ, ಕಿಞ್ಚ ತದಞ್ಞತ್ತಿಕಾನಂ ಸುಖಗ್ಗಹಣತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಮುಖೇನ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಾತಿ.

ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಚ ಪಧಾನಪಾಸಂಸಉಭಯಹಿತಭಾವತೋ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ. ಕುಸಲಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಸುಖವಿಪಾಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಉತ್ತಮಾ ಅವಜ್ಜವಿಧಮನತೋ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಾ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕೇಸು ಅತ್ಥಾವಹಾ ನಿಸ್ಸರಣಾವಹಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಪಧಾನಾದಿಭಾವೇನ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ತದನನ್ತರಂ ಅಕುಸಲಾ, ತದುಭಯವಿಪರೀತಸಭಾವಾ ತದನನ್ತರಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ವುತ್ತಾ. ಕುಸಲವಸೇನ ವಾ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಅಕುಸಲವಸೇನ ಆದೀನವೋ, ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮೇಸು ನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸ್ಸಾದಾದಿಕ್ಕಮೇನ, ಕುಸಲೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಪಣ್ಡಿತಾ ಅಕುಸಲೇ ಪಜಹನ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಭೂತಮಗ್ಗಫಲಂ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ಅಯಮನುಪುಬ್ಬೀ ಠಪಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಸೇಕ್ಖತ್ತಿಕಾದೀಸು ವಿಯ ಸರೂಪತೋ ಪುರಿಮಪದದ್ವಯಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ತತಿಯಪದಂ ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನೇವಕುಸಲಾ ನಾಕುಸಲಾ’’ತಿ? ವಿಸೇಸದೀಪನತ್ಥಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಸಭಾವೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕೋಚಿಪಿ ಧಮ್ಮೋ ತದುಭಯಸಭಾವೇನ ಕೇನಚಿಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಕದಾಚಿ ಅಬ್ಯಾಕರಣೀಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಸೇಕ್ಖತ್ತಿಕೇ ಪದದ್ವಯಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ‘‘ನೇವಸೇಕ್ಖಾ ನಾಸೇಕ್ಖಾ’’ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ಏವಂ ಇಧ. ಇಧ ಪನ ಕುಸಲಸಭಾವಾ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ಅಗ್ಗಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಥಾ ನ ಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಚನಮತ್ತೇ ಏವ ವಾ ಇದಂ ನಾನಾಕರಣಂ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ ನೇವಕುಸಲಾ ನಾಕುಸಲಾ’’ತಿ ಬ್ಯಾಕತ-ಸದ್ದೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಬೋಧಿತತ್ತಾತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಅಕುಸಲೇಸು ತಣ್ಹಾಯ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಹಿ, ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾಕುಸಲೇಹಿ ವಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತಂತಂಅವಸಿಟ್ಠತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಹಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲೇನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ, ಅವಸಿಟ್ಠಅಬ್ಯಾಕತವಿಸೇಸೇನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಮುದಯೇನ ಅಸ್ಸಾದೋ, ದುಕ್ಖೇನ ಆದೀನವೋ, ಮಗ್ಗನಿರೋಧೇಹಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಭಾವತೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮನಿದ್ಧಾರಣಪಧಾನಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾ, ತೇಸಂ ಪನ ಕುಸಲಾದಿವಿಸೇಸೇ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ತಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬತಾದಿಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧೮೩; ದೀ. ನಿ. ೨.೯೦) ಏವಮಾದಿವಚನತೋ ಹಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಉಪಸಮ್ಪಾದನಾದಿದಸ್ಸನಪರಂ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಾದನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಪಹಾನಞ್ಚ ಉಪಾಯೋ, ಅಬ್ಯಾಕತವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಫಲಂ, ಕುಸಲಾದೀನಂ ಉಪಸಮ್ಪಾದನಾದಿಅತ್ಥಾ ದೇಸನಾ ಆಣತ್ತೀತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ.

ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಕೋಸಲ್ಯಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಚ ಕುಸಲಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಕುಸಲಾ, ತದುಭಯವಿಪರೀತತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿಅತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅನುಪದವಿಚಿನನಂ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ.

ಪುಜ್ಜಭವಫಲಪರಿನಿಬ್ಬುತಿನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಕುಸಲೇಹೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಸುಖವಿಪಾಕತ್ತಾ, ಅಪಾಯದುಕ್ಖಸಂಸಾರದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿ ಅಕುಸಲೇಹೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಅನಿಟ್ಠಫಲತ್ತಾ, ತದುಭಯಫಲಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತೇಹೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಯುತ್ತಿ ಹಾರೋ.

ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸುಖವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅಕುಸಲಾ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅಯಂ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ.

ಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇನ ಯೇ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಾ…ಪೇ… ಅರಣಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಬೋಧಿತಾ ಭವನ್ತಿ ಕುಸಲಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ತಥಾ ಅಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇನ ಯೇ ಸಾವಜ್ಜದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ…ಪೇ… ಸರಣಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಬೋಧಿತಾ ಭವನ್ತಿ ಅಕುಸಲಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ತಥಾ ಅಬ್ಯಾಕತಗ್ಗಹಣೇನ ಯೇ ಅವಿಪಾಕಾರಹಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿಪಾಕಾ ಧಮ್ಮಾ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಾ…ಪೇ… ಅರಣಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಬೋಧಿತಾ ಭವನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ.

‘‘ಕುಚ್ಛಿತೇ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ ಸಲಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿರುತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಕುಸಲಾದಿಮುಖೇನ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಸುದ್ಧಿಪರಮ್ಪರಾಯ ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಸತ್ತಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಭಾಗಿನೋ ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ನಿದಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣತೋ ಕುಸಲಾದಿಭೇದೇನ ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಾ. ಸಾಧಾರಣತೋ ಪನ ಪಾಕಟಮೇವ. ಪಠಮಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಸ್ಸ ದೇಸನಾ ವಿಚಾರಿತಾಯೇವಾತಿ ಅಯಂ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ.

ಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇನ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಪರಿಗ್ಗಹೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪರಿಗ್ಗಹೋ ಚ. ತತ್ಥ ಪಠಮೇನ ಸಕಲಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಮಾವತ್ತತಿ, ದುತಿಯೇನ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ. ಅಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇನ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅಬ್ಯಾಕತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಪಕ್ಖೋ ಯಥಾರಹಮಾವತ್ತತೀತಿ ಅಯಂ ಆವತ್ತೋ ಹಾರೋ.

ತತ್ಥ ಕುಸಲಾ ಭೂಮಿತೋ ಚತುಧಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪವತ್ತಿಆಕಾರಾದಿತೋ ಪನ ಅನೇಕಧಾ. ಅಕುಸಲಾ ಭೂಮಿತೋ ಏಕಧಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಿತೋ ಅನೇಕಧಾ. ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಪನ ವಿಪಾಕಕಿರಿಯರೂಪನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ಚತುಧಾ ಭೂಮಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಿತೋ ಅನೇಕಧಾ ಚ ವಿಭತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ವಿಭತ್ತಿ ಹಾರೋ.

ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ತದಙ್ಗಾದಿಪ್ಪಹಾನಾಯ ವೀತಿಕ್ಕಮಾದಿಪ್ಪಹಾನಾಯ ಚ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾನಂ ಅನುಪಸಮ್ಪಜ್ಜನಾಯ, ಅಬ್ಯಾಕತೇಸು ಅಸಙ್ಖತಧಾತು ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸರಣಾಯಾತಿ ಅಯಂ ಪರಿವತ್ತೋ ಹಾರೋ.

ಕುಸಲಾ ಅನವಜ್ಜಾ ಪುಞ್ಞಾನೀತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ಅಕುಸಲಾ ಸಾವಜ್ಜಾ ಅಪುಞ್ಞಾನೀತಿ ಪರಿಯಾಯ ವಚನಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಅವಿಪಾಕಾರಹಾ ನೇವಆಚಯಗಾಮೀ ನಅಪಚಯಗಾಮೀನೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನನ್ತಿ ಅಯಂ ವೇವಚನೋ ಹಾರೋ.

ಕುಸಲಾದಯೋ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಭವಭೂಮಿವೇವಚನಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪರಿಞ್ಞಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹಾರೋ.

ಅಕುಸಲಾನಂ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲನಂ ಕುಸಾನಂ ವಿಯ ಕುಸಾನಂ ವಾ ರಾಗಾದೀನಂ ಲವನಂ ಏವಂಧಮ್ಮತಾತಿ ಅಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ಅವತರಣಂ, ತಥಾ ಕುಸೇನ ಲಾತಬ್ಬಾ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾ ಚಾತಿ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದ…ಪೇ… ಅವತರಣಂ, ಪಚ್ಚಯಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ ವಾ ಆದಿಅನ್ತವನ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಕಾ ಚಾತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾಮುಖೇನ ಅವತರಣಂ, ಅನಿಚ್ಚತಾ ಏವ ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳಿತತಾಯ ದುಕ್ಖಾತಿ ದುಕ್ಖತಾಮುಖೇನ ಅವತರಣಂ, ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾರತೋ ಸುಞ್ಞತಾಮುಖೇನ ಅವತರಣಂ, ಏವಂ ಕುಸಲಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ದ್ವಾಯತನಾನಿ ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದಿಮುಖೇನಪಿ ಅವತರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಸುಪಿ ಅವತರಣಂ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಅವತರಣೋ ಹಾರೋ.

ಕುಸಲಾತಿ ಆರಮ್ಭೋ, ಧಮ್ಮಾತಿ ಪದಸುದ್ಧಿ, ನೋ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ. ತಥಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿ, ಧಮ್ಮಾತಿ ಪನ ಪದಸುದ್ಧಿ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ ಚಾತಿ ಅಯಂ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ.

ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾತಿ. ತಥಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಕಾಮಾವಚರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತನ್ತಿಆದಿ ವಿಸೇಸವಚನಂ. ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಅಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ.

ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನವಮೋ ಖಣೋ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕಾನಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಏವ ವಾ ಹೇತು, ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತು, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತೂತಿ ಅಯಂ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ.

ಕುಸಲಾತಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇವ ಭಾವೇತಬ್ಬಗ್ಗಹಣಞ್ಚ. ಅಕುಸಲಾತಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇವ ಪಹಾತಬ್ಬಗ್ಗಹಣಞ್ಚ. ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇವ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಗ್ಗಹಣಞ್ಚ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಪರಿಞ್ಞಾದೀನಂ ಪವತ್ತನಾಕಾರಗ್ಗಹಣಂ. ತೇನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪ್ಪಹಾನಭಾವನಾಸಚ್ಛಿಕರಣಾನಿ ದೀಪಿತಾನೀತಿ ತದಙ್ಗಾದಿವೀತಿಕ್ಕಮಾದಿಪ್ಪಹಾನಾನಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಚ ಭಾವನಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಅಯಂ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ.

ಕಾಮಞ್ಚೇತಂ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮಕಥನಂ, ವಿಸೇಸವನ್ತೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ವಿಸೇಸತೋ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಸಮಯೋ ನಿಯಮಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಸಾಧಿಟ್ಠಾನೋ ಸಮಥೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ದಸ್ಸಿತಾತಿ. ತಥಾ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇನ ಸಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ತಣ್ಹಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ, ಅಬ್ಯಾಕತಗ್ಗಹಣೇನ ಸಪರಿವಾರಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಚಾತಿ ಅಯಂ ನನ್ದಿಯಾವತ್ತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ.

ತಥಾ ಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇನ ಮೂಲಭಾವವಿಸೇಸತೋ ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ತೇಸು ಚ ಅದೋಸೇನ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅಲೋಭೇನ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅಮೋಹೇನ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನೀಯತಿ. ತಥಾ ಅಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇನ ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ತೇಸು ಚ ಲೋಭೇನ ತದೇಕಟ್ಠಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ತಥಾ ದೋಸಮೋಹೇಹಿ ತಂತದೇಕಟ್ಠಾ. ಅಬ್ಯಾಕತಗ್ಗಹಣೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನಿಮಿತ್ತಸುಞ್ಞತಾ ನೀಯನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ತಿಪುಕ್ಖಲಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ.

ತಥಾ ಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇನ ಯತೋ ಕೋಸಲ್ಲತೋ ಸಮ್ಭೂತಾ ಕುಸಲಾ, ತಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಂಸಹಜಾತಾ ತದುಪನಿಸ್ಸಯಾ ಚ ಸದ್ದಹನುಸ್ಸಹನಾಪಿಲಾಪಾವಿಕ್ಖೇಪಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ. ತೇಹಿ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ಬೋಧಿತಾ ಭವನ್ತಿ. ಅಕುಸಲಗ್ಗಹಣೇನ ಅಕೋಸಲ್ಲಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾದೀನವೇಸು ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಸುಭಸುಖನಿಚ್ಚಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಭೂತಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ. ಅಬ್ಯಾಕತಗ್ಗಹಣೇನ ಯಥಾವುತ್ತಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನಭೂತಾನಿ ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ಬೋಧಿತಾನೀತಿ ಅಯಂ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮೀತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಅತ್ಥನಯಾ.

ತೇಹಿ ಚ ಸಿದ್ಧೇಹಿ ದ್ವೇ ಕಮ್ಮನಯಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಅಯಂ ತಿಕೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಿತಸಬ್ಬಭಾಗಿಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಇದಂ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನಂ.

ಅಯಂ ತಾವ ನೇತ್ತಿನಯೇನ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾ.

ಏವಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಚತುಸಚ್ಚನಿದ್ಧಾರಣಾದಿವಿಧಿನಾ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಞ್ಚ ನಯಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ, ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ಪನ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಾಮ. ಸಕ್ಕಾ ಹಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ತೇಸು ತೇಸು ತಿಕದುಕೇಸು ತಂತಂಹಾರನಯಯೋಜನಾನುರೂಪಧಮ್ಮನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ತೇ ತೇ ಹಾರನಯಾ ವಿಞ್ಞುನಾ ನಿದ್ದಿಸಿತುನ್ತಿ.

೨. ತಞ್ಚ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸುಖವೇದನಾ ಏವ ಹೋತಿ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಭೇದಪರಿಯಾದಾನತೋ, ಭೇದಸ್ಸ ಚ ಸಾಮಞ್ಞಪರಿಚ್ಚಾಗತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವಿಸೇಸಸಾಮಞ್ಞಾನಿ ಅವಯವಸಮುದಾಯಾ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತೋ ಭಿನ್ನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಪನ…ಪೇ… ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಾನಿ ತಮೇವ ನೇಸಂ ಭಿನ್ನತತ್ವಂ ‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ. ತನ್ತಿ ಸುಖಹೇತೂನಂ ಕಾರಣಂ. ತೇನ ಸುಖಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಸುಖಹೇತು, ಸುಖಸ್ಸ ಕಾರಣಕಾರಣಂ ಸುಖಮೂಲನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸುಖಹೇತೂನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತು-ಸದ್ದೇನ ಕಾರಣಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಞ್ಞಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದೀನ’’ನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸುಖಮೂಲಸುಖಹೇತೂಸು ಫಲೂಪಚಾರೇನ, ಸುಖಾರಮ್ಮಣಸುಖಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇಸು ಸುಖಸಹಚರಿಯಾಯ, ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜನಿಬ್ಬಾನೇಸು ದುಕ್ಖಾಪಗಮಭಾವೇನ ಸುಖಪರಿಯಾಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇಟ್ಠಾಸೂತಿ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾನಂ ವಿಪರಿಣಾಮಾಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಅನಿಟ್ಠಭಾವೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಸೇಸೇತಿ. ಉಪೇಕ್ಖಮೇವ ವಾ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸನಂ ಕತಂ. ಸಾ ಹಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಭೂತಾ ಅನಿಟ್ಠಾಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ. ಏವಮಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಸೋವಗ್ಗಿಕಂ ಸುಖವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೩) ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಇಟ್ಠಪರಿಯಾಯೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಸುಖ-ಸದ್ದೋತಿ.

ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಠಿತಿಸುಖಂ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಂ, ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ದುಕ್ಖುದ್ರಯಂ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸುಖವೇದನಾ ದುಕ್ಖಅನಿಟ್ಠಪರಿಯಾಯೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖ-ಸದ್ದೋತಿ. ದುಕ್ಖವೇದನಾದುಕ್ಖವತ್ಥುಆದೀಸು ದುಕ್ಖಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ವಿಪಾಕಾವಿಪಾಕಭೇದಾಯ ಸಬ್ಬಾಯಪಿ ಸುಖವೇದನಾಯ ವಸೇನ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದುಭಯಾನುಕೂಲಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಸಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿಪಾಕಾ ಸಭಾವತೋ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ. ಇತರಾ ಸಭಾವತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪತೋ ಚ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾಕಾರಸ್ಸ ವಾ ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಸಮಾನಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಸಮಾನಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಾತಿಸಯಾತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತಿವಿಜಾನನವಸೇನ ‘‘ಸಮಾನಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ದುವಿಧೋಪಿ ಉಪ್ಪಾದೋ ಏಕುಪ್ಪಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಸಮಾ…ಪೇ… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ತೇನ ತಾನಿ ಏಕವತ್ಥುಕಾನೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಚ ‘‘ಕಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮವಿಕಪ್ಪೇ ಏಕಂ ವತ್ಥು ನಿಸ್ಸಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಯೋಜನಾ, ನ ಏಕಂಯೇವ ವತ್ಥೂತಿ. ಏಕೇಕಭೂತಸ್ಸ ಭೂತತ್ತಯನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚತುಭೂತನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಏಕಂಯೇವ ವತ್ಥು ಏತೇಸು ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ನಿಸ್ಸಯನಿಸ್ಸಿತತಾಸಙ್ಖಾತಉಪಕಾರೋಪಕತ್ತಬ್ಬಭಾವದೀಪನಂ ಏಕವತ್ಥುಕವಚನನ್ತಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಮಹಾಭೂತವಸೇನ ಯೋಜನಾ ಕತಾ. ಇತರಥಾ ಏಕಂ ವತ್ಥು ಏತೇಸೂತಿ ಸಮಾಸತ್ಥಭಾವೇನ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾನನ್ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋಪಿ ಹಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾಭಿನ್ನವತ್ಥುಕಾ ಚಾತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋತಿ. ಸನ್ತೀರಣಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಜವನತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏತಾನಿ ಚ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಿ ಚುತಿಆಸನ್ನಾನಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಾನಿ ಹಿ ತದುದ್ಧಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಹದಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವತ್ತನ್ತಿ, ಇತರಾನಿ ಪನ ಪುರಿಮಪುರಿಮಚಿತ್ತಕ್ಖಣುಪ್ಪನ್ನೇ ಹದಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಉತ್ತರುತ್ತರಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ. ಛಸು ವಾ ವತ್ಥೂಸು ಏಕಂ ಹದಯವತ್ಥುಯೇವ ವತ್ಥು ಏತೇಸನ್ತಿ ಏವಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಚುತಿಆಸನ್ನತೋ ಇತರೇಸಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ.

ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾನನ್ತರಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕೋವ ವುತ್ತೋ’’ತಿ? ಕಿಸ್ಮಿಂ ಪನ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅಯಮನುಯೋಗೋ ನ ಸಿಯಾ, ಅಪಿಚ ಅವಯವಾನಂ ಅನೇಕಭೇದತಾದಸ್ಸನತ್ಥಾ ತಿಕನ್ತರದೇಸನಾ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ತಿಧಾ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತದವಯವಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ತೇಸಂ ವೇದನಾಸಮ್ಪಯೋಗವಿಭಾಗವಿಭಾವನತ್ಥಂ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕುಸಲಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಯಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಸಿಯಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ. ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಯಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಸಿಯಾ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಸಿಯಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತಥಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಸಮ್ಪಯೋಗಾರಹಾತಿ. ಏವಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವೇದನಾಭೇದೇನ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾನನ್ತರಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸುಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದೀನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಿಪಾಕಾದಿಭೇದಭಿನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕಾನನ್ತರಂ ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೋ ವುತ್ತೋ. ಸುಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಯಾ ವಿಪಾಕಾ, ಸಿಯಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ, ಸಿಯಾ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ. ತಥಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ದುಕ್ಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಸಿಯಾ ವಿಪಾಕಾ, ಸಿಯಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅವಸೇಸತ್ತಿಕಾನಂ ದುಕಾನಞ್ಚ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ.

೩. ವಿಪಾಕನಿರುತ್ತಿಞ್ಚ ಲಭನ್ತೀತಿ ತೇಸು ವಿಪಾಕಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸುಕ್ಕಕಣ್ಹಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಕಣ್ಹಅಸುಕ್ಕಫಸ್ಸಾದಿಭಾವೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ. ಸತಿ ಪನ ಪಾಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಫಲಪರಿಯಾಯಭಾವೇ ರೂಪಂ ವಿಯ ನ ನಿಹೀನೋ ಪಕ್ಕಂ ವಿಯ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಪಾಕೋತಿ ವಿಪಾಕೋತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಬ್ಯಾಪಾರತಾತಿ ಸಉಸ್ಸಾಹತಾ. ಸನ್ತಾನೇ ಸಬ್ಯಾಪಾರತಾತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಿರಿಯಾಭಾವೇನ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತಾನವಿಸೇಸಮಾಹ ‘‘ಯತೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ, ತಂಸನ್ತಾನೇ ಏವ ತಸ್ಸಾ ವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಬ್ಯಾಪಾರತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಂ ವಿಪಾಕಞ್ಚ ನಿವತ್ತೇತಿ, ‘‘ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಾವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಮಾನೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಕಿರಿಯಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಉಭಯೇನಪಿ ಅನುಸಯಸಹಾಯಸಉಸ್ಸಾಹತಾಲಕ್ಖಣಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಅನುಸಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯತೋ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ…ಪೇ… ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೩೪೨) ಅರಿಯಮಗ್ಗಚೇತನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಉಪನಿಸ್ಸಯತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ಪಕಾಸಿತಾ. ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಲಕ್ಖಣಾ ವಿಪಾಕಾ, ಉಭಯವಿಪರೀತಲಕ್ಖಣಾ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾತಿ.

ಅಭಿಞ್ಞಾದಿಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ನಾಹೋಸಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೩೪) ಇಮಿನಾ ತಿಕೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಗತಿಉಪಧಿಕಾಲಪಯೋಗಾಭಾವೇನ ಅವಿಪಾಕಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಂ ಪನ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಾದಿಭಾವಂ ನ ಭಜತಿ. ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ‘‘ವಿಪಾಕಾನುಪ್ಪಾದನೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ಗತಿಉಪಧಿಕಾಲಪಯೋಗಾಭಾವೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನವಿಪಾಕಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅನುಜಾನನತೋ. ಯೇಸಂ ಪನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಅವಿಪಾಕಾ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಂಪಕಾರಸ್ಸೇವ ಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೪. ‘‘ಕಥಮಾದಿನ್ನಾ’’ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಪಞ್ಹೋ ಲಬ್ಭತಿ. ‘‘ಫಲಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಹಿ ಆದಾನಪ್ಪಕಾರವಚನಂ. ಕೇಸಞ್ಚಿ ಗೋತ್ರಭುಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನಂ ಉಪೇತಕಿರಿಯಭೂತಾನಂ ತಂಕತ್ತುಭೂತಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥಾನಂ ಉಪೇತಬ್ಬಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವತೋ ತದಭಿಧಾಯಿನೋಪಿ ಸದ್ದಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಏವಾತಿ ‘‘ಉಪೇತಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪೇತನ್ತಿ ಹಿ ಉಪೇತಬ್ಬತ್ಥೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅವಸ್ಸಂ ಉಪೇತಕಿರಿಯಾ ಉಪೇತಾ ಚ ಞಾಯತೀತಿ. ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಖೋ ಪನ, ಗಹಪತಿ, ಯೋ ಛನ್ದೋ ಯೋ ರಾಗೋ ಯಾ ನನ್ದೀ ಯಾ ತಣ್ಹಾ ಯೇ ಉಪಯುಪಾದಾನಾ, ಚೇತಸೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾ ಅಭಿನಿವೇಸಾ ಅನುಸಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಉಪಯೋ’’ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಯ…ಪೇ… ದಿಟ್ಠೀಹೀ’’ತಿ. ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಅತ್ಥೇಸು ಯೋ ಯೋ ಸಮ್ಭವತಿ ಯೋಜೇತುಂ, ಸೋ ಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ವಚನಾನುಪುಬ್ಬೇನಾತಿ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಉಪೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಚನಾನುಪುಬ್ಬೇನ ನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬತೇಭೂಮಕಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ. ನಾಪಜ್ಜತಿ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಸೇಸೇ ಅವಟ್ಠಾನತೋ ವಿಸೇಸತ್ಥಿನಾ ಚ ವಿಸೇಸೋ ಅನುಪಯುಜ್ಜತೀತಿ ತಂ ಪನ ವಿಸೇಸಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬೋಧನೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಉಪೇತಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಯಥಾ ‘‘ಪಾಚರಿಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಗತೋ ಆಚರಿಯೋ ಪಾಚರಿಯೋತಿ ಪ-ಸದ್ದೋ ಪಗತಂ ದೀಪೇತಿ, ಏವಂ ಉಪ-ಸದ್ದೋ ಉಪೇತಂ ದೀಪೇತಿ ಏವ, ನ ಚೇತ್ಥ ಗತಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಏಕನ್ತೇನ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಯೋಗೋ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ. ಅತಿಸದ್ದೋ ವಿಯಾತಿ ಚ ಇದಂ ಸಸಾಧನಕಿರಿಯಾದೀಪನಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ಏತೇನ ಪುರಿಮನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ವಿಸೇಸೇತಿ. ತೇನ ಸಹಜಾತಸ್ಸಪಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ. ಸಹಜಾತೋಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫನ್ನೋ ವಿಯ ವೋಹರೀಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಮಹಾಭೂತಾ’’ತಿ, ‘‘ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೫೩) ಚ. ಧಾತುಕಥಾಯಂ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ‘‘ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಾಯತನೇಹಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ಕತಿಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ. ನ ಕೇಹಿಚಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ (ಧಾತು. ೬೭) ಏವಮಾದಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತಸ್ಮಾ ಏವಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಸದ್ದಾನಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಏವ. ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಾನುಪಾದಿನ್ನವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ. ಉಪಾದಾನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಉಪಾದಾತಬ್ಬಾತಿ ವಾ ಉಪಾದಾನಿಯಾ, ಉಪಾದಾತುಂ ವಾ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಉಪಾದಾನಿಯಾ, ಉಪಾದಾನೇ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ವಾ ಉಪಾದಾನಿಯಾ ಕ-ಕಾರಸ್ಸ ಯ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ.

೫. ವಿಬಾಧನಂ ಪೀಳನಂ ಕಿಲಮನಂ ಉಪತಾಪೋ ಪರಿಳಾಹೋ ಅಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಭಾವೋ. ವಿದೂಸಿತಾ ಮಲೀನಾ ಚ ಯತೋ ಕೇಚಿ ಅಕಿಲೇಸಸಭಾವಾಪಿ ಅನಿಟ್ಠಫಲಾ ಗಾರಯ್ಹಾ ಚ ಜಾತಾ.

೬. ‘‘ಸೀಲಮತ್ತಕಂ, ಪರಂ ವಿಯ ಮತ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಮತ್ತಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಮಾಣವಾಚಕತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಮರಿಯಾದವಾಚಕೋ ವಾ ಮತ್ತಾ-ಸದ್ದೋ. ವಿಚಾರೋ ಹೇತ್ಥ ಝಾನಙ್ಗೇಸು ಹೇಟ್ಠಿಮಮರಿಯಾದೋ, ನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇಸು ವಿಯ ವಿತಕ್ಕೋ. ಸಾ ಪನ ವಿಚಾರಮರಿಯಾದತಾ ವಿತಕ್ಕಾಭಾವೇನ ಏತೇಸಂ ಜಾತಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಅವಿತಕ್ಕಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಚಾರಮರಿಯಾದಝಾನಙ್ಗೇಸು ವಿಚಾರಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಕಾತಿ. ಅಥ ವಾ ಈಸದತ್ಥೋ ಮತ್ತಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಮತ್ತಾಸುಖಪರಿಚ್ಚಾಗಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೨೯೦) ವಿಯ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ವಿತಕ್ಕರಹಿತಾ ಭಾವನಾಯ ಅತಿಸುಖುಮಭೂತವಿಚಾರತ್ತಾ ಈಸಂ ವಿಚಾರಾ ಚ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾತಿ. ನ ಹಿ ಇತೋ ಪರಂ ವಿಚಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ. ಯದಿ ವಿತಕ್ಕವಿಸೇಸರಹಿತಾ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅವಿತಕ್ಕವಚನಂ ಕಿಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಚಾರಮತ್ತವಚನೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಯದಿ ವಿಚಾರಮತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಅವಿತಕ್ಕಾನಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಜೋತನತ್ಥಂ ಅವಿತಕ್ಕವಚನಂ, ಅವಿತಕ್ಕಾ ಚ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಅವಿಚಾರಾತಿ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಚ, ಏವಂ ಸತಿ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ ವಿಸೇಸನಂ, ಅವಿತಕ್ಕಾ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ ವಿಚಾರಮತ್ತಾವಿತಕ್ಕಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ’’ತಿಆದಿ. ಯಥಾಕಾಮನ್ತಿ ವತ್ತುಇಚ್ಛಾನುರೂಪಂ. ಯೇನ ಯೇನ ಹಿ ಪಕಾರೇನ ಧಮ್ಮೇಸು ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಭಾವಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ. ಪದಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೋ ಪದಾನುಕ್ಕಮೋ.

ಅವಿತಕ್ಕಾ ಸವಿತಕ್ಕಾ ಚ ಸವಿಚಾರಾ ಅವಿಚಾರಾ ಚಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕಾಸವಿಚಾರಾ ಸವಿತಕ್ಕಾ ಅವಿಚಾರಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಉಭಯೇಕದೇಸದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಉಭಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಯದಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇತರಮ್ಪಿ ಪಕಾಸೇತುನ್ತಿ ಇದಂ ಯಥಾ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ವಿತಕ್ಕೋ ಅವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರತಾಯ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ವಿಚಾರೋ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ವಿತಕ್ಕಾಭಾವೇನ ಏತೇ ವಿಚಾರಮತ್ತಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥಂಯೇವ ಮತ್ತಾ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ವಿಚಾರಮತ್ತಾತಿ ಹಿ ವಿಚಾರಮತ್ತವನ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ ತದಞ್ಞವಿಸೇಸವಿರಹಸಾಮಞ್ಞತೋ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕವಿಸೇಸವಿರಹಸಙ್ಖಾತೇ ಅವಿತಕ್ಕ-ಸದ್ದೋ ಸನ್ನಿಧಾಪಿತೋ ವಿಸೇಸೇತಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಧಮ್ಮೇತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ನ ವಿಚಾರತೋ’’ತಿಆದಿ.

೭. ವೇದಯಮಾನಾತಿ ಅನುಭವಮಾನಾ. ಸುಖಾಕಾರೇತಿ ಇಟ್ಠಾಕಾರೇ, ಇಟ್ಠಾನುಭವನಾಕಾರೇ ವಾ. ಉದಾಸಿನಾತಿ ನತಿಅಪನತಿರಹಿತಾ. ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅವಿರುದ್ಧಾ ತೇಸಂ ಬ್ಯವಧಾಯಿಕಾಭಾವತೋ. ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ವಿಯ ಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅನನ್ತರಂ ಪವತ್ತನತೋ ಬ್ಯವಧಾಯಿಕಾಭೂತಾ ನ ತೇಹಿ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ನ ಪನ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ಅನನ್ತರಾಪವತ್ತಿತೋ. ‘‘ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಇಧ ಉಪೇಕ್ಖಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಬ್ಬುಪೇಕ್ಖಾಪರಿಯಾದಾನತೋ ನ ವುತ್ತೋ. ನ ಹಿ ಲೋಭಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಿಉಪೇಕ್ಖಾ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖತೀತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪೀತಿಸಹಗತಾಯೇವ ನ ಸುಖಸಹಗತಾ, ಸುಖಸಹಗತಾಪಿ ನ ಪೀತಿಸಹಗತಾ ಏವಾತಿ ಪೀತಿಸಹಗತಾ ಸುಖಸಹಗತಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಭಿನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ. ಸತಿಪಿ ಸುಖಸಹಗತಾನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪೀತಿಸಹಗತಭಾವೇ ಯೇನ ಸುಖೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸುಖಸಹಗತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಪೀತಿಸಹಗತಾ, ತಂ ಸುಖಂ ನಿಪ್ಪೀತಿಕಸುಖನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಇಮಿನಾ ತಿಕೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಪೀತಿಸಹಗತಾತಿ ವತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಸಿದ್ಧೋತಿ ಸಾವಸೇಸಂ ನಿರವಸೇಸಞ್ಚ ಸುಖಪೀತಿಯೋ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೇಹಿ ಪಠಮದುತಿಯಪದೇಹಿ ಯೋ ಪೀತಿಸಹಗತೋ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೋ, ತಂ ಸುಖಂ, ಯೋ ಚ ಸುಖಸಹಗತೋ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೋ, ಸಾ ಪೀತೀತಿ ಸತಿಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವೇ ಪದನ್ತರಸಙ್ಗಹಿತಭಾವದೀಪನತೋಸಿದ್ಧೋ ಞಾತೋ ವಿದಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸುಖಂ ಅತಿಪಣೀತಸುಖನ್ತಿ ಓಳಾರಿಕಙ್ಗತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಣೀತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಯಂ ತಿಕೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ತದೇತಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸುಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಇಧ ‘‘ಸುಖಸಹಗತಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸುಖಭೂಮಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೨೮೩) ‘‘ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೫೯೮) ಚ ನಿದ್ದೇಸೋ ಪವತ್ತೋತಿ.

೮. ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ, ಇತರಥಾ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ ದಸ್ಸನಭಾವಾಪತ್ತಿ ಅಚೋದನೀಯಾ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನನು ಚ ದಿಸ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋವ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತಿವಿಜಾನನೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಮೇವ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ ದಸ್ಸನಭಾವಾಪತ್ತಿ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಾವಾತಿ? ನ, ದಸ್ಸನಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸೇವ ಸುಯ್ಯಮಾನತ್ತಾ ದಸ್ಸನಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಕರಣಾನಞ್ಚ ಭೇದೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಯದಿಪಿ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೮೨) ವಿಯ ಅಭಿನ್ನಕಾಲಸ್ಸಪಿ ಭಿನ್ನಕಾಲಸ್ಸ ವಿಯ ಭೇದೋಪಚಾರದಸ್ಸನತೋ ಭೇದವಚನಂ ಯುತ್ತಂ, ದಸ್ಸನವಿಸೇಸೇ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ದಸ್ಸನಸಾಮಞ್ಞವಚನಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದನಾ ಕತಾತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯತತಿಯಮಗ್ಗಾನಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಪರಿಯಾಯಸಬ್ಭಾವತೋ ‘‘ಭಾವನಾಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಭಾವನಾ ವಡ್ಢನಾ. ಸಾ ಚ ಬಹುಲಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸತೀತಿ ‘‘ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ. ನನು ಲೋಕಿಯಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಯಥಾಬಲಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ಪಹಾಯಕಾ, ತತ್ರ ಕಥಮಿದಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಪಹಾಯಕೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿಆದಿ.

೯. ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಮತ್ತೇಸೂತಿ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಮತ್ತೇಸು. ಸಬ್ಬೋ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ. ಸಮಾಸೋ ನ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಅಸಮತ್ಥಭಾವತೋ. ಯೇಸನ್ತಿ ಯೇ ತತಿಯರಾಸಿಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅತ್ಥೋ ತೇಸಂ. ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬತಾಯ ದ್ವೇ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಸದ್ದಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಏತನ್ತಿ ‘‘ನೇವದಸ್ಸನೇನ ನಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ. ತೇಹಿ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಪದೇಹಿ ಯುತ್ತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಪದೇನ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಏವಂ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಪದೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಪದಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜನತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಪುರಿಮಪದದ್ವಯ…ಪೇ… ದಸ್ಸನಮೇತಂ ಹೋತೀತಿ. ಏವನ್ತಿ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ನಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸನ್ತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ. ‘‘ಹೇತು…ಪೇ… ಸಿಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಪುರಿಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಅಗ್ಗಹಿತಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದುತಿಯಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಯುತ್ತಭಾವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥಸ್ಸೇವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥೋ.

೧೦. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಮತ್ತೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ. ಕಥಂ ಪನೇತಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಏತೇನ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಂ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ? ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಸೇಸೇ ಅವಟ್ಠಾನತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಚ ಅಪಚಯಗಾಮಿಭಾವತೋ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೋ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೨೧) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ. ಏತೇನೇವ ವಾ ವಿಸೇಸುಪಲಕ್ಖಣಹೇತುಭೂತೇನ ವಚನೇನ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಿಸೇಸೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಉಕ್ಕಂಸಗತಿವಿಜಾನನೇನ ವಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನನ್ತಿ ವೋದಾನಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಹೇತುಭಾವೇನಾತಿ ಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುಭಾವೇನ. ಞಾಪಕೋ ಕಾರಕೋ ಸಮ್ಪಾಪಕೋತಿ ತಿವಿಧೋ ಹಿ ಹೇತು, ತಥಾ ಞಾಪೇತಬ್ಬಾದಿಭಾವೇನ ಫಲಂ. ಯಥಾ ನಿರಯಾದಿಮನುಸ್ಸಭಾವಾದಿಗಾಮಿಪಟಿಪದಾಭಾವತೋ ಅಕುಸಲಲೋಕಿಯಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ‘‘ಆಚಯಗಾಮಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಧಮ್ಮಾ ಏವ, ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಪಟಿಪದಾಭಾವತೋ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ‘‘ಅಪಚಯಗಾಮಿನೋ’’ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಏವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇವ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಪಟಿಪದಾಭಾವೋ ಪರಿಬ್ಯತ್ತೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಅಪಚಯಗಾಮಿಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ, ತದನುವತ್ತಕತ್ತಾ ಪನ ಸೇಸಧಮ್ಮೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅಪಚಯೇ ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನಾದಿನಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಗಮನಂ ಯೇಸನ್ತೇ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೋತಿ ‘‘ಮಗ್ಗಾ ಏವ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನನ್ತಿ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ಪಠಮಪದದುತಿಯಪದಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಅತ್ಥಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಜಯಂ ವೇರಂ ಪಸವತಿ (ಧ. ಪ. ೨೦೧), ಚರಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ತಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಇತಿವು. ೮೬, ೧೧೦; ಸು. ನಿ. ೧೯೫) ವಿಯ ಸಾನುನಾಸಿಕೋ ಆಚಯ-ಸದ್ದೋತಿ ‘‘ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೋ ಕತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಆಚಿನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಆಚಯ’’ನ್ತಿ ಬ್ಯತ್ತಯವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಆಚಯಾ ಹುತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ಅಪಚಿನನ್ತೀತಿ ಅಪಚಯಾ, ಅಪಚಯಾ ಹುತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೧೧. ಲೋಕಿಯೇಸು ಅಸೇಕ್ಖಭಾವಾನಾಪತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ನನು –

‘‘ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖು ತಸ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖತಿ, ಅಧಿಸೀಲಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ. ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖು ತಸ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೮೬). ಯೋಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅನುಲೋಮಪಟಿಪದಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ ‘ಅಜ್ಜ ವಾ ಸ್ವೇ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಅಧಿಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ, ಸೋಪಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸೇಕ್ಖೋ’’ತಿ –

ವಚನತೋ ಯಥಾವುತ್ತಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಪಿ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ? ನ, ಪರಿಯಾಯಭಾವತೋ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಹಿ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಭಾವೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮೇಸು ಏವಾತಿ ಲೋಕಿಯೇಸು ಸೇಕ್ಖಭಾವಾಸಙ್ಕಾಭಾವತೋ ಅಸೇಕ್ಖಭಾವಾನಾಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿ. ಅರಹತ್ತಫಲಧಮ್ಮಾಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಫಲಭಾವೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಾತಿಆದಿಅತ್ಥೇಹಿ ಸೇಕ್ಖಾ ಸಿಯುಂ, ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲಧಮ್ಮಾಪಿ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಫಲಭಾವೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಅರಹತ್ತಫಲಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಅಸೇಕ್ಖಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ‘‘ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ತಂ ಏವ ಸಾಲಿಂ ಭುಞ್ಜಾಮಿ, ಸಾ ಏವ ತಿತ್ತಿರೀ, ತಾನಿ ಏವ ಓಸಧಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು ತಂಸದಿಸೇಸು ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏತೇನ ಚ ಸೇಕ್ಖಸದಿಸಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಯಥಾ ‘‘ಅಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಅಞ್ಞೇ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ‘‘ಅರಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವುದ್ಧಿಅತ್ಥೇಪಿ ಅ-ಕಾರೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಅಸೇಕ್ಖಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ.

೧೨. ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥತಾಯಾತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಿತಕ್ಕಾದಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥತಾಪಿ ಹೇತ್ಥ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಅಕುಸಲವಿದ್ಧಂಸನರಸತ್ತಾ ವಾ ಕುಸಲಾನಂ ತತ್ಥ ಸಾತಿಸಯಕಿಚ್ಚಯುತ್ತತಂ ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಮಹಗ್ಗತಾನಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಪಾಕಕಿರಿಯೇಸು ದೀಘಸನ್ತಾನತಾವ, ನ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥತಾ ವಿಪುಲಫಲತಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ವಿಪುಲಂ ಫಲಂ ವಿಪುಲಫಲ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ವಿಪಾಕೇಸುಪಿ ವಿಪುಲಫಲತಾ ಲಬ್ಭತೇವ. ಸೋಪಿ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮಹನ್ತೇಹಿ ಗತಾ ಪಟಿಪನ್ನಾತಿ ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣೋತಿ. ಗುಣತೋ ಅಯಂ ಏತ್ತಕೋತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಂ ಕರೋನ್ತಾ ವಿಯ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಓಳಾರಿಕಾ ಕಿಲೇಸಾ ‘‘ಪಮಾಣಕರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತೇಹಿ ಪರಿತೋ ಖಣ್ಡಿತಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾತಿ ಪರಿತ್ತಾ. ಸತಿಪಿ ಕೇಹಿಚಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತೇ ಮಹಾಪಮಾಣಭಾವೇನ ಗತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಮಹಗ್ಗತಾ. ಪರಿಚ್ಛೇದಕರಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸುಖುಮಾನಮ್ಪಿ ಅಗೋಚರಭಾವತೋ ತೇಹಿ ನ ಕಥಞ್ಚಿಪಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ, ಯತೋ ತೇ ‘‘ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

೧೪. ತಿತ್ತಿಂ ನ ಜನೇನ್ತಿ ಸನ್ತತರತಾಯ ಅಸೇಚನಕಭಾವತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಮಾಣಕರೇಹೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೋ ‘‘ಅತಪ್ಪಕತ್ಥೇನಾ’’ತಿಆದಿಕಾಯ ಹೀನತ್ತಿಕಪದವಣ್ಣನಾಯ ಪರತೋ ಬಹೂಸು ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖೀಯತಿ, ಯಥಾಠಾನೇ ಏವ ಪನ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ.

೧೫. ಲೋಕಿಯಸಾಧುಜನೇಹಿಪಿ ಅತಿಜಿಗುಚ್ಛನೀಯೇಸು ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮನತ್ಥಿಕವಾದಾದೀಸು ಪವತ್ತಿ ವಿನಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಬಲವಭಾವೇನ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ವಿಪರಿಯಾಸದಳ್ಹತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏತೇನಾತಿ ‘‘ವಿಪಾಕದಾನೇ ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತಿಪಿ ಕಾಲನಿಯಮೇ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನೇ ಸಾಸಙ್ಕವಚನೇನ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ನಿಯತತಾಯ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ದುನ್ನಿವಾರೋ, ತಸ್ಮಾ. ಬಲವತಾ…ಪೇ… ಪವತ್ತೀತಿ ಏತೇನ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕೇನ ಅನಿವತ್ತನೀಯವಿಪಾಕತಂ, ಸಮಾನಜಾತಿಕೇನ ಚ ವಿಪಾಕಾನುಪ್ಪಾದನೇಪಿ ಅನನ್ತರಂ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾಯ ಅವಿಹನ್ತಬ್ಬತಂ ಅನನ್ತರಿಕಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯತೋ ತೇಸಂ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ವಿಯ ಸಭಾವಸಿದ್ಧಾ ನಿಯತಾನನ್ತರಿಯತಾ. ಅಞ್ಞಸ್ಸ…ಪೇ… ದಾನತೋತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕಾದೀಹಿ ಅನಿವತ್ತನೀಯಫಲತಂ ಏವ ವಿಭಾವೇತಿ.

ಚೋದಕೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ‘‘ನನೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗಮೇವ ಚೋದೇತಿ. ಇತರೋ ‘‘ನಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರತಿ. ಏಕನ್ತೇತಿ ಅವಸ್ಸಮ್ಭಾವಿನಿ. ಸನ್ನಿಯತತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಪಾದನೇ ಜನನೇ ನಿಯತಭಾವತೋ. ಉಪರತಾ ಅವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಯೇಸು ತಾನಿ ಉಪರತಾವಿಪಚ್ಚ…ಪೇ… ಸಙ್ಕಾನಿ, ತಬ್ಭಾವೋ ಉಪ…ಪೇ… ಸಙ್ಕತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ. ‘‘ನ ಸಮತ್ಥತಾವಿಘಾತತ್ತಾತಿ ಬಲವತಾಪಿ ಆನನ್ತರಿಯೇನ ಅನುಪಹನ್ತಬ್ಬತಂ ಆಹ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾನಿ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾಯಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ. ತೇನ ನೇಸಂ ವಿಪಾಕಾನುಪ್ಪಾದನೇಪಿ ಅಮೋಘವುತ್ತಿತಂ ಆಹ.

೧೬. ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಂ ಪರಿಞ್ಞಾದಿ. ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಲೋಭಾದೋಸಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಮಗ್ಗಹೇತೂಹಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಖನ್ಧಸೇಸಮಗ್ಗಙ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಹೇತುಕಭಾವದಸ್ಸನತೋ ತಿಣ್ಣಂ ನಯಾನಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಹೇತುಬಹುತಾವಸೇನಾತಿ ಬಹುಹೇತುಕಸ್ಸ ಪಠಮನಯಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಬಹುಹೇತುಕತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡಪಾಳಿಯಂ ತತಿಯಂ ವುತ್ತನಯೋ ಇಧ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದುತಿಯಂ ವುತ್ತೋ. ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ನಿರೀಹಕೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನುವತ್ತನೀಯಭಾವೋ ನ ಕೇವಲಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವತೋಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಪುರಿಮಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೇನಪಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನಾ’’ತಿ. ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಹಿ ಪುರಿಮಪುರಿಮಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಉತ್ತರುತ್ತರೇಸು ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋತಿ. ಅನುವತ್ತಯಮಾನೋತಿ ಗರುಕಾರಯಮಾನೋ. ಉದಾಹರಣವಸೇನಾತಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ, ನ ನಿರವಸೇಸದಸ್ಸನವಸೇನ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಾಠನ್ತರೇನ ಸಾಧೇತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಯೇ ಠಿತತ್ತಾ ಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪತಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಸಮಾನಸದ್ದತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಸತಿಪಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸಮಾಸತ್ಥಭೇದೇ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿಸದ್ದತ್ಥಭೇದಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

೧೭. ಉಪ್ಪನ್ನ-ಸದ್ದೋ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ, ಪತ್ವಾ ವಿಗತೋ ಚಾತಿ ದುವಿಧೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ವಾಚಕೋ, ನ ಪುರಿಮಾನಂಯೇವಾತಿ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಪ್ಪತ್ತತಾ. ತೇನ ಅತೀತಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ’’ತಿ. ಉಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಭಾವೋ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಗಹಿತಧಮ್ಮಭಾವೋ, ವತ್ತಮಾನಧಮ್ಮಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೋ ವಾ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಪ್ಪತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಚ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇತಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚ ಧಾರೀಯತಿ, ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ಉಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಭಾವೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಉಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇ ವತ್ವಾ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ಯಥಾಧಿಗತಪಟಿಸೇಧನನ್ತಿ ಕಥಮಿದಂ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯದಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಪದೇನ ಅತೀತಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಯದಿ ನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಯ ತೇಪಿ ನವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ತಥಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಮೇವ. ಅಯಂ ಪನ ತಿಕೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅದ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ಪೂರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಕ್ಖತೀತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ಅತೀತಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ನ ವುತ್ತಾತಿ? ಧಮ್ಮವಸೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವತೋ. ಧಮ್ಮವಸೇನ ಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ತತ್ಥ ನವತ್ತಬ್ಬಂ ಜಾತಂ, ನ ಚ ನಿಯೋಗತೋ ಅತೀತಾ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಚಿ ಅತ್ಥಿ, ಯೇ ಇಧ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ. ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಕಾರಣಸ್ಸ ಪುರೇತರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಇಧ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಹುತ್ವಾ ವಿಗತಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾಗತೇ ವಾ’’ತಿ. ಯತೋ ಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಫಲಮ್ಪಿ ‘‘ಉಪ್ಪಾದೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೨೦. ಯಸ್ಸ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ‘‘ತೇನಾನನ್ದಾ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಾಪಾಳಿಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಪಾಳಿ –

‘‘ಕಥಞ್ಚಾನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇತಿ ಸನ್ನಿಸಾದೇತಿ ಏಕೋದಿಂ ಕರೋತಿ ಸಮಾದಹತಿ. ಇಧಾನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ…ಪೇ… ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ. ಏವಂ ಖೋ…ಪೇ… ಸಮಾದಹತಿ. ಸೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಸುಞ್ಞತಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ…ಪೇ… ಮುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತಮೇತಂ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಸಮ್ಪಜಾನಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಖೋ ಮೇ ಸುಞ್ಞತಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ…ಪೇ… ಮುಚ್ಚತೀತಿ, ಇತಿಹ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸುಞ್ಞತಂ…ಪೇ… ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ಸುಞ್ಞತಂ…ಪೇ… ಸೋ ಆನೇಞ್ಜಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಆನೇಞ್ಜಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಆನೇಞ್ಜಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ…ಪೇ… ಮುಚ್ಚತೀತಿ, ಇತಿಹ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಹೋತಿ. ತೇನಾನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುನಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೮೮).

ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಸುಞ್ಞತಾದೀಸೂತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸುಞ್ಞತಾಯ ಆನೇಞ್ಜೇ ಚ. ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇತಿ ಪಾದಕಭೂತಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇ. ಅಪಗುಣಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ. ತತೋ ‘‘ಪರಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ನು ಖೋ ಕಥ’’ನ್ತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ತತ್ಥಪಿ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ. ತತೋ ‘‘ಕಾಲೇನ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ, ಕಾಲೇನ ಪರಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ನು ಖೋ ಕಥ’’ನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ತತ್ಥಪಿ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ. ತತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತುಕಾಮೋ ‘‘ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ನು ಖೋ ಕಥ’’ನ್ತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ತತ್ಥಪಿ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ. ‘‘ಇದಾನಿ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠವೀರಿಯೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಪಾದಕಜ್ಝಾನಮೇವ ಪನ ಸಾಧುಕಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಏವಮಸ್ಸ ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದತೋ ಫರಸುಮ್ಹಿ ಅವಹನ್ತೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿಸಿತನಿಸಿತಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಛಿಜ್ಜೇ ಫರಸು ವಿಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಮನಸಿಕಾರೋ ವಹತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅಸಮಾನತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ. ನನು ಯೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಅಜ್ಝತ್ತ-ಸದ್ದೋ ವತ್ತತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ-ಸದ್ದೋ ಅಜ್ಝತ್ತಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರತಾವಿಸೇಸಮುಪಾದಾಯ ಪವತ್ತತಿ, ಯತೋ ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಅಜ್ಝತ್ತಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಪಿಚ ‘‘ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಭಾವವಿಭಾವನಸಬ್ಭಾವತೋ ಇಧ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕದುಕೇ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಾವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ನ ಏತ್ಥ ಸದ್ದತೋ ಅಸಮಾನತಾಪಿ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತಚೋದನಂ ವಿಸೋಧೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನಾತಿ ತಸ್ಮಾ. ತಂವಾಚಕಸ್ಸಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತವಾಚಕಸ್ಸ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಭಾವಸಬ್ಭಾವತೋ.

‘‘ನ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಸೋಭತಿ ಸಙ್ಗಣಿಕಾರಾಮೋ ಸಙ್ಗಣಿಕಾರತೋ ಸಙ್ಗಣಿಕಾರಾಮತಂ ಅನುಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೮೬) ಪಬ್ಬಜಿತಾಸಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಾದಿನಿಕಾಮಲಾಭಿತಾಯ ಅಭಾವಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸನೇನ ಸಙ್ಗಣಿಕಾರಾಮತಾಯ, ‘‘ನಾಹಂ, ಆನನ್ದ, ಏಕಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯತ್ಥ ರತ್ತಸ್ಸ ಯಥಾಭಿರತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮಞ್ಞಥಾಭಾವಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ಸೋಕಪರಿ…ಪೇ… ಉಪಾಯಾಸಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೮೬) ಏವಂ ರೂಪಾದಿರತಿಯಾ ಚ ಆದೀನವಂ ವತ್ವಾ ಸಚೇ ಕೋಚಿ ದುಪ್ಪಞ್ಞಜಾತಿಕೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಖೇತ್ತೇ ಪವಿಟ್ಠಾ ಗಾವಿಯೋ ವಿಯ ಅಮ್ಹೇಯೇವ ಗಣತೋ ನೀಹರತಿ, ಏಕೀಭಾವೇ ನಿಯೋಜೇತಿ, ಸಯಂ ಪನ ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದೀಹಿ ಪರಿವುತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ವಚನೋಕಾಸುಪಚ್ಛೇದನತ್ಥಂ ಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಮಜ್ಝೇ ನಿಸಿನ್ನೋಪಿ ತಥಾಗತೋ ಏಕಕೋವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಹಾರದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಙ್ಖತನಿಮಿತ್ತಾನಂ. ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತಂ. ಸುಞ್ಞತನ್ತಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ದುತಿಯೇ ವಿಕಪ್ಪೇ ಠಾನ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣಪರಿಯಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಚ್ಚಕಸುತ್ತೇನಾತಿ ಮಹಾಸಚ್ಚಕಸುತ್ತೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ –

‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ಅನೇಕಸತಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಾ, ಅಪಿಸ್ಸು ಮಂ ಏಕಮೇಕೋ ಏವಂ ಮಞ್ಞತಿ ‘ಮಮೇವಾರಬ್ಭ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’ತಿ. ನ ಖೋ ಪನೇತಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಾವದೇವ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಾಯ ತಥಾಗತೋ ಪರೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ. ಸೋ ಖೋ ಅಹಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ತಸ್ಸಾಯೇವ ಕಥಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇಮಿ ಸನ್ನಿಸಾದೇಮಿ, ಏಕೋದಿಂ ಕರೋಮಿ, ಸಮಾದಹಾಮಿ ‘ಯೇನ ಸುದಂ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೭) –

ಆಗತನ್ತಿ.

೨೨. ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅನಿದಸ್ಸನೇಹಿ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ. ಧಮ್ಮಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿಆದಿನಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ರೂಪಾಯತನತೋ ಅಞ್ಞೋ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಪನ ಅತ್ಥಿ. ತತೋ ಚ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ಕತೋತಿ ತದಞ್ಞಧಮ್ಮವಿಸೇಸಕರೋ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೋ ರೂಪಾಯತನತೋ ಅನಞ್ಞೋಪಿ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚರಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸತ್ಥಭೇದೋ. ಸಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾನಂ ಗನ್ಧರಸಾನಞ್ಚ, ಇತರೇಸಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪತನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಯೋಗ್ಯದೇಸೇ ಅವಟ್ಠಾನಂ, ಯೇನ ಪಟಿಹನನಭಾವೇನ. ಬ್ಯಾಪಾರಾದೀತಿ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಾವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರವಸೇನ ಅಕ್ಖಿಪಟಲಾದೀನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರಿ ಚ ಸಂಸೀದನಲಙ್ಘನಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಮಾಹ. ವಿಕಾರುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ, ವಿಸಯಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭಾವೇನ ಅನುಗ್ಗಹೋ ಉಪಘಾತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಿಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧-೬. ಸಮಾನದೇಸಗ್ಗಹಣಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಂ, ಏಕವತ್ಥುವಿಸಯಾನಂ ವಾ. ಅಥ ವಾ ಸಮಾನದೇಸಾನಂ ಏಕವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಸಮಾನಗಹೇತಬ್ಬಭಾವಾನಂ ಏಕುಪ್ಪಾದಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಸಹಗತಾ, ತೇ ಹೇತೂಹಿ ಸಹ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಯೋ ಚ ತೇಸಂ ಸಹೇತುಕಭಾವೋ, ಸೋ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ ಹೇತೂಹಿ ಕತೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಾ…ಪೇ… ಸಬ್ಭಾವ’’ನ್ತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನಾದಿಹೇತುಬ್ಯಾಪಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏಕೀಭಾವೂಪಗಮನನ್ತಿ ಏಕಕಲಾಪಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಂಸಟ್ಠತಾಯ ಸಮೂಹಘನಭಾವೇನ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನಾಕರಣತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪೀತಿ ಸಭಾವತ್ಥಭೇದಾಭಾವೇಪಿ. ಪದತ್ಥನಾನತ್ತೇನಾತಿ ನಾನಾಪದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಭೇದೇನ. ಏತೇನ ಪಕಾರನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಂ ದುಕನ್ತರವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ. ತೇನೇವ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೫೬; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫) ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ತಿಕೇಸುಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯೇಸಂ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಯೇಹಿ ಪಕಾರವಿಸೇಸೇಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಭಾವನೇ ಕತೇ ಪಟಿವೇಧೋ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ತಪ್ಪಕಾರಭೇದೇಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಭಾವನಂ. ಯೇಸಂ ಪನ ಯೇನ ಏಕೇನೇವ ಪಕಾರೇನ ವಿಭಾವನೇ ಪಟಿವೇಧೋ ಹೋತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ತಂ ವತ್ವಾ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರತ್ತಾ ತದಞ್ಞನಿರವಸೇಸಪ್ಪಕಾರವಿಭಾವನಞ್ಚ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಜಾನನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ನನು ಏಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ತದಞ್ಞಪ್ಪಕಾರವಿಭಾವನಂ ಅಫಲಂ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ. ತೇ ಪಕಾರಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಪ್ಪಕಾರಾ, ತಬ್ಭಾವೋ ತಪ್ಪಕಾರತಾ. ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ಪಕಾರವಿಸೇಸಸ್ಸ ವಿಭಾವನಂ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪೀತಿ ‘‘ಅಹೇತುಕಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನ ಚ ಹೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು. ಯಥಾ ಪಠಮದುಕೇಕದೇಸೇ ಗಹೇತ್ವಾ ದುತಿಯತತಿಯದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಛಟ್ಠದುಕನಯೇ ಯೋಜನಾ ‘‘ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಾಪಿ ಅಹೇತುಕಾಪೀ’’ತಿಆದಯೋ ತಯೋ ದುಕಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏವಂ ದುತಿಯತತಿಯದುಕೇಕದೇಸೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಠಮದುಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜನಾಯ ‘‘ಸಹೇತುಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂಪಿ ನ ಹೇತೂಪಿ, ಅಹೇತುಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂಪಿ ನ ಹೇತೂಪಿ, ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂಪಿ ನ ಹೇತೂಪಿ, ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂಪಿ ನ ಹೇತೂಪೀ’’ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ದುಕಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ನ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅಥ ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತೇಹಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತೋ ಏತೇ ನ ವುತ್ತಾ. ಸನ್ನಿವೇಸವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋತಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ನಿನ್ನಾನತ್ಥತ್ತಾ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತದುಕೇಸು ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತದುಕಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅವರೋಧನೇನ ಅವುತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಅಥ ವಾ ‘‘ಏತೇನ ವಾ ಗತಿದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ ಚಾ’’ತಿಆದೀನಂ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ದುಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೇ ಸತಿ ಏತೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿಯಾ. ಯತೋ ವಾ ದುಕತೋ ಪದಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದುಕನ್ತರಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇನ ಸತಿ ಚ ನಾನತ್ತೇ ದುಕನ್ತರಂ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಚೇತ್ಥ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ಯಥಾವುತ್ತದುಕೇಹೀತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಸು ನ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಸಹೇತುಕದುಕತೋ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಸ್ಸ, ಹೇತುಸಹೇತುಕದುಕತೋ ಚ ಹೇತುಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಸ್ಸ ಪದತ್ಥಮತ್ತತೋ ನಾನತ್ತಂ, ನ ಸಭಾವತ್ಥತೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸಹೇತುಕಹೇತುಸಹೇತುಕದುಕೇ ವತ್ವಾ ಇತರೇಪಿ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಾದೀಹಿ ಸಭಾವತ್ಥನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಪದತ್ಥನಾನತ್ತಸಮ್ಭವತೋ ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಪದತ್ಥನಾನತ್ತೇನ ದುಕನ್ತರಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಹೇತುಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಹೇತುಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಹೇತುಸಹಜಾತಾ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಹೇತುಸಹಜಾತಾ ಧಮ್ಮಾ. ಹೇತುಸಂಸಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ, ಹೇತುವಿಸಂಸಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ. ಹೇತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಹೇತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಧಮ್ಮಾ. ಹೇತುಸಹಭುನೋ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಹೇತುಸಹಭುನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀನಂ, ತಥಾ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಸಹಗತಾ ಚಾ’’ತಿಆದೀನಂ, ‘‘ನ ಹೇತೂ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಸಹಗತಾಪಿ, ನ ಹೇತುಸಹಗತಾಪೀ’’ತಿಆದೀನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ದುಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಏತೇನ ವಾ ಗತಿದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವಂ ಆಸವಗೋಚ್ಛಕಾದೀಸುಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಸಭಾವಕಿಚ್ಚಾದಿಂ ಬೋಧೇತಬ್ಬಾಕಾರಞ್ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಸಾಮಿನಾ ಯತ್ತಕಾ ದುಕಾ ವುತ್ತಾ, ತತ್ತಕೇಸು ಠಾತಬ್ಬಂ. ಅದ್ಧಾ ಹಿ ತೇ ದುಕಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಯೇ ಭಗವತಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನ ಹೇತುಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೋ ಛಟ್ಠದುಕೇನ ನಿನ್ನಾನತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇಸೂತಿ ಪಠಮದುಕತತಿಯದುಕೇಸು. ಯದಿ ದುಕನ್ತರೇಹಿ ದುಕನ್ತರಪದೇಹಿ ಚ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ಏತೇಸಂ ದುಕಾನಂ ದುಕನ್ತರಪದಾನಞ್ಚ ಅವಚನಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಛಟ್ಠದುಕೇ ಪಠಮಪದಮ್ಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಚತುತ್ಥದುಕೇ ದುತಿಯಪದೇನ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ. ತಥಾ ಚ ಛಟ್ಠದುಕೋಯೇವ ನ ಹೋತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಚತುತ್ಥದುಕೇ’’ತಿಆದಿ. ದುಕಪೂರಣತ್ಥನ್ತಿ ಇದಂ ಸಮಾನತ್ಥತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ದೇಸನಾವಿಸೇಸೋ ಪನ ವಿಜ್ಜತಿಯೇವ. ಅತ್ಥನ್ತರತಾಭಾವೇಪಿ ಪಕಾರಭೇದಹೇತುಕಂ ದುಕನ್ತರವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತೋ ಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ. ಏತೇನ ಗತಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವೇಪಿ ಛಟ್ಠದುಕಪೂರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ನಯದಸ್ಸನೇನ. ಪಠಮದುಕೇ…ಪೇ… ದಸ್ಸಿತೋ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮೇಹಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತೇಹಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ, ಇಧ ದಸ್ಸಿತೇಹಿ ಚತೂಹಿ. ತೇಸೂತಿ ದುತಿಯತತಿಯದುಕೇಸು. ಪಠಮದುಕಪಕ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಪಾಳಿಯಂ ಛಟ್ಠದುಕೇನ ಇತರತ್ರ ಚ ಇತರದುಕೇಹೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೭-೧೩. ಪಚ್ಚಯಭಾವಮತ್ತೇನ…ಪೇ… ಅತ್ಥಿತನ್ತಿ ಏತೇನ ನ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತಾ ಸಸಭಾವತಾವ ಅತ್ಥಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅನಿರೋಧೋ ಅಪ್ಪಹೀನತಾ ಅನಿಪ್ಫಾದಿತಫಲತಾ ಕಾರಣಾಸಮುಗ್ಘಾತೇನ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತನಾರಹತಾ ಚಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಯೇನ ವಿನಾ ಯಂ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಅತೀತಾದಿಪಿ ಕಾರಣಂ ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವಾತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಸಹೇತು…ಪೇ… ಕಾಲಾನಮೇವಾ’’ತಿ. ಸಮೇ…ಪೇ… ದೀಪೇತಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತನ್ತಿ ಸಙ್ಖತನ್ತಿ. ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯವನ್ತತಾ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯನಿಪ್ಫಾದಿತತಾ ಚ ದುಕದ್ವಯೇ ಪುರಿಮಪದತ್ಥಾನಂ ಭೇದೋ, ಇತರೇಸಂ ಪನ ಪುರಿಮಪದಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮವಿಧುರಸಭಾವತಾಯಾತಿ. ಅವಿನಿ…ಪೇ… ಠಪನತೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಾ’’ತಿ ಪಭೇದಪರಿಚ್ಛೇದನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕಾಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಸುತ್ತನ್ತಮಾತಿಕಾಯಂ ಪನ ನಿದ್ಧಾರಿತಸರೂಪಸಙ್ಖಾವಿಸೇಸತ್ತಾ ವಿನಿಚ್ಛಿತತ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದಾಯೇವ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ವುತ್ತಾತಿ. ‘‘ಪಥವೀಆದಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕಹೇತುಕೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಹೇತೂನಂ ಸಹೇತುಕಭಾವೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಥವೀಆದೀನಂ ರೂಪಿಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮ…ಪೇ… ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ನ ಹಿ ತೇಸು ನಿಯತೋ ಕತ್ಥಚಿ ಸಂಸಾಮಿಭಾವೋತಿ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಾ ಲುಜ್ಜತಿ ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಲೋಕೋತಿ ತಂಗಹಣರಹಿತಾನಂ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ನತ್ಥಿ ಲೋಕತಾ. ತೇನೇವಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಭಾವೇನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದುಕಬಹುತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ವೀಸತಿ ದುಕಾ ವಿಭತ್ತಾ, ‘‘ಅವುತ್ತೋಪಿ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚ ವಕ್ಖತೀತಿ ದುಕಬಹುತಾ ಇಚ್ಛಿತಾ ಏವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಂಯೇವ ಪನ ದುಕಬಹುತಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಏವಮಾಹ. ಅಪಿಚ ದುಕಬಹುತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಸಾ ಚ ಖೋ ವಿಞ್ಞಾಣಭೇದಾನುಸಾರಿನೀ, ತತ್ರಾಪಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ, ತಥಾ ಮಹಾಕಿರಿಯತೋ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನನ್ತಿ ಏವಂಪಕಾರಾನಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅನಾಮಸನತೋ ನ ಬ್ಯಾಪಿನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ದುಕಬಹುತಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅಬ್ಯಾಪಿಭಾವೇ ಪನ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾ ಚ…ಪೇ… ಸಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ನಿದ್ದೇಸೇನ ಚ ವಿರುದ್ಧನ್ತಿ ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚೇಕಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿನಾ ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಂ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿನಾ ಕೇನಚಿ ನವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ನಿಕ್ಖೇಪರಾಸಿನಿದ್ದೇಸೇನ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥನಾನತ್ತತೋ ದುಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ವಿರುದ್ಧಂ, ತಥಾ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಿದ್ದೇಸೇನಪಿ ಅತ್ಥತೋ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ನಿಕ್ಖೇಪರಾಸಿಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ. ಯೋ ಚ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ ಅತ್ಥನಾನತ್ತತೋ ದುಕಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ಸಮ…ಪೇ… ಸೇಧೇತುನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇಸು ನಿದ್ದೇಸಪದೇಸು ದುಕಪದದ್ವಯಪ್ಪವತ್ತಿ ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತಥೇವಾತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಕೇಚಿನ-ಸದ್ದಾನಂ ಅನಿಯಮತೋ ಚಕ್ಖುಸೋತಾದಿನಿಸ್ಸಯವೋಹಾರೇನ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಕೋ ಭಿನ್ನಸಭಾವೋಯೇವ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸನವಸೇನ. ರೂಪಾಯತನಮೇವ ಹಿ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವತೋ ‘‘ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಕೇನಚಿ ನವಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖೇ ದುಕಬಹುತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ನ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಭೇದೇನಾತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬವಿಸೇಸೇನ, ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಕದೇಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕಭೇದೋತಿ ದುಕವಿಸೇಸೋ, ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯದುಕೋ, ತಪ್ಪಭೇದೋಯೇವ ವಾ. ಸಮತ್ತೋ ಪರಿಯತ್ತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯತ್ತಕಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ ತತ್ತಕಾ ದುಕಾತಿ ದುಕಭೇದಾಪಜ್ಜನಪ್ಪಕಾರದಸ್ಸನಂ. ಏವಞ್ಚ ಸತೀತಿಆದಿನಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಲದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ಥಭೇದಾಭಾವತೋ ಕಥಮಯಂ ದುಕೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣನಾನತ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಯದಿ ಪನ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಸಙ್ಗಹೇ ದುಕೋಸಮತ್ತೋ ಹೋತಿ, ನಿಕ್ಖೇಪರಾಸಿನಿದ್ದೇಸೋ ಕಥಂ ನೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಯಥಾ ವಿಞ್ಞಾಣನಾನತ್ತೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದುಕೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಸತಿಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾನಂ ಬಹುಭಾವೇ ಯತ್ತಕಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ, ತತ್ತಕಾ ದುಕಾತಿ ನತ್ಥಿ ದುಕಬಹುತಾ ದುಕಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮೇಕದೇಸೇಸು ದುಕಪದದ್ವಯಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನಭಾವತೋ. ಏವಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥನಾನತ್ತೇನ ದುಕೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇಪಿ ಯತ್ತಕಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ತತ್ತಕಾ ದುಕಾತಿ ನತ್ಥಿ ದುಕಬಹುತಾ ದುಕಸಙ್ಗ…ಪೇ… ಭಾವತೋ ಏವ. ನ ಹಿ ಏಕಂಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಕೇನಚಿ ಕೇನಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿನ್ತು ಅಪರಮ್ಪೀತಿ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಗಹೇ ದುಕೋ ಸಮತ್ತೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಕತ್ಥಚಿ ದುಕಸ್ಸ ಪಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಿ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ವಿಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪಿ ವಿಸಯಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಾಗತಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಅತೀತಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಲದ್ಧವಿಸೇಸೇನ ವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಭೇದೇಸು ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿಸಯಸ್ಸ ಆಲಮ್ಬನಾನಾಲಮ್ಬನವಸೇನ ದುಕಪದದ್ವಯಪ್ಪವತ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ. ತೇನೇವ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪನ ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಞ್ಚೇವ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಞ್ಚಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಭೂಮಿಭೇದವಸೇನ ಯಥಾಲಾಭಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸತಿ. ‘‘ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಅನಾಮಟ್ಠವಿಸೇಸಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಪಾಳಿ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಆಗತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ಪದಂ ಅನಿಯಮೇನ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಗಾಹಕನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ನಿದ್ದೇಸೇನ ಚ ನ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೇಹಿ ದುಕಪದದ್ವಯಪ್ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೇಹಿ ವಿಸೇಸಕಾರಣಾಭಾವತೋ. ಕಿಞ್ಚ ‘‘ಯೇ ವಾ ಪನಾ’’ತಿ ಪದನ್ತರಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತೋಪಿ ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ…ಪೇ… ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೧೦೧) ಏತ್ತಾವತಾ ದುಕಪದದ್ವಯಪ್ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಪದನ್ತರಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥೋ ಹಿ ಯೇವಾಪನ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಾ. ಯೇ ವಾ ಪನ ಕುಸಲಮೂಲಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಯಮ. ೧.ಮೂಲಯಮಕ.೧). ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ. ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ಅಭವಿಸ್ಸ. ಯಂ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ…ಪೇ… ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥತೋ ದ್ವೇ ದುಕಾ ವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ, ತದಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಂ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಂ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಞ್ಚಾ’’ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏತೇನ ಪಾಳಿಪಟಿಸೇಧನಞ್ಚ ನಿವಾರಿತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪಟಿಸೇಧನಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಜಾನನಭಾವೇನ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅನಿಯಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋಯೇವ ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅವಿಜಾನನಭಾವೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅನಿಯಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುನ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ತದತ್ಥದಸ್ಸನೇ ತೇನೇವಾತಿ ಅಯಂ ಪದತ್ಥೋ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಯಥಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಅವಟ್ಠಿತಾ, ತಥಾ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೪-೧೯. ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅಜಞ್ಞಮಲೀನಭಾವಕರಣತೋ ಕಣ್ಹಕಮ್ಮವಿಪಾಕಹೇತುತೋ ಚ ಅಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ಅಸುಚಿಭಾವೇನ ಸನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ವಣೇ. ಪಗ್ಘರಣಕ…ಪೇ… ಸದ್ದೋತಿ ಏತೇನ ಆಸವೋ ವಿಯ ಆಸವೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಗೋತ್ರಭು…ಪೇ… ವುತ್ತಾನೀತಿ ಏತೇನ ಗೋತ್ರಭುಗ್ಗಹಣಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ ಯಥಾ ‘‘ಕಾಕೇಹಿ ಸಪ್ಪಿ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಗೋತ್ರಭುಸದಿಸಾ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಗುಣಪ್ಪಧಾನತ್ಥಾನಂ ಏಕೇನ ಸದ್ದೇನ ಅವಚನೀಯತ್ತಾ ವೋದಾನಾದಯೋವ ವುತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ಅಥ ವಾ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಏಕಸೇಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಾ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಭಿವಿಧಿವಿಸಯಂ ಅವಧಿನ್ತಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ತಂಸಹಿತತಾ ಆಸವಸಹಿತತಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಸಹೇತುಕಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಹೇತೂಹಿ ಸಹೇತುಕತಾ, ನ ಏವಂ ಸಾಸವಾತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ಸಾಸವತಾ, ಅಥ ಖೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಹೀತಿ. ದುಕನ್ತರೇ ಅವುತ್ತಪದಭಾವೋಯೇವೇತ್ಥ ದುಕಯೋಜನಾಯ ಞಾಯಾಗತತಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಠಮೇ ದುಕೇ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋತಿ ಚತುತ್ಥದುಕಮಾಹ. ಪಠಮೇ ದುಕೇ ತತಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ದ್ವೇತಿ ‘‘ಆಸವಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ, ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನೋ ಚ ಆಸವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚಮದುಕಮಾಹ. ಪಠಮಸ್ಸ ದುತಿಯೇ ದುಕೇ ಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋತಿ ‘‘ನೋ ಆಸವಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಸವಾಪಿ ಅನಾಸವಾಪೀ’’ತಿ ಅಯಮೇಕೋ. ತತಿಯೇ ಪಠಮಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ದ್ವೇತಿ ‘‘ಆಸವಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ನೋ ಆಸವಾಧಮ್ಮಾ ಆಸವಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ. ತತಿಯೇ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋತಿ ‘‘ಸಾಸವಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಏಕೋ. ದುತಿಯೇ ತತಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋತಿ ಛಟ್ಠದುಕಮಾಹ. ತೀಹೀತಿ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠೇಹಿ. ಇತರೇತಿ ತದವಸಿಟ್ಠಾ ಪಞ್ಚ. ತೇ ಪನ ಪಠಮೇ ತತಿಯದುಕದುತಿಯಪದಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋ, ದುತಿಯೇ ಪಠಮದುಕದುತಿಯಪದಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋ, ತತಿಯೇ ಪಠಮಸ್ಸ ಏಕೇಕಪದಪಕ್ಖೇಪೇ ದ್ವೇ, ತತಿಯೇ ದುತಿಯದುಕಪಠಮಪದಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಸಾಸವಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಾಪಿ ನೋ ಆಸವಾಪಿ. ಆಸವಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಾಪಿ ನೋ ಆಸವಾಪಿ. ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಾಪಿ ನೋ ಆಸವಾಪೀ’’ತಿ ಏತೇಸಮ್ಪಿ, ‘‘ಆಸವಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ನೋ ಆಸವಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ಗಹಣನಯೋ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏಸ ನಯೋತಿ ಯೋ ಏಸ ಪಠಮದುಕೇ ದುತಿಯದುಕಪಕ್ಖೇಪಾದಿಕೋ ಉಪಾಯೋ ಇಧ ಆಸವಗೋಚ್ಛಕೇ ವುತ್ತೋ, ಏಸ ನಯೋ ಸಂಯೋಜನಗೋಚ್ಛಕಾದೀಸು ದುಕನ್ತರನಿದ್ಧಾರಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತದುಕಾ ಸಂಯೋಜನಗೋಚ್ಛಕೇ ತಾವ ‘‘ಸಂಯೋಜನಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ, ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನೋ ಚ ಸಂಯೋಜನಾ, ಸಂಯೋಜನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ನೋ ಸಂಯೋಜನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ನೋ ಸಂಯೋಜನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನಿಯಾಪಿ ಅಸಂಯೋಜನಿಯಾಪಿ, ಸಂಯೋಜನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚ. ಏವಂ ಗನ್ಥಓಘಯೋಗಉಪಾದಾನಗೋಚ್ಛಕೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಞ್ಚ. ನೀವರಣಗೋಚ್ಛಕೇ ಪನ ನೀವರಣಾನಂ ನೀವರಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವಾಭಾವತೋ ‘‘ನೋ ನೀವರಣಾ ಧಮ್ಮಾ ನೀವರಣಿಯಾಪಿ ಅನೀವರಣಿಯಾಪಿ, ನೋ ನೀವರಣಾ ಧಮ್ಮಾ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ನೀವರಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ನೀವರಣಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ನೀವರಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ತಯೋ. ತಥಾ ಪರಾಮಾಸಗೋಚ್ಛಕೇ ‘‘ನೋ ಪರಾಮಾಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಪರಾಮಟ್ಠಾಪಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠಾಪಿ, ನೋ ಪರಾಮಾಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಪರಾಮಾಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಪರಾಮಾಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ಪರಾಮಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ ಪರಾಮಾಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಪರಾಮಾಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ. ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇ ‘‘ನೋ ಕಿಲೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾಪಿ ಅಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾಪಿ, ನೋ ಕಿಲೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಪಿ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಪಿ, ನೋ ಕಿಲೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಕಿಲೇಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಪಿ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಪಿ, ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಕಿಲೇಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ, ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾಪಿ ಅಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾಪೀ’’ತಿ ಛ ದುಕಾತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೨೦-೨೫. ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ಸಂಯೋಜನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಏವ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ವಟ್ಟಸಂಯೋಜನನ್ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂಯೇವ ಸಂಯೋಜನಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ. ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೇತಿ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ. ಓರಮ್ಭಾಗಿಯುದ್ಧಂಭಾಗಿಯಭಾವೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಓರ…ಪೇ… ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇಹಿ ಕಾಮರಾಗಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭೂತೇಹಿ. ಕಾಮಕಮ್ಮಭವಾದೀನಂ ಕಾಮೂಪಪತ್ತಿಭವಾದಿನಿಪ್ಫಾದನೇಪಿ ನಿಯಮೋತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತಂತಂ…ಪೇ… ಹೋತೀ’’ತಿ. ತೇನ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಭಾವೇ ಯಥಾವುತ್ತನಿಯಮಾನಂ ಕಮ್ಮೂಪಪತ್ತಿಭವಾನಂ ಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದಭಾವೇ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಬನ್ಧನಂ ಅಸೇರಿಭಾವಕರಣಂ ಅನ್ದುಬನ್ಧನಾದಯೋ ವಿಯ. ಗನ್ಥಕರಣಂ ಅವಚ್ಛಿನ್ನತಾಕರಣಂ. ಚಕ್ಕಲಕಂ ಪಾದಪುಞ್ಛನರಜ್ಜುಮಣ್ಡಲಂ. ನ ಚೋದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಪಚುರಜನಸ್ಸ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸದ್ಧೇಯ್ಯತಂ ಆಹ. ತಿವಿಧೋ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋ ಯೋ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ತವೇದನೀಯೋ ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾಕಾರೋ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕೋಚಿ ಅನುಮಾನಸಿದ್ಧೋ ಯೋ ಘಟಾದೀಸು ಪಟಾದೀಸು ಚ ಪಸಿದ್ಧೇನ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತಭಾವೇನ ಘಟಪಟ-ಸದ್ದಾದೀನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಆಕಾರೋ, ಕೋಚಿ ಓಕಪ್ಪನಸಿದ್ಧೋ ಯೋ ಪಚುರಜನಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಮದಿಟ್ಠೋ ಸದ್ಧಾವಿಸಯೋ ಸಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾದಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ ವಚನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೇ ಅನುಮಾನಸಿದ್ಧೇ ಚ ಅತ್ಥೇ ನ ವಿಸಂವಾದೇತಿ ಅವಿಪರೀತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ತಸ್ಸ ವಚನೇನ ಸದ್ಧೇಯ್ಯತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ತಥಾರೂಪೋ ಚ ಭಗವಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವ…ಪೇ… ನ ಚೋದೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು.

೨೬-೩೭. ಯಥಾ ಸರಭೇಹಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾ ಪಬ್ಬತರಾಜಿ ಸರಭನಿಯಾ, ಏವಂ ಓಘನಿಯಾತಿ ಸದ್ದಸಿದ್ಧೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

೫೦-೫೪. ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೋ ಪರಾಮಸನನ್ತಿ ‘‘ಪರತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನ ಧಮ್ಮಸಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಥಾಮತ್ತಂ ಪರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಅಥ ಖೋ ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರತೋತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ’’ತಿ.

೫೫-೬೮. ಯದಿ ಸಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ, ಕಥಮಾರಮ್ಮಣಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಚಿತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞಿತ’’ನ್ತಿ, ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತಾಯ ನಿರನ್ತರಭಾವೂಪಗಮನಂ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವೋತಿ ‘‘ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಂಸಟ್ಠತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ. ಇತರೇಹಿ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ. ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ಸಮಾನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಏಕಕಲಾಪಭೂತಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸಟ್ಠತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಪನ ತಥಾಭೂತಾನಮ್ಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏಸ ಹಿ ತೇಸಂ ಸಭಾವೋ’’ತಿ. ತೇನ ಯದಿಪಿ ಕೇಚಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತಿ, ದನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಕತ್ತಾ ಪನ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತಂ, ನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವೋ ತದಭಾವೋ ಚ ಇತರೇಸಂ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮೂಹಘನತಾಯ ವಾ ದುಬ್ಬಿಭಾಗತರತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೋತಿ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂಯೇವ ಸಂಸಟ್ಠತಾ. ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಬುದ್ಧಿಯಾ.

೮೩-೧೦೦. ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕಾಮೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಯಥಾ ರೂಪಭವೋ ರೂಪಂ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಾತಿ ಏತೇನ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪತಣ್ಹಾನಂ ವಿಸಯಭಾವೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಾವಚರತಾಯ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅವಸ್ಸಞ್ಚೇತಮೇವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭಾವೋ ಅಪರಿಪುಣ್ಣವಿಸಯೋ ಸಿಯಾ. ಯದಿ ಹಿ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಧಮ್ಮವಸೇನ ಭೂಮಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ. ಅಥ ವಿಪಾಕದಾನವಸೇನ, ಏವಮ್ಪಿ ಅವಿಪಾಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಭೂಮಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭಾವೋ ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಸಯೋ ಸಿಯಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ ಸತೀ’’ತಿಆದಿ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಲೋಕತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣಭಾವೇನ ಅನುತ್ತರಭೂಮಿತಾ. ಅಕಾಮಾವಚರಾದಿತಾ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಬ್ಯಾಪಿತದೋಸಂ ಪರಿಹರತಿ, ಕಾಮಾವಚರಾದಿತಾ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತಿಬ್ಯಾಪಿತದೋಸಂ. ನನು ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕತಮಾ, ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ತಣ್ಹಾ, ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾ ಕತಮೇ, ಕಾಮತಣ್ಹಾವಿಸಯಾತಿ ಇತರೀತರನಿಸ್ಸಯತಾ ದೋಸೋತಿ? ನ, ಅವೀಚಿಆದಿಏಕಾದಸೋಕಾಸನಿನ್ನತಾಯ ಕಿಞ್ಚಿ ತಣ್ಹಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂಸಭಾವಾಯ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬತ್ತಾ.

ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಠೇನ ಸಮತ್ಥೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಹಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಾಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮಾ ಚ ಕಾಮಭವಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಮೇ ಓಗಾಳ್ಹಾ ಹುತ್ವಾ ಚರನ್ತಿ, ನಾಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥಾವಚರಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ವಿಸೇಸತ್ಥಿನಾ ವಿಸೇಸೋ ಅನುಪಯುಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಲೋಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಪರಿಯಾಪನ್ನನಿಚ್ಛಯತೋ’’ತಿ. ತೇನ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನ-ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಭಗವತೋ ತದುಚ್ಚಾರಣಾನನ್ತರಂ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ತದತ್ಥಪಟಿಪತ್ತಿತೋ. ಪರಿಚ್ಛೇದಕಾಪೇಕ್ಖಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾತಿ ‘‘ಪರಿಚ್ಛೇದಕಾರಿಕಾಯ ತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭಾವಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ. ಪರಿ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಉಪ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸಸಾಧನಂ ಕಿರಿಯಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ನಿಯ್ಯಾನಕರಣಸೀಲಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ಯಥಾ ‘‘ಅಪೂಪಭಕ್ಖನಸೀಲೋ ಆಪೂಪಿಕೋ’’ತಿ, ನಿಯ್ಯಾನಸೀಲಾ ಏವ ವಾ. ರಾಗದೋಸಮೋಹಾವ ಗಹಿತಾತಿ ಞಾಯತಿ, ಇತರಥಾ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠತಾವಚನಂ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಂ ಸಿಯಾ. ‘‘ರಣೋಹತಾ ನ ಜೋತನ್ತಿ, ಚನ್ದಸೂರಿಯಾ ಸತಾರಕಾ’’ತಿಆದೀಸು ರಣ-ಸದ್ದಸ್ಸ ರೇಣುಪರಿಯಾಯತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸಮ್ಪಹಾರಪರಿಯಾಯತ್ತಾ ಯುದ್ಧ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಹಾರೋ ಚ ಪಹರಿತಬ್ಬಾಧಾರೋತಿ ಅಕುಸಲಸೇನಾವ ‘‘ಸರಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ದುಕ್ಖಾದೀನನ್ತಿ ಫಲಭೂತಾನಂ ದುಕ್ಖವಿಘಾತಉಪಾಯಾಸಪರಿಳಾಹಾನಂ ಸಭಾಗಭೂತಾಯ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾಯ. ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಕಸಭಾವಾನಂ ಅಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಸರಣತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅಭಿಧಮ್ಮದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸುತ್ತನ್ತಿಕದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೦೧-೧೦೮. ವಿಜ್ಜಾಸಭಾಗತಾಯ, ನ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ವಿಯ ವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪಕಾರಕಭಾವತೋ. ‘‘ಅಭೇಜ್ಜಂ…ಪೇ… ರುಹತೀ’’ತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇಹಿಪಿ ಪಹೀಯಮಾನಾ ಕಿಲೇಸಾ ತೇನ ತೇನ ಓಧಿನಾ ಅನವಸೇಸಮೇವ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಯೇ ಪನ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬಾ, ತೇ ಲೋಭಾದಿಕಿಲೇಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪುನ ವಿರುಳ್ಹಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ನ ಏವಂ ಅವಸಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ. ತದುಪಚಾರೇನ ನಿಸ್ಸಯವೋಹಾರೇನ. ಕುಸಲೇಹಿ ತಾಪೇತಬ್ಬಾತಿ ವಾ ತಪನಿಯಾ, ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಬಾಧಿತಬ್ಬಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಾನತ್ಥಾನಿ ಅಧಿವಚನಾದೀನಂ ಸಙ್ಖಾದಿಭಾವತೋ. ‘‘ಸಬ್ಬೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿವಚನಪಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಧಿವಚನಾದೀನಂ ವಿಸಯಭಾವೇ ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ವಜ್ಜಿತೋ, ವಚನಭಾವೋ ಏವ ಚ ಅಧಿವಚನಾದೀನಂ ವಕ್ಖಮಾನೇನ ನಯೇನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಚ ವಚನಂ ಅಧಿವಚನಾದಿಭಾವಂ ಭಜತೀ’’ತಿ.

೧೦೯-೧೧೮. ಅಞ್ಞಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ನಾಮಕರಣಸಭಾವೋ ನಾಮಕರಣಟ್ಠೋತಿ, ತೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಓಪಪಾತಿಕನಾಮತಾಯ ಪಥವೀಆದೀನಮ್ಪಿ ನಾಮಭಾವೋ ಸಿಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ನಾಮನ್ತರಾನಾಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ ಆಹ. ನ ಹಿ ವಿನಾ ಪಥವೀಆದಿನಾಮೇನಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಕೇಸಾದಿನಾಮೇಹಿ ವಿನಾ ವೇದನಾದಿನಾಮೇಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ನಾಮೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಿಣ್ಡಾಕಾರತೋ ವೋಹರೀಯನ್ತೀತಿ. ಯಂ ಪನ ಪರಸ್ಸ ನಾಮಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ನಾಮಕರಣನ್ತಿ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞನಾಮಾದಿಕರಣಾನಂ ನಾಮಭಾವೋ ನಾಪಜ್ಜತಿ. ಯಸ್ಸ ಚಞ್ಞೇಹಿ ನಾಮಂ ಕರೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ನಾಮಕರಣಸಭಾವತಾಯ ಅಭಾವೋಯೇವಾತಿ ನತ್ಥಿ ನಾಮಭಾವೋ. ಯೇ ಪನ ಅನಾಪನ್ನನಾಮನ್ತರಾ ಸಭಾವಸಿದ್ಧನಾಮಾ ಚ, ತೇ ವೇದನಾದಯೋವ ನಾಮಂ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ತನಾವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖತಾ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿನಾಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ, ಸೋ ನಾಮಮನ್ತರೇನ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಪಾಕಟೋತಿ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ. ರುಪ್ಪನಸಭಾವೇನಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಕಾಸಕಪಕಾಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನಪಿ ಹಿ ವಿನಾಪಿ ನಾಮೇನ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಅಥ ವಾ ಪಕಾಸಕಪಕಾಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ವಿಸಯಿವಿಸಯಭಾವೋ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಂ ಸಭಾವೋ, ಸೋ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೇ ಸಾಮಞ್ಞೇ ಅನ್ತೋಗಧೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೧೧೯-೧೨೩. ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ ವಿಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಕುಸಲತಾಪಿ ಝಾನಲಾಭೀನಂಯೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಅನುಸ್ಸವವಸೇನ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಪ್ಪನಾಪರಿಚ್ಛೇದಪಞ್ಞಾ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಏವಂ ಸೀಲವಿಸೋಧನಾದಿನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ಜಾನನಕಪಞ್ಞಾ ಸಹ ಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಅಪ್ಪನಾಪರಿಚ್ಛೇದಜಾನನಕಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ. ವುಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲಭಾವೋ ವುಟ್ಠಾನವಸಿತಾ. ಪುಬ್ಬೇತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನತೋ ಪುಬ್ಬೇ.

೧೨೪-೧೩೪. ಸೋಭನೇ ರತೋ ಸುರತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋರಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಭನಕಮ್ಮರತತಾ’’ತಿ. ಸುಟ್ಠು ವಾ ಓರತೋ ವಿರತೋ ಸೋರತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋರಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ ಏವ. ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ ಮೋಹೋ. ಕುಸಲಭಾವನಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ವಡ್ಢನಾ. ಸಞ್ಞಾಣಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ. ಸವಿಗ್ಗಹಂ ಸಬಿಮ್ಬಕಂ. ಉಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ. ಅವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಪಕ್ಖೋ. ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತಾಯ ಹಿ ಪಹಾನವುಟ್ಠಾನೇನ ಚ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಪವತ್ತಿತುಂ ನ ದೇತೀತಿ.

೧೩೫-೧೪೨. ಕಾರಣಸೀಲಂ ಲೋಕಿಯಂ. ಫಲಸೀಲಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ತೇನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ, ಲೋಕಿಯಸ್ಸಪಿ ವಾ ಸೀಲಸ್ಸ ಕಾರಣಫಲಭಾವೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಭಾವೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಮ್ಪನ್ನಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮೂಹಸ್ಸ. ಅಕುಸಲಾ ಸೀಲಾ ಅಕುಸಲಾ ಸಮಾಚಾರಾ. ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸೀಲಗುಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಸ್ಸ ಞಾಣಪ್ಪಧಾನತಂ ಆಹ, ನ ಪನ ಞಾಣಸ್ಸ ಓತ್ತಪ್ಪಸಹಿತತಾಮತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಓತ್ತಪ್ಪರಹಿತಂ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ. ಅಧಿಮುತ್ತತಾ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ನಿರಾಸಙ್ಕಾಪವತ್ತಿ. ನಿಸ್ಸಟತಾ ವಿಸಂಯುತ್ತತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಧಿಮುತ್ತತಾನಿಸ್ಸಟತಾವಚನೇಹಿ ತದುಭಯಪರಿಯಾಯಾ ದ್ವೇ ವಿಮುತ್ತಿಯೋ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ಇಧ ‘‘ವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ನ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಅನುಪ್ಪಾದೋ, ತಬ್ಭೂತೇ ಅನುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನೇ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತೇ ಅನುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಠಾನಫಲೇಹಿ ಅರಿಯಫಲಮೇವ ಉಪಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧. ಅಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ನಿಗಮೇತುಂ. ‘‘ಪದಭಾಜನೀಯಂ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದಭಾಜನೀಯಾವಚನೇನ ಅಪ್ಪನಾವರೋಧಂ ಸಾಧೇತ್ವಾ ಪದಭಾಜನೀಯಾವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಸರೂಪೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಹೋತಿ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನಾನತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುತಿಯೇನ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೇನಾ’’ತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾವರೋಧೋ ಸಮತ್ಥಿತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಿಸಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಯೇನ ಕೇನಚೀತಿ ದಸ್ಸನಾದಿವಿಸೇಸಯುತ್ತೇನ, ಇತರೇನ ವಾ. ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋ ಹಿ ಞಾಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನತುಲನತೀರಣಾನಿ. ‘‘ಅದಿಟ್ಠತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಆಹಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾತಿ. ತಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಕತನ್ತಿ. ಅದಿಟ್ಠಂ ಜೋತೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಏತೇನ ದಿಟ್ಠಂ ಸಂಸನ್ದತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ. ವಿಮತಿಂ ಛಿನ್ದತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾತಿ ಏತಾಸಮ್ಪಿ ಸದ್ದತ್ಥೋ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಥಾಪವತ್ತಂ ವಚನಂ, ತದುಪ್ಪಾದಕೋ ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತೋ ಪಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಪಭೇದೋ, ವಿಸೇಸೋ, ತೇನ ಪಭೇದೇನ. ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಮಯಭೂಮಿಜಾತಿಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಾದಿವಸೇನ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಭೇದಪರಿಗ್ಗಹತೋ ನಿದ್ದೇಸದೇಸನಾವ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಕುಸಲಾದಿಮಾತಿಕಾಪದಸಙ್ಗಹಿತವಿಸೇಸೋಯೇವ ಇಧ ಪಭೇದೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಭೇದ…ಪೇ… ದೇಸನಂ ಆಹಾ’’ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕುಸಲ…ಪೇ… ದೀಪೇತ್ವಾತಿ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕರಾಸಿವಣ್ಣನಾ). ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಪಭೇದವನ್ತೋವ ಸಾತಿಸಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ನ ಪನ ಮಾತಿಕಾಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋತಿ ಪಭೇದವನ್ತದಸ್ಸನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ‘‘ಪಭೇದೇ…ಪೇ… ದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಮಾಹ. ಯದಿ ಧಮ್ಮಾ ಏವ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಚ, ಕಸ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ಪಭೇದವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ನ ಹಿ ಪಭೇದೇಹಿ ವಿನಾ ಪಭೇದವನ್ತೋ ಅತ್ಥೀತಿ. ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ, ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಭಾವೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪೀ’’ತಿ ಆಹ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹೀತಿ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣತ್ಥೋ. ತೇನ ಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾವ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ, ತೇ ಚ ಕುಸಲಾ…ಪೇ… ಭೇದಾ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಯೋಜನಾ. ಧಮ್ಮಾನಮೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಫಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅವೋಹಾರದೇಸನಾತೋ’’ತಿ. ಅತ್ಥಾನಞ್ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಂ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಾದಿಞಾಣಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ‘‘ಇತಿ ಏವಂ ಅಯಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬೋ ಚಾ’’ತಿ ತಥಾ ತಥಾ ವಿಧೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾ, ತಾಯ ಯುತ್ತೋ ಇತಿ…ಪೇ… ಯುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ವಿಧೇತಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಿಸೇಸನತ್ತಾ ಪಭೇದಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಯುತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಉದ್ದೇಸೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೋ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪದಾನುಕ್ಕಮೋ ಕತೋ. ಪುಚ್ಛಾ ಸಂಸಯಿತಪ್ಪಧಾನಾ ಅನಿಚ್ಛಿತನಿಚ್ಛಯನಾಯ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬತ್ತಾ. ತೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾನಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ದೇಸೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಗತಸಂಸಯಾಪತ್ತಿಂ ಅತ್ತನಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಂಸಯಾಪನ್ನೇಹಿ ವಿಯ ಪವತ್ತೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದೋ ವಿಯ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೇನ ಕುಸಲಾದಿಭೇದೋ ಧಮ್ಮಭಾವೇನ ನಿಯತೋತಿ ಧಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತೇ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋ ‘‘ಕುಸಲಾ ನು ಖೋ ಅಕುಸಲಾ ನು ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಂಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲಾದಿಭೇದೋ ಪನ ಸಂಸಯಿತೋ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಭಾವೋ ಪನ ಕುಸಲಾದೀಸು ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ನಿಚ್ಛಿತೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಚ ಧಮ್ಮಭಾವೋ ಸಂಸಯಿತೋ’’ತಿ. ತೇನ ಸಂಸಯಿತೋ ನಿಚ್ಛೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪಧಾನೋ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಭಾವೋ, ನ ತಥಾ ಧಮ್ಮಭಾವೋತಿ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಮಯೇತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸಮಯೇ. ‘‘ಅಥ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಥ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಪಚ್ಛಾ’’ತಿ. ಭೋಜನಗಮನಾದೀಹಿ ಸಮಯೇಕದೇಸನಾನತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸನಾನತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮವಾಯಾದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಸೇಸಿತಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ನಿಯಮಿತಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಚಿತ್ತವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತೋ ಸಮಯತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾನನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿವಿಸೇಸಯುತ್ತಾನಂ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋಪಿ ಸಮಯೋ ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಸೇಸೀಯತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಯಂ ವಿಸೇಸನಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತಥಾ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸನಭೂತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ತನಾ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಸಮಯಸ್ಸ ಉಪಕಾರತ್ಥಂ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ…ಪೇ… ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಉಪಕಾರೋತಿ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವಚ್ಛೇದಕಾವಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಭಾವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪುರಿಮಧಮ್ಮಾನಂ ಭಙ್ಗಸಮಕಾಲಂ, ಭಙ್ಗಾನನ್ತರಮೇವ ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ನಿರನ್ತರತಾ ಕೇನಚಿ ಅನನ್ತರಿತತಾ. ಯಾಯ ಭಾವಪಕ್ಖಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಪಕ್ಖೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತದೇವೇತನ್ತಿ ಗಹಣವಸೇನ ಪಚುರಜನೋ ವಿಪರಿಯೇಸಿತೋ, ಸೋಯಮತ್ಥೋ ಅಲಾತಚಕ್ಕೇನ ಸುಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏಕೀಭೂತಾನಮಿವಾ’’ತಿ. ಏಕಸಮೂಹವಸೇನ ಏಕೀಭೂತಾನಮಿವ ಪವತ್ತಿ ಸಮೂಹಘನತಾ, ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯಕಿಚ್ಚಭೇದವಸೇನ ಏಕೀಭೂತಾನಮಿವ ಪವತ್ತಿ ಕಿಚ್ಚಘನತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಲಸಭಾವಬ್ಯಾಪಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭೇದತಾಯ ಏಕೀಭೂತಾನಮಿವ ಗಹೇತಬ್ಬತಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸನ್ತತಿಘನತಾದಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಸನ್ನಿಜ್ಝಂ ಸಮೇತೀತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮವೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಮಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮವಾಯತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಸಮೇತಿ ಸಮಾಗಚ್ಛತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ತದಾಧಾರಪುಗ್ಗಲೇಹೀತಿ ಸಮಯೋ, ಖಣೋ. ಸಮೇನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ ವಾ, ಸಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ವಾತಿ ಸಮಯೋ, ಕಾಲೋ. ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ಅಭೂತೋಪಿ ಹಿ ಕಾಲೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಕರಣಂ ಕರಣಂ ವಿಯ ಚ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧೇನ ರೂಪೇನ ವೋಹರೀಯತೀತಿ. ಸಮಂ, ಸಹ ವಾ ಅವಯವಾನಂ ಅಯನಂ ಪವತ್ತಿ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮೂಹೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಾಯೋ’’ತಿ. ಅವಯವಸಹಾವಟ್ಠಾನಮೇವ ಹಿ ಸಮೂಹೋ. ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮಾಗಮೇ ಏತಿ ಫಲಂ ಏತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪವತ್ತತಿ ಚಾತಿ ಸಮಯೋ, ಹೇತು ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಯೋ’’ತಿ. ಸಮೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಏತಿ ಸವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ವಾ ಅಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮಯೋ, ದಿಟ್ಠಿ. ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅತಿವಿಯ ಬಜ್ಝನ್ತೀತಿ. ಸಮಯನಂ ಸಙ್ಗತಿ ಸಮೋಧಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಪಟಿಲಾಭೋ. ಸಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಯಾನಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಯಾನಂ ಅಪಗಮೋ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಸಮಯೋ, ಪಹಾನಂ. ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾ ಏತಬ್ಬೋ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬೋ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅವಿಪರೀತೋ ಸಭಾವೋ ಅಭಿಸಮಯೋ. ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಏತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಅವಿರಾಧೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವಾವಬೋಧೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಉಪಸಗ್ಗಾನಂ ಜೋತಕಮತ್ತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋ ಸಮಯ-ಸದ್ದೋ ಏವಾತಿ ಸಉಪಸಗ್ಗೋಪಿ ವುತ್ತೋ. ತಾನೇವಾತಿ ಪೀಳನಾದೀನೇವ. ವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾ ಸೇರಿಭಾವೇನ ಕಿರಿಯಾಸು ಉಸ್ಸಾಹನಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನೋ.

ಕೇಸುಚೀತಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾದೀಸು. ಖಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ ತೇನ ವಿನಾಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ನನೂ’’ತಿಆದಿ. ಧಮ್ಮೇನೇವಾತಿ ವಿಸೇಸನ್ತರರಹಿತೇನ. ತಂಯೇವ ಹಿ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿವತ್ತಿತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಯಥಾ ವಾ ತಥಾ ವಾತಿ ಕಾಲೇನ ಲೋಕೋ ಪವತ್ತತಿ ನಿವತ್ತತೀತಿ ವಾ ಕಾಲೋ ನಾಮ ಭಾವೋ ವತ್ತನಲಕ್ಖಣೋ ಭಾವಾನಂ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸದಾಯಕೋತಿ ವಾ ಯೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ. ಇಧ ಉತ್ತಮಹೇತುನೋ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಹೇತುಹೇತುಸಾಧಾರಣಹೇತೂಯೇವ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ. ತಪ್ಪಚ್ಚಯತಂ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯತಂ.

ಪಕತಿಸ್ಸರವಾದಗ್ಗಹಣಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಜಾಪತಿಪುರಿಸಕಾಲವಾದಾದಯೋಪಿ ‘‘ಏಕಕಾರಣವಾದೋ’’ತಿ. ವಾ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅವಯವ…ಪೇ… ದಾಯೋ ವುತ್ತೋ ಅವಯವಧಮ್ಮೇನ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಯಥಾ ‘‘ಸಮಂ ಚುಣ್ಣಂ, ಅಲಙ್ಕತೋ ದೇವದತ್ತೋ’’ತಿ ಚ. ಅನಿಪ್ಫಾದನಂ ನಿಪ್ಫಾದನಾಭಾವೋ ಅಹೇತುಭಾವೋ. ನಿಪ್ಫಾದೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಪನ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾನಂ ಸಹಸ್ಸೇಪಿ ಸಮಾಗತೇ ನತ್ಥೇವ ಸಮತ್ಥತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಪ್ಫಾದನಸಮತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಾಯತ್ತಾ ಫಲುಪ್ಪಾದನಾ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಅಪೇಕ್ಖಾ ವಿಯಾತಿ ಅಪೇಕ್ಖಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ನಿಬ್ಯಾಪಾರೇಸು ಅಬ್ಯಾವಟೇಸು. ಏಕೇಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಮೇಡಿತವಚನಸ್ಸ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸತಿ ಚ ಆಮೇಡಿತೇ ಸಿದ್ಧೋ ಬಹುಭಾವೋತಿ. ಅನ್ಧಸತಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮವಸೇನ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ‘‘ಅನ್ಧಸತೇ’’ತಿ ಆಹ. ತಥಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಸುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾ ಜೋತಿತಾತಿ ಅನ್ಧಸತಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮುದಿತಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಅಯಮತ್ಥೋ ಆಪನ್ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ಧಸತಂ ಸಹಿತಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ. ಯಸ್ಮಾ ಅಸಾ…ಪೇ… ಸಿದ್ಧೋ ಸಿವಿಕುಬ್ಬಹನಾದೀಸು, ತಸ್ಮಾ ನಾಯಮತ್ಥೋ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸುಪಾಕಟಭಾವೇನ ಅಸಾಧೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಸು’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಏತೇನುಪಾಯೇನಾತಿ ಯೋಯಂ ಖಣಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಯೋ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದುಲ್ಲಭಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ಅತ್ತನೋ ದುಲ್ಲಭತಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಖಣತ್ಥೋ ವಾ ಸಮಯ-ಸದ್ದೋ ಖಣಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಏತೇನ ಉಪಾಯಭೂತೇನ ನಯಭೂತೇನ. ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಸಮವಾಯ…ಪೇ… ವುತ್ತಿಂ ದೀಪೇತಿ ಸಯಂ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಭಾವತೋ, ಸಮವಾಯತ್ಥೋ ವಾ ಸಮಯ-ಸದ್ದೋ ಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಯೋ. ಸೋ ಯಾಯ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಸತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸನವಸೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನೇಕಹೇತುತೋ ವುತ್ತಿಂ ದೀಪೇತಿ. ಕಾಲ…ಪೇ… ಪರಿತ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತಿಪರಿತ್ತತಾಯ. ಸಮೂಹ…ಪೇ… ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತಿ ಸಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಾಯಭಾವತೋ. ಹೇತು…ಪೇ… ವುತ್ತಿತಂ ದೀಪೇತಿ ಸತಿ ಏವ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಾನಂ ಸಮ್ಭವತೋತಿ. ಅತ್ಥಪಕ್ಖೇ ಚ ಸದ್ದಪಕ್ಖೇ ಚ ಯಸ್ಮಿಂ ಅತಿಪರಿತ್ತೇ ಕಾಲೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೇ ಯಮ್ಹಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಸತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಞಾಪನವಸೇನ ತದಾಧಾರಾಯ ತದಧೀನಾಯ ಚ ಕುಸಲಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಪರಾಧೀನಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ದೀಪೇತೀತಿ.

ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ ಧನುಗ್ಗಹಾತಿ ದಳ್ಹಧನುನೋ ಇಸ್ಸಾಸಾ. ದಳ್ಹಧನು ನಾಮ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮಂ ವುಚ್ಚತಿ. ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮನ್ತಿ ಚ ಯಸ್ಸ ಆರೋಪಿತಸ್ಸ ಜಿಯಾಬದ್ಧೋ ಲೋಹಸೀಸಾದೀನಂ ಭಾರೋ ದಣ್ಡೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಾವ ಕಣ್ಡಪ್ಪಮಾಣಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪಥವಿತೋ ಮುಚ್ಚತಿ. ಸಿಕ್ಖಿತಾತಿ ದಸದ್ವಾದಸವಸ್ಸಾನಿ ಆಚರಿಯಕುಲೇ ಉಗ್ಗಹಿತಸಿಪ್ಪಾ. ಕತಹತ್ಥಾತಿ ಧನುಸ್ಮಿಂ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವಾ. ಕೋಚಿ ಸಿಪ್ಪಮೇವ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಕತಹತ್ಥೋ ನ ಹೋತಿ, ಇಮೇ ಪನ ನ ತಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕತುಪಾಸನಾತಿ ರಾಜಕುಲಾದೀಸು ದಸ್ಸಿತಸಿಪ್ಪಾ. ಚತುದ್ದಿಸಾ ಠಿತಾ ಅಸ್ಸೂತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪದೇಸೇ ಥಮ್ಭಂ ವಾ ರುಕ್ಖಂ ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂಯೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚತುದ್ದಿಸಾಭಿಮುಖಾ ಠಿತಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ವುತ್ತಜವನಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ನ ಏವರೂಪೋ ಪುರಿಸೋ ಕೋಚಿ ಭೂತಪುಬ್ಬೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ. ಸೋ ಹಿ ಜವನಹಂಸಕಾಲೇ ಏವರೂಪಮಕಾಸಿ. ಸುತ್ತೇ ಪನ ಅಭೂತಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಉಪಮಾಮತ್ತಂ ಆಹಟಂ. ತಪ್ಪರಭಾವಾತಿ ತಪ್ಪರಭಾವತೋ ಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮಯಸ್ಸ ಪರಾಯತ್ತವುತ್ತಿದೀಪನೇ ಏಕನ್ತಬ್ಯಾವಟಸಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇ ಪನ ‘‘ತಪ್ಪರಭಾವೋ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿದೀಪನತೋ ತಪ್ಪರಭಾವೋ ಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮಯಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪರಾಯತ್ತವುತ್ತಿದೀಪನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಮುದಾಯಾಯತ್ತತಾದೀಪನೇ ತಪ್ಪರೋ, ತದೇಕದೇಸಾಯತ್ತತಾದೀಪನೇ ತಪ್ಪರೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಪ್ಪರಭಾವತೋ’’ತಿ.

ನನು ಚ ತಂ ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೋ ಕಾಲೋ ವೋಹಾರಮತ್ತಕೋ, ಸೋ ಕಥಂ ಆಧಾರೋ ತತ್ಥ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಲೋಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಯದಿ ಕಿರಿಯಾಯ ಕಿರಿಯನ್ತರಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣಂ, ಕಾ ಪನೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಕಿರಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇಹಾಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಲಕ್ಖಣಭೂತಭಾವಯುತ್ತೋತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಸ್ಮಾ ಸತ್ತಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಲಕ್ಖಣಕಿರಿಯಾಯ ಯುತ್ತೋ ಸಮಯೋ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಭೂಮಿನಿದ್ದೇಸೋತಿ.

ಉದ್ದಾನತೋತಿ ಯದಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ನನು ಚ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಾದಯೋ ವಿಯ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋಪಿ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬತಾಯ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಸಮವರುದ್ಧೋ ಞಾಣಂ ವಿಯ ಞೇಯ್ಯೇತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಏಕೋಯೇವ ಕಾಮೋ ಸಿಯಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ’’ತಿಆದಿ. ಸಹಿತಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಯವಿಸಯಿಭಾವೇನ ಅವಟ್ಠಿತಸ್ಸ. ‘‘ಉದ್ದಾನತೋ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಕಾಮಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ, ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಅಪಾಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ವಿಸಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಕಿಲೇಸಭೂತೋ ಕಾಮರಾಗೋ ಇಧ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋತಿ ಗಹಿತೋತಿ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಚೋದಕೋ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ‘‘ನನು ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಯುಞ್ಜತಿ. ಇತರೋ ಪನ ‘‘ಬಹಲಕಿಲೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರತಿ.

ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ವಿಮಾನಕಪ್ಪರುಕ್ಖಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಸು ಪರಿತ್ತಕುಸಲಾದೀಸು ವಾ. ನನು ಚ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಅಪಾಯಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಸಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋಯೇವಾತಿ? ನ, ‘‘ಉದ್ದಾನತೋ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ’’ತಿ ನಿರವಸೇಸತೋ ಕಾಮಾನಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ. ಉದ್ದಿಟ್ಠೇಪಿ ಹಿ ಕಾಮಸಮುದಾಯೇ ಯಥಾ ತದೇಕದೇಸೋವ ಗಯ್ಹತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುವಿಧೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಾಮರಾಗೋ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ. ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮವಿಸಯಾ ತಣ್ಹಾ. ನಿರೋಧತಣ್ಹಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ. ಇಧಾತಿ ಏಕಾದಸವಿಧೇ ಪದೇಸೇ. ಯದಿ ಅನವಸೇಸಪ್ಪವತ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ‘‘ದುವಿಧೋಪೇಸೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ವತ್ಥುಕಾಮೇಕದೇಸಸ್ಸ ಇಧ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋತಿ ಅನುಯೋಗೇನ ಯೇಭುಯ್ಯಭಾವತೋ ಅನವಸೇಸೋ ವಿಯ ಅನವಸೇಸೋತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ಥುಕಾಮೋಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅನವಸೇಸಸದಿಸತಾ ಚೇತ್ಥ ಸಭಾವಭಿನ್ನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನವಸೇಸತೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮವತ್ಥುಕಾಮಾನಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇನ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಾಸದ್ದಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಕತನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರಸದ್ದೇ ಹೇತುಕತ್ತುಅತ್ಥೋ ಅನ್ತೋನೀತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ವಿಸಯೇತಿ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಮಿತ್ತವಿರಹೇತಿ ಏತೇನ ರುಳ್ಹೀಸು ಕಿರಿಯಾ ವಿಭಾಗಕರಣಾಯ, ನ ಅತ್ತಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕುಸಲಭಾವನ್ತಿ ಜಾತಕಬಾಹಿತಿಕಸುತ್ತಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಕಥಿತಂ ಕುಸಲತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಸುಖವಿಪಾಕಭಾವಸ್ಸ. ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಂ ವತ್ತುಕಾಮತಾಯಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖಸದ್ದೋ ಇಟ್ಠಪರಿಯಾಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಸಞ್ಞಾಣಕರಣಪಟಿವಿಜ್ಝನಾನಿ, ತದುಭಯವಿಧುರಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪಲದ್ಧಿ ‘‘ವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಞಾ…ಪೇ… ಗಹಣ’’ನ್ತಿ. ನನು ಚ ಫಸ್ಸಾದಿಕಿಚ್ಚತೋಪಿ ವಿಸಿಟ್ಠಕಿಚ್ಚಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಸೋ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ನ ತಥಾ ದುರವಬೋಧೋ, ಯಥಾ ಸಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚವಿಸಿಟ್ಠಲಕ್ಖಣತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಲಕ್ಖಣಮಾಹ. ಅನನ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಪಗುಣಬಲವಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಸನ್ತಾನಂ ಚಿನೋತಿ ನಾಮ. ತಥಾಪವತ್ತಿ ಚ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಚಿನೋತೀ’’ತಿ.

ಚಿತ್ತಕತಮೇವಾತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಕತಮೇವ. ನಾನತ್ತಾದೀನಂ ವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವವತ್ಥಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ವವತ್ಥಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಸಙ್ಕರಭಾವೋ. ತೇನ ಚ ಧಮ್ಮೋ ನಿಚ್ಛಿತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಚ್ಛಿತತಾ’’ತಿ. ಲಿಙ್ಗನಾನತ್ತಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ಲಿಙ್ಗನಾನತ್ತಂ. ದೇವಮನುಸ್ಸತಿರಚ್ಛಾನಾದಿವಸೇನ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಪುಥುತ್ತಂ, ತಥಾ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಸ್ಸ. ದೇವಾದಿಭೇದೇ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಪಚ್ಚೇಕಂ ನಾನತ್ತಕಾಯತಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸದಿಸಸಭಾವಸ್ಸ ದೇಸಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ವಸೇನ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗೇ. ಲಿಙ್ಗನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ವಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತನಾನತ್ತಾದಿವಸೇನ ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ನಾನತ್ತಾದೀನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ಲಿಙ್ಗನಾನತ್ತಾದೀಸು ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾದೀನಂ ನಾನತ್ತಾದೀನಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮನಾನತ್ತಾದೀಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಹಿ ತಾನೀ’’ತಿ. ಅಪದಾದಿನಾನಾಕರಣದಸ್ಸನೇನ ಲಿಙ್ಗನಾನತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತೇ ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಾದಯೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಏವಾತಿ ಆವತ್ತತಿ ಭವಚಕ್ಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನಾಗ…ಪೇ… ಘಟೇನ್ತೋ’’ತಿ. ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಾದಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸನ್ನಿವೇಸವಿಸೇಸೋ. ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ. ವೋಹಾರವಚನೇನ ಚ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವೋಹರಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ, ಯಾ ಸಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಅಭಿನಿವೇಸಹೇತೂತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲಿಙ್ಗಾದಿ…ಪೇ… ಯೋಸಾನಾನೀ’’ತಿ ಆಹ.

‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಭಾಗಿಯಾ, ಸಬ್ಬೇತೇ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೫೬-೫೭), ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧, ೨) ಚ ಏವಮಾದಿವಚನತೋ ಚಿತ್ತಹೇತುಕಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯನ್ತಿ ಕಮ್ಮತೋ ಲಿಙ್ಗಂ ಲಿಙ್ಗತೋ ಸಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಪುರಿಮವಿಕಪ್ಪೇ ವಿಯ ಕಮ್ಮತೋ ಲಿಙ್ಗಸಞ್ಞಾ ಲಿಙ್ಗತೋ ಲಿಙ್ಗಸಞ್ಞಾತಿ ಉಭಯತೋ ಉಭಯಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ. ‘‘ಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಇತ್ಥಾಯಂ ಪುರಿಸೋತಿ ವಾ’’ತಿ ಭೇದಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ಇತ್ಥಾದಿಭಾವೇನ ವೋಹರಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಇಧ ಭೇದೋತಿ ‘‘ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿವೋಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅದ್ಧದ್ವಯವಸೇನಾತಿ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧದ್ವಯವಸೇನ. ಗುಣಾಭಿಬ್ಯಾಪನಂ ಕಿತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪತ್ಥಟಯಸತ’’ನ್ತಿ. ಕಮ್ಮನಾನಾಕರಣೇನ ವಿನಾ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತನಾನಾಕಾರಣಾಭಾವತೋ ‘‘ಕಮ್ಮಜೇಹಿ…ಪೇ… ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಪಚ್ಚನೋಕಾಸೋ ಅಟ್ಠಾನಭೂತಾ, ಗತಿಕಾಲೋಪಿ ವಾ. ಕಾಮಾವಚರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಧಾತುಯಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಂ ಜನೇತ್ವಾ ಅನೋಕಾಸತಾಯ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಅಜನೇನ್ತಂ ಏತ್ಥ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ. ಏಕಚ್ಚಚಿತ್ತಕರಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಚಕ್ಖಾದಿವೇಕಲ್ಲೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅಜನಕಂ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯವಿಕಲೇ ಅನೋಗಧಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತದಪಿ ಕಾಲಗತಿಪಯೋಗಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಹಕಾರೀಕಾರಣವಿಕಲಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಓಕಾಸಮೇವ ನ ಲಭತಿ, ಇತರಂ ವಿಪಾಕೇಕದೇಸಸ್ಸ ಲದ್ಧೋಕಾಸನ್ತಿ, ಇದಮೇತೇಸಂ ನಾನತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಓಕಾಸಲಾಭೇ ಸತಿ ಸಹಾಯಕಾರಣವಿಕಲತಾವ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ.

ಭವತು ತಾವ ಭವಿತ್ವಾ ಅಪಗತಂ ಭೂತಾಪಗತಂ, ಅನುಭವಿತ್ವಾ ಅಪಗತಂ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಭೂತಭೂತಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇನ ಅನುಭೂತ-ಸದ್ದೇನ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಭೂತ-ಸದ್ದೋಯೇವ ವಾಚಕೋ, ನ ಅನು-ಸದ್ದೋ, ಅನು-ಸದ್ದೋ ಪನ ಜೋತಕೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಾಖಾಭಙ್ಗಸದಿಸಾ ಹಿ ನಿಪಾತೋಪಸಗ್ಗಾತಿ. ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಕತ್ತಞ್ಚ ಉಪಸಗ್ಗಾನಂ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತುಸದ್ದಾನಂ ತೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬವಿಸೇಸಸ್ಸ ಜೋತನಭಾವೇನೇವ ಅವಚ್ಛಿನ್ದನನ್ತಿ ಯತ್ತಕಾ ಧಾತುಸದ್ದೇನ ಅಭಿಧಾತಬ್ಬಾ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾ, ತೇಸಂ ಯಂ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಅವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸೇ ಅವಟ್ಠಾಪನಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಜೋತನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞ…ಪೇ… ವಿಸೇಸೀಯತೀ’’ತಿ. ಅನುಭೂತ-ಸದ್ದೋ ಬಹುಲಂ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಏವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ತಸ್ಸ ಇಧ ಕತ್ತುಅತ್ಥವಾಚಿತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನುಭೂತಸದ್ದೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸತಿಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಸವೇದಯಿತಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಾನುಭವನೇ, ಸವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಪನ ಸನ್ತಾನೇ ಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಿತೋ ಅಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಸಾತಿಸಯೋ ವಿಸಯಾನುಭವನಾಕಾರೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ತುಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಭೂತಾಪಗತಭಾವಾಭಿಧಾನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ ಆಕಡ್ಢನುಪಾಯಮಾಹ.

ಉಪ್ಪತಿತಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದನತೋ ಉಪ್ಪತಿತಸದಿಸತ್ತಾ ‘‘ಉಪ್ಪತಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಆರದ್ಧೋತಿ ಅನಾಗತಸ್ಸಪಿ ತಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪನ್ನ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತತಾಯ ಕಾರಣಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಚ ರಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನಂ ಸಾತಿಸಯನ್ತಿ ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಕುಸಲಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಂ ಭೂತಾಪಗತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ ಪನ ‘‘ವಿಪಾಕಾನುಭವನವಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಂ. ಅವಿಪಕ್ಕವಿಪಾಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವಿಗತತ್ತಾ ಭವಿತ್ವಾ ವಿಗತತಾಮತ್ತವಸೇನಕಮ್ಮಞ್ಚ ಭೂತಾಪಗತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವ ತತ್ಥ ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವಿಪಾಕಮೇವಾಹ. ಇಧ ಪನ ಕಮ್ಮಮ್ಪೀತಿ. ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಭವತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಲೇಸಜಾತನ್ತಿ ಭೂಮೀತಿ ವುತ್ತಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ. ಅಗ್ಗಿಆಹಿತೋ ವಿಯಾತಿ ಭೂಮಿಲದ್ಧನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾಯ ಉಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಂ. ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಾಕೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾತಿ ಅವಿನೋದಿತತ್ತಾ. ಸಭೂಮಿಯನ್ತಿ ಸಕಭೂಮಿಯಂ. ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಪುನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅದತ್ವಾ. ಖಣತ್ತಯೇಕದೇಸಗತಂ ಖಣತ್ತಯಗತನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಸ್ಸ ಉಪಚಾರಭಾವಮಾಹ. ತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಉದಾಹರಣಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಧಾನೇನಾತಿ ಪಧಾನಭಾವೇನ. ದೇಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇ ದೇಸೇತಬ್ಬೇ ಚಿತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಭಗವತಾ ಉಚಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅಯಂ ಸಭಾವೋ ಯದಿದಂ ತೇ ಚಿತ್ತಜೇಟ್ಠಕಾ ಚಿತ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನ ತೇಸಂ ತಥಾದೇಸನಾಯ ಕಾರಣಮಾಹ, ಸಬ್ಬೇ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತವಜ್ಜಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇಚೀತಿ ಪದಕಾರಾ. ಫಸ್ಸಾದಯೋಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ರಾಗಾದಯೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ. ಕಾಲಭೇದಾಭಾವೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಅಪೇಕ್ಖಿತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫನ್ನೋ ವಿಯ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಿಯಾ’’ತಿ. ಅನುಪಚರಿತಮೇವಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಮನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಖೀಣಾ ಭವನೇತ್ತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೫೫; ನೇತ್ತಿ. ೧೧೪) ನೇತ್ತಿಭೂತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಾಯಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಾ’’ತಿ.

‘‘ಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚೇತಸಿಕಂ ಸಾತ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ಸಾತಸಭಾವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಭಾವವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಮಧುರ-ಸದ್ದೋ ರಸವಿಸೇಸಪರಿಯಾಯೋ, ಇಟ್ಠಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಇಧ ಉಪಚಾರೇನ ವುತ್ತೋತಿಆಹ ‘‘ಮಧುರಂ ವಿಯಾ’’ತಿ. ಪರಮತ್ಥತೋ ತಣ್ಹಾವಿನಿಮುತ್ತೋ ನನ್ದಿರಾಗೋ ನನ್ದಿರಾಗಭಾವೋ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ನ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಸಹಗತಭಾವೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ, ‘‘ನನ್ದಿರಾಗಸಹಗತಾ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಸಹಗತಸದ್ದೋ ತಣ್ಹಾಯ ನನ್ದಿರಾಗಭಾವಂ ಜೋತೇತೀ’’ತಿ. ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸವಾಚಕೋ ವಾ ಸಹ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸನಿದಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಸಬ್ಬಾಸುಪಿ ಅವತ್ಥಾಸು ನನ್ದಿರಾಗಸಭಾವಾವಿಜಹನದೀಪನವಸೇನ ನನ್ದಿರಾಗಭಾವಂ ಗತಾ ನನ್ದಿರಾಗಸಹಗತಾತಿ ತಣ್ಹಾ ವುತ್ತಾ. ಗತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅತ್ಥನ್ತರಾಭಾವತೋ ನನ್ದಿರಾಗಸಭಾವಾ ತಣ್ಹಾ ‘‘ನನ್ದಿರಾಗಸಹಗತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ನನ್ದಿರಾಗಸಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪದೇತಿ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪದೇ. ಅಯಮೇವತ್ಥೋತಿ ಸಂಸಟ್ಠೋ ಏವ. ಯಥಾದಸ್ಸಿತಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದೋತಿ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ಪಾಳಿತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಆಗತಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದೋ. ಸಹಜಾತೇತಿ ಸಹಜಾತತ್ಥೇ.

ಕಾಲವಿಸೇಸಾನಪೇಕ್ಖೋ ಕಮ್ಮಸಾಧನೋ ಆಭಟ್ಠ-ಸದ್ದೋ ಭಾಸಿತಪರಿಯಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಭಾಸಿತಬ್ಬತಾ ಅನಾಭಟ್ಠತಾ’’ತಿ. ಪಾಳಿಯನ್ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಠಮಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪಾಳಿಯಂ. ಅಭಾಸಿತತ್ತಾ ಏವಾತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ. ಕಾರಣಪರಿಯಾಯತ್ತಾ ವತ್ಥುಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ದ್ವಾರಭೂತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಿಯಾ ವತ್ಥುಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಾರಂ ವತ್ಥೂತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತೇನ ವತ್ಥು ವಿಯ ವತ್ಥೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮನೋದ್ವಾರಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹದಯವತ್ಥುನಾ ಸಹ ಚರನ್ತೀತಿ ದ್ವಾರೇನ…ಪೇ… ಹದಯವತ್ಥು ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ಯಥಾ ‘‘ಕುನ್ತಾ ಪಚರನ್ತೀ’’ತಿ. ಸಕಿಚ್ಚಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಭಾವೇನ, ಕಿಚ್ಚಸಹಿತತಾಯ ವಾ. ಅಞ್ಞಾಸಾಧಾರಣೋತಿ ಸ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಮಾಹ. ಸಕೋ ಹಿ ರಸೋ ಸರಸೋತಿ.

ಅನನ್ತರಚಿತ್ತಹೇತುಕತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಹಜಾತಚಿತ್ತಫಸ್ಸಹೇತುಕತ್ತಾ ಚೇತಸಿಕಾನಂ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನತಾ. ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಧಮ್ಮಾ, ಫುಟ್ಠೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ವೇದೇತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಚೇತೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೯೩) ಹಿ ವುತ್ತಂ.

ಸುಖುಮರಜಾದಿರೂಪನ್ತಿ ಅಣುತಜ್ಜಾರಿರೂಪಮಾಹ. ಪರಮಾಣುರೂಪೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ವತ್ಥುಪರಿತ್ತತಾಯಾತಿ ಏತೇನ ಅನೇಕಕಲಾಪಗತಾನಿ ಬಹೂನಿಯೇವ ರೂಪಾಯತನಾನಿ ಸಮುದಿತಾನಿ ಸಂಹಚ್ಚಕಾರಿತಾಯ ಸಿವಿಕುಬ್ಬಹನಞಾಯೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಏಕಂ ಕತಿಪಯಾನಿ ವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನನು ಚ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮುದಾಯಾರಮ್ಮಣಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಸಮುದಾಯಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಿ. ವಣ್ಣಾಯತನಮೇವ ಹಿ ಯತ್ತಕಂ ಯೋಗ್ಯದೇಸೇ ಅವಟ್ಠಿತಂ, ಸತಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮಾಯೋಗೇ ತತ್ತಕಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಞಾಯೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಅವಿಕಪ್ಪಕತ್ತಾ ತಸ್ಸ. ತದಭಿನಿಹಟಂ ಪನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ಸಮೂಹಾಕಾರೇನ ಸಣ್ಠಾನಾದಿಆಕಾರೇನ ಚ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕಿಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಏಕಂ ವಣ್ಣಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಉದಾಹು ಅನೇಕಾನೀತಿ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ. ನ ಹಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖವಿಸಯೇ ಯುತ್ತಿಮಗ್ಗನಾ ಯುತ್ತಾ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತಕ್ಖಣೇನ ಅನೇಕಕೋಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತನತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಸಮಾನೇಪಿ ಘಟಸರಾವಾದಿವಣ್ಣಾನಂ ಯೋಗ್ಯದೇಸಾವಟ್ಠಾನೇ ಪುರಿಮಮನಸಿಕಾರಾನುರೂಪಂ ‘‘ಘಟೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸರಾವೋ’’ತಿ ವಾ ಪಠಮಂ ತಾವ ಏಕೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತಾನೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಇತರೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಬ್ಯವಹಿತೇನಾತಿ ಅವಿಸೇಸವಿದುತಾಯ ಪನ ಘಟಸರಾವಾದಿಬುದ್ಧಿಯಾ ಅಭೇದಾಪತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪನಾತಿ. ಈದಿಸೀಪೇತ್ಥ ಚೋದನಾ ಅಚೋದನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಖಣಪರಿತ್ತತಾಯಾತಿ ಪಬನ್ಧಕ್ಖಣಸ್ಸ ಇತ್ತರತಾಯ. ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ವಿರೋಧಿಅವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇ ಲಹುಂ ದನ್ಧಞ್ಚ ನಿರುಜ್ಝನತೋ ಪರಿತ್ತಕಾಲಾ ದೀಘಕಾಲಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಸಭಾವಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪನ ಏಕಪರಿಚ್ಛೇದಾ ಏವಾತಿ. ಯಥಾ ಚ ರೂಪಾಯತನಂ, ಏವಂ ಇತರಾನಿಪಿ. ಸದ್ದಾದಯೋಪಿ ಹಿ ವತ್ಥುಪರಿತ್ತತಾದಿಭಾವೇನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ. ಅಚ್ಚಾಸನ್ನಾದಿತಾಯಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನಾವಜ್ಜನಂ ಕೇನಚಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತಾತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ವಿಸಯಿಧಮ್ಮಂ ವಿಸೇಸತೋ ಸಿನೋತಿ ಬನ್ಧತೀತಿ ವಿಸಯೋತಿ ಅನಞ್ಞತ್ಥಭಾವಾಪೇಕ್ಖೋ ವಿಸಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸಯೋ ಅನಞ್ಞತ್ಥಭಾವೇನಾ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ರೂಪಾಯತನಾದಿತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ. ಗಾವೋ ಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋಚರೋ, ಗೋಚರೋ ವಿಯಾತಿ ಗೋಚರೋತಿ ಸಮ್ಬಹುಲಚಾರಿತಾಪೇಕ್ಖೋ ಗೋಚರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಗೋಚರೋ ತತ್ಥ ಚರಣೇನಾ’’ತಿ. ಬಹುಲಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ರೂಪಾದಯೋ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನಾತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾನಂ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ. ‘‘ವಚನಸ್ಸ ಅನುಪಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಂ ಸನ್ಧಾಯ ತೇಸಂ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತೀತಿ ವಚನಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿಯೇವಾತಿ? ನ, ನಿಯಮಾಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾಭಿನಿಹಟಂಯೇವ ಮನೋ ಇಧ ‘‘ಮನೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಿಯಮಹೇತು ಅತ್ಥೀತಿ, ಏತಂಯೇವ ವಾ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಏವಂವಣ್ಣೋತಿಆದಿವಚನತೋ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಅತೀತಾನಾಗತಂಸಞಾಣಾದಯೋಪಿ ಇಧ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ. ಇತರಥಾತಿ ರೂಪಂ ಸದ್ದನ್ತಿಆದಿನಾ.

ಭೋಜನ …ಪೇ… ಉಸ್ಸಾಹಾದೀಹೀತಿ ಇದಂ ಯಾಯ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಯ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಕಲ್ಲತಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯನಿದಸ್ಸನಂ. ಭೋಜನೇ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಪರಿಣತೇ ಸಪ್ಪಾಯೇ ಚ ಉತುಭೋಜನೇ ಸಮ್ಮುಪಯುತ್ತೇ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವೀರಿಯೇ ಚ ಸಮಾರದ್ಧೇ ಲಹುತಾದಿಸಬ್ಭಾವೇನ ಕಾಯೋ ಕಮ್ಮಕ್ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾನುಕೂಲೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಭೋಜನ…ಪೇ… ಉಸ್ಸಾಹಾದೀಹೀತಿ ಇದಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಕಲ್ಯತಾಯ ವಿಯ ಉಪದ್ದುತತಾಯಪಿ ಕಾರಣವಚನಂ. ವಿಸಮಭೋಜನಾಪರಿಣಾಮಾದಿತೋ ಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಉಪದ್ದವಕರಾ ವಾತಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ. ಅನುವತ್ತನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪದಂ ‘‘ಜಯಂ ವೇರಂ ಪಸವತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೨೦೧) ವಿಯ ಹೇತುಅತ್ಥವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಜಾಗರಣನಿಮಿತ್ತಞ್ಹಿ ಇಧ ಅನುವತ್ತನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಅನುವತ್ತನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಪಕತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ಆಪಾಥಗಮನುಪನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಕಲ್ಯತಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಕಾಯಿಕಸುಖಾದೀನಂ ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನಂ. ಕಾಯಕಲ್ಯತಾದಿಂ ಅನನುವತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಉಪನಿಸ್ಸಯಾಭೋಗಾಭಾವೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಆಪಾಥಗಮನಂ ನ ಸಿಯಾತಿ. ಯಥಾನುಭೂತೇ ರೂಪಾದಿವಿಸಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಪನಂ ಆವಜ್ಜನಂ ಚಿತ್ತಪಣಿದಹನಂ. ಯಥಾನುಭೂತೇನ ರೂಪಾದಿನಾ ಸದಿಸಂ ಅಸದಿಸಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಞ್ಚ ಸದಿಸಾಸದಿಸಸಮ್ಬನ್ಧಂ, ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾದಿ ಸದಿಸಾಸದಿಸಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನಾದಿ, ಚಿತ್ತಪಣಿದಹನಞ್ಚ ಸದಿಸಾಸದಿಸ…ಪೇ… ದಸ್ಸನಾದಿ ಚ ಚಿತ್ತ…ಪೇ… ದಸ್ಸನಾದಯೋ ತೇ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಧಾತುಕ್ಖೋಭಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ದೇವತೂಪಸಂಹಾರಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಂಸದಿಸತಾ ದಿಟ್ಠಸುತಸದಿಸತಾ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ದಿಟ್ಠಸುತಪಟಿಬದ್ಧತಾ. ಕೇನಚಿ ವುತ್ತೇತಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಾಯ ಅನುಸ್ಸವನಿಬ್ಬತ್ತತಂ ಆಹ. ಆಕಾರವಿಚಾರಣನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರವಿಚಾರಣಂ. ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ಥೇ.

ನಿಯಮಿತಸ್ಸಾತಿ ಕುಸಲಮೇವ ಮಯಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವಂ ನಿಯಮಿತಸ್ಸ. ಪಸಾದಸಿನೇಹಾಭಾವೋ ದೋಸಬಹುಲತಾಯ ಹೋತೀತಿ ಲೂಖಪುಗ್ಗಲಾ ದೋಸಬಹುಲಾತಿ ಆಹ.

ಆಯತನಭಾವತೋತಿ ಕಾರಣಭಾವತೋ.

ವಿಜ್ಜಮಾನವತ್ಥುಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ವಿನಾಪಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನೇವ ದಾನಮಯಂ ಕುಸಲಂ ಉಪಚಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅತಿಧಾವನಂ ನಿವತ್ತಿತಂ ಹೋತೀತಿ.

ಧಮ್ಮಸವನಸ್ಸ ಘೋಸನಂ ಧಮ್ಮಸವನಘೋಸನಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸದ್ದದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸದ್ದವತ್ಥೂನಂ ಠಾನಕರಣಭೇರಿಆದೀನಂ ಸಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣಸ್ಸ. ಚಿನ್ತನಂ ತಥಾ ತಥಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಂ. ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಸುತ್ತೇಸು. ಅಪರತ್ಥಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪದೇಸು. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ‘‘ಪರಿಭೋಗರಸೋ’’ತಿಆದಿಕಾಯ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಪರತೋ ಬಹೂಸು ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖೀಯತಿ, ಯಥಾಠಾನೇಯೇವ ಪನ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಅಞ್ಞಾಯತನತ್ತಾ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ಧಮ್ಮಾಯತನೇನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

‘‘ಏಕದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ರೂಪಾದೀಸು ಏಕಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಯಥಾ ನ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ಏವಂ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ಕಾಯದ್ವಾರಾದೀಸು ಏಕದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತತ್ಥೇವ ಪರಿಯೋಸಿತತ್ತಾ, ಅಥ ಕಮ್ಮಸಾಮಞ್ಞಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ರೂಪಾದೀಸು ಏಕಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಇದಂ ಉದಾಹರಣಂ ನ ಸಿಯಾತಿ? ನ, ಅಸದಿಸಭಾವವಿಭಾವನವಸೇನ ಉದಾಹಟತ್ತಾ, ಇತರಥಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಭೂತಂ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ಛಸುಪಿ ವಿಸಯೇಸು ಪವತ್ತನತೋ ಅನಿಬದ್ಧಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸದಿಸೂದಾಹರಣಭಾವೇನ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಯ ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಅನಿಬದ್ಧನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸತಿಪಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ದ್ವಾರನ್ತರಚರಣೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವುತ್ತಿಯಾ ತಬ್ಬಹುಲವುತ್ತಿಯಾ ಚ ದ್ವಾರಕಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಾನಂ ವಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಕಮ್ಮಂ ಏಕತ್ತನಯವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಚೀದ್ವಾರಾದೀಸು ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಬದ್ಧತ್ತಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯದ್ವಾರಾದೀಸು ಏಕದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ನ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ರೂಪಾದೀಸು ಪನ ಏಕಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ತೇನೇವಾರಮ್ಮಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ನಿಬದ್ಧನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತವಿಸೇಸೋ ಏವ ಗಹಿತೋ, ನ ಚಿತ್ತಸಾಮಞ್ಞಂ. ‘‘ನನು ಚ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಅನಿಯಮೇನೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತತ್ಥ ಪನ ಯಂ ರೂಪಾದೀಸು ಏಕಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ತೇನ ವಿನಾ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಕಾಯದ್ವಾರಿಕಾದಿಭೇದಂ ವಚೀದ್ವಾರಾದೀಸು ನ ನಪ್ಪವತ್ತತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಜೋತನತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ಗಹಿತಂ, ದ್ವಾರಂ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ನಿಬದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ವಚೀದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ

ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸರೂಪಂ ಪಕಾಸನುಪಾಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿಯತರೂಪರೂಪವಸೇನಾತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನಿಯತರೂಪರೂಪವಸೇನ. ಅಞ್ಞಥಾ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೇ ಹದಯವತ್ಥುಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಕಾಯೋ ಇಧ ಗಹಿತೋತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀತಿ ವುತ್ತೇಸು ಏಕೋ ಭಾವೋ ಹದಯವತ್ಥು ಚ ಗಹಿತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತಾನೀ’’ತಿ ಸನ್ನಿವೇಸಸ್ಸ ವಿಭಾವಿತತ್ತಾ.

ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಚಲನಾಕಾರಾವ ವಾಯೋಧಾತು ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರಸಹಿತಾತಿ ಕದಾಚಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಪಠಮಜವನಸಮುಟ್ಠಿತಾ’’ತಿ ಆಹ. ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ಚಾಲೇತುನ್ತಿ ಏತೇನ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿ ಚಲನಂ, ತಂನಿಮಿತ್ತೇ ಚ ಕತ್ತುಭಾವೋ ಉಪಚರಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಖಣಿಕತಾ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ನ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯಾತಿ. ತದಭಿಮುಖಭಾವವಿಕಾರವತೀತಿ ತಂದಿಸಮಭಿಮುಖೋ ತದಭಿಮುಖೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತದಭಿಮುಖಭಾವೋ, ಸೋ ಏವ ವಿಕಾರೋ, ತಂಸಮಙ್ಗಿನೀ ವಾಯೋಧಾತು ತದಭಿಮುಖಭಾವವಿಕಾರವತೀ. ಇದಾನಿ ತದಭಿಮುಖಭಾವವಿಕಾ ರಸ್ಸ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಹಭಾವೀ’’ತಿಆದಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಲದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸ. ಯತೋ ಬಾತ್ತಿಂಸಾತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಸೇಧೇತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋತಿ ಏತೇನ ಯಥಾವುತ್ತವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಥಮ್ಭನಚಲನಸಙ್ಖಾತಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದನೇ ತಸ್ಸ ಆಕಾರವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭಾವಮಾಹ. ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘತಾದಯೋ ವಿಯ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಮತ್ತಂ ಸೋ ಆಕಾರವಿಸೇಸೋತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಪರಮತ್ಥತೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಪಟಿಸೇಧಿತೋ. ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಪನ ಸಮ್ಭವೋಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಕಾರಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಬ್ಭಾವೇ ನಕುತೋಚಿಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಆಪನ್ನಂ. ನ ಹಿ ರೂಪಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತೇ ಚ ಸತಿ ನಿಚ್ಚಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜೋ ಅತ್ಥೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ನಿಚ್ಚೋ ಅತ್ಥಿ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೋ ವಿಯಾತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಉಪಾದಾರೂಪಭಾವೋ ಉಪಚಾರಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕರಣಭೂತಾಯ. ಯಂ ಕರಣನ್ತಿ ಯಂ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಂ ಚಿತ್ತಬ್ಯಾಪಾರಂ. ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾತತ್ತನ್ತಿ ಇದಮೇಸ ಕಾರೇತೀತಿ ಯದೇತಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನಂ, ಏತಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರರಹಿತೇಸು ರುಕ್ಖಚಲನಾದೀಸು ನ ದಿಟ್ಠಂ, ಹತ್ಥಚಲನಾದೀಸು ಪನ ದಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ವಿಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ ಕಾಯಿಕಕರಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಞಾಪಕೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಞಾಪಕೋ ಚ ಹೇತು ಞಾಪೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಸಯಂ ಞಾತೋಯೇವ ಞಾಪೇತಿ, ನ ಸಬ್ಭಾವಮತ್ತೇನಾತಿ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರಂ ವಿಕಾರಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಿಸಯಭಾವಮಾಪನ್ನೋ ಏವ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ನೇತರೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ. ಯದಿ ಪನ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಂ ಚಲನಾಕಾರೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ತೇನಪಿ ಸಾ ಗಹಿತಾ ಸಿಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ.

ತಾಲಪಣ್ಣಾದಿರೂಪಾನೀತಿಆದಿನಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನೇವ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ಉದಕಾದಿನೋ ಸಞ್ಞಾಣಂ ತಂಸಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ಆಕಾರೋ ತಂಸಞ್ಞಾಣಾಕಾರೋ, ಉದಕಾದಿಸಹಚಾರಿಪ್ಪಕಾರೋ ಚ ಸೋ ತಂಸಞ್ಞಾಣಾಕಾರೋ ಚಾತಿ ಉದಕಾ…ಪೇ… ಕಾರೋ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಜಾನಿತ್ವಾ. ತದಾಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಉದಕಾದಿಞಾಪನಾಕಾರಸ್ಸ. ಯದಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಕಾರಗ್ಗಹಣಂಯೇವ ಕಾರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಸ್ಸ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗಹಿತಸಙ್ಕೇತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ? ನ ಕೇವಲಂ ವಿಕಾರಗ್ಗಹಣಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ಕಿಞ್ಚರಹೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಅಥ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನುಮಾನೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯ…ಪೇ… ನನ್ತರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಹಿತವಿಕಾರೇನ ಸಹಜಾತವಣ್ಣಾಯತನಗ್ಗಹಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವವತ್ಥಾಪಕಸ್ಸ ತತಿಯವಾರೇ ಜವನಸ್ಸ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಹಭೂ ವಿಕಾರಾಭಾವೇ ಅಭಾವತೋತಿ ಏತೇನ ಯಥಾವುತ್ತವಿಕಾರಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣೇನ ಅನುಮಿನೋತಿ. ಏವಂ ಸತೀತಿಆದಿನಾ ಯಥಾನುಮಿತಮತ್ಥಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಉದಕಾದಿಗ್ಗಹಣೇನೇವಾತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಾದೀನಂ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರೇನ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗ್ಗಹಿತೇನ ಉದಕಾದೀನಂ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿಭಾವವಿಜಾನನೇನೇವ. ಯಥಾ ತಾಲಪಣ್ಣಾದೀನಂ ಉದಕಾದಿಸಹಚಾರಿಪ್ಪಕಾರತಂ ಸಞ್ಞಾಣಾಕಾರೋ ವಿಞ್ಞಾತೋಯೇವ ಹೋತಿ ನಾನನ್ತರಿಯಕತ್ತಾ, ಏವಂ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರೇನ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗ್ಗಹಿತೇನ ಗನ್ತುಕಾಮತಾದಿಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಜಾನನೇನೇವ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾತಾ ಹೋತಿ ತದಭಾವೇ ಅಭಾವತೋತಿ ಉಪಮಾಯೋಜನಾ.

ಸಭಾವಭೂತನ್ತಿ ಅನ್ವತ್ಥಭೂತಂ. ದ್ವಿಧಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನತೋ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ ಚ. ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ತಥಾಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಭಾವೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ ತಾಯ ಉಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ನ ಪನ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಸಿದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ವಚೀದ್ವಾರುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಥ ವಾ ಕಾಯದ್ವಾರುಪ್ಪನ್ನಾಯ ಕಾಯಕಮ್ಮಭೂತಾಯ ಚೇತನಾಯ ವಸೇನ ‘‘ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸಾಯೇವ ದ್ವಾರನ್ತರುಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಸೇನ ‘‘ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ನಾಮಲಾಭತೋ’’ತಿ. ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಭಾವೋ ನಿಚ್ಛಿತೋತಿ ‘‘ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ.

ದ್ವಾರನ್ತರಚಾರಿನೋತಿ ದ್ವಾರನ್ತರಭಾವೇನ ಪವತ್ತನಕಾ. ದ್ವಾರಸಮ್ಭೇದಾತಿ ದ್ವಾರಾನಂ ಸಙ್ಕರಣತೋ. ದ್ವಾರಾನಞ್ಹಿ ದ್ವಾರನ್ತರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಕಾಯದ್ವಾರಸ್ಸ ವಚೀದ್ವಾರಾದಿಭಾವೋ, ವಚೀದ್ವಾರಸ್ಸ ಚ ಕಾಯದ್ವಾರಾದಿಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತಂತಂದ್ವಾರುಪ್ಪನ್ನಕಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಕರೋ ಸಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಸಮ್ಭೇದೋಪೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ…ಪೇ… ವವತ್ಥಾನಂ ನ ಸಿಯಾ. ಯದಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಚಾರೀನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಕಸ್ಸ ವಚೀಕಮ್ಮಾದಿಕಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ ‘‘ಕಮ್ಮಸಮ್ಭೇದಾ ದ್ವಾರಸಮ್ಭೇದೋಪೀ’’ತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವವತ್ಥಾನಂ ನ ಸಿಯಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಚರಣೇ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ. ಕಮ್ಮನ್ತರಚರಣಂ ಕಮ್ಮನ್ತರೂಪಲಕ್ಖಣತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದ್ವಾರಭಾವೇನಾ’’ತಿ. ದ್ವಾರನ್ತರಚರಣಂ ದ್ವಾರನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿ. ದ್ವಾರೇತಿ ಅತ್ತನೋ ದ್ವಾರೇ. ಅಞ್ಞಸ್ಮಿನ್ತಿ ದ್ವಾರನ್ತರೇ. ಕಮ್ಮಾನೀತಿ ತಂತಂದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮಾನಿ. ಅಞ್ಞಾನೀತಿ ಅಞ್ಞದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮಾನಿ. ದ್ವಾರೇ ದ್ವಾರಾನಿ ನ ಚರನ್ತೀತಿ ದ್ವಾರನ್ತರಭಾವೇನ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ, ದ್ವಾರನ್ತರಂ ವಾ ನ ಸಙ್ಕಮನ್ತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಚೇತನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ತಥಾ ಪನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಏವ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿ ಹೋತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಸಿಯಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭಾವೋ ಚೇತನಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಾರಣಭೂತೇಹೀ’’ತಿ. ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕಮ್ಮವವತ್ಥಾನಸ್ಸೇವ ವಾ ಕಾರಣಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಾರಣಭೂತೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿಪಿ ‘‘ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಮ್ಮೇಹಿಪಿ ದ್ವಾರಾನಿ ವವತ್ಥಿತಾನೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋಪಿ ಸಿದ್ಧೋಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅದ್ವಾರಚಾರೀಹೀತಿ ದ್ವಾರಾನಂ ಸಯಂ ವವತ್ಥಿತಭಾವಮಾಹ, ನ ಪನ ಅವವತ್ಥಾನಂ, ವವತ್ಥಾನಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಾನಿ ತಂ ವವತ್ಥಾನಂ ವಿಭಾವೇತಿ ಕಮ್ಮಾನಪೇಕ್ಖಾತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ಸಮಯನಿಯಮಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಯೋ ವಿಯ ದ್ವಾರನಿಯಮಿತೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಹಿ ದ್ವಾರಾನಿ ನಿಯಮಿತಾನೀತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ.

ಏವಂಸಭಾವತ್ತಾತಿ ದ್ವಾರಭೂತೇಹಿ ಕಾಯಾದೀಹಿ ಉಪಲಕ್ಖಣೀಯಸಭಾವತ್ತಾ. ಆಣತ್ತಿ…ಪೇ… ಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಾನಂ ವಚೀಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬತಂ ಆಹ. ಕಾಯಾದೀಹೀತಿ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀಹಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಚರನ್ತಾನಿಪಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಸಕೇನ ದ್ವಾರೇನ ಉಪಲಕ್ಖಿತಾನೇವ ಚರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ. ನಾಪಿ ಕಮ್ಮಂ ದ್ವಾರಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಕಮ್ಮಂ ಚರತಿ, ತಸ್ಸ ದ್ವಾರಸ್ಸ ಅನತ್ತನಿಯಸ್ಸ. ತಂತಂದ್ವಾರಮೇವಾತಿ ಸಕದ್ವಾರಮೇವ. ಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸಕಸಕಕಮ್ಮಸ್ಸ. ಯದಿ ಕಮ್ಮೇಹಿ ದ್ವಾರಾನಿ ವವತ್ಥಿತಾನಿ, ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಬದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥಂ ನೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ. ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನಾತಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಕಾರೇಸು ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ. ತಂಸಹಜಾತಾತಿ ಏತೇನ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಭಾವೇಯೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವೋ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ಯಥಾವುತ್ತನಿಯಮೇನಾತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತನಿಯಮೇನಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ವವತ್ಥಾನಯುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ನಿಯಮೇನ. ದ್ವಾರಚರಣೇತಿ ಅಞ್ಞದ್ವಾರಚರಣೇ.

ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಚತೂಹಿ ಅಙ್ಗೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸುಭಾಸಿತಂಯೇವ ಭಾಸತಿ, ನೋ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ. ಧಮ್ಮಂಯೇವ, ಪಿಯಂಯೇವ, ಸಚ್ಚಂಯೇವ ಭಾಸತಿ, ನೋ ಅಲಿಕ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧೩; ಸು. ನಿ. ಸುಭಾಸಿತಸುತ್ತ) ಯಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಿ, ತೇಸಂ ಚೇತನಾಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಭಾಸಿತಭಾಸನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾಪವತ್ತಾತಿ ಸುಭಾಸಿತಭಾಸನಾದಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾ. ಸಹ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾತಿ ಸಹೇವ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ. ನ ಹಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಸದ್ದರಹಿತಾ ಅತ್ಥಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಾ ತಾಯ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವಾಚಾಗಿರಾ ಬ್ಯಪಥೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೬೩೬) ನಾತಿಸುಖುಮಂಯೇವ ಸದ್ದವಾಚಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಾ ತಾಯ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ, ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ರೂಪಾಯತನಂ ವಿಯ ವತ್ಥುಪರಿತ್ತತಾದಿನಾ ಸದ್ದಾಯತನಮ್ಪಿ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಚ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಯಾ ತಾಯ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಇದಾನಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸದ್ದಸ್ಸ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಾತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದೋ ನ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸಙ್ಗಹಕಾರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಠತ್ವಾ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಠತ್ವಾ ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಙ್ಘಟ್ಟನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಭೂತಾನಂ ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ಸಹೇವ ಸದ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಘಟ್ಟನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ. ಚಿತ್ತಜಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕಘಟ್ಟನೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮಹಾಭೂತಾನಂ ಏಕೋ ಆಕಾರವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ. ತದಾಕಾರತ್ತಾ ಹಿ ತೇಸಂ ಪಥವೀಧಾತು ಉಪಾದಿನ್ನಕಂ ಘಟ್ಟೇತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವ ವುತ್ತನಯಂ ‘‘ತಬ್ಬಿಕಾರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಾವೇತಿ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿಧಾನನ್ತಿ ‘‘ನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾತಿ ಏತೇನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನಾ ವುತ್ತವಿಧಾನಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವುತ್ತವಿಧಾನಂ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ.