ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ

ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸರೂಪಂ ಪಕಾಸನುಪಾಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿಯತರೂಪರೂಪವಸೇನಾತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನಿಯತರೂಪರೂಪವಸೇನ. ಅಞ್ಞಥಾ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯೇ ಹದಯವತ್ಥುಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಕಾಯೋ ಇಧ ಗಹಿತೋತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀತಿ ವುತ್ತೇಸು ಏಕೋ ಭಾವೋ ಹದಯವತ್ಥು ಚ ಗಹಿತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತಾನೀ’’ತಿ ಸನ್ನಿವೇಸಸ್ಸ ವಿಭಾವಿತತ್ತಾ.

ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಚಲನಾಕಾರಾವ ವಾಯೋಧಾತು ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರಸಹಿತಾತಿ ಕದಾಚಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಪಠಮಜವನಸಮುಟ್ಠಿತಾ’’ತಿ ಆಹ. ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ಚಾಲೇತುನ್ತಿ ಏತೇನ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿ ಚಲನಂ, ತಂನಿಮಿತ್ತೇ ಚ ಕತ್ತುಭಾವೋ ಉಪಚರಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಖಣಿಕತಾ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ನ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯಾತಿ. ತದಭಿಮುಖಭಾವವಿಕಾರವತೀತಿ ತಂದಿಸಮಭಿಮುಖೋ ತದಭಿಮುಖೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತದಭಿಮುಖಭಾವೋ, ಸೋ ಏವ ವಿಕಾರೋ, ತಂಸಮಙ್ಗಿನೀ ವಾಯೋಧಾತು ತದಭಿಮುಖಭಾವವಿಕಾರವತೀ. ಇದಾನಿ ತದಭಿಮುಖಭಾವವಿಕಾ ರಸ್ಸ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಹಭಾವೀ’’ತಿಆದಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಲದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸ. ಯತೋ ಬಾತ್ತಿಂಸಾತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಸೇಧೇತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋತಿ ಏತೇನ ಯಥಾವುತ್ತವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಥಮ್ಭನಚಲನಸಙ್ಖಾತಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದನೇ ತಸ್ಸ ಆಕಾರವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭಾವಮಾಹ. ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘತಾದಯೋ ವಿಯ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಮತ್ತಂ ಸೋ ಆಕಾರವಿಸೇಸೋತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಪರಮತ್ಥತೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಪಟಿಸೇಧಿತೋ. ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಪನ ಸಮ್ಭವೋಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಕಾರಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಬ್ಭಾವೇ ನಕುತೋಚಿಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಆಪನ್ನಂ. ನ ಹಿ ರೂಪಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತೇ ಚ ಸತಿ ನಿಚ್ಚಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜೋ ಅತ್ಥೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ನಿಚ್ಚೋ ಅತ್ಥಿ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೋ ವಿಯಾತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಉಪಾದಾರೂಪಭಾವೋ ಉಪಚಾರಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕರಣಭೂತಾಯ. ಯಂ ಕರಣನ್ತಿ ಯಂ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಂ ಚಿತ್ತಬ್ಯಾಪಾರಂ. ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾತತ್ತನ್ತಿ ಇದಮೇಸ ಕಾರೇತೀತಿ ಯದೇತಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನಂ, ಏತಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರರಹಿತೇಸು ರುಕ್ಖಚಲನಾದೀಸು ನ ದಿಟ್ಠಂ, ಹತ್ಥಚಲನಾದೀಸು ಪನ ದಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ವಿಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ ಕಾಯಿಕಕರಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಞಾಪಕೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಞಾಪಕೋ ಚ ಹೇತು ಞಾಪೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಸಯಂ ಞಾತೋಯೇವ ಞಾಪೇತಿ, ನ ಸಬ್ಭಾವಮತ್ತೇನಾತಿ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರಂ ವಿಕಾರಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಿಸಯಭಾವಮಾಪನ್ನೋ ಏವ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ನೇತರೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ. ಯದಿ ಪನ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಂ ಚಲನಾಕಾರೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ತೇನಪಿ ಸಾ ಗಹಿತಾ ಸಿಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ.

ತಾಲಪಣ್ಣಾದಿರೂಪಾನೀತಿಆದಿನಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನೇವ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ಉದಕಾದಿನೋ ಸಞ್ಞಾಣಂ ತಂಸಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ಆಕಾರೋ ತಂಸಞ್ಞಾಣಾಕಾರೋ, ಉದಕಾದಿಸಹಚಾರಿಪ್ಪಕಾರೋ ಚ ಸೋ ತಂಸಞ್ಞಾಣಾಕಾರೋ ಚಾತಿ ಉದಕಾ…ಪೇ… ಕಾರೋ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಜಾನಿತ್ವಾ. ತದಾಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಉದಕಾದಿಞಾಪನಾಕಾರಸ್ಸ. ಯದಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಕಾರಗ್ಗಹಣಂಯೇವ ಕಾರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಸ್ಸ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗಹಿತಸಙ್ಕೇತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ? ನ ಕೇವಲಂ ವಿಕಾರಗ್ಗಹಣಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ಕಿಞ್ಚರಹೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಅಥ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನುಮಾನೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯ…ಪೇ… ನನ್ತರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಹಿತವಿಕಾರೇನ ಸಹಜಾತವಣ್ಣಾಯತನಗ್ಗಹಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವವತ್ಥಾಪಕಸ್ಸ ತತಿಯವಾರೇ ಜವನಸ್ಸ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಹಭೂ ವಿಕಾರಾಭಾವೇ ಅಭಾವತೋತಿ ಏತೇನ ಯಥಾವುತ್ತವಿಕಾರಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣೇನ ಅನುಮಿನೋತಿ. ಏವಂ ಸತೀತಿಆದಿನಾ ಯಥಾನುಮಿತಮತ್ಥಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಉದಕಾದಿಗ್ಗಹಣೇನೇವಾತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಾದೀನಂ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರೇನ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗ್ಗಹಿತೇನ ಉದಕಾದೀನಂ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿಭಾವವಿಜಾನನೇನೇವ. ಯಥಾ ತಾಲಪಣ್ಣಾದೀನಂ ಉದಕಾದಿಸಹಚಾರಿಪ್ಪಕಾರತಂ ಸಞ್ಞಾಣಾಕಾರೋ ವಿಞ್ಞಾತೋಯೇವ ಹೋತಿ ನಾನನ್ತರಿಯಕತ್ತಾ, ಏವಂ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರೇನ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗ್ಗಹಿತೇನ ಗನ್ತುಕಾಮತಾದಿಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಜಾನನೇನೇವ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾತಾ ಹೋತಿ ತದಭಾವೇ ಅಭಾವತೋತಿ ಉಪಮಾಯೋಜನಾ.

ಸಭಾವಭೂತನ್ತಿ ಅನ್ವತ್ಥಭೂತಂ. ದ್ವಿಧಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನತೋ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ ಚ. ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ತಥಾಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಭಾವೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ ತಾಯ ಉಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ನ ಪನ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಸಿದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ವಚೀದ್ವಾರುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಥ ವಾ ಕಾಯದ್ವಾರುಪ್ಪನ್ನಾಯ ಕಾಯಕಮ್ಮಭೂತಾಯ ಚೇತನಾಯ ವಸೇನ ‘‘ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸಾಯೇವ ದ್ವಾರನ್ತರುಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಸೇನ ‘‘ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ನಾಮಲಾಭತೋ’’ತಿ. ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಭಾವೋ ನಿಚ್ಛಿತೋತಿ ‘‘ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ.

ದ್ವಾರನ್ತರಚಾರಿನೋತಿ ದ್ವಾರನ್ತರಭಾವೇನ ಪವತ್ತನಕಾ. ದ್ವಾರಸಮ್ಭೇದಾತಿ ದ್ವಾರಾನಂ ಸಙ್ಕರಣತೋ. ದ್ವಾರಾನಞ್ಹಿ ದ್ವಾರನ್ತರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಕಾಯದ್ವಾರಸ್ಸ ವಚೀದ್ವಾರಾದಿಭಾವೋ, ವಚೀದ್ವಾರಸ್ಸ ಚ ಕಾಯದ್ವಾರಾದಿಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತಂತಂದ್ವಾರುಪ್ಪನ್ನಕಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಕರೋ ಸಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಸಮ್ಭೇದೋಪೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ…ಪೇ… ವವತ್ಥಾನಂ ನ ಸಿಯಾ. ಯದಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಚಾರೀನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಕಸ್ಸ ವಚೀಕಮ್ಮಾದಿಕಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ ‘‘ಕಮ್ಮಸಮ್ಭೇದಾ ದ್ವಾರಸಮ್ಭೇದೋಪೀ’’ತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವವತ್ಥಾನಂ ನ ಸಿಯಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಚರಣೇ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ. ಕಮ್ಮನ್ತರಚರಣಂ ಕಮ್ಮನ್ತರೂಪಲಕ್ಖಣತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದ್ವಾರಭಾವೇನಾ’’ತಿ. ದ್ವಾರನ್ತರಚರಣಂ ದ್ವಾರನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿ. ದ್ವಾರೇತಿ ಅತ್ತನೋ ದ್ವಾರೇ. ಅಞ್ಞಸ್ಮಿನ್ತಿ ದ್ವಾರನ್ತರೇ. ಕಮ್ಮಾನೀತಿ ತಂತಂದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮಾನಿ. ಅಞ್ಞಾನೀತಿ ಅಞ್ಞದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮಾನಿ. ದ್ವಾರೇ ದ್ವಾರಾನಿ ನ ಚರನ್ತೀತಿ ದ್ವಾರನ್ತರಭಾವೇನ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ, ದ್ವಾರನ್ತರಂ ವಾ ನ ಸಙ್ಕಮನ್ತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಚೇತನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ತಥಾ ಪನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಏವ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿ ಹೋತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಸಿಯಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭಾವೋ ಚೇತನಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಾರಣಭೂತೇಹೀ’’ತಿ. ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕಮ್ಮವವತ್ಥಾನಸ್ಸೇವ ವಾ ಕಾರಣಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಾರಣಭೂತೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿಪಿ ‘‘ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಮ್ಮೇಹಿಪಿ ದ್ವಾರಾನಿ ವವತ್ಥಿತಾನೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋಪಿ ಸಿದ್ಧೋಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅದ್ವಾರಚಾರೀಹೀತಿ ದ್ವಾರಾನಂ ಸಯಂ ವವತ್ಥಿತಭಾವಮಾಹ, ನ ಪನ ಅವವತ್ಥಾನಂ, ವವತ್ಥಾನಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಾನಿ ತಂ ವವತ್ಥಾನಂ ವಿಭಾವೇತಿ ಕಮ್ಮಾನಪೇಕ್ಖಾತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ಸಮಯನಿಯಮಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಯೋ ವಿಯ ದ್ವಾರನಿಯಮಿತೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಹಿ ದ್ವಾರಾನಿ ನಿಯಮಿತಾನೀತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ.

ಏವಂಸಭಾವತ್ತಾತಿ ದ್ವಾರಭೂತೇಹಿ ಕಾಯಾದೀಹಿ ಉಪಲಕ್ಖಣೀಯಸಭಾವತ್ತಾ. ಆಣತ್ತಿ…ಪೇ… ಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಾನಂ ವಚೀಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬತಂ ಆಹ. ಕಾಯಾದೀಹೀತಿ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀಹಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಚರನ್ತಾನಿಪಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಸಕೇನ ದ್ವಾರೇನ ಉಪಲಕ್ಖಿತಾನೇವ ಚರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ. ನಾಪಿ ಕಮ್ಮಂ ದ್ವಾರಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಕಮ್ಮಂ ಚರತಿ, ತಸ್ಸ ದ್ವಾರಸ್ಸ ಅನತ್ತನಿಯಸ್ಸ. ತಂತಂದ್ವಾರಮೇವಾತಿ ಸಕದ್ವಾರಮೇವ. ಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸಕಸಕಕಮ್ಮಸ್ಸ. ಯದಿ ಕಮ್ಮೇಹಿ ದ್ವಾರಾನಿ ವವತ್ಥಿತಾನಿ, ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಬದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥಂ ನೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ. ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನಾತಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಕಾರೇಸು ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ. ತಂಸಹಜಾತಾತಿ ಏತೇನ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಭಾವೇಯೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವೋ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ಯಥಾವುತ್ತನಿಯಮೇನಾತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತನಿಯಮೇನಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ವವತ್ಥಾನಯುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ನಿಯಮೇನ. ದ್ವಾರಚರಣೇತಿ ಅಞ್ಞದ್ವಾರಚರಣೇ.

ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಚತೂಹಿ ಅಙ್ಗೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸುಭಾಸಿತಂಯೇವ ಭಾಸತಿ, ನೋ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ. ಧಮ್ಮಂಯೇವ, ಪಿಯಂಯೇವ, ಸಚ್ಚಂಯೇವ ಭಾಸತಿ, ನೋ ಅಲಿಕ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧೩; ಸು. ನಿ. ಸುಭಾಸಿತಸುತ್ತ) ಯಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಿ, ತೇಸಂ ಚೇತನಾಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಭಾಸಿತಭಾಸನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾಪವತ್ತಾತಿ ಸುಭಾಸಿತಭಾಸನಾದಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾ. ಸಹ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾತಿ ಸಹೇವ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ. ನ ಹಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಸದ್ದರಹಿತಾ ಅತ್ಥಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಾ ತಾಯ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವಾಚಾಗಿರಾ ಬ್ಯಪಥೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೬೩೬) ನಾತಿಸುಖುಮಂಯೇವ ಸದ್ದವಾಚಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಾ ತಾಯ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ, ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ರೂಪಾಯತನಂ ವಿಯ ವತ್ಥುಪರಿತ್ತತಾದಿನಾ ಸದ್ದಾಯತನಮ್ಪಿ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಚ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಯಾ ತಾಯ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಇದಾನಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸದ್ದಸ್ಸ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಾತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದೋ ನ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸಙ್ಗಹಕಾರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಠತ್ವಾ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಠತ್ವಾ ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಙ್ಘಟ್ಟನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಭೂತಾನಂ ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ಸಹೇವ ಸದ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಘಟ್ಟನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ. ಚಿತ್ತಜಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕಘಟ್ಟನೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮಹಾಭೂತಾನಂ ಏಕೋ ಆಕಾರವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ. ತದಾಕಾರತ್ತಾ ಹಿ ತೇಸಂ ಪಥವೀಧಾತು ಉಪಾದಿನ್ನಕಂ ಘಟ್ಟೇತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವ ವುತ್ತನಯಂ ‘‘ತಬ್ಬಿಕಾರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಾವೇತಿ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿಧಾನನ್ತಿ ‘‘ನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾತಿ ಏತೇನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನಾ ವುತ್ತವಿಧಾನಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವುತ್ತವಿಧಾನಂ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ.

ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದೇಸನ್ತರೇ ಪಾರಮ್ಪರಿಯೇನ ಉಪ್ಪಾದನಂ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪಾದನಪರಮ್ಪರತಾ. ಲದ್ಧಾಸೇವನೇನಾತಿ ಲದ್ಧಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ. ಚಿತ್ತೇನೇವಾತಿ ಪಠಮಚಿತ್ತೇನೇವ. ‘‘ಸತ್ತ ಜವನಾನಿ ಸತ್ತ ಅಕ್ಖರಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀತಿ ವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಏಕಜವನವಾರಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಏಕಮಕ್ಖರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮಚಿತ್ತೇನಪಿ ಘಟ್ಟನಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ, ಏಕಸ್ಸೇವ ಪನ ಬಹುಸೋ ಪವತ್ತನೇನ ಅತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋತಿ ಪುರಿಮಜವನಸಮುಟ್ಠಿತಾಹಿ ಘಟ್ಟನಾಹಿ ಪಟಿಲದ್ಧಾಸೇವನೇನ ಸತ್ತಮಜವನೇನ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ ಘಟ್ಟನಾ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಮಕ್ಖರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ಲದ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ ಪನ ಪಠಮಚಿತ್ತೇನಪಿ ಘಟ್ಟನಾ ಬಲವತೀ ಹೋತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

‘‘ಸಬ್ಬಾಯಪಿ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಭಾವೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನೋದ್ವಾರಭಾವೋ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಮನೋ ಮನೋದ್ವಾರಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂದ್ವಾರವನ್ತಧಮ್ಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ ಮನೋ, ತಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಯಥಾ ಪನ ತಿವಿಧಚತುಬ್ಬಿಧಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಾನಂ ದ್ವಾರಭಾವತೋ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಏವಂ ಮನೋಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ದ್ವಾರಭಾವತೋ ವಟ್ಟಹೇತುಭೂತಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಮನೋ ಏವ ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಚೇತನಾಯ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಆರದ್ಧಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ತಂ ತಂ ಸಕಿಚ್ಚಂ ಆರಭನ್ತೀತಿ ಸಾ ನೇ ಸಕಿಚ್ಚೇ ಪವತ್ತೇತಿ ನಾಮ, ತಥಾ ಪವತ್ತೇನ್ತೀ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣೇ ಕರೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾರೇತಿ ಚಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಕರಣಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ ಆಯೂಹನಂ ಬ್ಯಾಪಾರಾಪಾದನಂ ಬ್ಯಾಪಾರಣಂ ಚೇತಯನನ್ತಿ ಆಯೂಹನಚೇತಯನಾನಂ ನಾನತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಥಾಕರಣನ್ತಿ ಯಥಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚೇ ಪಸುತಾ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಕರಣಂ. ತೇನೇವ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಬ್ಯಾಪಾರಣಾಕಾರೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಕರಣಂ ಪವತ್ತನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರತ್ತಾತಿ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಮನಸ್ಸ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಭಾವೋ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯತೋ ‘‘ಕಮ್ಮಪಥಕಥಾ ಲೋಕಿಯಾ ಏವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸಮಾನಕಾಲಾಪಿ ಕಾರಣಫಲಕಿರಿಯಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಕಾಲಾ ವಿಯ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಾಯೇವ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಚೋಪನಕಿರಿಯನ್ತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಂ ಆಹ. ತಸ್ಸಾ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಕಾಯಸದ್ದವಾಚಾಹಿ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಏವ ವಾ ಪುರಿಮಪುರಿಮಾಹಿ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಚೋಪನಕಿರಿಯಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ತಬ್ಬಿಕಾರಾನಂ ಭೂತಾನಂ ತಥಾಪವತ್ತನತೋ. ಅಥ ವಾ ಕಾಯವಾಚಾಹೀತಿ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀಹಿ. ಚೋಪನಕಿರಿಯನ್ತಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಥಮ್ಭನಚಲನಕಿರಿಯಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕಘಟ್ಟನಕಿರಿಯಞ್ಚ. ಏಸಾ ಹಿ ಕಿರಿಯಾ ‘‘ರೂಪಕಾಯಂ ಥಮ್ಭೇತುಂ ಚಾಲೇತುಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ’’ತಿ, ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಕಘಟ್ಟನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚೋಪನಕಿರಿಯಾನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಕಾಯವಾಚಾ’’ತಿ, ‘‘ಕಾಯಾದೀಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ಚೋಪನಾಭಿಜ್ಝಾದಿಕಿರಿಯಂ ಕರೋನ್ತಿ ವಾಸಿಆದೀಹಿ ವಿಯ ಛೇದನಾದಿ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಮ್ಪಿ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಭವತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಧರಮಾನತಾವ ಸಬ್ಭಾವೋ, ಅಥ ಖೋ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತಾಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಿರೋಧಿತೇವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತಾ ಚ ಕಾಯಾದೀನಂ ತದುಪನಿಸ್ಸಯಕಿಲೇಸಾಸಮುಚ್ಛೇದೇನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಕಾಯಾದೀಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ಚೋಪನಾಭಿಜ್ಝಾದಿಕಿರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಚೋಪನಾಭಿಜ್ಝಾದಿಕಿರಿಯಾನಿಬ್ಬತ್ತಿದ್ವಾರೇನ ಚೇತನಾನಿಬ್ಬತ್ತಿಯೇವ ವುತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಏವಞ್ಚ…ಪೇ… ಯುಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಕಾಯೇ ಸತಿ ವಾಚಾಯ ಸತೀತಿಆದಿವಚನಂ ಅನುಲೋಮಿತಂ ಹೋತಿ. ಯಾಯ ಚೇತನಾಯಾತಿ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ ಪನ ಕಾಯಾದೀನಂ ಚೋಪನಾಭಿಜ್ಝಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಚೇತನಾಹೇತುಕತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋತಿ.

ಸಭಾವತೋ ಉಪಕಾರಕತೋ ಮಗ್ಗೇ ಸತಿ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಚ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಮಗ್ಗೇ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿಆದಿ.

ಕಮ್ಮಪಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾನಮ್ಪಿ ತಂತಂದ್ವಾರೇ ಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ಯಥಾ ಕಮ್ಮಪಥಂ ಪತ್ತಾನಂ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಪಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸತಿಪಿ ದ್ವಾರನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಯಥಾಸಕಂ ದ್ವಾರೇಹೇವ ನಾಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿರೋಧೋ. ದುತಿಯತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂತಂದ್ವಾರೇ ಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಕಮ್ಮಪಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ಅಕುಸಲಚೇತನಾದಯೋ ಪವತ್ತಾ, ತಾಸಂ ತೇನ ತೇನೇವ ದ್ವಾರೇನ ನಾಮಗ್ಗಹಣಂ. ತಂ ಪನ ತಂತಂದ್ವಾರಪಕ್ಖಿಕಭಾವಕರಣತೋ ತತ್ಥ ಅವರೋಧನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಪಥಂ ಪತ್ತಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಸಙ್ಖಾತಾ ಚೇತನಾ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿನಾಮಮೇವ ಲಭನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಕಮ್ಮಪಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ. ತಾ ಪನ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇನ ತೇನೇವ ದ್ವಾರೇನ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿಆದಿನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ. ಏವಂ ನಾಮಗ್ಗಹಣಮೇವ ಹಿ ತೇಸಂ ತಂತಂದ್ವಾರಪಕ್ಖಿಕಕರಣಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಚೋಪನಪ್ಪತ್ತಂ ಕಮ್ಮಪಥಂ, ಅಪ್ಪತ್ತತಾಯ ಪನ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನ ಹೋತಿ, ಕೇವಲಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸತಿಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಚೇತನಾಯ ವಚೀದ್ವಾರಾದೀಸು ಪವತ್ತಿಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಯೇಭುಯ್ಯತಬ್ಬಹುಲವುತ್ತಿಯಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭಾವವವತ್ಥಾಪನಂ ಕಾಯಾದಿಕಸ್ಸ ತಂತಂದ್ವಾರಭಾವವವತ್ಥಾಪನಞ್ಚ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾಭೇದನಂ. ತಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಂ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಭಾವೇನ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಣತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಿತೇಸೂ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಕ್ಖತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಅನೇಕೇಸಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ದ್ವಾರಸಂಸನ್ದನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಯಥಾ ಪವತ್ತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಕಮ್ಮಪಥೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಹಞ್ಞನ್ತೂ’’ತಿ ಪವತ್ತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತಾ. ಕಾಯದ್ವಾರಿಕಚೇತನಾಯ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭಾವತೋ ಕಾಯಕಮ್ಮವೋಹಾರಲಾಭಾ, ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮನವಸೇನ ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಹಞ್ಞನ್ತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾ ಮನೋಕಮ್ಮವೋಹಾರವಿರಹಾ, ಅಚೇತನಾಸಭಾವತೋ ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಭಾವೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಭಾವೇ.

ದಸವಿಧಾ ಇದ್ಧಿ…ಪೇ… ತಬ್ಬಾ ವಿತ್ಥಾರೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ತೇನಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ‘‘ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಸಮುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ‘‘ನ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ತೇನ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕತೋ ಸುತ್ತಂ ಆಹಟನ್ತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಆಹಟಂ, ತತ್ಥ ಅವುತ್ತೋಯೇವ ಪನ ಸೋ ತೇನ ವುತ್ತೋತಿ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಅವುತ್ತಮೇವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

‘‘ಸುಗತಿದುಗ್ಗತೀಸು ಉಪಪಜ್ಜನಂ ಸುಕತದುಕ್ಕಟಕಮ್ಮತೋ ನ ಹೋತಿ, ಖನ್ಧಸಿವಾದೀಹಿ ಪನ ಹೋತೀತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪರಾಮಸನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ… ಪರಿಭಣ್ಡಾದೀನಿ ಕರೋತೀ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪಧಾನತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದಾದೀಸು ಯದಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಚೇತನಾ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಇತರೇ, ತದಾ ಪಧಾನಭಾವತೋ ಚೇತನಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಚ ವೋಹಾರಂ ಲಭತಿ. ಸೋ ಖೋ ಪನಸ್ಸಾ ಪಧಾನಭಾವೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಸಿದ್ಧಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಯದಾ ಪನ ತೇಸುಯೇವ ದ್ವಾರೇಸು ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಚೇತನಾ, ತದಾ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಚೇತನಾ ಅಪಧಾನಭಾವತೋ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಚ ವೋಹಾರಂ ನ ಲಭತಿ. ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಪನ ಪಧಾನಭಾವತೋ ಸತಿಪಿ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಚೋಪನೇ ಸಕೇನ ವವತ್ಥಾನೇನ ಮನೋಕಮ್ಮನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯೇ ಪನ ‘‘ತೀಸುಪಿ ದ್ವಾರೇಸು ಕಮ್ಮಪಥಭಾವೇನ ಅಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದ್ವಾರತ್ತಯೇಪಿ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಮನೋಕಮ್ಮೇನ ಸಹ ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಚೇತನಾ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ಪಧಾನಸಭಾವಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಅಥ ವಾ ಚೇತನಾಯ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಕಮ್ಮಭಾವತೋ ಪರಿಯಾಯಕಮ್ಮೇ ಅನವರೋಧೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನೇವ ಪನ ಸಾ ಏತ್ಥಾಪಿ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಚೇತನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ವದಾಮೀ’’ತಿಆದಿ (ಕಥಾ. ೫೩೯). ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಸಿದ್ಧಾ ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚೇತನಾಯೇವ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಭಾವೇನೇವ ಸಾ ಮನೋಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಅಥ ವಾ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಅಭಿಜ್ಝಾದೀಹಿ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇ ಸಹಜಾತಾ ಚೇತನಾ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮವಸೇನ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಮನೋಕಮ್ಮತ್ತಾತಿ. ಯದಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಪಧಾನಾ, ನ ಚೇತನಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ, ನ ಚೇತನಾ, ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಸಾ ಸಿಯಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತಿವಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಚೇತನಾಪಿ…ಪೇ… ಮನೋದ್ವಾರೇ ಏವ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚೇತನಾಯ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀಹಿ ಮನೋಕಮ್ಮಭಾವೇ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚೇತನಾ…ಪೇ… ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಆಹ. ಚೇತನಾ ಚೇತನಾಕಮ್ಮಂ, ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಚೇತನಾಯ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಭಾವೋ ಸಿಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವತೋ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಅಕುಸಲಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ವಿರತಿವಿಸಿಟ್ಠಾತಿ ವಿರತಿತೋ ಚೇತನಾಯ ಪಧಾನಭಾವಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ತಿವಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಕಥಾ. ೫೩೯) ಆಗಮಮ್ಹಿ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ’’ತಿ ಯುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪಟ್ಠಾನೇ ಚೇತನಾವ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ವಿರತಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಕಮ್ಮಂ ‘‘ಚೇತನಾ’’ತಿ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ‘‘ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಸಙ್ಕರತೋ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ ವವತ್ಥಪೇನ್ತೋ ‘‘ರಕ್ಖತೀ’’ತಿ, ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ರಕ್ಖಣಭಿನ್ದನಾನಿ ಅನಾಸೇತ್ವಾ ನಾಸೇತ್ವಾ ಚ ಕಥನನ್ತಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ.

ಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ತತಿಯೋ ವಿಕಪ್ಪೋ ಪಠಮಚತುತ್ಥವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರೇಸುಯೇವ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಇತರತ್ಥ ‘‘ಸೋತಂ ಘಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅವುತ್ತತ್ತಾ, ಇತರಥಾಪಿ ವಾ ಅವಿಭತ್ತಿಕೇ ನಿದ್ದೇಸೇ ಲಬ್ಭತಿ. ಯತೋ ಸಂವರವಸೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಚೇತನಾ’’ತಿ. ಇತರಾ ಸಂವರವಿನಿಮುತ್ತಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಾ ತಪ್ಪಧಾನಾ ವಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಸತಿಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತವೋಸ್ಸಗ್ಗವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಪಮಾದೋ. ವೀರಿಯಪನೋದನಭಾವತೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ‘‘ಕೋಸಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಪ್ಪಧಾನೋ ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ.

ಅಸುದ್ಧತಾತಿ ಅಕೇವಲತಾ ಅಞ್ಞೇನ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾ. ದ್ವಾರಞ್ಹಿ ದ್ವಾರನ್ತರಿಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ ಹೋನ್ತಂ ತೇನ ಮಿಸ್ಸಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮುಸಾವಾದಾದಿನೋಪಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಾ’’ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮಾನನ್ತರಾನಂ ದ್ವಾರನ್ತರಚಿತ್ತಾನಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಸುದ್ಧನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಅನೇಕಸ್ಸಪಿ ಜವನವಾರಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭಾವೇನ ಪಬನ್ಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅವಿರುದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಅಕುಸಲಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭಾವೇನ ಅವಧಾರೇತ್ವಾ ಅಸಂವರಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಸ್ಸೇವ ವಾಚಾಅಸಂವರದ್ವಾರಾದೀಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿವಚನಂ ಕಾಯದ್ವಾರೂಪಲಕ್ಖಿತೋ ಅಸಂವರೋ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಪವತ್ತೋಪಿ ಕಾಯದ್ವಾರಿಕೋ ಏವಾತಿ ಏವಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಸತಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ತಂ ಅವಿರುಜ್ಝನಾಕಾರಂ ‘‘ಅಸಂವರೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಾವೇತಿ. ಸದ್ವಾರೇತಿ ಅತ್ತನೋ ದ್ವಾರೇ. ಅಸಂವರೋ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಸದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಏತೇನ ವಾಚಾಅಸಂವರದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಕಾಯಿಕೋ ಅಸಂವರೋ ಚೋಪನಕಾಯಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋತ್ವೇವ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ಇತರತ್ಥಾಪಿ. ಕಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞದ್ವಾರೇತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ದ್ವಾರನ್ತರಚರಣಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

ಏವಂ ಸತೀತಿ ಚೋಪನಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಯಅಸಂವರದ್ವಾರೇ ಅಸಂವರೋತಿ ಏತ್ತಕೇ ಏವ ಗಹಿತೇ. ಕಮ್ಮಪಥಭಾವಪ್ಪತ್ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಭಾವೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಪಥಭಾವಪ್ಪತ್ತತಾಯ ವಚೀಮನೋಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ. ಸೇಸನ್ತಿ ದ್ವಾರನ್ತರಾನುಪಲಕ್ಖಿತಂ. ತಥಾ ನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥೇವ ವಕ್ಖಾಮಾತಿ ಕಮ್ಮಪಥಸಂಸನ್ದನೇ ವಕ್ಖಾಮ. ‘‘ಸೋ ಹಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಚೋಪನಪ್ಪತ್ತೋ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ಕಮ್ಮಪಥಸಂಸನ್ದನಕಥಾ) ‘‘ಚೋಪನಕಾಯಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ವಚೀಕಮ್ಮಾದೀನಞ್ಚ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅಸಂವರಭೂತಾನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭಾವೇ ಆಪನ್ನೇ ‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಪವಾದೇನ ನಿವತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಏವಂ ವಕ್ಖಮಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಅನ್ತೋಗಧತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಾನಂ ಞಾಣವೀರಿಯೇಹಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸರಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ. ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಉಪಕ್ಕಮಕರಣಹೇತು ತಂಮಹಾಭೂತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಮಹಾಭೂತಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಾ ತಾದಿಸಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ನಾಮ. ಲದ್ಧುಪಕ್ಕಮಾನಿ ಹಿ ಭೂತಾನಿ ನ ಪುರಿಮಭೂತಾನಿ ವಿಯ ವಿಸದಾನೀತಿ ಸಮಾನಜಾತಿಯಾನಂ ಭೂತಾನಂ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಏಕಸ್ಸಪಿ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಹಸಾ ನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾಯ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಜವನೇಹಿ ಲದ್ಧಾಸೇವನಾಯ ಚ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಯ ವಸೇನ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಮಹನ್ತಭಾವೋ. ಸತಿಪಿ ಕದಾಚಿ ಖುದ್ದಕೇ ಚೇವ ಮಹನ್ತೇ ಚ ಪಾಣೇ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಮಭಾವೇ ಮಹನ್ತಂ ಹನನ್ತಸ್ಸ ಚೇತನಾ ತಿಬ್ಬತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಮಹನ್ತಭಾವೋತಿ ತದುಭಯಂ ಚೇತನಾಯ ಬಲವಭಾವೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಯೋಗ…ಪೇ… ಭಾವತೋ’’ತಿ. ಯಥಾವುತ್ತಪಚ್ಚಯವಿಪರಿಯಾಯೇಪೀತಿ ಪಯೋಗವತ್ಥುಆದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅಮಹತ್ತೇಪಿ. ತಂತಂಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಗುಣವನ್ತತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಹನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಗುಣವನ್ತತಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ವತ್ಥುಮಹನ್ತತಾಯ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಕ್ಕಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಮುದುತಾಯ ತಿಬ್ಬತಾಯ ಚ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜತಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಪಾಣೋ ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ ವಧಕಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸಮ್ಭಾರಾ, ಉಪಕ್ಕಮೋ ವಧಕಚೇತನಾಸಮುಟ್ಠಾಪಿತೋ, ಪಞ್ಚಸಮ್ಭಾರವತೀ ಪಾಣಾತಿಪಾತಚೇತನಾತಿ ಸಾ ಪಞ್ಚಸಮ್ಭಾರವಿನಿಮುತ್ತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏಸ ನಯೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದೀಸುಪಿ.

ಮನ್ತಪರಿಜಪ್ಪನೇನ ಪರಸ್ಸ ಸನ್ತಕಹರಣಂ ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ, ವಿನಾ ಮನ್ತೇನ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೇಹಿ ಆಕಡ್ಢನಂ ತಾದಿಸಇದ್ಧಿಯೋಗೇನ ಇದ್ಧಿಮಯೋ ಪಯೋಗೋತಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸ್ಸಪಿ ಛ ಪಯೋಗಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮನೇ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ, ನ ತಥಾ ಉಭಿನ್ನಂ ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದಭಾವೇ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮನೇ ಸತಿಪಿ ಮಗ್ಗೇನಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿಅಧಿವಾಸನೇ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಸೇವನಾಭಿಸನ್ಧಿಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ನ ಹೋತಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಸೇವನಚಿತ್ತೇ ಸತಿ ಪಯೋಗಾಭಾವೋ ನ ಪಮಾಣಂ ಇತ್ಥಿಯಾ ಸೇವನಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಭಾವತೋ. ಪುರಿಸಸ್ಸೇವ ಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸೇವನಪ್ಪಯೋಗೋ ಹೋತೀತಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಪುರೇತರಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ನಿಪನ್ನಾಯಪಿ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಕ್ಕಂಸತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಪುರಿಸಕಿಚ್ಚಕರಣಕಾಲೇ ಪುರಿಸಸ್ಸಪಿ ಸೇವನಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ನ ಸಿಯಾತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ, ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ತೀಣೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಚತ್ತಾರೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಫರುಸಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಫರುಸಚೇತನಾ ಫರುಸವಾಚಾ. ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಪನ ಸತಿ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿತದಭಾವೇಸು ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಬ್ಯಾಪಾದಾ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಯಂ ಪತಿ ಫರುಸವಾಚಾ ಪಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾವ ಸೀಸಂ ಏತಿ. ‘‘ಪರಮ್ಮುಖೇಪಿ ಫರುಸವಾಚಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಯದಿ ಚೇತನಾಯ ಸಬ್ಬದಾ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವಾಭಾವತೋ ಅನಿಯತೋ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವೋತಿ ಕಮ್ಮಪಥರಾಸಿಮ್ಹಿ ಅವಚನಂ, ನನು ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಪಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಅನಿಯತೋ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವೋತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಪಥರಾಸಿಯಂ ಅವಚನಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಕಮ್ಮಪಥತಾತಂಸಭಾಗತಾಹಿ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಚೇತನಾಪಿ ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಸಾ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಕಾತಿ ಪಾಕಟೋ ತಸ್ಸಾ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವೋತಿ ನ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಚೇತನಾಯ ಹಿ ‘‘ಚೇತನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮಂ ವದಾಮಿ,’’‘‘ತಿವಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನೇಹಿ ಕಮ್ಮಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ. ಕಮ್ಮಂಯೇವ ಚ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತೀನಂ ತದುಪ್ಪಜ್ಜನಸುಖದುಕ್ಖಾನಞ್ಚ ಪಥಭಾವೇನ ಪವತ್ತಂ ಕಮ್ಮಪಥೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಪಾಕಟೋ ತಸ್ಸಾ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವೋ. ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ಪನ ಚೇತನಾಸಮೀಹನಭಾವೇನ ಸುಚರಿತದುಚ್ಚರಿತಭಾವೋ, ಚೇತನಾಜನಿತತಂಬನ್ಧತಿಭಾವೇನ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತಿತದುಪ್ಪಜ್ಜನಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಪಥಭಾವೋ ಚಾತಿ ನ ತಥಾ ಪಾಕಟೋ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವೋತಿ ತೇ ಏವ ಕಮ್ಮಪಥರಾಸಿಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ. ಅತಥಾಜಾತಿಯತ್ತಾ ವಾ ಚೇತನಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನ ವುತ್ತಾ ಸಿಯಾ. ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನೇವ ತಬ್ಬಿರತಿಆರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಏವಾತಿ ವಚನೇನ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದೀನಂ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾವಚನಸ್ಸ ವಿರೋಧಂ ಚೋದೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತೋಯೇವ ಹಿ ವೇರಮಣೀ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಸಯಮೇವ ಪರಿಹರಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಸತ್ತೋತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೇ ಸಙ್ಖಾರೇಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ದುಗ್ಗತತಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅಲದ್ಧಾಲಾಭೋ ಲದ್ಧವಿನಾಸೋ ಇಚ್ಛಿತಾನಂ ಭೋಗಾನಂ ಕಿಚ್ಛಪಟಿಲಾಭೋ ರಾಜಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಭೋಗತಾ ದುಕ್ಖವಿಹಾರೋ ಸಾಸಙ್ಕವಿಹಾರೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಭೋಗಜಾನಿಆದಯೋ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ತಾಸಞ್ಚ ವಿರತೀನಂ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ಚೇತನಾದ್ವಾರೇನ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತಿತದುಪ್ಪಜ್ಜನಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಪಥಭಾವೋ ಯುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಕಮ್ಮಪಥಸಂಸನ್ದನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ತಥಾತಿ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾನಂ. ಕೇಚೀತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಸೋ ಹಿ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾನಮೇವ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದೀನಂ ಸುಸೀಲ್ಯಾದೀನಞ್ಚ ಕಮ್ಮಪಥೇಹಿ ಅತ್ಥತೋ ನಾನತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನಂ, ತೇಸಂ ವಾ ಫಸ್ಸದ್ವಾರಾದೀಹಿ ಅವಿರೋಧಭಾವೇನ ದೀಪನಂ ಕಮ್ಮಪಥಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ವದತಿ. ಕಮ್ಮಪಥತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಏತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಅಸಂವರಸಂವರಾನಂ ತೇಸಂ ವಾದೇ ಕಮ್ಮಪಥಸಂಸನ್ದನೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯೇ ಪನ ಸಙ್ಗಹಂ ಲಭನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಿವಿಧ…ಪೇ… ದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಪುರಿಮಪಕ್ಖೇ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದೋಸಂ ವತ್ವಾ ದುತಿಯಪಕ್ಖೇಪಿ ವತ್ತುಂ ‘‘ನ ಚ ದುಚ್ಚರಿತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ಯೇ ದುಚ್ಚರಿತಸುಚರಿತಅಸಂವರಸಂವರಾ ಅನುಚರೀಯನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿತಾ ವಿಧೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಪಞ್ಚಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಅಸಂವರೋ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಯದಿ ಚಾತಿಆದಿನಾ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಾಭಾವಮಾಹ. ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಕಮ್ಮಪಥ…ಪೇ… ವದನ್ತೇಹಿ ‘‘ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಛಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಯದಿ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾನೇವ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದೀನಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿನಾಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಏವಂ ವದನ್ತೇಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ಮನೋಕಮ್ಮಸ್ಸ ಛಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂತಂಕಮ್ಮಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ‘‘ತಿವಿಧಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಂ (ವಿಭ. ೯೧೩) ಸನ್ಧಾಯಾಹ.

ಕಮ್ಮನ್ತರಮ್ಪಿ ತಂದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮಮೇವ ಸಿಯಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಕಸ್ಸ ವಚೀಕಮ್ಮಾದಿಭಾವಮಾಸಙ್ಕತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಸಂವರಾನಂ ಸಂವರಾನಞ್ಚ ಕಮ್ಮಪಥತಾ ನತ್ಥಿ, ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಞ್ಚ ಕಮ್ಮಪಥೇಹಿ ನಾನತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಫಸ್ಸದ್ವಾರಾನಂ ವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ, ನ ಚಾಯಂ ವಿಧಿ ನಿರವಸೇಸಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ, ಕಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಸಙ್ಕರೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರೋಧೋ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಾನನಾಮತಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿತಾ. ಸಾಮಞ್ಞನಾಮಾವಿಜಹನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭಾವಾವಿಜಹನಂ. ಉಭಯೇಸನ್ತಿ ಕಮ್ಮಪಥಾಕಮ್ಮಪಥಾನಂ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಪರಿಯಾಯವಚನಾಭಾವತೋತಿ ಏತೇನ ಫಸ್ಸದ್ವಾರಅಸಂವರದ್ವಾರಾದೀನಂ ತಂದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥತೋ ನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತದೇಸನಾವಸೇನ ತೇ ವಿಚಾರಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಪಞ್ಚಫಸ್ಸದ್ವಾರವಸೇನ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ದುತಿಯವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಕಾಯೇ ವಾಚಾಯ ಚ…ಪೇ… ಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಏತೇನ ಚೋಪನಪ್ಪತ್ತಂ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಚೋಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ತತೋ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನ ಕಾಯವಚೀಗಹಣಂ ಯಥಾವುತ್ತಚೋಪನಪ್ಪತ್ತಂ ಏವ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಚೋಪನಪ್ಪತ್ತಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಚ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತಂ-ಸದ್ದೇ ವುತ್ತೇ ಯಂ-ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿತಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇನಾತಿ ಛಫಸ್ಸದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಮನೋಕಮ್ಮತಾವಿಸೇಸಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ನಿಯಮಸ್ಸ ಏವ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅವುತ್ತತ್ತಾ. ಇದಾನಿ ನಿಯಮಾಕರಣೇನ ಲದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಪನ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

‘‘ನಿಯಮಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ಪುರಿಮನಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ವತ್ತುಅಧಿಪ್ಪಾಯಾನುರೋಧಿನೀ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಸಮಾಸಪದೇ ಏಕದೇಸೋಪಿ ಆಕಡ್ಢೀಯತಿ ಅಧಿಕಾರವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಕಮ್ಮ-ಸದ್ದಮತ್ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನ ವದನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ಏತ್ಥ ಪದಕಾರಮತಸ್ಸ ಅಯುತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾನನ್ತಿ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಭೂತಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾನಂ. ಸತನ್ತಿ ಸಮಾನಾನಂ. ತಂತಂದ್ವಾರಕಮ್ಮಪಥಾನಞ್ಚಾತಿ ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವೇನ ಪವತ್ತಂ ಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬದಾ, ಕಮ್ಮಪಥಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತನತೋ. ಚ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ಅಕಮ್ಮಪಥಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ತಂತಂದ್ವಾರಾ ಚ ತಂತಂದ್ವಾರಕಮ್ಮಪಥಾ ಚ ತಂತಂದ್ವಾರಕಮ್ಮಪಥಾತಿ ‘‘ತಂತಂದ್ವಾರಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಅಕಮ್ಮಪಥಾನಂ ಸಂವರಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನ ಸಭಾವೇನಾತಿ ಮನೋಕಮ್ಮಸ್ಸ ದ್ವಾರಭಾವೇನ, ನ ಅತ್ತನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ಚಿತ್ತಜನಿತೋ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ದ್ವಾರಭಾವೋ ಚಿತ್ತೇಪಿ ಉಪಚರಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತಮನೋರಹಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ.

ದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಮಾಭಾವನಿಯಮಾಭಾವೇ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ನ ಹಿ…ಪೇ… ಅತ್ಥೀತಿ ಪಧಾನೇ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಅಪ್ಪಧಾನಂ ಅಧಿಕರೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.