೨. ಅನ್ಧಕಾರವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೧. ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೩೯. ‘‘ದಿವಾಪಿ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಅತ್ಥಿ, ತಪ್ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ‘ರತ್ತನ್ಧಕಾರೇ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ಪೋರಾಣಾ. ಸನ್ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಠಾನಾಪದೇಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಇರಿಯಾಪಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾಸೇ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚಙ್ಕಮನಾದಿಂ ಕರೋನ್ತಿಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ. ‘‘ಸಲ್ಲಪೇಯ್ಯ ವಾ’’ತಿ ಕೇವಲಂ ನಿದಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ. ‘‘ಸಲ್ಲಪೇಯ್ಯವಾತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠಿತಾ ಸಲ್ಲಪತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಏಕೇ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠಿತೇನೇವ ಏಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಸಲ್ಲಪನೇನಪಿ ಅಪರಮ್ಪಿ ಏಕಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ಅಙ್ಗವಸೇನ. ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ರತ್ತನ್ಧಕಾರತಾ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠಾನಂ ವಾ ಸಲ್ಲಪನಂ ವಾ, ಸಹಾಯಾಭಾವೋ, ರಹೋಪೇಕ್ಖತಾತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ಯದಿ ಠಾನಪಚ್ಚಯಾ ಏಕಾ ಆಪತ್ತಿ ವಿಸುಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸಿಯುಂ. ಯದಿ ಸಲ್ಲಪನಪಚ್ಚಯಾ ಏಕಾ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸಿಯುಂ. ತಸ್ಮಾ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ಅಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಲ್ಲಪನಪಚ್ಚಯಾ ವಿಸುಂ ನತ್ಥೀತಿ. ಅತ್ಥಿಯೇವ, ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾವಚನಞ್ಚ ತದತ್ಥಮೇವಾತಿ ಏಕೇ. ಕಥಂ? ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಆಪತ್ತೀನಂ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಸಲ್ಲಪನೇ ಸತಿ ಠಾನಪಚ್ಚಯಾ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ, ಸಲ್ಲಪನಪಚ್ಚಯಾ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕನ್ತಿ ದ್ವೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಏಕತೋ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ. ಇದಂ ಅಯುತ್ತಂ ಪಾಳಿವಿರೋಧತೋ. ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸಲ್ಲಪೇಯ್ಯ ವಾತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠಿತಾ ಸಲ್ಲಪತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ದ್ವೇ ಸಿಯುಂ, ‘‘ಆಪತ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನ’’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬತಾ ಸಿಯಾತಿ. ಅಯಂ ನಯೋ ದುತಿಯಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥ ದುತಿಯೇನಾಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯದಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ರಹೋಪೇಕ್ಖತಾ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಚೇ ಪುರಿಸೋ, ನ ದುತಿಯೋ, ಪುರಿಸಗಣನಾಯ ಆಪತ್ತಿಯೋ. ಅಥ ದುತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಚ ತೇನ ಪುರಿಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ರಹೋಪೇಕ್ಖತಾ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ಚ ಭಿಕ್ಖುನೀ ನ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ. ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏಕೇ, ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠಾನೇನ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ, ತಂ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾಸೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ಪಾಳಿ, ಕಿಂಬಹುನಾ. ಚತುತ್ಥಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ದುತಿಯಿಕಉಯ್ಯೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾದೀಸು ತೀಣಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ವತ್ಥುಗಣನಾಯ ಆಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅಙ್ಗಾನಿ ಚೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ.

ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨-೩-೪. ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೪೨-೬. ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಾನಿ ಉತ್ತಾನಾನಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಸಲ್ಲಪತೀತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಂ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ.

೮೫೨. ಚತುತ್ಥೇ ಪನಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ‘‘ಏಕೇನೇಕಾ’’ತಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ದುತಿಯಿಕಂ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಉಯ್ಯೋಜೇಯ್ಯ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಚೇ? ಸಮ್ಭವತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾದಿತ್ತಯಮತ್ತಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸಾಪಿ ವಾ ಅಞ್ಞಾಯಪಿ ರಹೋಪೇಕ್ಖನಸ್ಸಾದಸಮ್ಭವೇ ಸತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಏಕತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಸಾಧಿತಮೇತಂ. ‘‘ಹತ್ಥಪಾಸಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ವಾ ಸಲ್ಲಪತಿ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ ‘‘ನಿಕಣ್ಣಿಕಂ ವಾ ಜಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ? ಹತ್ಥಪಾಸಾತಿಕ್ಕಮೇ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ತಸ್ಸ ತತಿಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಮ್ಪಿ ‘‘ದುತಿಯಿಕಂ ವಾ ಉಯ್ಯೋಜೇತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಹತ್ಥಪಾಸಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ವಾ ಸಲ್ಲಪತಿ ವಾ ದುತಿಯಿಕಂ ವಾ ಉಯ್ಯೋಜೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಯಕ್ಖೇನ ವಾತಿಆದೀಸುಪಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಹತ್ಥಪಾಸೇ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಹತ್ಥಪಾಸಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಾ ನ ವುತ್ತಂ ಉಭಯತ್ಥ ದುಕ್ಕಟತ್ತಾ. ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇಪಿ ಅಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ನಿಕಣ್ಣಿಕಂ ವಾ ಜಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಸಮ್ಭವತಿ ಸತಿ ಕರಣೀಯೇ ನಿಕಣ್ಣಿಕಂ ವಾ ಜಪ್ಪೇತೀತಿ ಸಮ್ಭವತೋ. ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಅನವಜ್ಜಕಥಾಯಂ ನಿಕಣ್ಣಿಕಜಪ್ಪನೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ, ಧಮ್ಮಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಉದಾಯಿಂ ಆರಬ್ಭ ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಚ.

ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಪಞ್ಚಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೫೬. ‘‘ಕುಲಂ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಕುಲಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಿತ್ಥಿಯಾರಾಮೇ ಕಪ್ಪತಿ ತಸ್ಸ ಕುಲವೋಹಾರಾಭಾವತೋತಿ ಏಕೇ. ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಖತ್ತಿಯಾದಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ನ ಕಪ್ಪತೀತಿ ಏಕೇ. ತಸ್ಸ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿತ್ತಾ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಯಥಾವುತ್ತಖತ್ತಿಯಾದೀನಂ ಸಮ್ಭವತೋ. ತಥಾಪಿ ಗೋಚರಕುಲಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ‘‘ಉಪಚಾರೋ ದ್ವಾದಸಹತ್ಥೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ.

ಪಞ್ಚಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಛಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೬೦. ‘‘ನಿಸೀದನ್ತಿಯಾ ಏಕಾ, ನಿಪಜ್ಜನ್ತಿಯಾ ಏಕಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಗಮನಪಚ್ಚಯಾ ಏಸಾ ಆಪತ್ತೀತಿ? ನ, ಪರಿಯೋಸಾನಾಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಿಯಾ ದ್ವೇ’’ತಿ ವಚನೇನಪಿ ಗಮನಂ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ‘‘ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಸೀದನ್ತಿಯಾ ದ್ವೇ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿನಿಪಜ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಅನಿಸೀದಿತ್ವಾಪಿ ನಿಪಜ್ಜನಸಮ್ಭವತೋ. ನಿಪಜ್ಜನತ್ಥಾಯ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಿಯಾ ನಿಪಜ್ಜನಕಪಯೋಗತ್ತಾ ಏಕಾ ಆಪತ್ತೀತಿ ಕೇಚಿ.

ಛಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಸತ್ತಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೬೭. ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ‘‘ಧುವಪಞ್ಞತ್ತೇ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ವಾ ಸನ್ಥರಾಪೇತ್ವಾ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಇಧ ಛಟ್ಠೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಕತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಅಭಿನಿಸೀದತಿ ವಾ ಅಭಿನಿಪಜ್ಜತಿ ವಾ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಧುವಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ವಾ ಸನ್ಥರಾಪೇತ್ವಾ ವಾ ಅಭಿನಿಸೀದತಿ ವಾ ಅಭಿನಿಪಜ್ಜತಿ ವಾ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ. ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಪಞ್ಚಮೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಪಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ, ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ಮಾತಿಕಾಯಂ ವುತ್ತಕಾಲತೋ ಅಞ್ಞಕಾಲಸ್ಸ ಅಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ. ಅಪಿಚ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ವಿಕಾಲೇತಿಆದಿತ್ತಿಕೇ, ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ರತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ದಿವಾತಿಆದಿತ್ತಿಕೇ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಇಧ ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠಸತ್ತಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾಪತ್ತೀನಂ ಅಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ತಿವಿಧಕಾಲೇ ತಿವಿಧಮೇತಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಏವ ಮಹಾಪದೇಸನಯಾನುಲೋಮತೋ.

ಸತ್ತಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಅಟ್ಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೬೯. ಅಟ್ಠಮೇ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ಸಮ್ಭವತಿ.

ಅಟ್ಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ನವಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೭೫-೭. ದುಗ್ಗಾಹವಸೇನ ವಾ ಸುಗ್ಗಾಹವಸೇನ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಸಪಥಕರಣೇ ಆಪತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಮಾ ಮಾತಿಕಾಯಂ ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ಪರಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಾ ಅತ್ತಾನಮೇವ ಆರಬ್ಭ ಸಪಥಂ ಕರೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸಾ ಏಕಾ. ಪರಮೇವಾರಬ್ಭ ತಸ್ಸಾ ಏಕಾ. ಉಭೋಪಿ ಆರಬ್ಭ ತಸ್ಸಾ ದ್ವೇ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ. ತಿಕಚ್ಛೇದೋ ಪನೇತ್ಥ ಪರಮೇವಾರಬ್ಭ ಸಪಥಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪವತ್ತೋ.

ನವಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ದಸಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೮೨. ದಸಮೇ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೋ ರೋದನಸ್ಸೇವ, ನ ವಧಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಹಿ ಫುಟ್ಠಾಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ವಧತಿ ಏವ, ನ ರೋದತಿ, ದುಕ್ಕಟಮೇವ.

ದಸಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅನ್ಧಕಾರವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.