ಪಞ್ಚವಗ್ಗೋ

ಕಮ್ಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೮೩. ‘‘ಉಮ್ಮತ್ತಕಸಮ್ಮುತಿಂ ಉಮ್ಮತ್ತಕೇ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಗತೇ ಅಸಮ್ಮುಖಾಪಿ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನೇಪಿ ನ ಕುಪ್ಪತಿ ನಿಯಮಾಭಾವಾ. ಅಸಮ್ಮುಖಾ ಕತೇ ದೋಸಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸಮ್ಮುಖಾಕತಂ ಸುಕತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದೂತೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಮ್ಮುಖಾ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಕಮ್ಮವಾಚಾನಾನತ್ತಸಭಾವಾ ಪತ್ತನಿಕ್ಕುಜ್ಜನಾದಯೋ ಹತ್ಥಪಾಸತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸಮ್ಮುಖಾ ಕತಂ ಸುಕತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಚೋದೇತ್ವಾ ಸಾರೇತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಅಚೋದೇತ್ವಾ ಅಸಾರೇತ್ವಾ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ವಚನತ್ಥೋ. ಠಪೇತ್ವಾ ಕತ್ತಿಕಮಾಸನ್ತಿ ಸೋ ಪವಾರಣಾಮಾಸೋ, ದ್ವೇ ಚ ಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯೋತಿ ಪಠಮದುತಿಯವಸ್ಸೂಪಗತಾನಂ ಪವಾರಣಾ ಪುಣ್ಣಮಾಸಾ ದ್ವೇ.

೪೮೫. ಪದಂ ವಾ ಛಡ್ಡೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕ-ವಗ್ಗಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು. ಗರುಕನ್ತಿ ದೀಘಂ, ಸಂಯೋಗಪರಞ್ಚ. ‘‘ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ನಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತ-ಕಾರಕ-ಕಾರಾ ಸಂಯೋಗಪರಾ. ದೀಘೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ರಸ್ಸನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ತುಣ್ಹೀ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸೋ ತುಣ್ಹಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಚನಂ.

೪೮೬. ಸೇಸಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತವಚನಂ ಕುರುನ್ದಿಯಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಿಸೀದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೪೮೭-೮. ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಾ ಚತ್ತಾರೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಅನಾಪನ್ನಾ. ನ ತೇಸಂ ಛನ್ದೋ ವಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ವಾ ಏತೀತಿ ತೀಸು, ದ್ವೀಸು ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇಸು ಏಕಸ್ಸ, ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಆಹಟಾಪಿ ಅನಾಹಟಾವ.

ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೯೫-೬. ಕಾಯಸಮ್ಭೋಗಸಾಮಗ್ಗಿದಾನಸಹಸೇಯ್ಯಪಟಿಗ್ಗಹಣಾದಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮಸ್ಸ ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಮ್ಮಞ್ಞೇವ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣಂ. ಓಸಾರಣನಿಸ್ಸಾರಣಭಣ್ಡುಕಮ್ಮಾದಯೋ ವಿಯ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಹುತ್ವಾ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ನಾಮಂ ನ ಲಭತಿ, ಕಮ್ಮಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಉಪಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ವಿಯ. ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಲಕ್ಖಣವಿಮುತ್ತೋ ಹಿ ಸಬ್ಬೋ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೋ ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ‘‘ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಜಿಣ್ಣಚೀವರನಟ್ಠಚೀವರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ತತೋ ಅತಿರೇಕಂ ದೇನ್ತೇನ ಅಪಲೋಕೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಪಲೋಕನಂ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣಮೇವ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಣಪಲಿಬೋಧಮ್ಪೀತಿ ಸಚೇ ತಾದಿಸಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಇಣಾಯಿಕಾ ಪಲಿಬುಜ್ಝನ್ತಿ. ತತ್ರುಪ್ಪಾದತೋ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅನ್ತರಸನ್ನಿಪಾತೋತಿ ಉಪೋಸಥಪ್ಪವಾರಣಾದಿಮಹಾಸನ್ನಿಪಾತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಮಙ್ಗಲುಚ್ಚಾರಣಾದಿ. ಉಪನಿಕ್ಖೇಪತೋತಿ ಚೇತಿಯಸ್ಸ ಆಪದತ್ಥಾಯ ನಿಕ್ಖಿತ್ತತೋ. ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಕತಿಕಾ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಯೇ ರುಕ್ಖೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಿಕಾ ಕತಾ, ತೇಹಿ ಇಮೇಸಂ ಅಞ್ಞತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಚೇ ತತ್ಥ ಮೂಲೇ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಖಾದನ್ತೂ’’ತಿ ವಚನೇನ ಪುಗ್ಗಲಿಕಪರಿಭೋಗೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಅನುವಿಚರಿತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಛತೋ ಪಚ್ಛತೋ ಗನ್ತ್ವಾ. ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕಾ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮೂಲಭಾಗನ್ತಿ ದಸಮಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ. ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ ದಸಮಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ಅದಂಸು, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮೂಲಭಾಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಕತಾವಾಸಂ ವಾ ಕತ್ವಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಆಯೇನ. ಜಗ್ಗಿತಕಾಲೇಯೇವ ನ ವಾರೇತಬ್ಬಾತಿ ಜಗ್ಗಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಫಲಭರಿತಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜಗ್ಗನಕಾಲೇತಿ ಜಗ್ಗಿತುಂ ಆರದ್ಧಕಾಲೇ. ಞತ್ತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭೇದೇ ಪನಾತಿ ಞತ್ತಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಠಾನಭೇದೇ.

ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ – ಅತ್ಥಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಸಙ್ಘೋ ಏವ ಕರೋತಿ, ನ ಗಣೋ, ನ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಂ ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣೇಕದೇಸಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಇತರಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಸಙ್ಘೋ ಚ ಕರೋತಿ, ಗಣೋ ಚ ಕರೋತಿ, ಪುಗ್ಗಲೋ ಚ ಕರೋತಿ, ತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಠಪಿತಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜನಾ ವಸನ್ತಿ, ತೇಹಿ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಕತಮ್ಪಿ ಸಙ್ಘೇನ ಕತಸದಿಸಮೇವ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಿಹಾರೇ ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಹೋತಿ, ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ’’ತಿಆದಿ (ಪರಿ. ಅಟ್ಠ. ೪೯೫-೪೯೬). ಅತ್ಥಿ ಗಣಕಮ್ಮಂ ಸಙ್ಘೋ ಚ ಕರೋತಿ, ಗಣೋ ಚ ಕರೋತಿ, ಪುಗ್ಗಲೋ ಚ ಕರೋತಿ, ತಂ ಯೋ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಕರೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥಿ ಗಣಕಮ್ಮಂ ಗಣೋವ ಕರೋತಿ, ನ ಸಙ್ಘೋ, ನ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಂ ಯೋ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆರೋಚನವಸೇನ ಕರೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲಕಮ್ಮಂ ಪುಗ್ಗಲೋವ ಕರೋತಿ, ನ ಸಙ್ಘೋ, ನ ಗಣೋ, ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನುಪೋಸಥವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥಿ ಗಣಕಮ್ಮಂ ಏಕಚ್ಚೋವ ಗಣೋ ಕರೋತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ನ ಕರೋತಿ, ತತ್ಥ ಅಞತ್ತಿಕಂ ದ್ವೇಯೇವ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ತಯೋ. ಸಞತ್ತಿಕಂ ತಯೋವ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ತತೋ ಊನಾ ವಾ ಅಧಿಕಾ ವಾತಿ.

ಅಪಞ್ಞತ್ತೇಪಞ್ಞತ್ತವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೫೦೦. ಕಕುಸನ್ಧಕೋಣಾಗಮನಕಸ್ಸಪಾ ಏವ ಹಿ ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಪಞ್ಞಪೇಸುಂ. ವಿಪಸ್ಸೀಆದಯೋ ಪನ ಓವಾದಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿಂಸು, ನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸುಂ.

ನಿಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಖನ್ಧಕಪರಿವಾರೇಹಿ ವಿಭತ್ತಂ ದೇಸನಂ ಅತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸ, ನಾಮೇನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾ ನಾಮ ಸಂವಣ್ಣನಾ ‘‘ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನಸಂವಣ್ಣನಾ ಸಮತ್ತಾತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಪಧಾನಘರೇ. ಇದ್ಧಾ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಾದೀಹಿ.

ಸಮ್ಮಾ ಉದಿತೋ ಸಮುದಿತೋ, ತೇ ಗುಣೇ ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಅಧಿಗತೋ ಅಧಿಕಪ್ಪಮಾಣಗುಣೇಹಿ ವಾ ಸಮುದಿತೋ, ತೇನ ಸಮುದಿತೇನ ‘‘ಗತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ನೇಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಪರಮವಿಸುದ್ಧಾ ನಾಮ ಸಮನ್ನಾರಕ್ಖತ್ತಾ. ಇತಿ ಸತಿಪಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಏತ್ಥ ವುತ್ತೇ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ಸೀಲೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ ಸದ್ಧಾ ಮಣ್ಡೇತಿ. ಸದ್ಧಾಸಾಧನಞ್ಹಿ ತಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗಸೀಲಾನಿ ಪಟಿಮಣ್ಡೇನ್ತಿ ಸತಿವೀರಿಯಪಞ್ಞಾಯೋತಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಪಿಚ ಸದ್ಧಾ ಚ ಬುದ್ಧಿರಹಿತಾ ಅವಿಸುದ್ಧಾ ಹೋತಿ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಪಸಾದಹೇತುತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಿಯೋ ಪನ ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಪರಮವಿಸುದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಪಞ್ಞಾ ಸದ್ಧಾರಹಿತಾ ಕೇರಾಟಿಕಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ, ಸದ್ಧಾಯುತ್ತಾ ಏವ ವಿಸುದ್ಧಾ ಹೋತಿ. ವೀರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿರಹಿತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ನ ಸಮಾಧಿಯುತ್ತನ್ತಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸುದ್ಧವಚನತೋ ಸಮಾಧಿಪಿ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪರಮವಿಸುದ್ಧಾ ಸದ್ಧಾದಯೋಪಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಮಣ್ಡೇನ್ತೀತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ. ಕಥಂ? ಪಟಿಪತ್ತಿದೇಸಕೇ ಸತ್ಥರಿ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಞ್ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಫಲೇ ಚ ಸದ್ಧಾಯ ವಿನಾ ಸೀಲಸಮಾದಾನಂ, ಸಮಾದಿನ್ನವಿಸೋಧನಞ್ಚ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಸದ್ಧಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಮಣ್ಡೇತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೫೫; ಮ. ನಿ. ೧.೭೪; ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೯) ಸತ್ಥರಿ ಚ ಪೂಜೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಮೂಲಕೇ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಫಲೇ ಚ ಸದ್ಧಾಪವತ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಞಾತಬ್ಬಾ, ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಆದೀನವಮಾನಿಸಂಸಞ್ಚ ಆದೀನವಪರಿಚ್ಚಾಗೇ, ಆನಿಸಂಸಸಮ್ಪಾದನೇ ಚ ಉಪಾಯಂ ದಿಸ್ವಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಂ ಪಟಿಮಣ್ಡೇತಿ. ‘‘ಅತಿಸೀತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನಾರಹಂ ಕೋಸಜ್ಜಂ ‘‘ಯೋ ಚ ಸೀತಞ್ಚ ಉಣ್ಹಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಸಂವರಸಂವರಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಪಜಹನಉಪ್ಪಾದನವಡ್ಢನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನವೀರಿಯಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಮಣ್ಡೇತಿ, ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದೀಸುಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂನಂ ಅನುಕೂಲಸಮುದಾಚಾರೋ ಇಧ ಆಚಾರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಜ್ಜವ-ವಚನೇನ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಹೇತು ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಕುಟಿಲಕರಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಪಟಿಪಕ್ಖಅಜ್ಜವಧಮ್ಮಸಮಾಯೋಗದೀಪನೇನ ಅಲೋಭಜ್ಝಾಸಯತಾ ದೀಪಿತಾ. ಮದ್ದವ-ವಚನೇನ ಕಕ್ಖಳಭಾವಕರಪಟಿಘಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಮೇತ್ತಾದಿಮದ್ದವಧಮ್ಮಸಮಾಯೋಗದೀಪನೇನ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯಾದೀನಿ ದೀಪಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಖನ್ತಿ ಚ ಸೋರಚ್ಚಞ್ಚ ಸಾಖಲ್ಯಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೨೫-೧೨೬) ವುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮಾಯೋಗೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ. ಇಧ ವುತ್ತಾ ಅಜ್ಜವಮದ್ದವಾದಯೋ ಗುಣಾ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೇತೂ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಫಲಞ್ಚ ತಂಸಮ್ಪಾದನತೋ. ಸಕಸಮಯೋತಿ ಚತುಪರಿಸಾ. ಏತೇನ ಸಭಾಗದುಕ್ಖಭಾವಾಭಾವೋ ಸೂಚಿತೋ. ಅಥ ವಾ ಸಕಸಮಯೋತಿ ಸೋಗತಂ ಪಿಟಕತ್ತಯಂ ಸಕಸಮಯೋ ಏವ ಗಹನಂ ದುದ್ದೀಪನತ್ತಾ, ಸಕಸಮಯಸ್ಸ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಸಕಸಮಯಗಹನಂ –

‘‘ಸಚ್ಚಂ ಸತ್ತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿ, ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಮೇವ ಚ;

ದುದ್ದಸಾ ಚತುರೋ ಧಮ್ಮಾ, ದೇಸೇತುಞ್ಚ ಸುದುಕ್ಕರಾ’’ತಿ. (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೫) –

ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾ ಸಕಸಮಯಸ್ಸ ಗಹನಪದೇನ ಯೋಜನಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಪರಸಮಯಸ್ಸಪಿ. ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನಾತಿ ಅನೇನ ತಿಖಿಣೇನ ಞಾಣೇನ ಕತಸಿಲಾನಿಸಿತಸತ್ಥಸದಿಸಸಭಾವಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ. ತಿಪಿಟಕಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಪಭೇದೋ ತಿಪಿಟಕಪರಿಯತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಪಭೇದೇ. ತನ್ತಿ ಚ ತನ್ತಿಅತ್ಥೋ ಚ ಸಾಸನಂ ನಾಮ. ಇಧ ‘‘ತನ್ತಿ ಏವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಅಯಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಾಭಾವತೋ ಸುತಮಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಪ್ಪಭಾವೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಜನಿತತ್ತಾ ಸುಖವಿನಿಗ್ಗತಂ. ಸುಖವಿನಿಗ್ಗತತ್ತಾ ಮಧುರೋದಾತವಚನಲಾವಣ್ಣಯುತ್ತೇನಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಈದಿಸಂ ವಚನಂ ಸೋತಸುಖಞ್ಚ ಸನ್ನಿವೇಸಸಮ್ಪತ್ತಿಸುಖಞ್ಚ ಹೋತಿ. ‘‘ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇನಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾನಿರುತ್ತಿಛನ್ದೋವಿಚಿತ್ಯಾದಿಪಟಿಮಣ್ಡಿತಪಾಣಿನಿಯನ್ಯಾಸಾಧಾರಣಧಾರಣಸಭಾವೋ ಸೂಚಿತೋ ಭವತಿ. ಯುತ್ತವಾದಿನಾತಿಆದೀಸು ಯುತ್ತಮುತ್ತವಾದಿನಾ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓಜಾಭೇದೇಪಿ ಆಯುಸತ್ತಿಕರಣತಾದಿಸಾಮತ್ಥಯೋಗಾನಂ ಮಹಾಕವಿನಾ ರಚಿತಗನ್ಥಸ್ಸ ಮಹನ್ತತ್ತಾ ವಾ ‘‘ತಿಪಿಟಕಪರಿಯತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೇ’’ತಿಆದೀಹಿ ಸಾಸನೇ, ಹೇತುವಿಸಯೇ, ಸದ್ದೇ ಚಾತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಪಾಟವಭಾವಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ವೇನಯಿಕಬುದ್ಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಮಸ್ಸ ಸೂಚೇತಿ. ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಭಿನ್ನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿ, ತೇ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ. ತೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತೋ ಉಕ್ಖಿತ್ತಸನ್ತತಿಉಪಚ್ಛೇದಮಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದನವಡ್ಢನವಸೇನ ವಾರಿತೋ ಸೋ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪರಿವಾರೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪರಿವಾರೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಛಳಭಿಞ್ಞಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿಪ್ಪಭೇದಗುಣಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇ ಪನ ಛಳಭಿಞ್ಞಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಏವ. ಚತೂಸು ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸು ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ಏಕದೇಸೋವ. ತದುಭಯಂ ಸಯಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಕಥಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಮಣ್ಡೇತೀತಿ ಚೇ? ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಅವಯವಭೂತಪುಪ್ಫಾದಯೋ ವಿಯ ಸಯಞ್ಚ ಯೇಸಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಯವತ್ತಾತಿ. ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಪರಿಯಾಪನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾನಂ ಅನವಯವಭೂತಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಮಣ್ಡೇತಿ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅನವಯವಭೂತೋ ಅಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಯ ಪುರಿಸಂ. ಅಥ ವಾ ಕಾಮಾವಚರಪಅಸಮ್ಭಿದಾಪರಿವಾರೋ ಛಳಭಿಞ್ಞಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿಪ್ಪಭೇದಗುಣೇ ಪಟಿಮಣ್ಡೇತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಪಟಿಸಮ್ಭಿದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಚನಞ್ಚ. ಸಾಸನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಾಸನಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರಭೂತೇನ, ಯಸ್ಮಿಂ ವಂಸೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸೇವ ವಾ ಅಲಙ್ಕಾರಭೂತೇನ. ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರೇಸು ಇತರೀತರಕರಣಂ, ಅಪ್ಪಸನ್ನಪಸನ್ನಾನಂ ಪಸಾದುಪ್ಪಾದನಾಭಿವುಡ್ಢಿಕರಣಂ, ವುತ್ತಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಾನಂ ಗಮ್ಭೀರುತ್ತಾನಭಾವಕರಣನ್ತಿ ಏವಂ ಛಬ್ಬಿಧಾಚರಿಯಗುಣಯೋಗತೋ ವಿಪುಲಬುದ್ಧಿ ನಾಮ. ಯೇ ಧಮ್ಮಚಿನ್ತನಂ ಅತಿಧಾವನ್ತಾ ಕೇಚಿ ಉಚ್ಛೇದಾದಿನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಅನ್ತಂ ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಞೇಯ್ಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಏವಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪರಮತ್ಥೋ ಏವಾ’’ತಿ ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಬುದ್ಧಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಸಮಲಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಬುದ್ಧಿ ಧಮ್ಮಚಿನ್ತಾತಿಧಾವನರಹಿತತ್ತಾ ವಿಸುದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಪುಲವಿಸುದ್ಧಬುದ್ಧಿನಾ’’ತಿ. ಗರೂಹಿ ‘‘ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೭.೩೭; ನೇತ್ತಿ. ೧೧೩) ವುತ್ತಗುಣೇಹಿ ಯುತ್ತಗರೂಹಿ. ಗುಣೇಹಿ ಥಿರಭಾವಂ ಗತತ್ತಾ ಥೇರೇನ.

ಸೀಲೇನ ಸೀಲಸ್ಸ ವಾ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಯಾ. ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಂ ಪದಾಲೇತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಲೋಕಜೇಟ್ಠಸ್ಸ. ಲೋಕಸ್ಸ ವಾ ಗಮ್ಭೀರೇ ಮಹನ್ತೇ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಏಸಿ ಗವೇಸೀತಿ ಮಹೇಸೀತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಸಮಧಿಕಸತ್ತವೀಸತಿಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣಾಯ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಸಞ್ಞಿತಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ವಿನಿಚ್ಛಯಜಾತಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನವಿಕಾಸನಾ ಕತಾ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಂ ಏತ್ಥ ಲಿಖಿತಂ, ತಂ ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪಾಳಿಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಞ್ಚ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಯೇ ಆಚರಿಯಾ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಮಹಾನುಭಾವಂ, ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸ ಚ ವಿಚಿತ್ರನಯಗಮ್ಭೀರತ್ಥತಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಪೋರಾಣಾನಂ ಕಥಾಮಗ್ಗಂ ಅವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಂ ಪಹಾಯ ಕೇವಲಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ, ಪರಾನುಗ್ಗಹಕಾಮತಾಯ ಚ ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಾ ಠಿತಾ, ತೇಸಂ ಪಾದಮೂಲೇ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಖನ್ತಿಸೋರಚ್ಚಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಹುತ್ವಾ ವತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ಪವೇಣಿಯಾ ಆಗತಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕಥಾಪೇತ್ವಾ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ಯಂ ತೇನ ಸಂಸನ್ದತಿ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಇತರಂ ಛಡ್ಡೇತಬ್ಬಂ. ಇತರಥಾ ತುಣ್ಹೀಭೂತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ವಿನಿಚ್ಛಯಸಙ್ಕರಕರೇನ ಪನ ನ ಭವಿತಬ್ಬಮೇವ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಾಸನಸ್ಸ ನಾಸಹೇತುತ್ತಾ. ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ಅಸಮ್ಬುಧಂ ಬುದ್ಧಮಹಾನುಭಾವಂ,

ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರನಯತ್ಥತಞ್ಚ;

ಯೋ ವಣ್ಣಯೇ ತಂ ವಿನಯಂ ಅವಿಞ್ಞೂ,

ಸೋ ದುದ್ದಸೋ ಸಾಸನನಾಸಹೇತು.

ಪಾಳಿಂ ತದತ್ಥಞ್ಚ ಅಸಮ್ಬುಧಞ್ಹಿ,

ನಾಸೇತಿ ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯಞ್ಚ;

ಅನಿಚ್ಛಯಂ ನಿಚ್ಛಯತೋ ಪರೇಹಿ,

ಗಾಹೇತಿ ತೇಹೇವ ಪುರಕ್ಖತೋ ಸೋ.

ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಮಹಾಜನೇನ,

ಪುರಕ್ಖತೋ ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿಭಿಕ್ಖು;

ಅಪಣ್ಡಿತಾನಂ ವಿಮತಿಂ ಅಕತ್ವಾ,

ಆಚರಿಯಲೀಳಂ ಪುರತೋ ಕರೋತೀ’’ತಿ.

ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ಗಣ್ಠಿಪದಾಧಿಪ್ಪಾಯಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.