ಪರಿವಾರವಣ್ಣನಾ
ಸೋಳಸಮಹಾವಾರವಣ್ಣನಾ
ಪಞ್ಞತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ
೧-೨. ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸರೀರಸ್ಸ ಸಾಸನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿವಾರೋತಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಯೋ ಸಮಾರುಳ್ಹೋ, ತಸ್ಸ ಪರಿವಾರಸ್ಸ. ವಿನಯಭೂತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿ. ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲಂ ಜಾನತಾ’’ತಿ ದುಕನಯವಸೇನ ವತ್ವಾ ಪುನ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ವತ್ತುಂ ‘‘ಅಪಿಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದೀಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಸ್ಸನಂ ನಾಮ ದಸ್ಸನತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಯೋಜಿತಂ ಪಟಿವೇಧಞಾಣದಸ್ಸನಂ. ದೇಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಾತಿ ಆಸಯಾನುಸಯಾದಿಕೇ. ಪುಚ್ಛಾಯಾತಿ ಸತ್ತಮೀ. ಪುನಪಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ನತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠಿ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕದಿಟ್ಠಿ. ‘‘ಆಜೀವಹೇತು ಪಞ್ಞತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಇಮಾನಿ ಛ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಆಚಾರವಿಪತ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಾಯೇನ ಪನ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸೇವನಚಿತ್ತಮಙ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಯದ್ವಾರಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನಯಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಙ್ಖಾತಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಾಧಿತತ್ತಾ ‘ಕಾಯದ್ವಾರೇನ ಆಪಜ್ಜತೀ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಭಣ್ಡನಾದಿತ್ತಯವೂಪಸಮಂ. ಆಪಾಣಕೋಟಿಕನ್ತಿ ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ. ಪೋರಾಣಕೇಹಿ ಮಹಾಥೇರೇಹೀತಿ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಮಹಾಥೇರೇಹಿ ಪೋತ್ಥಕಂ ಆರೋಪಿತಕಾಲೇ ಠಪಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಚತುತ್ಥಸಙ್ಗೀತಿಸದಿಸಾ ಪೋತ್ಥಕಾರುಳ್ಹಸಙ್ಗೀತಿ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.
ಮಹಾವಿಭಙ್ಗೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಕತಾಪತ್ತಿವಾರಾದಿವಣ್ಣನಾ
೧೬೬. ಕತಾಪತ್ತಿವಾರೇ ‘‘ಸಙ್ಘಿಕಂ ಮಞ್ಚಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ಅಜ್ಝೋಕಾಸತ್ತಾ ವಿಹಾರಬ್ಭನ್ತರೇಪಿ ಆಪಜ್ಜನತೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಾತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯೇ ಸೇಯ್ಯಂ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಸನ್ಥರಿತಭಾವತೋ ವಿಹಾರತೋ ಬಹಿಗಮನೇಪಿ ತಂದಿವಸಾನಾಗಮೇ ಆಪಜ್ಜನತೋ ‘‘ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.
೧೭೧. ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಪಾಣಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತೋ ಚತಸ್ಸೋ ಆಪತ್ತಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪಾಣೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಥ ಖೋ ಪಾಣೋತಿ ವೋಹಾರಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು.
೧೭೩. ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನೇ ‘‘ಪಠಮಂ ಪಾದಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಉಪಚಾರೇ ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಿದ್ಧಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.
೧೯೩. ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಪುರಿಮವಾರತೋ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿಯೇವ, ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತೋ ಕತಿ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಜತುಮಟ್ಠಕಸ್ಸೋಕಾಸೋ ನ ಜಾತೋ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾಭಾವಾ ಜತುಮಟ್ಠಕಞ್ಚ ಪವಿಟ್ಠಂ, ಏವಂ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ. ತಥಾ ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು.
ಮಹಾವಿಭಙ್ಗೇ ಚ ಭಿಕ್ಖುನಿವಿಭಙ್ಗೇ ಸೋಳಸಮಹಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಸಮುಟ್ಠಾನಸೀಸವಣ್ಣನಾ
೨೫೭. ಅನತ್ತಾತಿ ಅತ್ತವಿರಹಿತಾ ‘‘ಅಲವಣಭೋಜನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಕರುಣಾಸೀತಲಭಾವೇನ ಚನ್ದಸದಿಸೋ. ಕಿಲೇಸತಿಮಿರಪ್ಪಹಾನತೋ ಆದಿಚ್ಚೋ. ಯಸ್ಮಾ ತೇ ದೇಸಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಙ್ಗೀರಸೋಪಿ. ಪಿಟಕೇ ತೀಣಿ ದೇಸಯಿ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತರತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿನಯೋ ಯದಿ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮಾದಿ ನೀಯತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಪನ ಕಥಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ? ಆಹ ‘‘ಉಭತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಪರಿವಾರೇನ ಗನ್ಥಿತಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸೇವ ಪರಿವಾರಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ. ನಿಯತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಕತಂ, ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಅಸಙ್ಕರಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸದಿಸಸಮುಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪರಿವಾರೇ ಸತಿ ವಿನಯೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ವಿನಯೇ ಸತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಚ ಸುತ್ತೇ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಧಮ್ಮಕಾಮೋ ಸುಪೇಸಲೋ’’ತಿ ಪರಿವಾರೇ ಗಾರವಜನನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ದಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ತತ್ಥ. ‘‘ಏಕೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ಸಮುಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ ಏಕೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ಸಮುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ತಸ್ಸೇವ ಪರಿವಾರಸ್ಸ, ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಿಯತೋ ಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಪುರಿಮನಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾಞಾಯನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ. ‘‘ಸಞ್ಚರಿತ್ತಾಭಾಸನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ. ‘‘ಸಞ್ಚರಿತ್ತಾನುಭಾಸನಞ್ಚಾ’’ತಿಪಿ ಅತ್ಥಿ. ನಯವಜ್ಜೇಹಿ ವಿನಯವಜ್ಜೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಮುಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ
೨೫೮. ನಾನುಬನ್ಧೇ ಪವತ್ತಿನಿನ್ತಿ ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ವುತ್ಥಾಪಿತಂ ಪವತ್ತಿನಿಂ ದ್ವೇ ವಸ್ಸಾನಿ ನಾನುಬನ್ಧೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಞ್ಚ. ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಪೋತ್ಥಕೇಸು ನ ದಿಸ್ಸತಿ. ಛಸತ್ತತಿ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಮುಟ್ಠಾನಾ.
ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕಸಮುಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ
೨೫೯. ‘‘ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಚೀವರಂ ದತ್ವಾತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚುಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಖೀಯನಞ್ಚ ಚೀವರಂ ದತ್ವಾ ಖೀಯನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ. ‘‘ದತ್ವಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಿಕಂ ದತ್ವಾತಿ ಪಾಠೋ ಸುನ್ದರೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.
೨೬೯. ಅಕತನ್ತಿ ಅಭಿನವಂ.
ಅನ್ತರಪೇಯ್ಯಾಲಂ
ಕತಿಪುಚ್ಛಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೨೭೧. ಪಟಿನಿದ್ದೇಸನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿದ್ದಿಸನಂ. ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ವಿನೀತಾನಿ ಸಂವರಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇಹಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ. ‘‘ಆರಕಾ’’ತಿ ನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಂ ಪುನ ಸರೂಪೇನ ವತ್ತುಕಾಮೋ ‘‘ಭುಸಾ ವಾ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಗೇಹಂ ಧೂಮೇನ ಪುಣ್ಣಂ ಆಧೂಮಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ರಾಗಾದಿವೇರಂ ಮಣತಿ ವಿನಾಸೇತಿ. ಏತಾಯಾತಿ ವಿರತಿಯಾ. ವೇಲ ಚಲನೇ. ನಿಯ್ಯಾನಂ ಮಗ್ಗಂ ಸಿನೋತಿ ಬನ್ಧತೀತಿ ಸೇತು. ‘‘ಸೇತುಘಾತೋತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ವಿರತಿ, ತದತ್ಥನಿಬ್ಬತ್ತಿಕರಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಗ್ಗನ್ತಿ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಸಮೂಹ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಸಚೇ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ವಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಾ ನಿಸೀದತಿ. ಕಾಯಪ್ಪಾಗಬ್ಭಿಯಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ. ‘‘ಪಮಾದೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.
೨೭೨-೩. ಸಪರಸನ್ತಾನೇ ವಾತಿ ಸಸನ್ತಾನೇ ವಾ ಪರಸನ್ತಾನೇ ವಾ. ತಥಾ ವಿವದನ್ತಾ ಪನಾತಿ ಭೇದಕರವತ್ಥೂನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿವದನ್ತಾ. ಉಭಯೇಹಿಪೀತಿ ಥೇರನವೇಹಿ. ನನ್ತಿ ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ. ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಿಯಂ ಕರೋತಿ, ತೇಸಂ ಮೇತ್ತಾಕಾಯಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ. ಏತ್ತಕನ್ತಿ ಆಮಿಸವಿಭತ್ತಿದಸ್ಸನಂ. ಅಸುಕಸ್ಸ ಚಾತಿ ಪುಗ್ಗಲವಿಭತ್ತಿದಸ್ಸನಂ. ‘‘ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಅದಾತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಅಲಜ್ಜಿಪರಿಭೋಗೋ ವಾರಿತೋ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ದಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಅಜಾನನ್ತೇನ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಭಾವಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಏಕೇ. ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ದಾತಬ್ಬಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು. ತತ್ಥ ‘‘ಅಲಜ್ಜಿಉಕ್ಖಿತ್ತಕಾನಂ ಪರಿಭೋಗಸೀಸೇನ ಸಹತ್ಥಾ ನ ದಾತಬ್ಬಂ, ದಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ದಾನಂ ವಿಚೇಯ್ಯ ದಾನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಕಾತಬ್ಬೋಯೇವಾತಿ ಅಯಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋ ನ ಕತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪಕತಿವಣ್ಣೇನ ವಿಸಭಾಗವಣ್ಣೇನ. ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ಪರೇಹಿ ಅಪರಾಮಸಿತಬ್ಬತೋ ಅಪರಾಮಟ್ಠಾನಿ. ಅನುಲೋಮೇಹಿ ಗಹಿತಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ.
ಛಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನವಾರಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೭೬. ‘‘ಪಠಮೇನ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ನ ಹೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ವಾಚಾಚಿತ್ತವಸೇನೇವಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ.
೨೭೭. ಕುಟಿಂ ಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಮವತ್ವಾ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಮಿದಂ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಸಞ್ಚರಿತ್ತೇ ಏವ ಆಪಜ್ಜತಿ. ‘‘ಇಮಿನಾ ಪನ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.
೨೮೩. ವಿವೇಕದಸ್ಸಿನಾತಿ ತದಙ್ಗವಿವೇಕಾದಿಪಞ್ಚವಿಧವಿವೇಕದಸ್ಸಿನಾ.
೨೮೪. ಅತ್ತನೋ ದುಟ್ಠುಲ್ಲನ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ.
೨೮೮. ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ, ಅತ್ತನಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಆಪನ್ನಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓಮಸತೀತಿ ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ಅಯಂ ವಿನಯೋ’’ತಿ ವಿವದನ್ತೋ ‘‘ತ್ವಂ ಕಿಂ ಜಾನಾಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಓಮಸತಿ. ತೀಹಿ ಸಮಥೇಹಿ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯಪಟಿಞ್ಞಾತಕರಣತಿಣವತ್ಥಾರಕೇಹಿ. ‘‘ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತೋ ‘ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇನ ಚೇವ ಪಟಿಞ್ಞಾತಕರಣೇನ ಚಾ’ತಿಆದಿನಾ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಯೋಜಿತಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.
೨೯೧. ಠಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅವಸೇಸಾ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಾಟವಜನನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.
ಅನ್ತರಪೇಯ್ಯಾಲಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.
ಸಮಥಭೇದವಣ್ಣನಾ
ಅಧಿಕರಣಪರಿಯಾಯವಾರಾದಿವಣ್ಣನಾ
೨೯೩-೪. ಲೋಭಕಾರಣಾ ವಿವಾದನತೋ ‘‘ಲೋಭೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸು. ಠಾನಾನೀತಿಆದೀನಿ ಕಾರಣವೇವಚನಾನಿ. ಕಾರಣಞ್ಹಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಠಾನಂ, ವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವತ್ಥು, ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಭೂಮೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕೇ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ವಸನ್ತಿ ಭವನ್ತಿ ಚಾತಿ? ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಾದಯೋ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿವದನತೋ ‘‘ನವ ಹೇತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕೋಧನೋ ಹೋತಿ ಉಪನಾಹೀತಿಆದೀನಿ ದ್ವಾದಸ ಮೂಲಾನಿ. ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೇನ ಹಿ ಚತೂಸು ವಿಪತ್ತೀಸು ಏಕೇನ ಅನುವದನತೋ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ವಿಪತ್ತಿಯೋ ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಚುದ್ದಸ ಮೂಲಾನೀತಿ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣೇ ವುತ್ತಾ ದ್ವಾದಸ, ಕಾಯೋ, ವಾಚಾ ಚ.
೨೯೫-೬. ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಠಾನಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಆಪನ್ನಾ ಆಪತ್ತಿ ಠಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ವಚನತೋ ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಕುಸಲಹೇತು, ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಪನ ಅಙ್ಗಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಚತ್ತಾರಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಠಾನಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏವಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಠಿತಪಾಳಿ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ‘ಯಥಾಠಿತಪಾಳಿವಸೇನ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಕಿರಿಯಾ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣಂ ನಾಮಾ’’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನ ಪಟಿಕಾತಬ್ಬಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ಕಮ್ಮಂ. ತಥೇವ ಕರಣಂ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ಚ. ಞತ್ತಿಞತ್ತಿದುತಿಯಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಕಮ್ಮಾನಿ ಞತ್ತಿತೋ ಜಾಯನ್ತಿ, ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮಂ ಅಪಲೋಕನತೋ, ‘‘ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣಂ ಏಕೇನ ಸಮಥೇನ ಸಮ್ಮತಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಸಿಯುನ್ತಿ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಞ್ಚ ಸಿಯಾತಿ ಕಥಂ ಹೋತಿ. ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ದ್ವೇತಿ ತೇ ದ್ವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ನ ಸಮ್ಮತಿ.
೨೯೭. ಸಾಧಾರಣಾತಿ ತಂ ಸಮೇತಬ್ಬಾ.
೨೯೮. ತಬ್ಭಾಗಿಯಾತಿ ತಂಕೋಟ್ಠಾಸಾ.
೨೯೯. ಏಕಾಧಿಕರಣಂ ಸಬ್ಬೇ ಸಮಥಾ ಸಮಗ್ಗಾ ಹುತ್ವಾ ಸಮೇತುಂ ಭಬ್ಬಾತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಸಮಥಾ ಸಮಥಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಮಥಾ ಸಮಥಸ್ಸಾ ಸಿಯಾ ಸಾಧಾರಣಾ ಸಿಯಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ.
೩೦೦. ಸಮಥಾ ಸಮಥಸ್ಸ ತಬ್ಭಾಗಿಯವಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.
೩೦೧. ಇಮೇ ಸಮಥಾ ಸಮಥಾ, ನ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ.
೩೦೨. ‘‘ಸಮಥಾ ವಿನಯೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿನಯೋ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋತಿ ವಿನಯವಾರೋ ಉದ್ಧಟೋ ಸಿಯಾ. ನ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋತಿ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸತಿವಿನಯಾದಯೋ ಸೇಸಸಮಥಾ.
೩೦೩. ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತೇ ತಂ ಪಟಿಜಾನನಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖತಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಪಟಿಜಾನನಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋ ಕುಸಲೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋ ಅಕುಸಲೋತಿ ‘‘ಧಮ್ಮವಿನಯಪುಗ್ಗಲಸಮ್ಮುಖತಾಹಿ ತಿವಙ್ಗಿಕೋ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋ ಏತೇಹಿ ವಿನಾ ನತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಹಿ ಕರಣಕಾಲೇ ಕುಸಲೋ, ಅರಹನ್ತಾನಂ ಕರಣಕಾಲೇ ಅಬ್ಯಾಕತೋ, ಏತೇಸಂ ಅಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ನತ್ಥಿ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋ ಅಕುಸಲೋ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯಸಿಕಾ ಅಧಮ್ಮವಾದೀಹಿ ವೂಪಸಮನಕಾಲೇ ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹಾಪಕೇ ಧಮ್ಮವಾದಿಮ್ಹಿ ಕುಸಲಾ, ಧಮ್ಮವಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಧಮ್ಮವಾದಿಮ್ಹಿ ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹಾಪಕೇ ಜಾತೇ ಅಕುಸಲಾ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅರಹತೋ ವಸೇನೇವ ಅಬ್ಯಾಕತತಾ, ಅನರಹತೋ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಸತಿವಿನಯದಾನೇ ಸತಿವಿನಯೋ ಅಕುಸಲೋ, ಅಮೂಳ್ಹವಿನಯೋ ಅನುಮ್ಮತ್ತಕಸ್ಸ ದಾನೇ, ಪಟಿಞ್ಞಾತಕರಣಂ ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಅಜಾನನತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾಯಕರಣೇ, ತಸ್ಸಪಾಪಿಯಸಿಕಾ ಸುದ್ಧಸ್ಸ ಕರಣೇ, ತಿಣವತ್ಥಾರಕಂ ಮಹಾಕಲಹೇ, ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಕರಣೇ ಚ ಅಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ.
ಯತ್ಥವಾರಪುಚ್ಛಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೦೪. ಲಬ್ಭತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ.
ಸಮಥವಾರವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೦೫. ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇನ ಚಾತಿಆದಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇನ ಚ ಯೇಭುಯ್ಯಸಿಕಾಯ ಚ ಅಧಿಕರಣಂ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಯತ್ಥ ಯೇಭುಯ್ಯಸಿಕಾ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯತ್ಥ ಪಟಿಞ್ಞಾತಕರಣಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಬಹೂ ವಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಆಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಇಮಂ ನಾಮ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೋ ‘‘ಆಮಾ’’ತಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ದ್ವೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಘಸಮ್ಮುಖತಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಪುಗ್ಗಲಸಮ್ಮುಖತಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪುರತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ ಕತಂ ಚೇ, ಸಙ್ಘಸಮ್ಮುಖತಾ. ತತ್ಥೇವ ದೇಸಿತಂ ಚೇ, ಧಮ್ಮವಿನಯಸಮ್ಮುಖತಾಯೋಪಿ ಲದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅವಿವದನ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ ಚೇ, ಪುಗ್ಗಲಸಮ್ಮುಖತಾ. ತಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಿಕೇ ದೇಸಿತಂ ಚೇ, ಧಮ್ಮವಿನಯಸಮ್ಮುಖತಾಯೋಪಿ ಲದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏಕಸ್ಸೇವ ವಾ ಏಕಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಆಪತ್ತಿದೇಸನಕಾಲೇ ‘‘ಪಸ್ಸಸಿ, ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮವಿನಯಪುಗ್ಗಲಸಮ್ಮುಖತಾಸಞ್ಞಿತೋ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋ ಚ ಪಟಿಞ್ಞಾತಕರಣಞ್ಚ ಲದ್ಧಂ ಹೋತಿ.
ಸಂಸಟ್ಠವಾರಾದಿವಣ್ಣನಾ
೩೦೬. ಅಧಿಕರಣಾನಂ ವೂಪಸಮೋವ ಸಮಥೋ ನಾಮ, ಸೋ ಅಧಿಕರಣಂ ವಿನಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಚ ಲಬ್ಭಾ ವಿನಿಭುಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಾನಾಕರಣಂ ಕಾತುಂ.
೩೦೯-೩೧೦. ಸಮಥಾ ಸಮಥೇಹಿ ಸಮ್ಮನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಧಿಕರಣಾ ವಾ ಪನ ಸಮ್ಮನ್ತಿ ವೂಪಸಮ್ಮನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯಸಿಕಾ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇನ ಸಮ್ಮತೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಸತಿವಿನಯಾದೀಹಿ ತೇಸಂ ತಸ್ಸಾ ಅನುಪಕಾರತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಥಾ ಅಧಿಕರಣೇಹಿ ಸಮ್ಮನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಥಾ ಅಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.
೩೧೧. ‘‘ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣೇನ ನ ಸಮ್ಮತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ. ಯೇಭುಯ್ಯಸಿಕಾಯ ಸಮಾನಭಾವತೋ ಚ ಅವಸಾನೇ ‘‘ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋ ನ ಕೇನಚಿ ಸಮ್ಮತೀ’’ತಿ (ಪರಿ. ೩೧೩) ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೋ ಸಯಂ ಸಮಥೇನ ವಾ ಅಧಿಕರಣೇನ ವಾ ಸಮೇತಬ್ಬೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ಸತಿವಿನಯೋ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣೇನ ಸಮ್ಮತಿ. ಅಮೂಳ್ಹವಿನಯತಸ್ಸಪಾಪಿಯಸಿಕತಿಣವತ್ಥಾರಕಾಪಿ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣೇನ ಸಮ್ಮನ್ತಿ.
೩೧೩. ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣೇನ ಸಮ್ಮತೀತಿ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ…ಪೇ… ಪಠಮಂ ಸಲಾಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣೇನ ಸಮ್ಮತಿ. ಅನುವಾದಾಧಿಕರಣಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಾಪಿ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣೇನ ಸಮ್ಮನ್ತಿ. ‘‘‘ಅಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಕಮ್ಮ’ನ್ತಿ ಏವಂ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣಮ್ಪಿ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣೇನ ಸಮ್ಮತೀತಿ ಏವಂ ಪಾಠೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಪನ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘‘ಸಮಥಾ ಅಧಿಕರಣೇಹಿ ಸಮ್ಮನ್ತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಮಥಾ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣೇನ ಸಮ್ಮನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಸಮಥಾ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣೇನ ಸಮ್ಮನ್ತೀ’ತಿ ಪಾಠೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.
೩೧೪. ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಕತಮಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ‘‘ನಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ತೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಧಿಕರಣಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ.
೩೧೮-೯. ‘‘ಕತಮಾಧಿಕರಣಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ. ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಭಜತೀತಿ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನವಿವಾದಂ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಭಜತಿ. ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ದ್ವೇ ಸಮಥೇ ಭಜತೀತಿ ‘‘ಇಮಂ ವೂಪಸಮೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ತುಮ್ಹೇ’’ತಿ ವದನ್ತಂ ವಿಯ ಭಜತಿ ‘‘ಮಯಂ ತಂ ವೂಪಸಮೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವದನ್ತೇಹಿ ವಿಯ ದ್ವೀಹಿ ಸಮಥೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ.
ಸಮಥಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಖನ್ಧಕಪುಚ್ಛಾವಾರವಣ್ಣನಾ
ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಣ್ಣನಾ
೩೨೦. ನಿದಾನಂ ನಾಮ ಕಾಲಞ್ಚ ನಗರಞ್ಚ ದೇಸೋ ಚ ಭಗವಾ ಚ. ವತ್ಥುಪುಗ್ಗಲಾದಿ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಯಾನಿ ತತ್ಥ ಉಪಸಮ್ಪದಕ್ಖನ್ಧಕೇ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಉತ್ತಮಾನಿ ಪದಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಾ ಸಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಾ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿ, ಸಾ ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಚಮ್ಮಸಂಯುತ್ತೇತಿ ಚಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕೇ.
ಏಕುತ್ತರಿಕನಯವಣ್ಣನಾ
ಏಕಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೨೧. ಏಕುತ್ತರಿಕನಯೇ ಆಪತ್ತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ನಾಮ ಕಿಂ ಪರಮತ್ಥಸಭಾವಾ, ಉದಾಹು ನ ವತ್ತಬ್ಬಸಭಾವಾತಿ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಸಭಾವಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಪರಿವಾರೇ ‘‘ವತ್ಥು ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಗೋತ್ತಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ನಾಮಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಆಪತ್ತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏತೇಸಂ ಪದಾನಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋತಿ ವತ್ಥು ಚ ಗೋತ್ತಞ್ಚ. ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ನಾಮಞ್ಚೇವ ಆಪತ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ. ನಾಮಞ್ಚ ಗೋತ್ತಞ್ಚ ‘‘ನಾಮಗೋತ್ತಂ ನ ಜೀರತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೭೬) ವಚನತೋ ಸಮ್ಮುತಿಮತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲತ್ತಿಕವಿನಿಮುತ್ತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಧಮ್ಮಭೂತಾ ಏಕಚ್ಚಾ ಸಮ್ಮುತಿ ಏವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ಸಮಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ ‘‘ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಂ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ. ೨೨೨), ತಂ ‘‘ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ, ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಂ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ. ೨೨೦) ಏತ್ಥ ವಿಯ ಪರಿಯಾಯತೋ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ವಿವಾದೋ ನಾಮ ಏಕಚ್ಚೋ ಸಮ್ಮುತಿವಿಸೇಸೋ. ಯೋ ಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ, ಸೋ ‘‘ತಂ ಚಿತ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಸಿಯಾ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವೋಹಾರಲದ್ಧೋ, ತಥಾ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಮ್ಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನೋ ಹಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತೋ ವಾ’’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ). ಅಞ್ಞಥಾ ಸಮಥೇಹಿ ಅಧಿಕರಣೀಯತಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ. ನ ಹಿ ಸಮಥಾ ಕುಸಲಾದಿಂ ಅಕುಸಲಾದಿಂ ವಾ ಅಧಿಕಿಚ್ಚಪವತ್ತನ್ತಿ, ಸಮಥವಸೇನ ವಾ ಕುಸಲಾದಿ ಸಮ್ಮತಿ. ನ ಚ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿವಾದಸ್ಸ, ಅನುವಾದಸ್ಸ ವಾ ಕುಸಲಾದಿಸಮಥೇಹಿ ವೂಪಸಮೇತಬ್ಬತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಕರಣಮತ್ತಮೇವ ನ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಧಿಕರಣಾನಂ, ಸಮಥಾನಞ್ಚ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾಯ ಲಬ್ಭತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ, ತೇನೇವ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇ ವಿಯ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣೇ ತಿಕಂ ನ ಪೂರಿತಂ. ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ಸಞ್ಚೇತನಾ ಏಕನ್ತತೋ ಅಕುಸಲಾವ ಹೋತಿ. ಇತರಸ್ಸ ಸಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ವಾ ಅಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ವಾ ತದಾಭಾವಮತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಚೋದಯಮಾನೋ ತಂ ಚೀವರಂ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೇಯ್ಯ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೫೩೮) ನ ಕುಸಲಸದ್ದೋ ಸುಖವಿಪಾಕೋ, ‘‘ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪರಿ. ೪೯೮) ನ ಅಕುಸಲಾ ವಾ ಹೋತಿ. ಇತರಸ್ಸ ಸಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ವಾ ಅಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ವಾ ತದಾಭಾವಮತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಚೋದಯಮಾನೋ ತಂ ಚೀವರಂ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೇಯ್ಯ, ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಅಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ತದಕುಸಲತೋ ಸತ್ತ ವಿನೀತವತ್ಥೂನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ, ತತೋ ಚೀವರನ್ತಿ ಸಮ್ಭವತೋ ಅಚೀವರಕಾ, ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿಕಾ ಚ. ಅನನ್ತರಿಕಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ನಿಯತಾ ಚ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಮ್ಮುತಿನಿದ್ದೇಸೇ ಗರುಕಲಹುಕನಿದ್ದೇಸೋಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಅನನ್ತರಾಯಿಕಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಾ, ಅನವಜ್ಜಾಪಣ್ಣತ್ತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಾ. ಕುಟಿಕಾರಮಹಲ್ಲಕಾಪತ್ತಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ ಲೋಕವಜ್ಜಸಾವಜ್ಜಪಣ್ಣತ್ತಿತೋ. ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೋ ಓಮಸವಾದಾದಿತೋ ಗರುಕಾದಿ ನ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ, ತತೋ ವಾ ಅಯಂ ಲಹುಕಾದೀತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತಂ, ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಅಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ನಾಮಞ್ಚೇವ ಆಪತ್ತಿಚಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಚೇ ಆಪತ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಧಮ್ಮೋ ಸಿಯಾ, ವತ್ಥು ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಧಮ್ಮೋ ಸಿಯಾ ಗೋತ್ತೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಪದಂ ಅಜ್ಝಾಚಾರಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ಥುಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ. ಅಜ್ಝಾಚಾರವಸೇನೇವ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಅಸಾಧಾರಣನಾಮತ್ತಾ ‘‘ಗೋತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.
‘‘ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಕಿಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನ್ತಿ? ಲೋಭೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ, ದೋಸೋ, ಮೋಹೋ, ಅಲೋಭೋ, ಅದೋಸೋ, ಅಮೋಹೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ’’ತಿ ‘‘ಕತಿ ಹೇತೂತಿ? ಛ ಹೇತೂ ತಯೋ ಅಕುಸಲಹೇತೂ, ತಯೋ ಅಬ್ಯಾಕತಹೇತೂ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನೇವ ‘‘ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಂ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ ಪನ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತವಸೇನ ತಥಾ ಏವ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಸಭಾವತೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನೇವ ಅಕುಸಲಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ, ರೂಪಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ‘‘ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ. ೨೨೨) ವುತ್ತತ್ತಾ ಕುಸಲಮೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಕುಸಲೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವಾವಟಂ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಾಬ್ಯಾಕತೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಏಕೇ, ತಂ ಅಯುತ್ತಂ ‘‘ಛ ಹೇತುಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ, ತಥಾಪಿ ವಿಪಾಕಹೇತುಯೇವ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಕಿರಿಯಾಹೇತು, ತೇ ಹಿ ಕುಸಲಸಭಾವಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಂ, ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಞ್ಚಾಪತ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅಕುಸಲಾಪತ್ತಿತೋ ವಿನೀತವತ್ಥೂನಿ. ಇತರಸ್ಸಾಪಿ ಆದಿತೋ ಛಾದನಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅನ್ತರಾಯಿಕನಿಯತಸಾವಜ್ಜಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋಪಿ ಚಸ್ಸಾ ವೇವಚನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಾಯ, ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪನ್ನಾಯ ಚ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಿಯಾ ಸಾರಮ್ಮಣಂ ಸಿಯಾ ಅನಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ವಿಯ ಏಕನ್ತಾಕುಸಲಂ ಅನೇಕನ್ತಾಕುಸಲಞ್ಚ ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಏಕನ್ತಾಬ್ಯಾಕತಂ ಭೂತಾರೋಚನಂ ಅನೇಕನ್ತಾಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ಸೇಸಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ ಏಕತೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ‘‘ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಂ ಸಿಯಾಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ ಪನ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ‘‘ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಂ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಕುಸಲ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪಥವಿಖಣನಾದಿಕೇ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣೇ ಅಪಕತಞ್ಞುನೋ ಸನ್ಧಾಯ ಅಪ್ಪಹರಿತಕರಣಾದಿಕಾಲೇ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಅಙ್ಗಂ ಹೋತಿ, ಖಣನಾದಿಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಂ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ವುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಯಿದಂ ಅಙ್ಗಪ್ಪಹೋನಕಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ಯಂ ತಾವ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ತಂ ಏಕನ್ತತೋ ಅಕುಸಲಮೇವ, ತತ್ಥ ‘‘ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವಿಕಪ್ಪೋ ನತ್ಥಿ. ಯಂ ಪನ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ, ತಂ ಯಸ್ಮಾ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ‘‘ಇಮಂ ಆಪತ್ತಿಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಾಮೀ’’ತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸೇವ ಅಕುಸಲಂ ಹೋತಿ, ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಸಹಸೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಆಪಜ್ಜತೋ ರೂಪವಿಪಾಕಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಹೋತಿ ಅನುಟ್ಠಾನತೋ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಸ್ಸ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾಸಞ್ಚಿಚ್ಚವಸೇನ ಇಮಂ ವಿಕಪ್ಪಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಂ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ.
ಸಚೇ ಪನ ಕೋಚಿ ವಿನಯೇ ಅಪಕತಞ್ಞೂ ‘‘ಯಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸೇವಂವಾದಿನೋ ಅಚಿತ್ತಕಾನಂ ಏಳಕಲೋಮಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಮ್ಪಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಕಾಲೇ ತಾಸಂ ಆಪತ್ತೀನಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನ ವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕಿಂಕಾರಣಂ? ನ ಚ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅಙ್ಗಂ. ಅತ್ತಭಾವೋ ಸಭಾವೋ ಪಕತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕತರಂ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ತದಾ ಅಙ್ಗಸಭಾವೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಪನ ಚಲಿತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ, ಪವತ್ತಾಯ ವಾಚಾಯ ಚಾತಿ ಏತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚಲಿತಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಕಾಯವಾಚಾನಂ ಅಞ್ಞತರಮೇವ ಅಙ್ಗಸಭಾವೋ, ತಞ್ಚ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಕಾಯೋ, ವಾಚಾ ಚ ತದಾ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಕುಸಲಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಕಾಯವಾಚಾಯೋ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೋ, ತಾ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ವಿಯ. ತದಾ ಹಿ ಕಾಯವಾಚಾಯೋ ಆಪತ್ತಿಕರಾದಿಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಪತ್ತಿಕರಾ ಧಮ್ಮಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ. ಕತಿ ಮೂಲಾನೀತಿ ಛ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಮೂಲಾನೀ’’ತಿಆದಿ. ಯದಾ ಪನ ಕಾಯವಾಚಾಯೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅಙ್ಗಮೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಣ್ಣನಾ) ವಚನಂ ವಿಯ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗಾನಂ ಅಪರಪಯೋಗಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಆಪತ್ತಿಕರಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ನ ವಿಜಹನ್ತಿ. ಯಥಾ ತಬ್ಭಾವೇಪಿ ‘‘ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಕತಿ ವತ್ಥೂನೀತಿ? ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ವತ್ಥೂನಿ. ಕತಿ ಭೂಮಿಯೋತಿ? ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಭೂಮಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ತಬ್ಭಾವೇಪಿ ಆಪತ್ತಿಕರಾ ‘‘ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏತ್ತಾವತಾ ಆಪತ್ತಿ ನಾಮ ಚತ್ತಾರೋ ಅಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕಮಕಾಲೇ ಭೂತಾರೋಚನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಅವಿಸೇಸತೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಏಕನ್ತಾಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಾ, ಅನೇಕನ್ತಾಕುಸಲಾ ಪನ ಗಿರಗ್ಗಸಮಜ್ಜಚಿತ್ತಾಗಾರಸಙ್ಘಾನಿಇತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಗನ್ಧವಣ್ಣಕವಾಸಿತಪಿಞ್ಞಾಕಪ್ಪಭೇದಾ, ಭಿಕ್ಖುನಿಆದೀನಂ ಉಮ್ಮದ್ದನಪರಿಮದ್ದನಪ್ಪಭೇದಾ ಚಾತಿ ದಸಪ್ಪಭೇದಾ ಸಕನಾಮೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವತ್ಥುಜಾನನಸಚಿತ್ತಕಕಾಲೇ ಏವ ಅಕುಸಲಾ, ತದಭಾವತೋ ಅಚಿತ್ತಕಕಾಲೇ ವಿನಾ ಅನಾಪತ್ತಾಧಿಕರಣೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾದಿಸೀಸೇನ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಂ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಕೇವಲಂ ರೂಪಅಬ್ಯಾಕತಮೇವ.
ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಅಪ್ಪಕಾಸೇ ಠಾನೇ ಕಟಿಸುತ್ತಕಸಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಘಾಣಿಂ, ಮತ್ತಿಕಾಸಞ್ಞಾಯ ಗನ್ಧವಣ್ಣಕಾದಿಂ ವಾ ಧಾರೇನ್ತಿಯಾಪಿ ಆಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಚಿತ್ತಕಾಯೇವಾ’’ತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ತೇ ‘‘ಸಙ್ಘಾಣಿಯಾ ಅಸಙ್ಘಾಣಿಸಞ್ಞಾಯ ಧಾರೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಠಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ. ಸುರಾಪಾನಾಪತ್ತಿ ಪನ ಅಚಿತ್ತಕಾಪಿ ಏಕನ್ತಾಕುಸಲಾವ. ತೇನೇವ ‘‘ಮಜ್ಜೇ ಅಮಜ್ಜಸಞ್ಞೀ ಪಿವತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೩೨೮) ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಆಬಾಧಪಚ್ಚಯಾಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿನಾ ಅಕುಸಲೇನ ಸುರಾಪಾನಂ ಪಾತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅನೇಕನ್ತಾಕುಸಲೇಸು ವಿಯ ಲೋಕವಜ್ಜೇಸು ಇಧ ‘‘ಸುರಾಪಾನೇಸು ಅನಾಪತ್ತಿ ಆಬಾಧಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಸೂಪಸಂಪಾಕಾದಿ ಪನ ಅಮಜ್ಜಮೇವ. ತತ್ಥ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿನೋದನತ್ಥಂ ‘‘ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಉದಕದನ್ತಪೋಣೇ ವಿಯ. ಭೂತಾರೋಚನಾಪತ್ತಿ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಮೇವ, ಅಚಿತ್ತಕಕಾಲೇ ಸಹಸೇಯ್ಯಾದಿ ರೂಪವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಮೇವ, ತತ್ಥ ಸುಪಿನನ್ತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಂ ಅನಙ್ಗತ್ತಾ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಹೋತಿ. ಕುಸಲೇ ಕಥಾವ ನತ್ಥಿ ಅನಾಪತ್ತಿ ಸಭಾವತ್ತಾ ಕುಸಲಸ್ಸ. ತಥಾ ಕಿರಿಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅಕುಸಲಂ ವಾ ಸುದ್ಧರೂಪಂ ವಾ ಸವಿಪಾಕಂ ವಾತಿ ತಿಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ.
ತತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ಸುರಾಪಾನಂ ಏಕಚ್ಚಞ್ಚ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ, ಏಕನ್ತಾಕುಸಲಞ್ಚ ಸಚಿತ್ತಕಮೇವ, ಭೂತಾರೋಚನಂ ಅಚಿತ್ತಕಮೇವ, ಸೇಸಂ ಸಹ ಸುರಾಪಾನೇನ ಅನೇಕನ್ತಾಕುಸಲಂ ಲೋಕವಜ್ಜಞ್ಚ ಅನೇಕನ್ತಾಬ್ಯಾಕತಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಞ್ಚ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಚಿತ್ತಕಾಚಿತ್ತಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ತಿಪ್ಪಭೇದಂ ಹೋತಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಚಿತ್ತಕಮೇವ, ತಂ ಮೇಥುನಾದಿವತ್ಥುಜಾನನಚಿತ್ತೇನೇವ ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಸಬ್ಬಂ ಸೇಖಿಯಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಜಾನನಚಿತ್ತೇನೇವ ಸಚಿತ್ತಕಂ ‘‘ಅನಾದರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ವಚನತೋತಿ ಸಚಿತ್ತಕಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ. ಏಕನ್ತಾಚಿತ್ತಕಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಜಾನನಚಿತ್ತಾಭಾವೇನ, ನ ವತ್ಥುಜಾನನಚಿತ್ತಾಭಾವೇನ. ತದಭಾವತೋ ಏಕನ್ತಾಕುಸಲಂ ಸುರಾಪಾನಂ, ಏಕನ್ತಾಬ್ಯಾಕತಂ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಂ, ವತ್ಥುಜಾನನಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿಜಾನನಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಉಭಿನ್ನಂ ಅಭಾವೇನ ಅಚಿತ್ತಕಭಾವೇನ ಅಚಿತ್ತಕಂ ಹೋತಿ. ಸುರಾಪಾನಂ ಪನ ಸಚಿತ್ತಕಂ ಹೋತಿ ವತ್ಥುಜಾನನಚಿತ್ತೇನೇವ. ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇತರೇಸಂ ಉಭಿನ್ನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಭಾವೇನ ಸೇಸಂ ಚಿತ್ತಕಾಚಿತ್ತಕಂ. ವಿಸೇಸತೋ ಚ ವತ್ಥುಜಾನನಚಿತ್ತಾಭಾವೇನ, ಅಪಕತಞ್ಞುನೋ ಪಣ್ಣತ್ತಿಜಾನನಚಿತ್ತಾಭಾವೇನ ವಾ ಅಚಿತ್ತಕಭಾವೇನ ಅಚಿತ್ತಕಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಏಕನ್ತಾಚಿತ್ತಕಞ್ಚ ಸಚಿತ್ತಕಞ್ಚ ‘‘ಅಚಿತ್ತಕ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ತಾವ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.
ಮೂಲವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಅನ್ತರಾಪತ್ತೀತಿ ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಮೂಲಾಯಪಟಿಕಸ್ಸನಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತೇನ ಆಪನ್ನಾಪತ್ತಿ. ಅಯಂ ಅಗ್ಘವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಅನ್ತರಾಪತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಾಸು ಸಬ್ಬಚಿರಪಟಿಚ್ಛನ್ನವಸೇನ ಅಗ್ಘಸಮೋಧಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಸನ್ತೇನ ಆಪನ್ನಾಪತ್ತಿ. ‘‘ಪುನಪಿ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಉಸ್ಸಾಹೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ. ‘‘ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಏವಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾ’’ತಿ ಇದಞ್ಚ ಭೂತವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಏವಂ ದೇಸಿತೇ ಪನ ಯಾ ಕಾಚಿ ಆಪತ್ತಿ ನ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಅಪರೇ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಧಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಪಟಿಸ್ಸವಸ್ಸ ಅಸಚ್ಚಾಪನೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಧಮ್ಮಿಕಪಟಿಸ್ಸವೇ ದುಕ್ಕಟಂ ನ ಹೋತಿ. ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ‘ತುಮ್ಹೇ ವಿಬ್ಭಮಥಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘ಸಾಧೂ’ತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ಸಚೇ ನ ವಿಬ್ಭಮತಿ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಆವಿಕರೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ಕಾಲೇನ ವಕ್ಖಾಮಿ, ನೋ ಅಕಾಲೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಚದಸಸು ಧಮ್ಮೇಸು. ಭಬ್ಬಾಪತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬಾ.
ದುಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೨೨. ನಿದಹನೇ ಆತಪೇ. ‘‘ಏಕರತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ತಿಚೀವರೇನ ವಿಪ್ಪವಸೇಯ್ಯ (ಪಾರಾ. ೪೭೨). ಛಾರತ್ತಪರಮಂ ತೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ. ೬೫೩) ವುತ್ತಾಪತ್ತಿಕೋ ಗಣಪೂರಕೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಕೋಪೇತಿ ನಾನಾಸಂವಾಸಕತ್ತಾ. ಕಮ್ಮೇನ ವಾ ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹೇನ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಉದ್ದೇಸೋ ಚೇವ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಏಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋತಿ ವಾ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ, ತೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕತೇ ಸಙ್ಘಭೇದೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಬ್ಬಭಾಗಾತಿ ಸಙ್ಘಭೇದತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ. ‘‘ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಭೇದೋ ಹೋತಿ, ನ ಇತರೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿನಯೇ ಸಿದ್ಧಾ ವಿನಯಸಿದ್ಧಾ, ರೋಮಜನಪದೇ ಜಾತಂ ರೋಮಕಂ, ಅನುಞ್ಞಾತಲೋಣತ್ತಾ ದುಕೇಸು ವುತ್ತಾತಿ.
ತಿಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೨೩. ವೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ನ ಸಮುದಾಚರಿತಬ್ಬಂ. ವಚೀಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕಾಯಕಿರಿಯಂ ಕತ್ವಾತಿ ಕಾಯೇನ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಘಾತೇತಿ ವಿನಾಸೇತಿ. ಓಮದ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ. ವದತೋತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ. ‘‘ಬಾಲಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋ ದಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ದುಕೇ ಆಗತಂ, ಇಧ ಪನ ‘‘ನ ದಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಆಪತ್ತಿಬಾಹುಲ್ಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಾದಾತಬ್ಬಂ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಾ ವಿಹಾರಾ ಪರಂ ಮಾ ನಿಕ್ಖಮಾಹಿ, ವಿನಯಧರಾನಂ ವಾ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗಚ್ಛ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ದಾತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತಸ್ಸ ವಚನಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಿಕಭೋಜನಂ ನಾಮ ಸಚೇ ತಯೋ ಹುತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಗಣಭೋಜನೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಿಕಂ. ‘‘ಪಸುತ್ತೋ’’ತಿ ಬಾಹುಲ್ಲತೋ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಇದಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ತಾವಕಾಲಿಕಂ ಭನ್ತೇ ದೇಥಾತಿ ವುತ್ತೇ ‘ನವಕಮ್ಮಾದಿಅತ್ಥಂ ವಿನಾ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಂ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಪಾಟಿಪದದಿವಸೇ ನಿವಾಸೇನ್ತೋ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚುದ್ಧರಣಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ವಿಕಪ್ಪೇತು’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಅವಿಕಪ್ಪನಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಆಪಜ್ಜತಿ, ವಿಕಪ್ಪನಾ ಪನ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ನಯೋ ಅವಿಕಪ್ಪನಂ ಸನ್ಧಾಯ, ಪುರಿಮೋ ವಿಕಪ್ಪಿತಪರಿಭೋಗಪಚ್ಚಯಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ. ವತ್ಥಪಟಿಚ್ಛಾದಿ ಸಬ್ಬಕಪ್ಪಿಯತಾಯಾತಿ ವತ್ಥಪಟಿಚ್ಛಾದಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇಚಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ವತ್ಥಪಟಿಚ್ಛಾದಿ ಸಬ್ಬಕಪ್ಪಿಯತಾ ತಾಯ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖನ್ತಿ. ‘‘ವತ್ಥಮೇವ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿ ವತ್ಥಪಟಿಚ್ಛಾದೀ’’ತಿ ವಿಗ್ಗಹತ್ತಾ ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಭವಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ, ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.
ಚತುಕ್ಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೨೪. ಚತೂಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಞ್ಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ತತ್ಥ ಕಾಯಾದಯೋತಿ ಆಪನ್ನಂ, ತತೋ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಆಪತ್ತಿಕರಾ ಧಮ್ಮಾ ಸತ್ತಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಛ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ವಚನವಿರೋಧೋ, ತಾನಿ ಏವ ಆಪತ್ತಿಕರಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ. ಅಥ ತತ್ಥಾಪಿ ಕಾಯಾದಯೋ ಏಕತೋ ವಾ ನಾನಾತೋ ವಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಚತೂಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ‘‘ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಏವಂ ಏತಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ವಿರೋಧಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ ಅವಿರೋಧಿತಾನಿ? ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಾವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಭೇದಭಿನ್ನತ್ತಾ. ಕಾಯಾದೀನಂ ಯಾ ಕಿರಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ, ನಂ ಏಕಚ್ಚಂ ಕಾಯೇನ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೇನ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏಕಚ್ಚಂ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಾಯ ವಾಚಾಯ, ಏಕಚ್ಚಂ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಾಹಿ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಯಾ ಪನ ಅಕಿರಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ, ತಂ ಏಕಚ್ಚಂ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅವಸಿಟ್ಠಾಹಿ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಾಹಿ ಕಾಯವಾಚಾಹಿಯೇವ, ನ ವಿನಾ ‘‘ನೋ ಚೇ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜತಿ, ಕಮ್ಮವಾಚಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಆಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೧೪) ವಚನತೋ, ಅವಿಸೇಸೇನ ವಾ ಏಕಚ್ಚಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಕಾಯೇನ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏಕಚ್ಚಂ ವಾಚಾಯ, ಏಕಚ್ಚಂ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ, ತಂ ಏಕಚ್ಚಂ ಕೇವಲಾಹಿ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏಕಚ್ಚಂ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಏವಂ ಅವಿರೋಧಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.
ತತ್ರಾಯಂ ಸಮಾಸತೋ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ – ಕಾಯೇನ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಕಾಯೇನ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಅಕತ್ವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಅಕತಮ್ಪಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ‘‘ಕತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ದುಕ್ಕಟಂ ಮಯಾ, ಯಂ ಮಯಾ ಪುಞ್ಞಂ ನ ಕತ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು, ಸಾಸನೇ ಚ ‘‘ಇದಂ ತೇ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ದುಕ್ಕಟಂ, ಯಂ ತ್ವಂ ಭಗವನ್ತಂ ನ ಪುಚ್ಛೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೪೩) ಏವಮಾದೀಸು, ಏವಮಿಧ ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇನ ಕಾಯೇನ ಅಕರಣಮ್ಪಿ ‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಮೇವ ನಯೋ ‘‘ವಾಚಾಯ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು. ಪುರತೀತಿ ಪುರಿಸೋ, ಪುರ ಅಗ್ಗಗಮನೇ. ಪುರತೀತಿ ಪುರತೋ ಗಚ್ಛತಿ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮೇಸು ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಹೋತಿ. ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನವಸೇನಾತಿ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಯೇಸು ಹಿ ಪಠಮಂ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘‘ಪುರಿಮ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ಜಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತಂ ತಿಂಸ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಸಾಧಾರಣಾಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಾ ನೋ ಅನ್ತೋಗಧಾಯೇವ ಜಾತಾ ಪಾರಾಜಿಕಾಪನ್ನಾನಂ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಾಯ ಅಭಬ್ಬತ್ತಾ. ‘‘ಅಸಾಧಾರಣವಚನೇನ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಉದ್ಧಟಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಸತಞ್ಚೇವ ತಿಂಸಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೀತಿ ಪಾಠೋ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ. ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಚ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಚ ಚತೂಸು ಪಾರಾಜಿಕೇಸೂತಿ ಸಾಧಾರಣೇಸು ಏವ. ಅತ್ಥಿ ವತ್ಥುನಾನತ್ತತಾ ನೋ ಆಪತ್ತಿನಾನತ್ತತಾತಿ ಪಠಮಪಞ್ಹೋ ಇಧ ದುತಿಯೋ ನಾಮ. ಅತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಿಸಭಾಗತಾ ನೋ ವತ್ಥುಸಭಾಗತಾತಿ ಏತೇನ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ. ಮನ್ತಾಭಾಸಾತಿ ಮತಿಯಾ ಭಾಸಾ. ‘‘ಅಭಿವಾದನಾರಹಾತಿ ಯಥಾನಿಸಿನ್ನಾವ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವನ್ದನ್ತಿ. ನವಮಭಿಕ್ಖುನಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನುಟ್ಠಿತಬ್ಬತೋ ಆಸನಾ ನ ಪಚ್ಚುಟ್ಠೇನ್ತಿ. ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ, ಇತರಸ್ಸ ವಾ ವಿಪ್ಪಕತಭೋಜನಸ್ಸ, ಸಮೀಪಗತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ವುಡ್ಢತರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪ್ಪಕತಭೋಜನೇನಾಪಿ ಹಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಆಸನಂ ದಾತಬ್ಬಂ. ಇಧ ನ ಕಪ್ಪನ್ತೀತಿ ವದನ್ತೋಪೀತಿ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಜನಪದೇಸು ಠತ್ವಾ ‘‘ಇಧ ನ ಕಪ್ಪನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ವಿನಯಾತಿಸಾರದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕಪ್ಪಿಯಞ್ಹಿ ‘‘ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ ನಾಮ. ತಥಾ ಇಧ ಕಪ್ಪನ್ತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಠತ್ವಾ ‘‘ಇಧ ಕಪ್ಪನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ವಿನಯಾಗತಭಿಕ್ಖು ವಿನಯೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಪಞ್ಚಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೨೫. ನ ಉಪೇತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ. ‘‘ನಿಮನ್ತಿತೋ ಸಭತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ಸನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೨೯೯) ವಚನತೋ ನಿಮನ್ತನಾಭಾವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಸ್ಸ ಅನಾಮನ್ತಚಾರೋ ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಗಿಲಾನಸಮಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಭೋಜನಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಭೋಜನಂ ನಾಮ. ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಭತ್ತಪಚ್ಚಾಸಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ದಮ್ಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅವಿಕಪ್ಪನಾ. ಪರಮ್ಮುಖೇ ಅಗುಣವಚನಂ ಅಯಸೋ. ಸಮ್ಮುಖಾ ಗರಹಾ. ಸೀಲದಿಟ್ಠಿಬ್ಯಸನಾನಂ ವಿನಯಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಇತರೇ ಪಞ್ಚಕಂ ಪೂರೇತುಂ ವುತ್ತಾ. ‘‘ವಿನಯಧರಪಞ್ಚಮೇನ ಗಣೇನಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೫೯) ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಞ್ಚಕಂ ಜಾತಂ. ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಏಕೋ ಥೇರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯೋನಕವಿಸಯತೋತಿ ಚೀನಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಅಟ್ಠ ಕಪ್ಪೇ ಅನುಸ್ಸರೀತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನನ್ತರೇ ಠಾನೇ ಠತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಞತ್ತಿಯಾ ಕಮ್ಮಪ್ಪತ್ತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಞತ್ತಿಟ್ಠಪಿತಕಾಲೇ ಕಮ್ಮಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಪುನ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಕಮ್ಮಸಿದ್ಧಿ. ಞತ್ತಿಖೇತ್ತನ್ತಿ ಞತ್ತಿಯಾವ ಕಾತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ತಸ್ಸಾ ಖೇತ್ತಂ, ಞತ್ತಿದುತಿಯಾದಿಕಮ್ಮೇ ಪಠಮಟ್ಠಪನಂ ತಸ್ಸಾ ಓಕಾಸೋ ನಾಮ. ಆರಞ್ಞಕೇ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚಾನಿಸಂಸನ್ತಿ ಏವಂ ಇದಮತ್ಥಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಛಕ್ಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೨೬. ‘‘ಛಬ್ಬಸ್ಸಪರಮತಾ ಧಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ಪಾಠತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಚುದ್ದಸಪರಮಾನಿ ನವ ಛಕ್ಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಪಠಮಂ ಏಕಂ ಛಕ್ಕಂ, ಸೇಸೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಏಕೇಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕೇಕನ್ತಿ ಏವಂ ತೀಣಿ ಛಕ್ಕಾನಿ ಅನ್ತರಪೇಯ್ಯಾಲೇ ವುತ್ತಾನಿ. ಕಥಂ? ‘‘ಚತುತ್ಥೇನ ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ಛ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಞ್ಚಮೇನ, ಛಟ್ಠೇನ ಚ ತೀಣಿ ಛಕ್ಕಾನಿ. ಲೋಭಾದಯೋ ಛ ವಿವಾದಮೂಲಾನಿ, ತಥಾ ಅನುವಾದಸ್ಸ. ದೀಘಸೋ ಛ ವಿದತ್ಥಿಯೋ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾಯ. ತಿರಿಯಂ ಛ ವಿದತ್ಥಿಯೋ ಸುಗತಚೀವರಸ್ಸ. ವಿಪ್ಪಕತಚೀವರಂ ಆದಾಯ ಪಕ್ಕಮನೇ ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿಕೋ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನನಾಸನ ಸವನ ಸೀಮಾತಿಕ್ಕನ್ತಿಕಸಹುಬ್ಭಾರಾತಿ ಛ, ಸಮಾದಾಯ ವಾರೇಪಿ ಛಾತಿ ಛಕ್ಕದ್ವಯಂ. ಸತ್ತಕೇ ಪಕ್ಕಮನನ್ತಿಕೇನ ಸಹ ಸತ್ತ.
ಸತ್ತಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೨೭. ಛಕ್ಕೇ ವುತ್ತಾನಿಯೇವ ಸತ್ತಕವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಛಕ್ಕೇ ವುತ್ತಚುದ್ದಸಪರಮಾನಿ ಸತ್ತಕವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ಸತ್ತಮೇ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ‘‘ಛಾರತ್ತಪರಮಂ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ತೇನ ಚೀವರೇನ ವಿಪ್ಪವಸಿತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಚೇ ಉತ್ತರಿ ವಿಪ್ಪವಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಹೋತಿ. ಚಮ್ಪೇಯ್ಯಕ್ಖನ್ಧಕೇ ಸುಗತಚೀವರಭಾಣವಾರಸ್ಸ ಪರತೋ ‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ನ ಹೋತಿ ಆಪತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತಮೇನಂ ಚೋದೇತಿ ಸಙ್ಘೋ ವಾ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ವಾ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಸತ್ತಕಾತಿ.
ಅಟ್ಠಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೨೮. ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪೋಸಥಾದಿಕರಣಂ ಆನಿಸಂಸೋ, ಅಕರಣಂ ಆದೀನವೋ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇ ಅಟ್ಠಾನಿಸಂಸೇ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಯಸೋ ಅಕ್ಕೋಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುಬ್ಬೇವಸ್ಸ ಹೋತಿ ‘‘ಮುಸಾ ಭಣಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ, ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ ‘‘ಮುಸಾ ಭಣಾಮೀ’’ತಿ, ಭಣಿತಸ್ಸ ಹೋತಿ ‘‘ಮುಸಾ ಮಯಾ ಭಣಿತ’’ನ್ತಿ, ವಿನಿಧಾಯ ದಿಟ್ಠಿಂ ಖನ್ತಿಂ ರುಚಿಂ ಭಾವಂ ಸಞ್ಞನ್ತಿ ಏವಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಕತಂ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಕತನ್ತಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಅನತಿರಿತ್ತಾ. ಸಪ್ಪಿಆದಿ ಅಟ್ಠಮೇ ಅರುಣುಗ್ಗಮನೇ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಂ ಹೋತಿ. ಅಟ್ಠವಾಚಿಕಾ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಉಭತೋಞತ್ತಿಚತುತ್ಥತ್ತಾ. ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕದಾನಾದೀನಿ ಅಟ್ಠ ವರಾನಿ.
ನವಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೨೯. ನವಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಮನುಸ್ಸಮಂಸವಜ್ಜೇಹಿ ನವ ಮಂಸೇಹಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಸುನ್ದರಂ ನ ಸುನ್ದರನ್ತಿ ಸಙ್ಘಾಟಿಆದೀನಿ ನವ ಚೀವರಾನಿ. ತಾನೇವ ಅಧಿಟ್ಠಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾನಿ, ಅಧಿಟ್ಠಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಪಚ್ಚುದ್ಧರಿತ್ವಾ ನ ವಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನವ ವಿದತ್ಥಿಯೋ ಸುಗತಚೀವರಸ್ಸ. ‘‘ವಗ್ಗಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘಂ ವಗ್ಗಸಞ್ಞೀ ಓವದತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ದ್ವೇ ನವಕಾನಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ.
ದಸಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೩೦. ‘‘ಓರಮತ್ತಕಞ್ಚ ಅಧಿಕರಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಗತಿಗತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಚೂಳವ. ೨೦೪) ದಸ ಅಧಮ್ಮಿಕಾ ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹಾ. ವಿಪರೀತಾ ಧಮ್ಮಿಕಾ. ಸಮಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ ವುತ್ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಸಂಕಚ್ಚಿಕಂ ವಾ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ಏತೇಸಂ. ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾದಯೋ ದಸ ಇತ್ಥಿಯೋ. ಧನಕ್ಕೀತಾದಯೋ ದಸ ಭರಿಯಾ. ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸಮ್ಮುತಿಂ ದತ್ವಾ ದಸವಸ್ಸಾಯ ತಸ್ಸಾ ದ್ವಾದಸವಸ್ಸಕಾಲೇ ಸಯಮ್ಪಿ ದ್ವಾದಸವಸ್ಸಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುಟ್ಠಾಪನಸಮ್ಮುತಿ ಸಾದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ವಿನಯಧರಸ್ಸೇವ ‘ಆಪತ್ತಾನಾಪತ್ತಿಂ ನ ಜಾನಾತೀ’ತಿ ಆರಬ್ಭ ಯಾವ ‘ಉಭಯಾನಿ ಖೋ ಪನಸ್ಸ…ಪೇ… ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ’ತಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗಾನಿ ವತ್ವಾ ಪುನಪಿ ‘ಆಪತ್ತಾನಾಪತ್ತಿಂ ನ ಜಾನಾತಿ’ಚ್ಚೇವ ಆರಬ್ಭ ಯಾವ ‘ಅಧಿಕರಣೇ ಚ ನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕುಸಲೋ ಹೋತೀ’ತಿ ಪಞ್ಚ ವುತ್ತಾ, ತೇ ತಥಾ ತಥಾ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ದಸ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ದಸವಸ್ಸಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯೋ ದಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಪೋತ್ಥಕೇಸು ನತ್ಥಿ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನತ್ಥಿ, ಪಾಠೋ ಏವ ಪನ ಹೋತಿ.
ಏಕಾದಸಕವಾರವಣ್ಣನಾ
೩೩೧. ನ ವೋದಾಯನ್ತಿ ನ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ. ರೋಗಮೇವ ರೋಗಾತಙ್ಕಂ. ರೋಗನ್ತರಾಯಂ ವಾ.
ಏಕುತ್ತರಿಕನಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಉಪೋಸಥಾದಿಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಣ್ಣನಾ
೩೩೨. ‘‘ಸಙ್ಘಂ, ಭನ್ತೇ, ಪವಾರೇಮೀ’’ತಿಆದಿ ಪವಾರಣಕಥಾ ನಾಮ ವಿನೀತಗಾಥಾಸು ವಿಯ.
ಅತ್ಥವಸಪಕರಣವಣ್ಣನಾ
೩೩೪. ದಸ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನೇ ಗುಣವಿಸೇಸದೀಪನತೋ, ಅಪಞ್ಞಾಪನೇ ಆದೀನವದಸ್ಸನತೋ ಚ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಲೋಕವಜ್ಜಸ್ಸ ಅಪಣ್ಣತ್ತಿಸಮ್ಭವಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನೇ ಪಯೋಗವಿಸುದ್ಧಿ ಗುಣೋ. ಪಣ್ಣತ್ತಿಸಮ್ಭವಸ್ಸ ಪನ ಸೇಖಿಯಸ್ಸ ಲೋಕವಜ್ಜಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನೇ ಪಟಿಪತ್ತಿವಿಸುದ್ಧಿ ಗುಣೋ, ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಸ್ಸ ಆಸಯವಿಸುದ್ಧಿ ಗುಣೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾದಿಗುಣಾವಹನತೋ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸುಭರತಾಯ ಸುಪೋಸತಾಯ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಸಮಣಾಚಾರವಿಸುದ್ಧಿ ಚಸ್ಸ ಗುಣೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಲೋಕವಜ್ಜಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನೇ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾ ಹೋತಿ ಪಾಕಟಾದೀನವತೋ, ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನೇ ಸಙ್ಘಫಾಸುತಾ ಹೋತಿ ಪಾಕಟಾನಿಸಂಸತ್ತಾ. ತಥಾ ಪಠಮೇನ ದುಮ್ಮಙ್ಕೂನಂ ನಿಗ್ಗಹೋ, ದುತಿಯೇನ ಪೇಸಲಾನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ, ಪಠಮೇನ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತೋ, ದುತಿಯೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ, ತಥಾ ಪಠಮೇನ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಂ ಪಸಾದೋ, ದುತಿಯೇನ ಪಸನ್ನಾನಂ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವೋ, ತಥಾ ಪಠಮೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ, ದುತಿಯೇನ ವಿನಯಾನುಗ್ಗಹೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪರಿವಾರನಯೇನ ವಾ ಪಠಮೇನ ಪಾಪಿಚ್ಛಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಕ್ಖುಪಚ್ಛೇದೋ, ದುತಿಯೇನ ಗಿಹೀನಂ ಅನುಕಮ್ಪಾ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ದ್ವೇ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ತಥಾಗತೇನ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಗಿಹೀನಂ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ಪಾಪಿಚ್ಛಾನಂ ಪಕ್ಖುಪಚ್ಛೇದಾಯಾ’’ತಿ (ಪರಿ. ೪೯೮). ತಥಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ವೇರಾನಂ ವಜ್ಜಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ವಸೇನಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ದ್ವೇ ಅತ್ಥವಸೇ…ಪೇ… ಪಞ್ಞತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ವೇರಾನಂ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ವೇರಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ಪರಿ. ೪೯೮). ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ, ಗಿಹೀನಂ ಪೀಳಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ, ತೇಸಂ ಪಸಾದಭೋಗಕ್ಖಯರಕ್ಖಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಞ್ಚ ಗಿಹೀನಂ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ನಾಮ, ಕುಲದೂಸಕಗಣಭೋಜನಾನಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಾನಂ ಪಕ್ಖುಪಚ್ಛೇದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕವೇರಾದಿಪಟಿಘಾತಾಯ, ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸಂವಿಧಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕವೇರಾದಿಸಂವರಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಸಅತ್ಥವಸಪಕರಣಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.
ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮೇನ ಯಂ, ಏಕನ್ತಾಕುಸಲಂ ಭವೇ;
ತಂ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುಭಾವಾಯ, ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಲೋಕವಜ್ಜತೋ.
ಪಾರಾಜಿಕಾದಿಂ,
ಪಞ್ಞತ್ತಿಜಾನನೇನೇವ, ಯತ್ಥಾಪತ್ತಿ ನ ಅಞ್ಞಥಾ;
ತಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ ವಾಪಿ, ಪಸಾದುಪ್ಪಾದಬುದ್ಧಿಯಾ.
ಧಮ್ಮದೇಸನಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಇತರಞ್ಚ ಸೇಖಿಯಂ, ಇದಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಸಮ್ಭವಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ ನಾಮ. ವತ್ಥುನೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾಯಾಭಾವೇಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಕರಣೇ, ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಕರಣೇ ವಾ ಸತಿ ಯತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ಪಹೋತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸುರಾಪಾನಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಉಕ್ಕೋಟನಕೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಖೀಯನಧಮ್ಮಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ (ಪಾಚಿ. ೪೭೫), ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸಙ್ಘೇ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಛನ್ದಂ ಅದತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಪಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ (ಪಾಚಿ. ೪೮೦), ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸಮಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಘೇನ ಚೀವರಂ ದತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಖೀಯನಧಮ್ಮಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ…ಪೇ… ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೪೮೫) ಏವಮಾದಿ ಸಙ್ಘಫಾಸುತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ‘‘ಅಞ್ಞವಾದಕೇ ವಿಹೇಸಕೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ (ಪಾಚಿ. ೧೦೧), ಪಾರಾಜಿಕಾದೀಹಿ ಅನುದ್ಧಂಸನೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾದಿ ಚ ದುಮ್ಮಙ್ಕೂನಂ ನಿಗ್ಗಹಾಯ, ಅನುಪಖಜ್ಜನಿಕ್ಕಡ್ಢನಉಪಸ್ಸೂತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾದಿ ಪೇಸಲಾನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ, ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯ, ಸಬ್ಬಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಮೇವ ಸಂವರಾಯ. ಸಬ್ಬಂ ಗಿಹಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಂ ವಾ ಪಸಾದಾಯ ಪಸನ್ನಾನಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ಚ. ವಿಸೇಸೇನ ಅರಿಟ್ಠಸಮಣುದ್ದೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಮರಿಯಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತಞ್ಚ ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ, ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಸ್ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ನಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಮಹಿಚ್ಛಸ್ಸಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೮; ಅ. ನಿ. ೮.೩೦) ಆದಿಸುತ್ತಮೇತ್ಥ ಸಾಧಕಂ. ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿವಣ್ಣಕೇ (ಪಾಚಿ. ೪೩೯) ಮೋಹನಕೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾಚಿ. ೪೪೪) ವಿನಯಾನುಗ್ಗಹಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೯೦) ಇದಂ ಕಿಮತ್ಥನ್ತಿ ಚೇ? ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಂ ಪಸಾದಾಯ, ಪಸನ್ನಾನಂ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ಚ. ಕಥಂ?
‘‘ಭೂತಗಾಮೋ ಸಜೀವೋತಿ, ಅವಿಪಲ್ಲತ್ತದಿಟ್ಠಿನೋ;
ತಸ್ಸ ಕೋಪನಸಞ್ಞಾಯ, ಪಸಾದೋ ಬುದ್ಧಸಾವಕೇ.
‘‘ನಿಜ್ಜೀವಸಞ್ಞಿತಂಪೇತಂ, ಅಕೋಪೇನ್ತೋ ಕಥಂ ಮುನಿ;
ಜೀವಂ ಕೋಪೇಯ್ಯ ನಿದ್ದೋಸೋ, ಮಚ್ಛಮಂಸಾನುಜಾನನೇ.
ಏವಮ್ಪಿ –
‘‘ತಸ್ಸ ಕೋಪನಸಞ್ಞಾಯ, ಪಸಾದೋ ಬುದ್ಧಸಾವಕೇ;
ಯತೋ ತಿತ್ಥಕರಾವಿಮೇ, ವಿರತಾ ಭೂತಗಾಮತೋ;
ಲೋಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತರಕ್ಖತ್ಥಂ, ತತೋಪಿ ವಿರತೋ ಮುನೀ’’ತಿ. –
ಪಸನ್ನಾನಂ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವೋ ಹೋತಿ.
ವಿವಿತ್ತಸೇನಾಸನಭೋಗತಣ್ಹಾವಸೇನನಿಜ್ಜೀವಮಿತಾರಕ್ಖಂ;
ಬುದ್ಧೋಭಿನಿನ್ನಞ್ಚ ವಿವಜ್ಜಯನ್ತೋ;
ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ತತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ.
ನಿಜ್ಜೀವಸ್ಸಾಪಿ ಮಂಸಸ್ಸ, ಖಾದನಕಂ ಯತಿಂ ಪತಿ;
ನಿನ್ದಮಾನಂ ಜನಂ ದಿಸ್ವಾ, ಭೂತಗಾಮಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿ.
ತಿಕೋಟಿಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾ, ಮಚ್ಛಮಂಸಾನುಜಾನನೇ;
ಪಟಿಚ್ಚ ಮಂಸಾನುಜಾನನಂ, ಕಮ್ಮೇ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಸಙ್ಗಭಯಾ.
ಅಪರಿಕ್ಖಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ, ಪರಾನುದ್ದಯತಾಯ ಚ;
ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಪ್ಪಸಙ್ಗಭಯಾ.
ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ಅನುಜಾನಿ ಭಗವಾ, ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಪಾಪಪ್ಪಸಙ್ಗಭಯೇನ. ಇಧ ಪನ ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯ ಪಾಪಾಭಾವಞಾಪನತ್ಥಂ ಅತ್ತುದ್ದೇಸಿಕಂ ವಿಹಾರಂ, ಕುಟಿಞ್ಚ ಅನುಜಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಕಿರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತೇ ತೇ ಪಯೋಜನವಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತಾ ಅತ್ಥವಸಾತಿ ಅತ್ಥವಸಪಕರಣನ್ತಿ.
ಮಹಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಪಠಮಗಾಥಾಸಙ್ಗಣಿಕವಣ್ಣನಾ
ಸತ್ತನಗರೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ
೩೩೫. ವಚನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನತ್ಥೇ ವಾ ನಿಪಾತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಡ್ಢುಡ್ಢಸತಾನೀತಿ ತೀಣಿ ಸತಾನಿ, ಪಞ್ಞಾಸಾನಿ ಚ. ವಿಗ್ಗಹನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಂ. ಅತಿರೇಕಂ ವಾತಿ ದಸಾಹಪರಮಂ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ. ಕಾಳಕನ್ತಿ ‘‘ಸುದ್ಧಕಾಳಕಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೫೫೨-೫೫೪) ವುತ್ತಕಾಳಕಂ. ಭೂತನ್ತಿ ಭೂತಾರೋಚನಂ. ಪರಮ್ಪರಭತ್ತನ್ತಿ ಪರಮ್ಪರಭೋಜನಂ. ಭಿಕ್ಖುನೀಸು ಚ ಅಕ್ಕೋಸೋತಿ ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅಕ್ಕೋಸೇಯ್ಯ ವಾ ಪರಿಭಾಸೇಯ್ಯ ವಾ (ಪಾಚಿ. ೧೦೨೯). ಅನ್ತರವಾಸಕನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಚೀವರಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ. ರೂಪಿಯನ್ತಿ ರೂಪಿಯಸಬ್ಬೋಹಾರಂ. ಸುತ್ತನ್ತಿ ಸಾಮಂ ಸುತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ತನ್ತವಾಯೇಹಿ. ಉಜ್ಝಾಪನಕೇತಿ ಉಜ್ಝಾಪನಕೇ ಖೀಯನಕೇ. ಪಾಚಿತಪಿಣ್ಡನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀಪಅಪಾಚಿತಪಿಣ್ಡಪಾತಂ. ಚಾರಿತ್ತನ್ತಿ ನಿಮನ್ತಿತೋ ಸಭತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ಸನ್ತಂ. ಚೀವರಂ ದತ್ವಾತಿ ಸಮಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಘೇನ ಚೀವರಂ ದತ್ವಾ. ವೋಸಾಸನ್ತೀತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಪನೇವ ಕುಲೇಸು ನಿಮನ್ತಿತಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೫೫೮), ತತ್ಥ ಚೇಸಾ. ಗಿರಗ್ಗಚರಿಯಾತಿ ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ನಚ್ಚಂ ವಾ ಗೀತಂ ವಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೮೩೪) ಚ, ‘‘ಅನ್ತೋವಸ್ಸಂ ಚಾರಿಕಂ ಚರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೯೭೦) ಚ ವುತ್ತದ್ವಯಂ. ಛನ್ದದಾನೇನಾತಿ ಪಾರಿವಾಸಿಕಛನ್ದದಾನೇನ ಸಿಕ್ಖಮಾನಂ ವುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ (ಪಾಚಿ. ೧೧೬೭). ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಸಞ್ಞಾಚಿಕಕುಟಿಞ್ಚ ಕೋಸಿಯಮಿಸ್ಸಸನ್ಥತಞ್ಚ ಸೇಯ್ಯಾ ಚ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸಹ ಪಥವೀಖಣನಂ. ಗಚ್ಛ ದೇವತೇತಿ ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾ ಸಪ್ಪಾಣಕಉದಕಸಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಹಾವಿಹಾರೋತಿ ಮಹಲ್ಲಕವಿಹಾರೋ. ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞವಾದಕಂ. ದ್ವಾರನ್ತಿ ಯಾವದ್ವಾರಕೋಸಾ. ‘‘ಅನಾದರಿಯಪಾಚಿತ್ತೀತಿ ಚ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಂ ವುಚ್ಚಮಾನೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ. ಪಯೋಪಾನನ್ತಿ ಸುರುಸುರುಕಾರಕಂ. ಏಳಕಲೋಮಾನಿ ಪತ್ತೋ ಚಾತಿ ಏಳಕಲೋಮಧೋವಾಪನಞ್ಚ ಊನಪಞ್ಚಬನ್ಧನಪತ್ತೋ ಚ. ಓವಾದೋ ಚೇವ ಭೇಸಜ್ಜನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಓವಾದೋ ತದುತ್ತರಿಭೇಸಜ್ಜವಿಞ್ಞಾಪನಞ್ಚ. ಸೂಚಿ ಅರಞ್ಞಕೋತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಿಮಯಂ ವಾ ದನ್ತಮಯಂ ವಾ ವಿಸಾಣಮಯಂ ವಾ ಸೂಚಿಘರ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೫೧೭) ಚ ‘‘ಯಾನಿ ಖೋ ಪನ ತಾನಿ ಆರಞ್ಞಕಾನಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ ಸಾಸಙ್ಕ…ಪೇ… ಪಟಿದೇಸೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೫೭೦) ಚ. ಓವಾದೋತಿ ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಓವಾದಾಯ ವಾ ಸಂವಾಸಾಯ ವಾ ನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ (ಪಾಚಿ. ೧೦೫೫). ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರೀತಿಆದಿ ದ್ವೀಸು ನಗರೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ.
ಚತುವಿಪತ್ತಿವಣ್ಣನಾ
೩೩೬. ಏಕತಿಂಸಾ ಯೇ ಗರುಕಾತಿ ಉಭತೋ ಅಟ್ಠ ಪಾರಾಜಿಕಾ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತೇರಸ, ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ದಸ ಚ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾ. ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಅಟ್ಠ ಅನವಸೇಸಾ ನಾಮ ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ. ತದೇವಾತಿ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಂಯೇವ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಪುಚ್ಛಿತಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ. ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ ಚಾಯಂ, ಅಕ್ಕೋಸತಿ ಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ. ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಿಭಾವನವಸೇನಾಗತವಿಪತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಯಾವತತಿಯಕಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತುಮಾರಭಿ. ಉಕ್ಖಿತ್ತಾನುವತ್ತಿಕಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಅಟ್ಠ ಯಾವತತಿಯಕಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾ ಇಧ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಅನನ್ತರಪಞ್ಹಾ ನಾಮ ಜಾತಾ.
ಛೇದನಕಾದಿವಣ್ಣನಾ
೩೩೭. ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಮಞ್ಚನಿಸೀದನಕಣ್ಡುಪಟಿಚ್ಛಾದಿವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾಸುಗತಚೀವರಪ್ಪಮಾಣಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಉದಕಸಾಟಿಕಾತಿ ಛ ಛೇದನಕಾನಿ. ಚೀವರವಿಪ್ಪವಾಸಸಮ್ಮುತಿಆದಯೋ ಚತಸ್ಸೋ ಸಮ್ಮುತಿಯೋ. ‘‘ಅಯಂ ತತ್ಥ ಸಾಮೀಚೀ’’ತಿ ಏವಂ ಆಗತಾ ಸತ್ತ ಸಾಮೀಚಿಯೋ.
ಅಸಾಧಾರಣಾದಿವಣ್ಣನಾ
೩೩೮. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಚುದ್ದಸಪರಮಾನೇವ ಅನ್ತರಪಞ್ಹೇ ನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪುರಿಮಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ. ಧೋವನಞ್ಚ ಪಟಿಗ್ಗಹೋತಿ ಗಾಥಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಂ. ದ್ವೇ ಲೋಮಾನಿ ಏಳಕಲೋಮತಿಯೋಜನಪರಮಾನಿ.
ದ್ವೇವೀಸತಿ ಖುದ್ದಕಾತಿ –
‘‘ಸಕಲೋ ಭಿಕ್ಖುನಿವಗ್ಗೋ, ಪರಮ್ಪರಞ್ಚ ಭೋಜನಂ;
ಅನತಿರಿತ್ತಂ ಅಭಿಹಟಂ, ಪಣೀತಞ್ಚ ಅಚೇಲಕಂ;
ಜಾನಂ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಛಾದನಂ.
‘‘ಊನಂ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ, ಯಾ ಚ ಅನಿಕ್ಖನ್ತರಾಜಕೇ;
ಸನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ, ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಂ.
‘‘ನಿಸೀದನೇ ಚ ಯಾ ಸಿಕ್ಖಾ, ವಸ್ಸಿಕಾಯ ಚ ಸಾಟಿಕಾ;
ದ್ವಾವೀಸತಿ ಇಮಾ ಸಿಕ್ಖಾ, ಖುದ್ದಕೇಸು ಪಕಾಸಿತಾ’’ತಿ. –
ಪಾಠೋ. ‘‘ಕುಲೇಸು ಚಾರಿತ್ತಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ. ಛಚತ್ತಾರೀಸಾ ಚಿಮೇತಿ ಛಚತ್ತಾರೀಸ ಇಮೇ. ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಏವ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ನಾಮ. ಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಂ. ಪಾರಾಜಿಕಭೂತಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಪಾರಾಜಿಕವಿಭತ್ತಿಯೋ. ಸಾಧಾರಣೇ ಸತ್ತವಜ್ಜೋ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ. ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ಅಥ ವಾ ‘ದ್ವೇ ಉಪೋಸಥಾ ದ್ವೇ ಪವಾರಣಾ ಚತ್ತಾರಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಪಞ್ಚೇವ ಉದ್ದೇಸಾ ಚತುರೋ ಭವನ್ತಿ, ನಞ್ಞಥಾ’ತಿ ಪಾಳಿಂ ಉದ್ಧರನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘ಚತ್ತಾರಿ ಕಮ್ಮಾನೀ’ತಿ ವಿಸೇಸಾಭಾವಾ ಉದ್ಧರಿತಪೋತ್ಥಕಮೇವ ಸುನ್ದರಂ, ಪುಬ್ಬೇಪಿ ವಿಭತ್ತಿಮತ್ತದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ. ‘ನ ಸಮಥೇಹಿ ವೂಪಸಮನವಸೇನಾ’ತಿ ವತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಕಮ್ಮವಿಭಜನೇ ‘ಸಮಥೇಹಿ ವೂಪಸಮ್ಮತೀ’ತಿ ನ ವಿಸೇಸಿತಂ ಉಪೋಸಥಪ್ಪವಾರಣಾನಂಯೇವ ವಿಭಾಗತ್ತಾ. ಕಸ್ಮಾ? ಏತ್ಥಾಪಿ ‘ಉಪೋಸಥಪ್ಪವಾರಣಾನಂಯೇವ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ನಯಂ ದೇಥಾ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಅಧಮ್ಮೇನ ವಗ್ಗಾದಿಕಮ್ಮೇನ ಆಪತ್ತಿಯೋಪಿ ವೂಪಸಮ್ಮನ್ತೀತಿ ಆಪಜ್ಜನತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ದ್ವೀಹಿ ಚತೂಹಿ ತೀಹಿ ಕಿಚ್ಚಂ ಏಕೇನಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ, ಚತೂಹಿ ಅನುವಾದಾಧಿಕರಣಂ, ತೀಹಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ, ಏಕೇನ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣಂ ಸಮ್ಮತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಪಾರಾಜಿಕಾದಿಆಪತ್ತಿವಣ್ಣನಾ
೩೩೯. ನಿಬ್ಬಚನಮತ್ತನ್ತಿ ವೇವಚನಮತ್ತಂ. ಸೇಸೇತಿ ಆದಿತೋ ಸೇಸಾ ಮಜ್ಝನ್ತಾ. ಪದನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ. ಸದ್ಧಾಚಿತ್ತಂ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಸನ್ತಾಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ಅನಾಳಿಯನ್ತಿ ದಲಿದ್ದಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇದಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ‘‘ಗರುಕಂ ಲಹುಕಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಪಞ್ಹೇ ನತ್ಥಿ, ‘‘ಹನ್ದ ವಾಕ್ಯಂ ಸುಣೋಮ ತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ವಚನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಆಕಾಸೋ ಪಕ್ಖಿನಂ ಗತೀ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಜಾತಿವಸೇನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಪಕ್ಖೀನನ್ತಿ ಉಜುಕಮೇವ.
ಪಠಮಗಾಥಾಸಙ್ಗಣಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಅಧಿಕರಣಭೇದವಣ್ಣನಾ
ಉಕ್ಕೋಟನಭೇದಾದಿವಣ್ಣನಾ
೩೪೦. ಅಧಿಕರಣಉಕ್ಕೋಟೇನ ಸಮಥಾನಂ ಉಕ್ಕೋಟಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಅಧಿಕರಣಾನಿ ಸತ್ತಹಿ ಸಮಥೇಹಿ ಸಮ್ಮನ್ತಿ, ತಾನಿ ಉಕ್ಕೋಟೇನ್ತೋ ಸತ್ತ ಸಮಥೇ ಉಕ್ಕೋಟೇತಿ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಸವತೀತಿ ಸಮ್ಭವತಿ. ‘‘ಅನುವಾದಾಧಿಕರಣೇ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’ತಿಆದೀನಿ ‘ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ’ತಿಆದೀನಂ ಸಮಾನತ್ತಾ ತೇಸು ವಿಸೇಸತೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನಿಹತನ್ತಿ ಸುತ್ತಾದಿನಾ. ಅವಿನಿಚ್ಛಿತನ್ತಿ ‘‘ಆಪತ್ತಿಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ‘‘ತತ್ಥ ಜಾತಕಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಉಕ್ಕೋಟೇತಿ…ಪೇ… ತಿಣವತ್ಥಾರಕಂ ಉಕ್ಕೋಟೇತೀ’’ತಿ ದಸೇವ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯಪಟಿಞ್ಞಾತಕರಣಯೇಭುಯ್ಯಸಿಕಾ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಉಕ್ಕೋಟೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಕಮ್ಮವಾಚಾಪಿ ತೇಸಂ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ಉಕ್ಕೋಟೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವಿನಿಚ್ಛಯೇನೇವಾತಿ ವಿನಯಲಕ್ಖಣಂ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಮತ್ತವಸೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖನ್ಧಕತೋ ವಾ ಪರಿವಾರತೋ ವಾ ಆನೀತಸುತ್ತೇನ. ನಿಜ್ಝಾಪೇನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮವಿನಯೇನ ವಿನಿಚ್ಛಿತಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಉಪಜ್ಝಾಯಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ‘‘ಅಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದೀನಿ ದೀಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸಮಾನಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವಿಸಮನಿಸ್ಸಿತೋ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸು.
ಅಧಿಕರಣನಿದಾನಾದಿವಣ್ಣನಾ
೩೪೨-೩. ಕಿಂಸಮ್ಭಾರನ್ತಿ ಕಿಂಪರಿಕ್ಖಾರಂ, ಏತ್ಥ ಕಿನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಸಾಮಞ್ಞಮಬ್ಯಯಂ. ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನವಿವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಿವಾದೋ ವಿವಾದನಿದಾನಂ ನಾಮ. ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಪಚ್ಚಯಾ ಚತಸ್ಸೋ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಜಾನಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ವೇಮತಿಕಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಭಿಕ್ಖು ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಆಚಾರವಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ ದುಕ್ಕಟಂ. ಪುಬ್ಬೇ ಕತಉಕ್ಖೇಪನಿಯಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಕಿಚ್ಚಾನಂ. ಕೀದಿಸಾನಂ? ಸಮನುಭಾಸನಾದೀನಂ ವಸೇನ. ತಂ ಹೀತಿ ಅಧಿಕರಣಂ.
೩೪೪. ಅಧಿಕರಣೇಸು ಯೇನ ಅಧಿಕರಣೇನ ಸಮ್ಮನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಯದಾ ಅಧಿಕರಣೇಹಿ ಸಮ್ಮನ್ತಿ, ತದಾ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣೇನೇವ ಸಮ್ಮನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇಹೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಏಕನ್ತತೋ ಅಧಿಕರಣೇನೇವ ಸಮ್ಮನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ.
೩೪೮. ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣೇ ಸಙ್ಘೋ ವಿವದತೀತಿ ಆಪತ್ತಾನಾಪತ್ತೀತಿ ಏವಂ.
೩೫೩. ಸಮುಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಕರಣಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾವ ಸತಿವಿನಯಾದೀನಂ ಛನ್ನಂಯೇವ ಛ ಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ. ತಂ ಕಸ್ಮಾ? ಕಮ್ಮಸಙ್ಗಹಾಭಾವೇನ, ಸತಿವಿನಯಾದೀನಂ ವಿಯ ಸಙ್ಘಸಮ್ಮುಖತಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚಯತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.
ಅಧಿಕರಣಭೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ದುತಿಯಗಾಥಾಸಙ್ಗಣಿಕವಣ್ಣನಾ
ಚೋದನಾದಿಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾವಣ್ಣನಾ
೩೫೯. ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಕಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಸಾಮಯಾತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಹಿ. ‘‘ಕಾರಯ’’ ಇತಿ ಪಾಠೋ. ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಕೋವಿದೋ ಹೋತೀತಿ ಏಕೇ. ಅಯಂ ಪನ ದುವಿಧೇಪಿ ಕಿಚ್ಚೇ ಕೇನಚಿ ಇರಿಯಾಪಥೇನ.