೨. ಭೂತಗಾಮವಗ್ಗೋ

೧. ಭೂತಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೮೯. ಫರಸುಂ ನಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋತಿ ದಸ್ಸಿತಭಾವಂ ಜಾನಾಪೇತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಫರಸುಂ ಉಗ್ಗಿರೀತಿ ಚೇ? ಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರೋ. ‘‘ಆಕೋಟೇಸಿ ಛಿನ್ದೀತಿ ಚ ವಚನತೋ ರುಕ್ಖದೇವತಾನಂ ಹತ್ಥಾನಿ ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಅಚ್ಛೇಜ್ಜಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

೯೦-೯೨. ಭವನ್ತಿ ಅಹುವುಞ್ಚಾತಿ ದ್ವಿಕಾಲಿಕೋ ಭೂತಸದ್ದೋ. ಯದಿ ಬೀಜತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಬೀಜಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತದೇವ ಸನ್ತಕಂ ಯದಿದಂ. ಸೋವ ಕುಕ್ಕುಟೋ ಮಂಸಿಮಕ್ಖಿತೋತಿ ಅಯಮೇವ ಹಿ ಪರಿಹಾರೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಸುಪಿ ಹಿ ‘‘ಬೀಜೇ ಬೀಜಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಯಂ ಬೀಜಂ ಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಬೀಜೇ ಭೂತಗಾಮಬೀಜೇತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ. ಅಮೂಲಕತ್ತಾ ಕಿರ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಭೂತಗಾಮೋ ನ ಹೋತಿ, ‘‘ಸಮೂಲಪತ್ತೋ ಏವ ಹಿ ಭೂತಗಾಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಅಭೂತಗಾಮಮೂಲತ್ತಾತಿ ಭೂತಗಾಮತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅಭೂತಗಾಮಮೂಲಂ, ಭೂತಗಾಮಸ್ಸ ಅಮೂಲಕತ್ತಾ ವಾ. ನ ಹಿ ತತೋ ಅಞ್ಞೋ ಭೂತಗಾಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ದ್ವಿಧಾಪಿ ಲಿಖಿತಂ. ಪಿಯಙ್ಗು ಅಸನರುಕ್ಖೋ ವಡ್ಢನತ್ತಚೋ ಖಜ್ಜಫಲೋ, ‘‘ಪೀತಸಾಲೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಮೂಲಕಭೂತಗಾಮೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಾಳಿಕೇರಸ್ಸೇವಾಯಂ. ಘಟಪಿಟ್ಠಿಜಾತತ್ತಾ, ಬೀಜಗಾಮಾನುಲೋಮತ್ತಾ ಚ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥು. ನ ವಾಸೇತಬ್ಬಂ ‘‘ದುರೂಪಚಿಣ್ಣತ್ತಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ‘‘ಯೇಸಂ ರುಕ್ಖಾನಂ ಸಾಖಾ ರುಹತೀತಿ ವಚನತೋ ಯೇಸಂ ನ ರುಹತಿ, ತೇಸಂ ಸಾಖಾಯ ಕಪ್ಪಿಯಕರಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಸಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಮುದ್ದತಿಣನ್ತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ. ‘‘ಮುಞ್ಜತಿಣನ್ತಿ ಪಾಠೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ.

ಸಮಣಕಪ್ಪೇಹೀತಿ ಸಮಣವೋಹಾರೇಹಿ, ತಸ್ಮಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭಿಕ್ಖುನಾ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಕರೋನ್ತೇನಾಪಿ ಸಾಮಣೇರಾದಿನಾ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾವ ಅಗ್ಗಿಪರಿಜಿತಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ಅಗ್ಗಿಪರಿಜಿತಾದೀನಿ ವಿಯ ಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ಅಬೀಜನಿಬ್ಬಟ್ಟಬೀಜಾನಿಪಿ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಸಮಣಕಪ್ಪೇಹೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೨೫೦) ಏತ್ಥ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ, ಯಥಾಲಾಭತೋ ವಾ ಸಮಣಕಪ್ಪವಚನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’ನ್ತಿ ವತ್ತುಕಾಮೋ ‘ಕಪ್ಪ’ನ್ತಿ ಚೇ ವದತಿ, ‘ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಸಕಸಕಭಾಸಾಯಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ವತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ‘ಕಪ್ಪಿಯಂ’ಇಚ್ಚೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ಇತರೇನ ಪನ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಭಾಸಾಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಉಚ್ಛುಂ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ದಾರುಂ ವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸನ್ಧಾಯ ವಿರದ್ಧೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಆಚರಿಯಾ ಪನ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರೇತಬ್ಬಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ಸಿತ್ಥಾದಿಂ ಕಾರೇತಿ, ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತಾ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟನಭಾವೇನೇವ ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಕತೇಪಿ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಜಾತಂ. ಯದಿ ನ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ, ಸಿತ್ಥಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ ನ ವಟ್ಟೇಯ್ಯಾತಿ, ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ಉಟ್ಠಿತಸೇವಾಲಘಟಂ ಆತಪೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ವಿಕೋಪೇತುಕಾಮತಾಯ ಸತಿ ದುಕ್ಕಟಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ. ‘‘ಪುಪ್ಫರಜ್ಜುಭಾಜನಗತಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ವಟ್ಟತಿ. ನಾಳೇ ವಾ ಬದ್ಧಪುಪ್ಫಕಲಾಪೇ ನಾಳಸ್ಮಿಂ ಕತೇಪಿ ವಟ್ಟತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಪ್ಫಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ಬೀಜಗಾಮೇನ ಭೂತಗಾಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಭೂತಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಅಞ್ಞವಾದಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೯೮-೯. ಅಞ್ಞಂ ವದತೀತಿ ಅಞ್ಞವಾದಕಂ, ‘‘ವಚನಂ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ತುಣ್ಹೀಭೂತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ. ಉಗ್ಘಾತೇತುಕಾಮೋತಿ ಸಮೋಹನಿತುಕಾಮೋ, ಅನ್ತರಾಯಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋತಿ ಪೋರಾಣಾ.

೧೦೦. ‘‘ಸುದಿಟ್ಠೋ ಭನ್ತೇ, ನ ಪನೇಸೋ ಕಹಾಪಣೋತಿಆದೀಸು ಅನಾರೋಪಿತೇ ದುಕ್ಕಟೇನ ಮುಸಾವಾದಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಅರೋಪಿತೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯದ್ವಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ.

೧೦೨. ಅಧಮ್ಮೇನ ವಾ ವಗ್ಗೇನ ವಾ ನ ಕಮ್ಮಾರಹಸ್ಸ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಮಯಿ ವುತ್ತೇ ಮಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಸಙ್ಘೋ ಅಧಮ್ಮೇನ ವಾ ಕಮ್ಮಂ, ವಗ್ಗೇನ ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ನ ಕಮ್ಮಾರಹಸ್ಸ ವಾ ಮೇ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನ ಕಥೇತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಅಞ್ಞವಾದಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಉಜ್ಝಾಪನಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೦೩. ‘‘ಛನ್ದಾಯಾ’’ತಿ ಅಕ್ಖರಕ್ಖರಾಯಾತಿಆದಿ ವಿಯ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಛನ್ದತ್ಥನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಯೇಸಂ ಸೇನಾಸನಾನಿ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ತೇಸಂ ಅತ್ತನಿ ಛನ್ದತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೧೦೬. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿಆದೀಸು ಕರಣತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಅಞ್ಞಂ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ. ತಸ್ಸ ವಾತಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ. ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಕಾಲೇ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿರಹಾದಯೋ ಅಸಮ್ಮತಾ ನಾಮಾ’’ತಿ, ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಲದ್ಧಸಮ್ಮುತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನೇನ ವಿನಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ಸಙ್ಘೇನಾತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಙ್ಘೇನ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಅಸ್ಸಾವೇತ್ವಾ ‘‘ತವೇಸೋ ಭಾರೋ’’ತಿ ಕೇವಲಂ ಆರೋಪಿತಭಾರೋ. ಕೇವಲ-ಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಅಸ್ಸಾವಿತಭಾವಮತ್ತಮೇವ ದೀಪೇತಿ. ಸಯಮೇವಾತಿ ಇತರೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನುಮತಿಯಾ. ಅಭೂತೇನ ಖೀಯನಕಸ್ಸ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಕಥಂ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಚೇ? ಇಮಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ. ಮುಸಾವಾದೇ ಆಪತ್ತಿಯೇವ ದ್ವೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೋ ವುತ್ತಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗೇ ರುಕ್ಖಾದಿಛಿನ್ದನಾದೀಸು ವಿಯ, ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ.

ಉಜ್ಝಾಪನಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಪಠಮಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೧೦. ‘‘ಏವಞ್ಚಿದಂ ಭಗವತಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ, ಪರಿವಾರೇ ‘‘ಏಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಏಕಾ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ (ಪರಿ. ೨೨೬) ವಚನತೋ ಚ ಇಧ ಅತ್ಥಿ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಿದ್ಧಂ, ‘‘ಏವಞ್ಚ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಕೇವಲಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಟ್ಠಮಾಸೇ…ಪೇ… ನಿಕ್ಖಿಪಿತು’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ಅವಿಸೇಸತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಾ ಏತ್ಥ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ? ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇತಿ. ಅಯಮನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೇ? ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಪನ ಓಕಾಸಮತ್ತದೀಪನಂ, ದುತಿಯಂ ಚಾತುವಸ್ಸಿಕಮಾಸಸಙ್ಖಾತಕಾಲದೀಪನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಏಕಂ ಕಾಲೋಕಾಸಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದೀಪೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ನಿಕ್ಖಿಪಿತು’’ನ್ತಿ ಆಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನೇವ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ಪಠಮಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ ‘‘ಯತ್ಥ ಚ ಯದಾ ಚ ಸನ್ಥರಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಮಿಧ ಅಜ್ಝೋಕಾಸಸಙ್ಖ್ಯಮೇವ ಗತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಹೇಮನ್ತಕಾಲಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಸಮಯತ್ತಾ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಿದಾನಾನಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ತಥಾ ಹಿ ಅಜ್ಝೋಕಾಸಪದಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ವಸ್ಸಾನಕಾಲೇ ಓವಸ್ಸಕಟ್ಠಾನೇ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ, ಮಣ್ಡಪಾದಿಮ್ಹಿ ಚ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಹೇಮನ್ತಕಾಲೇ ಪಕತಿಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಸಬ್ಬಮಿಧ ಓವಸ್ಸಕೇಪಿ ಮಣ್ಡಪಾದಿಮ್ಹಿ ವಟ್ಟತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಯತ್ಥ ಹಿಮವಸ್ಸೇನ ಸೇನಾಸನಂ ನ ತೇಮೇತಿ, ಗಿಮ್ಹಕಾಲೇ ಪಕತಿಅಜ್ಝೋಕಾಸೇಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅಕಾಲಮೇಘಾದಸ್ಸನೇಯೇವಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ‘‘ಅಟ್ಠ ಮಾಸೇ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅವಸ್ಸಿಕಸಙ್ಕೇತೇ’’ತಿ ಚ ಏತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋಪಿ ಸಿದ್ಧೋ.

ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸನ್ದಸ್ಸಿತವಿಸೇಸೋವ. ಚಮ್ಮಾದಿನಾ ಓನದ್ಧಕೋ ವಾ ನವವಾಯಿಮೋ ವಾ ನ ಸೀಘಂ ವಿನಸ್ಸತಿ. ಕಾಯಾನುಗತಿಕತ್ತಾತಿ ಕಾಯೇ ಯತ್ಥ, ತತ್ಥ ಗತತ್ತಾ. ಸಙ್ಘಿಕಮಞ್ಚಾದಿಮ್ಹಿ ಕಾಯಂ ಫುಸಾಪೇತ್ವಾ ವಿಹರಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ. ‘‘ಸಙ್ಘಿಕಂ ಪನ ‘ಅಜ್ಝೋಕಾಸಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಥ, ಭನ್ತೇ, ಯಥಾಸುಖ’ನ್ತಿ ದಾಯಕಾ ದೇನ್ತಿ ಸೇನಾಸನಂ, ಏವರೂಪೇ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಚನತೋ, ಇಧ ಚ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವತೋ ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಏವರೂಪನ್ತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪಾದಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖಾತಿ ನಿಸೀದನ್ತಸ್ಸ ಪಾದಪತನಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಸಮ್ಮಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಾದಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖನ್ತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ತಕ್ಕೋ.

೧೧೧. ‘‘ಪಾದುದ್ಧಾರೇನಾತಿ ಬಹಿಉಪಚಾರೇ ಠಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ದುಕ್ಕಟಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ವಿಯ. ಕಸ್ಮಾ ನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ? ಪಚ್ಛಾ ಆಗತೇಹಿ ವುಡ್ಢತರೇಹಿ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ. ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಪನ ಅನುಟ್ಠಪೇತಬ್ಬತ್ತಾ. ‘‘ಅನಾಣತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಭಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೧೧೨. ಪರಿಹರಣೇಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚಾರಣೇತಿ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ. ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಕರಣೇತಿ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ. ಬೀಜನೀಪತ್ತಕಂ ಚತುರಸ್ಸಬೀಜನೀ.

೧೧೩. ‘‘ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ವಾ ಸಾಮಣೇರೋ ವಾ…ಪೇ… ಲಜ್ಜೀ ಹೋತೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಲಜ್ಜಿಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಗನ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪಾಠೇ ‘‘ಕೇನಚಿ ಪಲಿಬುದ್ಧಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪಲಿಬುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಚ ಸೇನಾಸನಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಅನಾಪುಚ್ಛಂ ವಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ.

ಪಠಮಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ದುತಿಯಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೧೬-೭. ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಮಟ್ಠಕಥಾಸು, ತಥಾಪಿ ಪದಟ್ಠಾದಯೋಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಏವ. ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ಥರಣಾದಿ ಅಕಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಮಞ್ಚಂ ವಾ ಪೀಠಂ ವಾ ವಿಹಾರೇ ವಾ ವಿಹಾರೂಪಚಾರೇ ವಾ’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಸಂಸನ್ದನತ್ಥಂ ‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತೋ, ಅಥ ಖೋ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ಉಪಚಾರಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ‘‘ರುಕ್ಖಮೂಲೇ’’ತಿ, ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ.

೧೧೮. ಅನಾಪುಚ್ಛಿತ್ವಾಪಿ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಸತಿಯಾ ಗಚ್ಛತೋಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಆಪುಚ್ಛನಂ ಪನ ವತ್ತಂ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅನಾಪುಚ್ಛತೋ ವತ್ತಭೇದದುಕ್ಕಟತ್ತಾ. ಪುಗ್ಗಲಿಕಸೇನಾಸನೇ ಸಙ್ಘಿಕಸೇಯ್ಯಂ, ಸಙ್ಘಿಕಸೇನಾಸನೇ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಿಕಸೇಯ್ಯಂ ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ. ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಸೇಯ್ಯಾಮತ್ತಮೇವ ನಸ್ಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಇಧ ಪನ ‘‘ಪಲಿಬುದ್ಧಂ ಪಲಿಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ.

ದುತಿಯಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಅನುಪಖಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೨೧. ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯೇಸುಯೇವ ಥೇರಾ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಕೇಚಿ. ಪಾದೇ ಧೋವಿತ್ವಾತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪವಿಸನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪಾದಧೋವನಪಾಸಾಣತೋ ಯಾವ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ಪಸ್ಸಾವತ್ಥಾಯ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಯಾವ ಪಸ್ಸಾವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘‘ಪಸ್ಸಾವತ್ಥಾಯ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ಪಸ್ಸಾವಟ್ಠಾನತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಪಸ್ಸಾವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇ. ತಥಾ ಹಿ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ಅನುಪಖಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಪವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಪಾದಧೋವನಪಾಸಾಣತೋ ಯಾವ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಸ್ಸ ಮಞ್ಚಪೀಠತೋ ಯಾವ ಪಸ್ಸಾವಟ್ಠಾನಂ, ತಾವ ಉಪಚಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಾದೇ ಧೋವಿತ್ವಾ ಪವಿಸನ್ತಸ್ಸ, ಪಸ್ಸಾವತ್ಥಾಯ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಸ್ಸ ಚ ದ್ವಾರೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಾದಧೋವನಪಾಸಾಣತೋ, ಪಸ್ಸಾವಟ್ಠಾನತೋ ಚ ಮಞ್ಚಪೀಠ’’ನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಅಪಾಠೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಮಞ್ಚಪೀಠಾನಂ ಉಪಚಾರಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಪವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಯಾವ ಮಞ್ಚಪೀಠಾನಂ ಉಪಚಾರೋ, ನಿಕ್ಖಮನ್ತಸ್ಸ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಸ್ಸಾವಟ್ಠಾನಂ ವಚ್ಚಕುಟಿಚಙ್ಕಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಯಥಾ ಸಂಸನ್ದತಿ, ತಥಾವಿಧೋ ಪಾಠೋತಿ ಆಚರಿಯೋ.

೧೨೨. ಉಪಚಾರಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಇಧ ವುತ್ತಉಪಚಾರಂ ಠಪೇತ್ವಾ. ‘‘ದಸ್ಸನಸವನೂಪಚಾರೇಪಿ ಸನ್ಥರನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ.

ಅನುಪಖಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ನಿಕ್ಕಡ್ಢನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೨೬-೭. ಛಸತ್ತಕೋಟ್ಠಕಾನಿ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ‘‘ನಿಕ್ಖಮಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿ; ಇಧ ಅಗ್ಗಿಸಾಲಾದಿ ಏವ ಉಪಚಾರೋತಿ.

ನಿಕ್ಕಡ್ಢನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ವೇಹಾಸಕುಟಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೨೯. ‘‘ಪಮಾಣಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಗಲಪ್ಪಮಾಣೇ ದಿನ್ನತುಲಾಪಿ ವೇಹಾಸಕುಟಿಯೇವಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ‘‘ನ ಸಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ವೇಹಾಸಕುಟಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಮಹಲ್ಲಕವಿಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೩೫. ಯಾವ ದ್ವಾರಕೋಸಾತಿ ದ್ವಾರಸಮೀಪಾ, ಯಾವ ಭಿತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಸುವುತ್ತಂ. ಕವಾಟವಿತ್ಥಾರಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ಹತ್ಥಪಾಸಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ಸಮನ್ತಾ ಕವಾಟವಿತ್ಥಾರಪ್ಪಮಾಣಉಪಚಾರಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಪರಿಪೂರಉಪಚಾರಾಪಿ ಹೋತಿ. ಆಲೋಕಂ ಕರೋತೀತಿ ಆಲೋಕಂ ಸನ್ಧೇತಿ ಪಿಧೇತೀತಿ ಸನ್ಧಿ ಏವ ಆಲೋಕಸನ್ಧಿನಾಮಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ವಾತಪಾನಕವಾಟಲೇಪಕಮ್ಮೇ ಅಪ್ಪಹರಿತಟ್ಠಾನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ.

೧೩೬. ಇಟ್ಠಕಾತಿ ಛದನಕಪಾಲಾಸಿಲಾದಿಇಟ್ಠಕಾ. ಛದನೂಪರೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಂ ತಾವ ಏಕವಾರಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ಛಾದೇತ್ವಾ ಪುನ ಛಾದನದಣ್ಡಕೇ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ದುತಿಯವಾರಂ ತಥೇವ ಛಾದೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ತತಿಯವಾರಚತುತ್ಥವಾರೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತತಿಯಮಗ್ಗಂ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಛಾದಾಪೇತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಪೋರಾಣಾ ಪನ ‘‘ಪಠಮವಾರೇಯೇವ ತಯೋ ಮಗ್ಗೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಚತುತ್ಥತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಚತುತ್ಥಲೇಪತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಛದನೇ ವುತ್ತವಿಧಿನಿದಾನೇನ ಸಮೇತಿ, ಲೇಪೇ ವುತ್ತವಿಧಿತಿಕಚ್ಛೇದೇನ ಸಮೇತಿ. ತಥಾಪಿ ಸೋ ನ ಯುತ್ತೋವ. ನಿದಾನೇ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಸಿದ್ಧಲೇಪತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸೋವಾಪಿ ಅಚ್ಛನ್ನೇ, ಛನ್ನೇವಾಪಿ ಅನೇಕಸೋ ಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ತತಿಯಸ್ಸೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ನೋ ಸಮೇತೀತಿ ಆಚರಿಯೋ. ‘‘ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇ’’ತಿ, ‘‘ದ್ವೇ ಛದನೇ’’ತಿ ಚ ‘‘ತತಿಯವಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏವಂ ಛಾದಾಪೇಹೀ’ತಿ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವದತಿ ಕಿರ.

ಮಹಲ್ಲಕವಿಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಸಪ್ಪಾಣಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೪೦. ಸಪ್ಪಾಣಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ಸಮತ್ತೋ ವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೇನ ಭೂತಗಾಮವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.