೪. ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕಂ

ವಗ್ಗುಮುದಾತೀರಿಯಭಿಕ್ಖುವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೧೯೩. ಚತುತ್ಥೇ ವಗ್ಗು ಚ ಸಾ ಮೋದಯತಿ ಚ ಸತ್ತೇತಿ ವಗ್ಗುಮುದಾ. ‘‘ವಗ್ಗುಮದಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸ ವಗ್ಗು ಚ ಸಾ ಪಸನ್ನಸುದ್ಧತರಙ್ಗಸಮಿದ್ಧತ್ತಾ ಸುಖುಮಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಜೀವಿತವಗ್ಗುತ್ಥನಿತಾ ಜೀವಿತತ್ಥನ್ತಿ ನೀಲುಪ್ಪಲನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಮದಸ್ಸಾತಿ ಚ ಬಹುಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜಪಾನಾದಿಸಮಿದ್ಧಾ ನದೀ ಛಣದಿವಸೇಸೂತಿ ನಿರುತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಗ್ಗು ಪರಿಸುದ್ಧಾತಿ ಲೋಕೇನ ಸಮ್ಮತಾತಿ ಕಿರ ಅತ್ಥೋ. ಭಾಸಿತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ.

೧೯೪-೫. ವಣ್ಣವಾ ವಣ್ಣವನ್ತೋ ವಣ್ಣವನ್ತಾನೀತಿಪಿ ಸಿಜ್ಝತಿ ಕಿರ ಬಹುವಚನೇನ. ಯಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಊನತ್ತಂ, ಪೂರತ್ತಂ ವಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋಕಾಸಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋಕಾಸೋ ಹದಯವತ್ಥು. ಚತುಇರಿಯಾಪಥಚಕ್ಕೇ ಪಾಕತಿನ್ದ್ರಿಯೇ. ಅತ್ತನೋ ದಹತೀತಿ ಅತ್ತನಾ ದಹತಿ, ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಪವೇದೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸನ್ತನ್ತಿ ವತ್ತಮಾನಂ. ಗೋತ್ರಭುನೋತಿ ಗೋತ್ತಮತ್ತಂ ಅನುಭವತ್ತಾ ನಾಮಮತ್ತಕಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸವಿಭಙ್ಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೯೭. ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನೀತಿ ಚೇ? ನ, ತತ್ಥೇವ ‘‘ಯಂ ಞಾಣಂ, ತಂ ದಸ್ಸನಂ, ಯಂ ದಸ್ಸನಂ, ತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸನಪದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಸೀಸೇನ ಪದಭಾಜನಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಧುರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪುರಿಮಂ ಕತ್ವಾ.

ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧೯೯. ಅನಾಗತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕರಾಗಾದೀನಂ ಕಾರಣತ್ತಾ ರಾಗಾದಯೋವ ನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ. ತಿಸ್ಸನ್ನಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಿಜ್ಜಾನಂ ಲಾಭೀಮ್ಹೀ’’ತಿ ಭಣತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಂ, ನ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಕಿಲೇಸನಹಾನಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಂಖಣತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚದೀಪನತೋ. ತೇನೇವ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ವಿನಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಗತನೀವರಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯಾವಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾ ಅನಾಗತಾ, ತಾವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಲಾಭೀಮ್ಹೀ’ತಿ ವದನ್ತೋ ಯದಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ಸೋಪಿ ಚ ತಥಾ ಜಾನಾತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸಪಿ ತಂನಾಮತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನಾಪಿ ವದತೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತೋ ‘ಪಾರಾಜಿಕ’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ ‘ವಿಜ್ಜಾನಂ ಲಾಭೀಮ್ಹೀ’ತಿ ಭಣನ್ತೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾ’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಸಮ್ಭವೇಪಿ ತಾಸಂ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ. ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಞ್ಞಂ ಪಮಾಣಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಮಾರೋಚೇತುಕಾಮೋ ಲೋಕಿಯೇನ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಂ ವದತೋ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಪಮಾಣಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಇತರಥಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಪರೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ತಂ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರುದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಾನಿದಸ್ಸನಂ ಇಧ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಾಸನೇ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ವಿಜ್ಜಾವಿಧಾನಾಭಾವಾ. ಭಗವತಾ ವಿಭತ್ತಖೇತ್ತಪದೇ ವಾ ತೇಸಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಾನಂ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಞ್ಞಂ ಪಮಾಣಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಲಾಭೀಮ್ಹೀ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಯೋ ತೇ ವಿಹಾರೇ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ಸಂಸನ್ದನತೋ ಪರಿಯಾಯವಚನತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಾಮೀ’ತಿ ವಾ ‘ಲಾಭೀಮ್ಹಾಹಂ ತಸ್ಸಾ’ತಿ ವಾ ವದತೋಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನಮ್ಪಿ ‘‘ಸಚೇ ಪನಸ್ಸೇವಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿವಚನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ, ಸೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸೇಸಂ ಆರೋಚೇತುಮೇವ ವದತಿ. ‘‘ಯೋ ತೇ ವಿಹಾರೇ ವಸತೀ’ತಿಆದೀಸು ಅಹಂ-ವಚನಾಭಾವಾ ಪರಿಯಾಯೋ ಯುಜ್ಜತಿ, ಇಧ ಪನ ‘ಲಾಭೀಮ್ಹಾಹಂ ತಸ್ಸಾ’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಾದಿವಚನಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇಸು ಏಕೋಪಿ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಸುಟ್ಠು ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ-ಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏವ ಪಾಠೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಪಿ ಏಕೇಕಮ್ಪಿ ಏಕೇಕಫಲವಸೇನ ಪಾರಾಜಿಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ರಾಗಸ್ಸ ಪಹಾನನ್ತಿಆದಿತ್ತಿಕೇ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೇನ ವಿನಾ ನತ್ಥಿ. ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ರಾಗದೋಸಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಚತುತ್ಥೇನ ಮೋಹಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ರಾಗೋ ಮೇ ಪಹೀನೋ’’ತಿಆದೀನಿ ವದತೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ರಾಗಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿನೀವರಣತಾತಿಆದಿತ್ತಿಕೇ ಲೋಕುತ್ತರಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ರಾಗಾ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿನೀವರಣ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವದತೋ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾತಿ. ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಕೇಚಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ. ಕಸ್ಮಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ಇತಿ ಜಾನಾಮಿ, ಇತಿ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನೇನೇವ ಮಾತಿಕಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಸಮಾಪಜ್ಜಿಂ, ಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅತೀತತ್ತಭಾವೇ ಸೋತಾಪನ್ನೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ವದತೋಪಿ ಹೋತೂತಿ ಚೇ? ನ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ. ಕಥಂ? ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ವತ್ತಮಾನತಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಅತೀತತ್ತಭಾವಂ. ಅತೀತತ್ತಭಾವೋ ಹಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ.

೨೦೦. ‘‘ಸಚೇಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಾನಪರಿಕಪ್ಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಕಿರ. ‘‘ಇತಿ ವಾಚಾ ತಿವಙ್ಗಿಕಾ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ನತ್ಥೇತನ್ತಿ ಪುರಿಮೇ ಸತಿ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸಾಭಾವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಂ, ಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಕಾಲವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ವಚನವಿಸೇಸೋ ಪನ ಅತ್ಥಿ ಏವ.

೨೦೭. ಉಕ್ಖೇಟಿತೋತಿ ಉತ್ತಾಸಿತೋ. ಖಿಟ ಉತ್ರಾಸನೇ.

ಸುದ್ಧಿಕವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವತ್ತುಕಾಮವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಥೇತಿ ವಿಜಾನನಟ್ಠಾನೇ, ತೇನ ‘‘ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಥಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ಸುತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ, ನ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಝಾನಂ ಕಿರ ಸಮಾಪಜ್ಜಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸೋ ಚೇ ‘‘ಏಸ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನೋ ಗುಣದೀಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಏವಂ ವದತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ. ಅಞ್ಞಥಾ ಜಾನಾತೀತಿ ಚೇ? ಪಾರಾಜಿಕಚ್ಛಾಯಾ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಚರಿಯೋ.

ವತ್ತುಕಾಮವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅನಾಪತ್ತಿಭೇದಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅನುಲ್ಲಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಯದಿ ಉಲ್ಲಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಭವೇಯ್ಯ, ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ಅಪರೇ. ‘‘ತಂ ಪರತೋ ‘ನಾವುಸೋ, ಸಕ್ಕಾ ಪುಥುಜ್ಜನೇನ ಅಧಿವಾಸೇತು’ನ್ತಿ ವತ್ಥುನಾ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೨೨೫-೬. ದುಕ್ಕರ ಆಗಾರ ಆವಟಕಾಮ ಅಭಿರತಿವತ್ಥೂಸು ‘‘ಯದಿ ಉಲ್ಲಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಕಾರಣಂ ಪನ ದುದ್ದಸಂ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತಂ ವಿಯ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ಯಾನೇನ ವಾ ಇದ್ಧಿಯಾ ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಪದಸಾ ಗಮನವಸೇನೇವ ಕತಿಕಾಯ ಕತಾಯ ಯುಜ್ಜತಿ. ‘‘ಅಪುಬ್ಬಂಅಚರಿಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಹತ್ಥಪಾಸಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಹತ್ಥಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ವಿಯ ಗಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಟ್ಠೇಥ ಏಥ ಗಚ್ಛಾಮಾತಿ ಏವಂ ಸಹಗಮನೇ ಪುಬ್ಬಾಪರಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ತಕ್ಕೋ. ವಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ ವಸನ್ತೋ ಚೇ ಉಪಾಸಕೇನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ. ‘‘ರತ್ತಿಂ ವಸಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ನ ಪಾರಾಜಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನಾನಾವೇರಜ್ಜಕಾತಿ ನಾನಾಜನಪದವಾಸಿನೋ. ಸಙ್ಘಲಾಭೋತಿ ಯಥಾವುಡ್ಢಂ ಅತ್ತನೋ ಪಾಪುಣನಕೋಟ್ಠಾಸೋ.

೨೨೮. ಇಧಾತಿ ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇ ಪಞ್ಹಾಕಮ್ಮೇ. ಧಮ್ಮಧಾತು ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ.

೨೩೨. ನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ನ ಸೀಹೋಕ್ಕನ್ತವಸೇನ ಅನುಸ್ಸರಿ. ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತರಾಭವಭೂತಾ ಏಕಾ ಏವ ಜಾತೀತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನಿಗಮನವಣ್ಣನಾ

೨೩೩. ಚತುವೀಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ಮಾತುಘಾತಕಪಿತುಘಾತಕಅರಹನ್ತಘಾತಕಾ ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನಾ. ಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕೋ, ಲಮ್ಬಿಆದಯೋ ಚ ಚತ್ತಾರೋ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನಾ ಏವಾತಿ ಕತ್ವಾ ಕುತೋ ಚತುವೀಸತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾಜಾನನತೋ. ಮಾತುಘಾತಕಾದಯೋ ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಇಧಾನುಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಲಮ್ಬಿಆದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಯಸ್ಮಾ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಪಟಿಸೇವಿನೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಏಕಕಮ್ಮಂ ಏಕುದ್ದೇಸೋ ಸಮಸಿಕ್ಖತಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಸಂವಾಸಸ್ಸ ಅಭಬ್ಬತಾಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾ ಪುರೇ ತಥಾ ಪಚ್ಛಾ’’ತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ನೇಸಂ ಸಮಞ್ಞಾಯಪಟಿಞ್ಞಾಯಭಿಕ್ಖುಭಾವೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ.

ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಕಣ್ಡೋ

೧. ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೩೫. ‘‘ಓಕ್ಕಮನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ. ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಕಾರಕೋ ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ? ಅಭಿ-ನಿದ್ದೇಸೇನ ಇಮಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಕಥಂ? ಕಣ್ಡುವನಾದಿಅಧಿಪ್ಪಾಯಚೇತನಾವಸೇನ ಚೇತೇನ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಡುವನಾದಿಉಪಕ್ಕಮೇನ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ, ಮೇಥುನರಾಗವಸೇನ ಊರುಆದೀಸು ದುಕ್ಕಟವತ್ಥೂಸು, ವಣಾದೀಸು ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥೂಸು ಚ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಯಾ ಸತಿಪಿ ನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ. ಮೋಚನಸ್ಸಾದಸಙ್ಖಾತಾಧಿಪ್ಪಾಯಾಪೇಕ್ಖಾವ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ ಸತಿ ಉಪಕ್ಕಮೇ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ನ ಮೋಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ. ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇಧ ಕಾರಕೋ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸಞ್ಚೇತನಿಕಂ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಕಾರಕೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ‘‘ಚೇತೇತಿ ನ ಉಪಕ್ಕಮತಿ ಮುಚ್ಚತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನವಿರೋಧೋ. ‘‘ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾಯ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಯಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾ’’ತಿ ಭುಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಪಿ ಸೋವ ವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತದುಭಯವಚನಕ್ಕಮಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಾಭಾವತೋ ಹೇತುತ್ಥನಿಯಮೋ ನ ಕತೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಅಕತೇ ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ, ಉಪಕ್ಕಮೇ ಅಸತಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೨೩೬-೭. ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮವಿಗ್ಗಹೇನ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ದುತಿಯೇನ ಇಕಪಚ್ಚಯಸ್ಸ. ವಾತಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹರುಹಿರಾದಿಆಸಯಭೇದತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಾತೂತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಥವೀಧಾತುಆದಯೋ ಚತಸ್ಸೋ, ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದಯೋ ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಾ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ. ವತ್ಥಿಸೀಸನ್ತಿ ವತ್ಥಿಪುಟಸ್ಸ ಸೀಸಂ. ‘‘ಅಙ್ಗಜಾತಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಅಗ್ಗಸೀಸ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ತಥೇವಾತಿ ‘‘ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಕ್ಕಮತೋ’’ತಿಆದಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾತಿ ‘‘ನ ಸಕಲಕಾಯತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪನ ಠಾನಾ ಚುತಮತ್ತೇ ಹೋತೂ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ದಕಸೋತಂ ಓತಿಣ್ಣಮತ್ತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಚೇ? ತತೋ ದಕಸೋತೋರೋಹಣಞ್ಚೇತ್ಥಾತಿಆದಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಕ್ಕಮಂ ಕತ್ವಾ ಸುಕ್ಕಂ ಠಾನಾ ಚಾವೇತ್ವಾ ಪುನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವಸೇನ ದಕಸೋತೋರೋಹಣಂ ನಿವಾರೇತುಂ ಅಧಿವಾಸೇಮೀತಿ. ತತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಥಾಪಿ ಅಧಿವಾಸನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ದಕಸೋತತೋ ಉದ್ಧಂ ನಿವಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ‘‘ಅನಿಕ್ಖನ್ತೇ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಠಾನಾ ಚುತಞ್ಹಿ ಅವಸ್ಸಂ ದಕಸೋತಂ ಓತರತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗಣ್ಠಿಪದಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಸಮೇತಿ. ತತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾತಿ ಸಕಟ್ಠಾನತೋ. ಸಕಸರೀರತೋ ಹಿ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ತತೋ ‘‘ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ವಾ ಅನಿಕ್ಖನ್ತೇ ವಾ’’ತಿ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸರೀರಪದೇಸಾ ಚುತಂ ಅವಸ್ಸಂ ದಕಸೋತಂ ಓತರತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಕಸೋತಂ ಓತಿಣ್ಣಮತ್ತೇ’’ತಿ, ಇಮಿನಾ ಚ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಪಾಕಟಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಮೋಚನಸ್ಸಾದೇನ ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಕ್ಕಮತೋ ಸುಕ್ಕಂ ಬಹುತರಮ್ಪಿ ಸರೀರಪದೇಸಾ ಚುತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಲಗ್ಗಾವಸೇಸಂ ಯತ್ತಕಂ ಏಕಾ ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಾ ಪಿವೇಯ್ಯ, ತತ್ತಕೇ ದಕಸೋತಂ ಓತಿಣ್ಣಮತ್ತೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಂ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ‘‘ದಕಸೋತಂ ಅನೋತಿಣ್ಣೇಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ತಕಸ್ಸ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮನಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ‘‘ಚೇತೇತಿ ಉಪಕ್ಕಮತಿ ನ ಮುಚ್ಚತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ದೇಸೇನ್ತೋಪಿ ನ ಮುಚ್ಚತಿ, ಪಸ್ಸಾವಮ್ಪಿ ವಣ್ಣತಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ವತ್ಥಿಕೋಸಗತಸ್ಸ ಪಿಚ್ಛಿಲತಾಯ ವಾ ಞತ್ವಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸತೋ ವುಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ತತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇ ಯುತ್ತಿ. ಸಬ್ಬಾಚರಿಯಾ ಇಮೇ ಏವ ತಯೋ ಥೇರಾ, ತೇಸಮ್ಪಿ ದಕಸೋತೋರೋಹಣಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಸಾಧಾರಣತೋ ಏತ್ಥ, ಏವಂ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವದತಿ ಕಿರ.

ಠಾನಾ ಚುತಞ್ಹಿ ಅವಸ್ಸಂ ದಕಸೋತಂ ಓತರತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಠಾನಾ ಚಾವನಮತ್ತೇನೇವೇತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದಕಸೋತಂ ಓತಿಣ್ಣೇ ಏವ ಆಪತ್ತಿ. ಸುಕ್ಕಸ್ಸ ಹಿ ಸಕಲಂ ಸರೀರಂ ಠಾನಂ, ಅನೋತಿಣ್ಣೇ ಠಾನಾ ಚುತಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕತ್ತಾ ಥೇರಸ್ಸ ‘‘ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ ನಾಮ ರಾಗಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಕಥಾ. ಅಟ್ಠ. ೩೦೭) ಕಥಾವತ್ಥುಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಮ್ಭವೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ‘‘ತಂ ಅಸುಚಿಂ ಏಕದೇಸಂ ಮುಖೇನ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ, ಏಕದೇಸಂ ಅಙ್ಗಜಾತೇ ಪಕ್ಖಿಪೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೫೦೩) ವಚನತೋ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಅವೀತರಾಗಸ್ಸೇವ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ ಯಂ ಅರಹತೋ ಅಸುಚಿ ಮುಚ್ಚೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೩೫೩; ಕಥಾ. ೩೧೩) ವಚನತೋ. ಪರೂಪಾಹಾರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಆಸಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಸುಕ್ಕಸ್ಸ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಾನಂ ವಿಯ ಪತಿಟ್ಠಾನೋಕಾಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ (ಕಥಾ. ಅಟ್ಠ. ೩೦೯) ಚನತೋ ತಸ್ಸ ಆಸಯೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ಪಾಕತಿಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ವಿಯ ಅಸಂಸಟ್ಠತ್ತಾ, ನಿಕ್ಖಮನತೋ ಚ ‘‘ವತ್ಥಿಸೀಸಂ, ಕಟಿ, ಕಾಯೋ’’ತಿ ತಿಧಾ ಸುಕ್ಕಸ್ಸ ಠಾನಂ ಪಕಪ್ಪೇನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ. ಸಪ್ಪವಿಸಂ ವಿಯ ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಚ ವಿಸಸ್ಸ ಠಾನನಿಯಮೋ, ಕೋಧವಸೇನ ಫುಸನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ, ಏವಮಸ್ಸ ನ ಚ ಠಾನನಿಯಮೋ, ರಾಗವಸೇನ ಉಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ತಕ್ಕೋ.

ಖೋಭಕರಣಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಭೇಸಜ್ಜಸೇನಾಸನಾಹಾರಾದಿಪಚ್ಚಯೋ. ಸಂಸಗ್ಗಭೇದತೋಪೀತಿ ಏತೇಸು ದ್ವೀಹಿಪಿ ತೀಹಿಪಿ. ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುಪಿನನ್ತೇನ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಪಲ್ಲತ್ಥಂ ಅಭೂತಮೇವಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತತೋ ‘‘ಯಂ ಪನ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ತಂ ಏಕನ್ತಸಚ್ಚಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ವಿಸಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಹಿ ಸಚ್ಚೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಅಲಿಕೋ ವಾತಿ ಕತ್ವಾ ತಞ್ಚೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸತ್ತಾ ಸಚ್ಚಮೇವ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನಾಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಕಿನ್ತು ದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಅಭೂತಂ, ಅಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಹಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಯ ಅಸುಣನ್ತೋಪಿ ಸುಣನ್ತೋ ವಿಯ ಅಮುನನ್ತೋಪಿ ಮುನನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಸಚ್ಚಮ್ಪಿ ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ. ತಂ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತಿ, ಆಗನ್ತುಕಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಗತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತಾನಿ ಹಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದೀನಿ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಏವ. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಮತೀತಮೇವ, ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಥೋಕಂ ಕಾಲಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಸಿಯಾ.

ಈದಿಸಾನೀತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಅನುಭೂತಪುಬ್ಬಪರಿಕಪ್ಪಿತಾಗನ್ತುಕಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಿ, ರಾಗಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಕ್ಕಟಸ್ಸ ನಿದ್ದಾ ಲಹುಪರಿವತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಸೋ ಹಿ ರುಕ್ಖಸಾಖತೋ ಪತನಭಯಾ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ಉಮ್ಮೀಲತಿ ಚ ಸುಪತಿ ಚ. ಮನುಸ್ಸಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಮ್ಮೀಲನ್ತಿ ಸುಬ್ಯತ್ತತರಂ ಪಟಿಬುದ್ಧಾ ವಿಯ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಟಿಬುದ್ಧಾನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭವಙ್ಗೋತರಣಂ ವಿಯ ಸುಪಿನಕಾಲೇಪಿ ತೇಸಂ ಭವಙ್ಗೋತರಣಂ ಹೋತಿ, ಯೇನ ‘‘ಸುಪತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇನ ಹಿ ಸುಪತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಭವಙ್ಗೋತರಣಂ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೂಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ‘‘ನಿದ್ದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಭಾವೇನ ಸುಪಿನದಸ್ಸನಕಾಲೇ ಭವಙ್ಗತೋ ಉತ್ತರಣೇ ಸತಿಪಿ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಯತೋ ಸತ್ತಾ ‘‘ಪಟಿಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಸಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಹದಯವತ್ಥು ನ ಸುಪ್ಪಸನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾಪಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ಅಸುಪ್ಪಸನ್ನವಟ್ಟಿನಿಸ್ಸಿತದೀಪಪ್ಪಭಾ ವಿಯ. ತೇನೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸ್ವಾಯಂ ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಚೇತನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಕತ್ತಾತಿ ಸುಪಿನೇ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ದುಬ್ಬಲ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ತಂ ಅನೇಕತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಚ ದುಬ್ಬಲಾರಮ್ಮಣವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಚೇತನಾ, ತಾಯ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ದುಬ್ಬಲಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾರಮ್ಮಣಾಯ, ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ವಾ ಅದುಬ್ಬಲತ್ತಾ, ಅವತ್ಥುಕಾಯ ದುಬ್ಬಲಭಾವೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಚೇತನಾಯ ಅವತ್ಥುಕಾಯ ಭಾವನಾಪಭಾವಾಯಾತಿರೇಕಬಲಸಬ್ಭಾವತೋ. ಭಾವನಾಬಲಸಮಪ್ಪಿತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಅರೂಪಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಅತಿಭಾರಿಯಮ್ಪಿ ಕರಜಕಾಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇನೇವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಪೇತಿ. ತಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ ಅನಪ್ಪಿತಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಂ ಕರಜಕಾಯಂ ಆಕಾಸೇ ಲಙ್ಘನಸಮತ್ಥಂ ಕರೋತಿ, ಪಗೇವೇತರಂ. ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ತಂ ಅನುಮಾನಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಆನುಭಾವೋತಿ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ ಚಿತ್ತಾನುಭಾವೇನ ವಾ ಲದ್ಧಾಸೇವನಾದಿಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಿಬ್ಬತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ, ತಸ್ಮಾ ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಕತ್ತಾತಿ ದುಬ್ಬಲಹದಯವತ್ಥುಕತ್ತಾತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ತಕ್ಕೋ. ಅತ್ತನೋ ಮನ್ದತಿಕ್ಖಾಕಾರೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನ್ದತಿಕ್ಖಭಾವನಿಪ್ಫಾದನಸಮತ್ಥಞ್ಚೇ, ಹದಯವತ್ಥು ಚಕ್ಖುಸೋತಾದಿವತ್ಥು ವಿಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚೇತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯತೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ಉಪಾದಾಯರೂಪಪಾಳಿಯಂ ಉದ್ದೇಸಾರಹಂ ನ ಜಾತಂ. ಅನಿನ್ದ್ರಿಯತ್ತಾ ಹಿ ತಂ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ವತ್ಥುರೂಪತ್ತಾ ಚ ಅವತ್ಥುರೂಪಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನನ್ತರಮ್ಪಿ ನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಸ ಅಸುಪ್ಪಸನ್ನತ್ತಾ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಚ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ಅಸುಪ್ಪಸನ್ನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಂ ನ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಚೇ? ಸಿದ್ಧಮೇವ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಸಪ್ಪಾಯಾಸಪ್ಪಾಯಉತುಆಹಾರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಮಾಯೋಗತೋ, ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿಕಾರದಸ್ಸನತೋ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತ್ತಾ ಚ. ಯಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಟಿಬುದ್ಧೋಪಿ ಪಟಿಬುದ್ಧಂ ವಿಯ ಅತ್ತಾನಂ ಮಞ್ಞತೀತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಾಕಾರವಿಸೇಸೋ ನಿದ್ದಾ ನಾಮ. ಸಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗೋತರಣಾಕಾರವಿಸೇಸೇನ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸತ್ತೋ ಭವಙ್ಗತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ‘‘ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಸುತ್ತೋ ಅಪ್ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಾಧಿತೋ ಹೋತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಭವಙ್ಗವಾರನಿರನ್ತರತಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತಸುತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯದಿ ತಾವ ಸುತ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಭಿಧಮ್ಮವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನಿದ್ದಾಕ್ಖಣೇ ನ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಥ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ಪಸ್ಸತಿ, ವಿನಯವಿರೋಧೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಅಖೀಣನಿದ್ದೋ, ಅನೋತಿಣ್ಣಭವಙ್ಗೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಅಯಂ ನೇವ ಸುತ್ತೋ ನ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ, ಅತ್ತನಾ ತಂ ನಿದ್ದಂ ಅನೋಕ್ಕನ್ತೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ, ವಿನಯೋ, ನಾಗಸೇನತ್ಥೇರವಚನಂ ಯುತ್ತಿ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಂಸನ್ದಿತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋತಿ ಭವಙ್ಗತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣನಿದ್ದಾಪರೇತೋ. ಸಾ ಹಿ ಇಧ ಕಪಿಮಿದ್ಧಂ ನಾಮ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಮಿದ್ಧಂ? ಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ…ಪೇ… ಸುಪನಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೧೬೩) ಏವಮಾಗತಂ. ಇದಞ್ಹಿ ಅರೂಪಂ, ಇಮಸ್ಸ ಫಲಭೂತೋ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಯತಾ’ಪಚಲಾಯಿಕಾಸುಪಿ ನಿದ್ದಾವಿಸೇಸೋ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ ‘‘ಕಪಿಮಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ. ಯಞ್ಚೇವ ‘‘ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೫.೩.೫ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ) ವುತ್ತನ್ತಿ.

ಯಂ ತಂ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೇನ ವಿನಯಕಮ್ಮೇನ ತತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಇಧ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಅವಯವೇ ಸಮೂಹವೋಹಾರೇನ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಖಚ್ಛೇದಕೋ ರುಕ್ಖಚ್ಛೇದಕೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿಆದಿ ನಿದಸ್ಸನಂ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿ ರುಳ್ಹೀಸದ್ದಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಂ. ನ ಚ ಮಯಾತಿ ವೀಮಂಸನಪದಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ, ಮೋಚನೇ ಚ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಮುಚ್ಚನಪಕತಿಯಾ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ.

೨೪೦. ಗೇಹನ್ತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾ. ವನಭಙ್ಗಿಯನ್ತಿ ಪಾಭತಿಕಂ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸುಖವೇದನಾಮುಖೇನ ರಾಗೋವ ‘‘ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಸುಪನ್ತಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇದಂ ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ ವಿಯ ಭವಙ್ಗಸನ್ತತಿಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸುಪನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ಜಗ್ಗನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸೋಧನತ್ಥಾಯ.

೨೬೬. ‘‘ದಾರುಧೀತಲಿಕಲೇಪಚಿತ್ತಾನಂ ಅಙ್ಗಜಾತಪಟಿನಿಜ್ಝಾನೇಪಿ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪರಿಳಾಹೇ ಮೋಚನರಾಗಜೋ’’ತಿ ಲಿಖನ್ತಿ. ವಾಲಿಕಾಯ ವಾ ‘‘ಹತ್ಥಿಕಾಮಂ ನಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ತ್ವ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಠೋ. ‘‘ಏಹಿ ಮೇ ತ್ವಂ, ಆವುಸೋ ಸಾಮಣೇರ, ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ವಚೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಞ್ಞಂ ‘‘ಏವಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತಿಯಾಪಿ ಆಪತ್ತಿ ಸಿಯಾತಿ ಸಙ್ಕರಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಕೇಚಿ.

೨೬೭. ‘‘ಪುಪ್ಫಾವಲಿಯಂ ಸಾಸವಳಿಯ’’ನ್ತಿ ದುವಿಧೋ ಕಿರ.

ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೭೦. ‘‘ಓತಿಣ್ಣೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ‘‘ವಿಪರಿಣತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ವಾಯಾಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ‘‘ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಪದಂ ಸಂಯೋಗಂ ದೀಪೇತಿ, ಸೋ ಚ ಪಯೋಗೋ ಸಮಾಗಮೋ ಅಲ್ಲೀಯನಂ. ಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ? ವಿಪರಿಣತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ನ ಪತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಾದಿನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ವಾಯಮತೋ ಫಸ್ಸಪಟಿವಿಜಾನನಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ. ವಾಯಮಿತ್ವಾ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತೋ ಹಿ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ. ಏವಮಸ್ಸ ತಿವಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಓತಿಣ್ಣೋ. ಕೇನ? ವಿಪರಿಣತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಯಕ್ಖಾದಿನಾ ಸತ್ತೋ ವಿಯ. ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ವಾ ಏತಂ ಕರಣವಚನಂ. ಓತಿಣ್ಣೋ ವಿಪರಿಣತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕೂಪಾದಿಂ ವಿಯ ಸತ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ರಾಗತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ಉಪಗತೋ, ತತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ವಿಪರಿಣತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ತಮೇವ ರಾಗಂ ಓತಿಣ್ಣೋ. ಮಾತುಗಾಮೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಮೀಪಂ ಆಗತೇನ, ಅತ್ತನಾ ಉಪಗತೇನ ವಾ. ಏತೇನ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಸಾರತ್ತತಾ ವಾ ಹೋತು ವಿರತ್ತತಾ ವಾ, ಸಾ ಇಧ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ, ನ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇ ವಿಯ ಉಭಿನ್ನಂ ಸಾರತ್ತತಾಯ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ.

ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗನ್ತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಕಾಯಾನಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ. ಪದಭಾಜನೇ ಪನ ‘‘ಸಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ, ನ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ. ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾ ಹಿ ‘‘ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಯೋ ಸೋ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೋ ನಾಮ, ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪರತೋ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ನ ಚ ಕಾಯೇನ ವಾಯಮತಿ, ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೨೭೯) ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ. ಫಸ್ಸಪಟಿವಿಜಾನನಾಯ ಹಿ ಸಂಸಗ್ಗೋ ದೀಪಿತೋ. ಸೋ ಚೇ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ಹೋತಿ, ಕಥಂ ಅನಾಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ. ಸುವುತ್ತಮೇತಂ, ಕಿನ್ತು ‘‘ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಭಾಜನೀಯತ್ತಾ, ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಭಾವೇ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾಭಾವೇನ ‘‘ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ.

‘‘ಹತ್ಥಗ್ಗಾಹಂ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹತ್ಥೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕೋ ಕಾಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ನ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನೋ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋ ಹತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾದಿ. ವೇಣಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೋ ಅಭಿನ್ನಸನ್ತಾನೋ ಕೇಸಲೋಮನಖದನ್ತಾದಿಕೋ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನೇವಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೇನಪಿ ಕೇನಚಿ ಕೇಸಾದಿನಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕಂ ವಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಂ ವಾ ಫುಸನ್ತೋಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಆಪಜ್ಜತಿಯೇವಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೭೪). ತೇನ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಾನಮ್ಪಿ ಕೇಸಲೋಮಾದೀನಂ ಅಙ್ಗಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ತಿವಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ. ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನತೋ ದುವಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತದತ್ಥಜಾನನತೋ. ಫುಟ್ಠಭಾವಞ್ಹಿ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತೋಪಿ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ, ಅಯಮೇಕೋ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಫುಟ್ಠಭಾವಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ತಂ ಸಾದಿಯನಂ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ, ನ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ. ಅನೇಕನ್ತಿಕಞ್ಹೇತ್ಥ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಾದಿನ್ನಕೇನ ಕಾಯೇನ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೇನ ವಾ ಕಾಯೇನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಕಾಯೇ ಫುಟ್ಠೇ ಪಸನ್ನಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಚೇ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನೇವ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ ಸೋ ಹೋತಿ. ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಕಾಯೋ, ಲೋಲುಪ್ಪೋ ಅಪ್ಪಸನ್ನಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯೋ ವಾ ಹೋತಿ, ತಿಮಿರವಾತೇನ ಉಪಹತಕಾಯೋ ವಾ ತಸ್ಸ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ನ ಚ ತೇನ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ, ಕೇವಲಂ ಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವಾಯಮಿತ್ವಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ವಾಯಮತೋ ಫಸ್ಸಪಟಿವಿಜಾನನಾ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ. ಅಪರೋಪಿ ಭಿಕ್ಖು ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೇನ ವಾ ಫುಟ್ಠೋ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನೇಕನ್ತಿಕಞ್ಹೇತ್ಥ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ಅಪರೋ ವತ್ಥಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತಂ ಮಾತುಗಾಮಂ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನ ವತ್ಥಸ್ಸ ಉಪರಿಭಾಗೇ ಸಣಿಕಂ ಫುಸನ್ತೋ ವತ್ಥನ್ತರೇನ ನಿಕ್ಖನ್ತಲೋಮಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತೋಪಿ ಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಕಾಯೇನ ವಾಯಮಿತ್ವಾ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ನಾಮ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ‘‘ನೀಲಂ ಘಟ್ಟೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕಾಯಂ ಘಟ್ಟೇತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ, ಏವಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಚ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಫಸ್ಸಪಟಿವಿಜಾನನಂ ಅಙ್ಗನ್ತ್ವೇವ ನ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ನಖೇನ ಲೋಮೇನ ಸಂಸಗ್ಗೋ ದಿಟ್ಠೋ, ನ ಚ ಮೇ ಲೋಮಘಟ್ಟನೇನ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಿಮಿರವಾತಥದ್ಧಗತ್ತೋ ಚಾಹಂ ನ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾಮೀತಿ ಅನಾಪನ್ನಸಞ್ಞೀ ಸಿಯಾತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಅಪಿಚ ‘‘ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ, ನ ಚ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಚ ಏತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸೋ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ನ ತದತ್ಥಜಾನನತೋತಿ ಕಾರಣಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಹೋತಿ.

ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೨೭೧. ‘‘ರತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ವಿಪರಿಣತ’’ನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತಂ, ವಿನೀತವತ್ಥೂಸು ‘‘ಮಾತುಯಾ ಮಾತುಪೇಮೇನ ಆಮಸತಿ…ಪೇ… ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನೇವ ರತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ‘‘ಮಾತುಗಾಮೋ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಅವಿನಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯಾವ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ ‘‘ಮತಿತ್ಥಿಯಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ…ಪೇ… ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಸಿದ್ಧೇ ‘‘ನ ಯಕ್ಖೀ ನ ಪೇತೀ ನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅವಿನಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯಾಪಿ ನ ಸಬ್ಬಾ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾ ಇತ್ಥೀ ಇಧ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ನಾಮ. ಯಕ್ಖಿಆದಯೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಸಿದ್ಧೇನ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇನ ಇಜ್ಝನ್ತಿಯೋ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತಾಸು ಯಕ್ಖೀ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥು ಹೋತಿ ವಿನೀತವತ್ಥೂಸು ಯಕ್ಖಿಯಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ. ತದನುಲೋಮತ್ತಾ ಪೇತಿತ್ಥೀ, ದೇವಿತ್ಥೀ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥು. ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥೀ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥು. ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಿತ್ಥೀ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥುಮೇವಾತಿ ಏಕೇ. ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ಯಕ್ಖಿಸಞ್ಞೀ’’ತಿಆದಿವಚನೇ ಸತಿ ಯಕ್ಖಿಆದೀನಂ ಅನಿತ್ಥಿತಾಪಸಙ್ಗತೋ, ‘‘ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞೀ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಯಕ್ಖಿಆದೀನಂ ಅನ್ತೋಕರಣೇ ಸತಿ ತಾಸಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವತ್ಥುಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಚ ಯಕ್ಖಿಆದಯೋ ನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏಕೇ ಪನ ‘‘ವಿನೀತವತ್ಥುಮ್ಹಿ ‘ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿಯಾ ಕಾಯ…ಪೇ… ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾ ಪಾಕತಿಕತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥೀ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ. ‘ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸಞ್ಞೀತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ ಚ ಹೋತಿ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞೀ’ತಿಆದಿವಾರೇಸುಪಿ ಪಾಕತಿಕತಿರಚ್ಛಾನಗತೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸೋ ಚ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸೋವ. ತೇನೇವ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಅತ್ತಕಆಮಪಾರಿಚರಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತವಾರಾ ವಿಯ ತಿರಚ್ಛಾನಪಟಿಸಂಯುತ್ತವಾರಾಪಿ ನಾಗತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತಥಾ ಪಣ್ಡಕೋತಿ ಇಧ ಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕೋವ, ಪುರಿಸೋತಿ ಚ ಇಧ ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸೋವ ಆಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ಅಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕೋ ಅಮನುಸ್ಸಪುರಿಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥೀ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪಣ್ಡಕೋ ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠ ಜನಾ ಇಧ ನಾಗತಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ವತ್ಥುಸಞ್ಞಾವಿಮತಿಭೇದವಸೇನ ಆಪತ್ತಿಭೇದಾಭೇದವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಅನಾಗತವಾರಗಣನಾ ಚ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ತೇಸಂ ದುಕಮಿಸ್ಸಕಾದಿವಾರಾ, ಆಪತ್ತಿಅನಾಪತ್ತಿಭೇದವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಚ. ‘‘ತತ್ಥ ಅಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕಅಮನುಸ್ಸಪುರಿಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿತಿರಚ್ಛಾನಗತಪಣ್ಡಕಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕಾ, ಅಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಮನುಸ್ಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥುಕಾ, ಅಮನುಸ್ಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕಾ, ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಅಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಅಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕಾ, ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ಪುರಿಸಾ ಚ ನಾಗತಾ. ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿಪಣ್ಡಕಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ನಾಗತಾ, ಮನುಸ್ಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಅನಾಗತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೮೧) ಪನ ‘‘ನಾಗಮಾಣವಿಕಾಯಪಿ ಸುಪಣ್ಣಮಾಣವಿಕಾಯಪಿ ಕಿನ್ನರಿಯಾಪಿ ಗಾವಿಯಾಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದೇವ ಪಮಾಣತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ತತ್ರಾಯಂ ವಿಚಾರಣಾ – ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ನಿಸಿನ್ನಪರಿಸಾಯ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೮೩) ಏತ್ಥ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋತಿ ಯಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ’’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ಪಾಕತಿಕತಿರಚ್ಛಾನಗತತೋ ವಿಸಿಟ್ಠೋ, ತಥಾ ಯಕ್ಖಪೇತತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾನಂ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅಪಿಚ ದುಕ್ಕಟಮೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ‘‘ಪತನರೂಪಂ ಪಮಾಣಂ, ನ ಮರಣರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿವಿಸೇಸವಚನತೋ ಚ ‘‘ಉಭತೋ ಅವಸ್ಸುತೇ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ವಾ ಪೇತಸ್ಸ ವಾ ಪಣ್ಡಕಸ್ಸ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ವಾ ಅಧಕ್ಖಕಂ ಉಬ್ಭಜಾಣುಮಣ್ಡಲಂ ಕಾಯೇನ ಕಾಯಂ ಆಮಸತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೬೬೧) ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಚನತೋ ಚ ಸೋ ವಿಸಿಟ್ಠೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ಚ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಿತ್ಥಿಯಾ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಸೇಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಆಪತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಿತ್ಥೀಪಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ರೂಪಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಞ್ಞಾವಿರಾಗತ್ತಾಸಮ್ಭವತೋ ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಅತ್ತಕಾಮಪಾರಿಚರಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸುಪಿ ಸಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಾ ಚಾನಾಗತಾ. ಸರೂಪೇನ ಸಂಖಿತ್ತವಾರತ್ತಾ ನಾಗತಾತಿ ಚೇ? ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ ಚ ಉಭಿನ್ನಂ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞೀತಿ ಇಧ ಆಗತತ್ತಾ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸೋ ಚ ಇಧ ಆಗತೋ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಿತ್ಥಿಯಾ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತಾಯಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಚ್ಛಾಯಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಇತ್ಥೀನಂ, ಪುರಿಸಾನಞ್ಚ ಏಕತೋ ವಚನೇ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಸಬ್ಭಾವತೋ. ಇಧ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸಪಣ್ಡಕಿತ್ಥಿಯೋ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಏಕತೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಚ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೇಸು ಇತ್ಥಿಪಣ್ಡಕಪುರಿಸಸಞ್ಞಿತಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾದಿಸಿಕ್ಖಾಪದದ್ವಯೇ ವಾರಾನಂ ಸಂಖಿತ್ತತ್ತಾ ಪುರಿಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಾದಯೋ ನಾಗತಾ. ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಆಪತ್ತಿ, ತಥಾ ತತ್ಥಾಪಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಪುರಿಸಂ ಓಭಾಸನ್ತಸ್ಸ ಚ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಪಣ್ಡಕಂ ಓಭಾಸನ್ತಸ್ಸ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ವಾರಾ ಸಂಖಿತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ. ವಿಸೇಸೋ ಚ ಪಣ್ಡಕೇ, ಪುರಿಸೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇ ಚ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞಿಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ತತ್ಥ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಮೇತೇಸಂ ವಾದಾನಂ ಯತ್ಥ ಯುತ್ತಿ ವಾ ಕಾರಣಂ ವಾ ಅತಿರೇಕಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆರಿಚಯೋ. ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತವಾರಗಣನಾ ತಾವ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಇತ್ಥಿಮೂಲಕಾ ಪಞ್ಚ ವಾರಾ ಪಣ್ಡಕಪುರಿಸತಿರಚ್ಛಾನಗತಮೂಲಕಾ ಚ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಾತಿ ವೀಸತಿ ವಾರಾ ಏಕಮೂಲಕಾ, ತಥಾ ದುಮೂಲಕಾ ವೀಸತಿ, ಮಿಸ್ಸಕಮೂಲಕಾ ವೀಸತೀತಿ ಸಟ್ಠಿ ವಾರಾ, ತಾನಿ ತೀಣಿ ವೀಸತಿಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವೀಸತಿಕೇ ಏಕೇಕಮೂಲವಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಯೇನ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧವಾರಾ ತಯೋ ವುತ್ತಾ. ಸೇಸಾ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸ ವಾರಾ ಸಂಖಿತ್ತಾ, ತಥಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇನ ಕಾಯವಾರಾ ತಯೋ ವುತ್ತಾ, ಸೇಸಾ ಸಂಖಿತ್ತಾ, ಏವಂ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧೇನ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧವಾರೇಪಿ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೇನ ಕಾಯವಾರೇಪಿ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೇನ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧವಾರೇಪಿ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೇನ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವಾರೇಪಿ ತಯೋ ತಯೋ ವಾರಾ ವುತ್ತಾ, ಸೇಸಾ ಸಂಖಿತ್ತಾ. ಏವಂ ಛನ್ನಂ ತಿಕಾನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಾರಸ ವಾರಾ ಆಗತಾತಿ ಸರೂಪತೋ ವುತ್ತಾ, ಸೇಸಾ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕಾನಿ ತೀಣಿ ವಾರಸತಾನಿ ಸಂಖಿತ್ತಾನಿ. ತತೋ ಪರಂ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಸಾರತ್ತಪಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಕಾಯನ್ತಿ ಏಕಮೇಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ವಾರಾ ಆಗತಾತಿ ಏಕವೀಸತಿ ವಾರಾ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ, ನವನವುತಾಧಿಕಾನಿ ತೀಣಿ ವಾರಸತಾನಿ ಸಂಖಿತ್ತಾನಿ. ತತೋ ಪರಂ ಆಪತ್ತಾನಾಪತ್ತಿದೀಪಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸೇವನಾಧಿಪ್ಪಾಯಮೂಲಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮೋಕ್ಖಾಧಿಪ್ಪಾಯಮೂಲಕಾತಿ ದ್ವೇ ಚತುಕ್ಕಾ ಆಗತಾ.

ತತ್ಥಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ಯದಿದಂ ಮಾತಿಕಾಯ ಪರಾಮಸನಪದಂ, ತೇನ ಯಸ್ಮಾ ಆಮಸನಾದೀನಿ ಛುಪನಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ದ್ವಾದಸಪಿ ಪದಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಆಮಸನಾ ಪರಾಮಸನಂ ಛುಪನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಪರಾಮಸನಂ ನಾಮ ಆಮಸನಾ. ‘‘ಛುಪನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಪರಾಮಸನಮ್ಪಿ ವಿಸುಂ ಏಕತ್ತಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞೀ ಚಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಠಮವಾರೇ ಏವ ದ್ವಾದಸಪಿ ಆಮಸನಾದೀನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಿ. ತತೋ ಪರಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ದ್ವೇ ಪದಾನೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಆಗತಾನಿ, ಇತರಾನಿ ಸಂಖಿತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೇನ ಕಾಯವಾರಾದೀಸು ಪನ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಅಲಾಭತೋ ಆಮಸನಮೇವೇಕಂ ಆಗತಂ, ನೇತರಾನಿ. ‘‘ಸಞ್ಚೋಪೇತಿ ಹರತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ, ಸಞ್ಚೋಪೇತಿ ಚ. ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಪನ ‘‘ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ರಜ್ಜುವತ್ಥಾದೀಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪನೇ’’ತಿ ಚ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಸಮ್ಮಸನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ವೇಣಿಗ್ಗಾಹೇ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಲೋಮಫುಸನೇಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ತಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕೇನ ಹೀತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ.

ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ನಿದ್ದೇಸೇ. ‘‘ಸದಿಸಂ ಅಗ್ಗಹೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಾದಿಸಂ ಅಗ್ಗಹೇಸೀತಿ ಗರುಕಂ ತತ್ಥ ಕಾರಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗವಿಭಙ್ಗೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತರೋಪಿ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಛುಪನಕೋ. ಗಹಣೇ ಚಾತಿ ಗಹಣಂ ವಾ. ವಿರಾಗಿತೇತಿ ವಿರದ್ಧೇ. ಸಾರತ್ತನ್ತಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗೇನ ರತ್ತಂ, ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಮಾತುಭಗಿನಿಆದಿವಿರತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿರತ್ತಂ ಞಾತಿಪೇಮವಸೇನ ಗಣ್ಹಿ, ಏತ್ಥ ದುಕ್ಕಟಂ ಯುತ್ತಂ. ‘‘ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗಂ ವಾ ಸಾರತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿರತ್ತಂ ಮಾತರಂ ಗಣ್ಹಿ, ಅನಧಿಪ್ಪೇತಂ ಗಣ್ಹಿ. ಏತ್ಥ ಮಹಾಸುಮತ್ಥೇರವಾದೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ‘‘ಕಾಯಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಲದ್ಧಿಕತ್ತಾ. ‘‘ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞೀ ಸಾರತ್ತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖು ಚ ನಂ ಇತ್ಥಿಯಾ ಕಾಯೇನ ಕಾಯಂ ಆಮಸತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೨೭೩) ವಚನತೋ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋಪಿ ಖಾಯತಿ. ‘‘ವಿರತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಾರತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏತ್ಥಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋವ ಖಾಯತಿ ‘‘ನೀಲಂ ಘಟ್ಟೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಕಾಯಂ ಘಟ್ಟೇತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವಚನತೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗತ್ತಾ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಗರುಕಾಪತ್ತಿಭಯೇನ ‘ನೀಲಮೇವ ಘಟ್ಟೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವಾಯಾಮನ್ತೋ ಕಾಯಂ ಘಟ್ಟೇತಿ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತಸ್ಸ ‘ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಂ ಘಟ್ಟೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಪವತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ ‘‘ಏವರೂಪೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವದತಿ ಕಿರ. ‘‘ಇತ್ಥಿಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಇತ್ಥಿಯಾ ಪುರಿಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಪುರಿಸೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಆಪತ್ತಿಭೇದೋ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಾಲೇಪಿ ಇತ್ಥಿವಸೇನೇವ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೨೮೧. ತಿಣಣ್ಡುಪಕನ್ತಿ ಹಿರಿವೇರಾದಿಮೂಲಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಂ. ತಾಲಪಣ್ಣಮುದ್ದಿಕನ್ತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಮಯಂ ಅಙ್ಗುಲಿಮುದ್ದಿಕಂ, ತೇನ ತಾಲಪಣ್ಣಮಯಂ ಕಟಂ, ಕಟಿಸುತ್ತಕಂ, ಕಣ್ಣಪಿಳನ್ಧನಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿವಾಸಿನೋ ಇತ್ಥಿರೂಪಂ ಲಿಖಿತಂ, ಕಟಿಕಪಟಞ್ಚ ನ ಛುಪನ್ತಿ ಕಿರ. ಆಕರತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೋ. ರತನಮಿಸ್ಸೋತಿ ಅಲಙ್ಕಾರತ್ಥಂ ಕತೋ ಕಞ್ಚನಲತಾದಿವಿನದ್ಧೋ. ಸುವಣ್ಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪಚಿತ್ವಾತಿ ಸುವಣ್ಣರಸಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಚಿತ್ವಾ. ಬೀಜತೋ ಧಾತುಪಾಸಾಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಥೇರೋ ನ ಕಪ್ಪತೀತಿ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪೇಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ಚೇತಿಯಸ್ಸ ಪೂಜಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ವಟ್ಟತಿ ಕಿರ. ಬುಬ್ಬುಳಕಂ ತಾರಕಂ. ಆರಕೂಟಲೋಹಮ್ಪಿ ಜಾತರೂಪಗತಿಕಮೇವ.

ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ –

‘‘ಆರಕೂಟಲೋಹಂ ಸುವಣ್ಣಸದಿಸಮೇವ, ಸುವಣ್ಣಂ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಅನಾಮಾಸ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಭೇಸಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಪನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇಕದೇಸೋಪಿ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ಹೋತೀತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಞತ್ವಾ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ.

ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೮೩. ತತಿಯೇ ತಯೋ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವಾರಾ ತಯೋ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವಾರಾ ತಯೋ ದುಕ್ಕಟವಾರಾ ತಯೋ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧವಾರಾತಿ ದ್ವಾದಸ ವಾರಾ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ. ತತ್ಥ ತಯೋ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವಾರಾ ದುತಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ವೀಸತಿಕಾನಂ ಏಕೇಕಮೂಲಾ ವಾರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ವಿಸೇಸಾತಿ ಪಣ್ಣಾಸ ವಾರಾ ಸಂಖಿತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ವೇಮತಿಕೋ ಸಾರತ್ತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖು ಚ ನಂ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಂ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಂ ಆದಿಸ್ಸ ವಣ್ಣಮ್ಪಿ ಭಣತಿ…ಪೇ… ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ. ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ಪಣ್ಡಕಪುರಿಸಸಞ್ಞೀ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸಞ್ಞೀ ಸಾರತ್ತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖು ಚ ನಂ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಂ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಂ ಆದಿಸ್ಸ ವಣ್ಣಮ್ಪಿ ಭಣತಿ ಅಕ್ಕೋಸತಿಪಿ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ. ಪಣ್ಡಕೋ ಚ ಹೋತಿ ಪಣ್ಡಕಸಞ್ಞೀ ಸಾರತ್ತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖು ಚ ನಂ ಪಣ್ಡಕಸ್ಸ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಂ ಆದಿಸ್ಸ ವಣ್ಣಮ್ಪಿ ಭಣತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಆಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಾನಂ ಅನಾಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನ ಚಾಪಜ್ಜತಿ, ಪಣ್ಡಕೇ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞಿಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಚ ಪಣ್ಡಕೋ ಚ ಉಭಿನ್ನಂ ಇತ್ಥಿಸಞ್ಞೀ ಆಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪಣ್ಡಕೇ ಪಣ್ಡಕಸಞ್ಞಿಸ್ಸ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಂಖಿತ್ತವಾರೇಸು ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ದುಕ್ಕಟಟ್ಠಾನೇ ದುಕ್ಕಟಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ವೇಮತಿಕೋ ಸಾರತ್ತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖು ಚ ನಂ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಂ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಧಕ್ಖಕಂ ಉಬ್ಭಜಾಣುಮಣ್ಡಲಂ ಆದಿಸ್ಸ ವಣ್ಣಮ್ಪಿ ಭಣತಿ…ಪೇ… ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಖೇತ್ತೇಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಚ ಹೋತಿ ವೇಮತಿಕೋ ಸಾರತ್ತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖು ಚ ನಂ ಇತ್ಥಿಯಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಂ ಆದಿಸ್ಸ ವಣ್ಣಮ್ಪಿ ಭಣತಿ…ಪೇ… ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧವಾರಾಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ. ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವಾರತ್ತಿಕಂ ವಿಯ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯವಾರತ್ತಿಕಂ ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಆಪತ್ತಿವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ನ ಉದ್ಧಟಂ. ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವಾರತ್ತಿಕೇ ಪನ ದಿನ್ನನಯತ್ತಾ ತಮ್ಪಿ ತದನುಲೋಮಾ ವಾರಾ ಚ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ನ-ವಿಞ್ಞೂ ತರುಣದಾರಿಕಾ, ಮಹಲ್ಲಿಕಾ ಉಮ್ಮತ್ತಿಕಾದಿಕಾ ಚ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಪಗೇವ ಪಾಕತಿಕಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥೀನಂ, ತಥಾ ಪಣ್ಡಕಾದಯೋಪೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಂ ದುತಿಯೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೨೮೫. ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ ‘‘ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇ ಇತ್ಥಿಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಇತ್ಥಿಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿ ಕಿರ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ. ಸೀಸಂ ನ ಏತೀತಿ ಅಕ್ಕೋಸನಂ ನ ಹೋತಿ, ಘಟಿತೇ ಪನ ಹೋತಿ. ತತ್ರಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಘಟಿತೇ ಏವ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಾನಂ ನಿಯತವಚನತ್ತಾ, ಅಚ್ಚೋಳಾರಿಕತ್ತಾ ವಾ, ನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾಸೀತಿಆದೀಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ. ತತ್ಥ ಅಲೋಹಿತಾಸಿ, ಧುವಲೋಹಿತಾಸಿ, ಧುವಚೋಳಾಸಿ, ಪಗ್ಘರಣೀಸಿ, ಇತ್ಥಿಪಣ್ಡಕಾಸಿ, ವೇಪುರಿಸಿಕಾಸೀತಿ ಏತಾನಿ ಛ ಮಗ್ಗಾನಂ ಅನಿಯತವಚನಾನಿ, ಅನಿಮಿತ್ತಾಸಿ, ನಿಮಿತ್ತಮತ್ತಾಸೀತಿ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಅನಚ್ಚೋಳಾರಿಕಾನಿ ಚ, ಯತೋ ಅಟ್ಠಪದಾನಿ ‘‘ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ನ ಜನೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥೂನಿ. ಪರಿಬ್ಬಾಜಕವತ್ಥುಮ್ಹಿ ವಿಯ ಅಕ್ಕೋಸಮತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥೂನೀತಿ ಏಕೇ. ಇತ್ಥಿಪಣ್ಡಕಾಸಿ, ವೇಪುರಿಸಿಕಾಸೀತಿ ಏತಾನೇವ ಪದಾನಿ ಸಕಲಸರೀರಸಣ್ಠಾನಭೇದದೀಪಕಾನಿ ಸುದ್ಧಾನಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ನ ಜನೇನ್ತಿ ಸಕಲಸರೀರಸಾಮಞ್ಞತ್ತಾ, ಇತರಾನಿ ಜನೇನ್ತಿ ಅಸಾಮಞ್ಞತ್ತಾ. ತಾನಿ ಹಿ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಮೇವ ದೀಪೇನ್ತಿ ಸಿಖರಣೀ-ಪದಂ ವಿಯ. ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಾಸೀತಿ ವಚನಂ ಪನ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತೇನ ಅಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವತ್ಥುನಾ ಮಿಸ್ಸವಚನಂ. ಪುರಿಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಚ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ, ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ. ಯದಿ ತಮ್ಪಿ ಜನೇತಿ, ಕಥಂ ಅನಿಮಿತ್ತಾಸೀತಿಆದಿಪದಾನಿ ನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಜನೇನ್ತೀತಿ ಏಕೇ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ. ಪುರಿಸಸ್ಸಪಿ ನಿಮಿತ್ತಾಧಿವಚನತೋ, ‘‘ಮೇಥುನುಪಸಂಹಿತಾಹಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾಯ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಮೇಥುನುಪಸಂಹಿತಾಹಿಪಿ ಓಭಾಸನೇ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ, ಅಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಿಯಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಇತರೇಹಿ ಓಭಾಸನೇ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಿಯಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಅಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಏಕೇ, ಸಬ್ಬಂ ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

೨೮೭. ಹಸನ್ತೋತಿ ಯಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಭಣತಿ, ಸಾ ಚೇ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ.

ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೨೮೯. ‘‘ಪಟಿವುತ್ತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ. ನೋ-ಸದ್ದೋ ಅಧಿಕೋ. ‘‘ಅಕ್ಖರಲಿಖನೇನಪಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಆವಜ್ಜನಸಮನನ್ತರವಿಧಿನಾ ಸಮೇತಿ ಚೇ, ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ದುಟ್ಠುಲ್ಲವಾಚಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಅತ್ತಕಾಮಪಾರಿಚರಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೯೦. ಚತುತ್ಥೇ ತಯೋ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವಾರಾ ಆಗತಾ, ಸೇಸಾ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸ ವಾರಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಕಾಯ ಸಂಖಿತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞತರೋ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಇಧ ನ ಉದ್ಧಟೋ. ಸೇಸಯೋಜನಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನಗರಪರಿಕ್ಖಾರೇಹೀತಿ ಪಾಕಾರಪರಿಖಾದೀಹಿ ನಗರಪರಿವಾರೇಹಿ. ಸೇತಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಸೇತಾಲಙ್ಕಾರೋ, ಸೀಲಾಲಙ್ಕಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೫.೪). ಚಕ್ಕವೀರಿಯೋತಿ ವೀರಿಯಚಕ್ಕೋ. ವಸಲಂ ದುಗ್ಗನ್ಧನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ತದೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಪಾಪಕಂ, ಕಿಂ ಮೇ ದುಗ್ಗನ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೨೯೧. ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಯತ್ಥ ಠಿತೋ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ. ‘‘ಪಠಮವಿಗ್ಗಹೇ ಸಚೇ ಪಾಳಿವಸೇನ ಯೋಜೇತೀತಿ ಕಾಮಹೇತುಪಾರಿಚರಿಯಾಅತ್ಥೋ. ಸೇಸನ್ತಿ ‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’ತಿ ಪದಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ. ದುತಿಯೇ ಪಾಳಿವಸೇನ ಕಾಮಹೇತು-ಪದಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ. ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಗ್ಗಹಾನಂ ವಸೇನ ಯೋಜಿತಾನೀತಿ ಅಪರೇ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೨೯೫. ಏತೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಮೇಥುನರಾಗೇನ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಸತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಿಂ ಭನ್ತೇ ಅಗ್ಗದಾನನ್ತಿ. ಮೇಥುನಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಕೇವಲಂ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತದತ್ಥಿಯಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಪರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕಾಮಪಾರಿಚರಿಯಾಯ ವಣ್ಣಭಣನೇ ದುಕ್ಕಟಂ. ‘‘ಯೋ ತೇ ವಿಹಾರೇ ವಸತಿ, ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗದಾನಂ ದೇಹೀ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನೇನಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ. ‘‘ಅತ್ತಕಾಮಪಾರಿಚರಿಯಾಯ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸೇಯ್ಯ. ಯಾ ಮಾದಿಸಂ ಸೀಲವನ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಏಕೇ. ಪಞ್ಚಸು ಅಙ್ಗೇಸು ಸಬ್ಭಾವಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋವಾತಿ ಏಕೇ. ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದದ್ವಯೇ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇ ವಿಯ ಯಕ್ಖಿಪೇತೀಸು ದುಟ್ಠುಲ್ಲತ್ತಕಾಮವಚನೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯ’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ನಾಗತ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಪನ ಪಣ್ಡಕಗತಿಕೋವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಅತ್ತಕಾಮಪಾರಿಚರಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸಞ್ಚರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೨೯೭. ಅಹಮ್ಹಿ ದುಗ್ಗತಾತಿ ಅಹಂ ಅಮ್ಹಿ ದುಗ್ಗತಾ. ಅಹಂ ಖ್ವಯ್ಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಯ್ಯೋತಿ ಬಹುವಚನಂ ಹೋತಿ.

೨೯೮. ಓಯಾಚನ್ತೀತಿ ನೀಚಂ ಕತ್ವಾ ದೇವೇ ಯಾಚನ್ತಿ. ಆಯಾಚನ್ತೀತಿ ಉಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಆದರೇನ ಯಾಚನ್ತಿ. ಅಲಙ್ಕಾರಾದೀಹಿ ಮಣ್ಡಿತೋ ಕೇಸಸಂವಿಧಾನಾದೀಹಿ ಪಸಾಧಿತೋ. ‘‘ಮಣ್ಡಿತಕರಣೇ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೩೦೩. ಸಹ ಪರಿದಣ್ಡೇನ ವತ್ತಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಛನ್ದವಾಸಿನೀ ನಾಮ ‘‘ಪಿಯಾ ಪಿಯಂ ವಸೇತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ, ಪುರಿಸಂ ವಾಸೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಪಿಯೋ ಪಿಯಂ ವಾಸೇತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ.

ತಂ ಕಿರಿಯಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸ್ಸತೀತಿ ಅವಸ್ಸಂ ಆರೋಚೇನ್ತಿಯಾ ಚೇ ಆರೋಚೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಚೇ ಆರೋಚೇತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋತಿ ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೇ ‘‘ವತ್ಥು ಓಲೋಕೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಚ ‘‘ಉದಾಯಿತ್ಥೇರೋ ಗಣಿಕಾಯ ಆರೋಚೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ‘‘ಮಾತಾದೀನಮ್ಪಿ ವದತೋ ವಿಸಙ್ಕೇತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಂ. ತಂ ಪನೇತನ್ತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವಚನಂ. ಮಾತುರಕ್ಖಿತಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ ಪೇಸಿತಸ್ಸ ಗನ್ತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತುರಕ್ಖಿತಂ ವದತೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸಾ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಭಾವೇಪಿ ಸತಿ ವಿಸಙ್ಕೇತಮೇವ, ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಪಿತುರಕ್ಖಿತಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ವಿಸಙ್ಕೇತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇತರಥಾ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ನಿರತ್ಥಕೋ ಸಿಯಾ. ಏಕಂ ದಸಕಂ ಇತರೇನ ದಸಕೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಯಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾಯ ಮಾತಾ ಅತ್ತನೋ ಧೀತುಸನ್ತಿಕಂ ಪಹಿಣತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

೩೩೮. ಅನಭಿನನ್ದಿತ್ವಾತಿ ವಚನಮತ್ತಮೇವ, ಯದಿಪಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ಯಾವ ಸಾಸನಂ ನಾರೋಚೇತಿ, ತಾವ ‘‘ವೀಮಂಸಿತೋ’’ತಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾಸನಾರೋಚನಕಾಲೇತಿ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಸಾಸನವಚನಕ್ಖಣೇ. ತತಿಯಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಏಕಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವತ್ಥುಗಣನಾಯ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋತಿ ಉಭಯವತ್ಥುಗಣನಾಯ ಕಿರ.

೩೩೯. ಚತುತ್ಥೇ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ನ ವೀಮಂಸತಿ ನ ಪಚ್ಚಾಹರತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ‘ಗಚ್ಛನ್ತೋ ನ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ, ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಸಂವಾದೇತೀ’ತಿ ಅನಾಪತ್ತಿಪಾಳಿಯಾಪಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇಸು ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿಪಿ.

ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೩೪೧. ಅಲಂವಚನೀಯಾತಿ ನ ವಚನೀಯಾ, ನಿವಾರಣೇ ಅಲಂ-ಸದ್ದೋ. ಥೇರಪಿತಾ ವದತೀತಿ ಜಿಣ್ಣಪಿತಾ ವದತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಇತ್ಥೀ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ನ ಯಕ್ಖೀ ನ ಪೇತೀ ನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ, ಪುರಿಸೋ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸೋ ನ ಯಕ್ಖೋ’’ತಿಆದಿ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಾದೀಸು ‘‘ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ’’ತಿ ಇತ್ಥೀವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥೀ ಏವಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಮೇಥುನಪುಬ್ಬಭಾಗತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಚ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯವತ್ಥುಕೋವ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾ ಮನುಸ್ಸಪಣ್ಡಕಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸಾದಯೋ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥುಕಾವ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಸಾಸನಙ್ಗಸಮ್ಭವತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪನ ವಾರಾ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾ. ಪಞ್ಞತ್ತಿಅಜಾನನೇ ವಿಯ ಅಲಂವಚನೀಯಭಾವಾಜಾನನೇಪಿ ಅಚಿತ್ತಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾದೀಸುಪೀತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ‘‘ಲೇಖಂ ನೇತ್ವಾ ಪಟಿಲೇಖಂ ಆರೋಚಿತಸ್ಸಾಪಿ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಭಾವಮಜಾನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಸಞ್ಚರಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಕುಟಿಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೪೨. ಯಾಚನಾತಿ ‘‘ದೇಥ ದೇಥಾ’’ತಿ ಚೋದನಾ. ವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನೋ ಅತ್ಥೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನಾ. ‘‘ಹತ್ಥಕಮ್ಮಂ ಯಾಚಿತೋ ಉಪಕರಣಂ, ಮೂಲಂ ವಾ ದಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಯಾಚತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀತಿ. ವಟ್ಟತಿ ಸೇನಾಸನೇ ಓಭಾಸಪರಿಕಥಾದೀನಂ ಲದ್ಧತ್ತಾತಿ ಏಕೇ. ಅನಜ್ಝಾವುತ್ಥಕನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಂ. ನ ಆಹಟಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಸೂಪೋದನವಿಞ್ಞತ್ತಿದುಕ್ಕಟಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಗರುಭಣ್ಡಪ್ಪಹೋನಕೇಸೂತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಯಂ ವತ್ಥುವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ಹುತ್ವಾ ಅಗ್ಘವಸೇನ ಮಹಾ ಹರಿತಾಲಹಿಙ್ಗುಲಿಕಾದಿ, ತಂ ಯಾಚಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

೩೪೪. ಸೋ ಕಿರಾತಿ ಇಸಿ. ತದಾ ಅಜ್ಝಗಮಾ ತದಜ್ಝಗಮಾ.

೩೪೮-೯. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಯಾಚನಾಯ ಕಾತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಯಂ ಯಾಚಿತಕೇಹಿ ಉಪಕರಣೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಮೇತಿ, ನ ಅತ್ಥೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಇಧ ಉಭಯೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತನಯೇನ. ‘‘ಸಞ್ಞಾಚಿಕಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಕರೋನ್ತೇನಾಪಿ, ‘‘ಪರೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಕಾರಾಪೇನ್ತೇನಾಪಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ಉಭೋಪೇತೇ ಕಾರಕಕಾರಾಪಕಾ. ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ವಿಲೋಮಿತಂ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ಕಾರಯಮಾನೇನಾ’’ತಿ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ‘‘ಕರೋನ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ವಿಲೋಮಿತಂ ಹೋತಿ ಅತದತ್ಥತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಕಾರಾಪೇನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ‘‘ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ದೇಸಿತವತ್ಥುಕಪಮಾಣಿಕನಯೇನ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘ಕರೋನ್ತೇನ ವಾ ಕಾರಾಪೇನ್ತೇನ ವಾ’ತಿ ವಚನತೋ ಕರೋನ್ತೇನಾಪಿ ಪರೇಹಿ ವಿಪ್ಪಕತಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ, ತದತ್ಥವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ಥಂ ‘ಯದಿ ಪನಾತಿಆದಿಮಾಹಾ’’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಞ್ಞಾಚಿಕಾಯ ಕುಟಿಂ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ ವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥಸ್ಸ ವಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಏಕತೋಭಾಗೇಪಿ ವಡ್ಢಿತೇ ಆಪತ್ತಿ ಏವ. ಪಮಾಣಯುತ್ತಮಞ್ಚೋ ಕಿರ ನವವಿದತ್ಥಿ. ‘‘‘ಚತುಹತ್ಥವಿತ್ಥಾರಾ’ತಿ ವಚನೇನ ‘ತಿರಿಯಂ ತಿಹತ್ಥಾ ವಾ’ತಿ ವಚನಮ್ಪಿ ಸಮೇತಿ ‘ಯತ್ಥ ಪಮಾಣಯುತ್ತೋ’ತಿಆದಿಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಚನಾಸಮ್ಭವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಮಾಣತೋ ಊನತರಮ್ಪೀತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚತುಪಞ್ಚಹತ್ಥಮ್ಪಿ ದೀಘತೋ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವುತ್ತಪಮಾಣಮೇವ ದೇಸಿತವತ್ಥು. ಅದೇಸಿತವತ್ಥುಞ್ಹಿ ಕರೋತೋ ಆಪತ್ತಿ. ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಕುಟಿ ಏವ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಕುಟಿಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ಥಮ್ಭತುಲಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ. ಅನುಸ್ಸಾವನಾನಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದಮಿಳಭಾಸಾಯಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

೩೫೩. ಚಾರಭೂಮಿ ಗೋಚರಭೂಮಿ. ನ ಗಹಿತಾತಿ ನ ವಾರಿತಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕಾರಣಾಯ ಗುತ್ತಿಬನ್ಧನಾಗಾರಂ, ಅಕರಣಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಧಮ್ಮಗನ್ಧಿಕಾ ಹತ್ಥಪಾದಚ್ಛಿನ್ದನಕಾ ಗನ್ಧಿಕಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ದ್ವೀಹಿ ಬಲಿಬದ್ದೇಹೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಕಿರ ವುತ್ತತೋ ಆವಿಜ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಛಿನ್ನಾವಟತ್ತಾ, ನಿಗಮನಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಾಚಿನನ್ತಿ ವತ್ಥು ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ. ತದತ್ಥಾಯಾತಿ ತಚ್ಛನತ್ಥಾಯ. ಪಣ್ಣಸಾಲಮ್ಪೀತಿ ಉಲ್ಲಿತ್ತಾವಲಿತ್ತಕುಟಿಮೇವ ಪಣ್ಣಚ್ಛದನಂ. ತೇನೇವ ‘‘ಸಭಿತ್ತಿಚ್ಛದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಲಿತ್ತಂ ಕಿರ ಸಬ್ಬಂ ವಟ್ಟತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ಥೋಕಂ ಠಪಿತಂ ಪುನ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ. ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ದ್ವಾರಬನ್ಧನೇ ವಾ ವಾತಪಾನೇ ವಾ ಠಪಿತೇ. ಪಠಮಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪತ್ತಕಾಲೇ ಏವಾತಿ ಕಿರ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ. ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಠಪಿತಕಾಲೇವಾತಿ ಕಿರ. ಪುರಿಮೇನ ಲೇಪಸ್ಸ ಅಘಟಿತತ್ತಾ ದುತಿಯೇನ ವತ್ತಸೀಸೇನ ಕತತ್ತಾ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ಆಣತ್ತೇನ ಕತಂ, ‘‘ಕರೋತಿ ವಾ ಕಾರಾಪೇತಿ ವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಆಪತ್ತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಸತಿ ಅತ್ತುದ್ದೇಸಿಕತಾಯ, ಅಸತಿ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ. ಹೇಟ್ಠಿಮಪ್ಪಮಾಣಸಮ್ಭವೇ ಸತಿ ಸಬ್ಬಮತ್ತಿಕಾಮಯಂ ಕುಟಿಂ ಕರೋತೋ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟೇನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ತಕ್ಕೋ.

೩೫೪. ಛತ್ತಿಂಸ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ನಾಮ ಅದೇಸಿತವತ್ಥುಕಚತುಕ್ಕಂ ದೇಸಿತವತ್ಥುಕಚತುಕ್ಕಂ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಚತುಕ್ಕಂ ಪಮಾಣಿಕಚತುಕ್ಕಂ ಅದೇಸಿತವತ್ಥುಕಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಚತುಕ್ಕಂ ದೇಸಿತವತ್ಥುಕಪಮಾಣಿಕಚತುಕ್ಕನ್ತಿ ಛ ಚತುಕ್ಕಾನಿ, ಏವಂ ಸಮಾದಿಸತಿವಾರಾದೀಸುಪಿ ಪಞ್ಚಸೂತಿ ಛತ್ತಿಂಸ. ಆಪತ್ತಿಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸಾರಮ್ಭೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖು, ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಕ್ಕಮನೇ…ಪೇ… ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾಯಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಾರಮ್ಭಅಪರಿಕ್ಕಮನೇಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋವಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹವಿವಜ್ಜನತ್ಥಂ ಆಪತ್ತಿಭೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಭಙ್ಗೇ ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ಕಿಮತ್ಥಂ ಮಾತಿಕಾಯಂ ದುಕ್ಕಟವತ್ಥು ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಭಿಕ್ಖೂ ಅಭಿನೇತಬ್ಬಾ ವತ್ಥುದೇಸನಾಯ, ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವತ್ಥು ದೇಸೇತಬ್ಬಂ. ಕೀದಿಸಂ? ಅನಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ನೇತರಂ, ಇತರಸ್ಮಿಂ ‘‘ಸಾರಮ್ಭೇ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಕ್ಕಮನೇ’’ತಿ ಏವಂ ಆನಿಸಂಸವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ವತ್ಥು ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ಸಾರಮ್ಭಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನಾರಮ್ಭಂ, ಅತ್ಥಿ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಸಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಸಾರಮ್ಭಂ ಅಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನಾರಮ್ಭಂ ಅಪರಿಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಬಹುವಿಧತ್ತಾ ವತ್ಥು ದೇಸೇತಬ್ಬಂ ಅನಾರಮ್ಭಂ ಸಪರಿಕ್ಕಮನಂ, ನೇತರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿಮತ್ಥಿಕಾ ಪನೇಸಾ ದೇಸನಾತಿ ಚೇ? ಗರುಕಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾಪನಹೇತುಪರಿವಜ್ಜನುಪಾಯತ್ಥಾ. ವತ್ಥುದೇಸನಾಯ ಹಿ ಗರುಕಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞಾಪನಹೇತುತ್ತಾ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಗಿಹೀನಂ ಪೀಳಾಜನನೇನ ಅತ್ತದುಕ್ಖಪರದುಕ್ಖಹೇತುಭೂತೋ ಚ ಸಾರಮ್ಭಭಾವೋತಿ ಏತೇ ವತ್ಥುದೇಸನಾಪದೇಸೇನ ಉಪಾಯೇನ ಪರಿವಜ್ಜಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಅಕಪ್ಪಿಯಕುಟಿಕರಣತ್ಥಂ ಗಿಹೀನಂ ವಾ ಪೀಳಾನಿಮಿತ್ತಂ ಸಾರಮ್ಭವತ್ಥು. ಕುಟಿಕರಣತ್ಥಂ ವಾ ವತ್ಥುಂ ದೇಸೇನ್ತೀತಿ ಪಠಮಮೇವ ಸಾಧಿತಮೇತಂ. ವೋಮಿಸ್ಸಕಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ದುಕ್ಕಟಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಮಿಸ್ಸಕಾಪತ್ತಿಯೋ.

೩೫೫. ತತ್ಥ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನಾ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿಬ್ಯತ್ತಯೇನ, ವಚನಬ್ಯತ್ತಯೇನ ಚ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಆಪತ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ.

೩೬೪. ನ ಘಟಯತಿ ಛದನಲೇಪಾಭಾವತೋ, ಅನಾಪತ್ತಿ, ತಂ ಪರತೋ ಸಾಧಿಯತಿ. ಛದನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಉಲ್ಲಿತ್ತಾವಲಿತ್ತತಾ ವುತ್ತಾತಿ. ‘‘ಕುಕ್ಕುಟಚ್ಛಿಕಗೇಹಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಛದನಂ ದಣ್ಡಕೇಹೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇಹಿ ತಿಣಪಣ್ಣಚ್ಛದನಾಕುಟಿಕಾವ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಛದನಂ ದಣ್ಡಕೇಹಿ ದೀಘತೋ ತಿರಿಯಞ್ಚ ಜಾಲಂ ವಿಯ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ತಿಣೇಹಿ ವಾ ಪಣ್ಣೇಹಿ ವಾ ಛಾದೇತುಂ ಉಲ್ಲಿತ್ತಾದಿಭಾವೋ ಛದನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋತಿ ಯುತ್ತಮಿದಂ. ತಸ್ಮಾ ಮತ್ತಿಕಾಮಯಂ ಭಿತ್ತಿಂ ವಡ್ಢಾಪೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ಉಲ್ಲಿತ್ತಂ ವಾ ಅವಲಿತ್ತಂ ವಾ ಉಭಯಂ ವಾ ಭಿತ್ತಿಯಾ ಘಟಿತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಏವ ವಿನಾಪಿ ಭಿತ್ತಿಲೇಪೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘‘ಸೋ ಚ ಛದನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯಾ’ತಿ ಪಧಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ತಿಣಕುಟಿಕಾಯ. ಯಥಾಸಮಾದಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಕಾರುಕಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ದುಕ್ಕಟಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಸೋ ಸುಣಾತಿಛಕ್ಕಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ. ಉಭಯತ್ಥ ಸಮಾದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಆಣತ್ತಸ್ಸ ಯಥಾ ಸಮಾದಿಟ್ಠಂ ಆಣಾಪಕೇನ, ತಥಾ ಅಕರಣಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಂ. ಸಚೇ ‘‘ಅಹಮ್ಪೇತ್ಥ ವಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತುದ್ದೇಸಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋವ. ‘‘ಕುಟಿಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪನ ಆಣಾಪಕಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ.

ಅಹಞ್ಚ ವಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಪರಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಆಪತ್ತಿ ಏವ ‘‘ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ, ಅನಾಪತ್ತಿ ಅವಿಭತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ಇಧ ಪಞ್ಞತ್ತಿಜಾನನಮತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ. ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ಅಹಞ್ಚ ವಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ವಾಸಾಗಾರಞ್ಚ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸಾಪತ್ತಿ. ಯೋ ಪನ ಉಪೋಸಥಾಗಾರಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಭಯಂ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಚ ‘‘ವಿನಯವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಆಗತೇ ಗರುಕೇ ಠಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿವಾದತೋ ಇತರೋ ಪಚ್ಛಾ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಚೇ? ನ, ಬಲವತ್ತಾ. ‘‘ವಾಸಾಗಾರಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ, ಭೋಜನಸಾಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾಯ ಇಮಿನಾ ಕತತ್ತಾ ಸಙ್ಕರಾ ಜಾತಾ. ಯಥಾ – ದ್ವೇ ತಯೋ ‘‘ಏಕತೋ ವಸಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಕರೋನ್ತಿ, ರಕ್ಖತಿ ತಾವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ. ‘‘ಇದಂ ಠಾನಂ ವಾಸಾಗಾರಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಇದಂ ಉಪೋಸಥಾಗಾರ’’ನ್ತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಕತೇಪಿ ಆಪತ್ತಿ ಏವ. ದ್ವೀಸು ಮಹಾಪಚ್ಚರಿವಾದೋ ಬಲವಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತೀವ ಪಪಞ್ಚಿತಂ. ಕಿಂ ತೇನ. ‘‘ಅತ್ತನಾ ವಿಪ್ಪಕತಂ ಅತ್ತನಾ ಚ ಪರೇಹಿ ಚ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಪರಾನಿಪಿ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ, ಲೇಣಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿ ಏವ.

ಕುಟಿಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ವಿಹಾರಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೬೬. ಸತ್ತಮೇ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿಹಾರಕಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಪಠಮದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೮೦. ಸಾವಕೇನ ಪತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಕತಿಸಾವಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಗ್ಗಸಾವಕಂ. ಯಥೂಪನಿಸ್ಸಯಯಥಾಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕೇನಚಿ ಸಾವಕೇನ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ, ಕೇನಚಿ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಕೇನಚಿ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಕೇನಚಿ ಕೇವಲೋ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋತಿ ಏವಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೩೮೨. ‘‘ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಧರಮಾನೇಪಿ ಭಗವತಿ ಪಿಟಕತ್ತಯಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾತಿ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಾ ರತಿಯಾ ಅಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತೀತಿಆದಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ದಬ್ಬಸ್ಸ ನೇಸಂ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾಯ ರತಿನಿಯೋಜನಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ತಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾದಿಸಂಸಗ್ಗತೋ ತೇಸಂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾದೀನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರನ್ತರಾಯಂ, ತೇಸಮ್ಪಿ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾರತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ಅನಭಿರತಿವಾಸಂ, ತತೋ ನೇಸಂ ಸಾಮಞ್ಞಾ ಚಾವನಞ್ಚ ಪರಿವಜ್ಜನ್ತೋ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ನಿಮ್ಮಿತಾನಂ ಧಮ್ಮತಾತಿ ಸಾವಕೇಹಿ ನಿಮ್ಮಿತಾನಂಯೇವ, ನ ಬುದ್ಧೇಹೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಸಾಧಕತಮಂ ಕರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಕರಣತ್ಥೇಯೇವ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೮೩-೪. ಯನ್ತಿ ಯೇನ. ‘‘ಕತ್ತಾತಿ ಕತ್ತಾ, ನ ಕತ್ತಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಭರಿಯಂ ವಿಯ ಮಂ ಅಜ್ಝಾಚರತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿಯಾ ಬಲವತೀ ಚೋದನಾ. ತೇನ ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಛುಪನಮತ್ತೇ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗರಾಗಸಮ್ಭವಾ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಏವ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಸಿ, ತಥೇವ ಪುಬ್ಬೇವಸ್ಸಾ ದುಸ್ಸೀಲಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯದಿ ತಾವ ಭೂತಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ನಾಸಿತಾ, ಥೇರೋ ಕಾರಕೋ ಹೋತಿ. ಅಥ ಅಭೂತಾಯ, ಭಗವತಾ ‘‘ನಾಸೇಥಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ವುತ್ತಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯದಿ ತಾವ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ನಾಸಿತಾ, ಥೇರೋ ಕಾರಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಅಥ ಅಪ್ಪಟಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ‘‘ಅಯ್ಯೇನಮ್ಹಿ ದೂಸಿತಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಪಟಿಞ್ಞಂ ವಿನಾ ಏವ ತಸ್ಸಾ ಪಕತಿದುಸ್ಸೀಲಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಾಸಿತಾ, ಥೇರೋ ಅಕಾರಕೋ ಹೋತಿ. ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸುತ್ತಂ ವತ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ವಾದೇ ಥೇರೋ ಕಾರಕೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ದುಕ್ಕಟಂ ಮುಸಾವಾದಪಚ್ಚಯಾ ಲಿಙ್ಗನಾಸನಾಯ ಅನಾಸೇತಬ್ಬತ್ತಾ. ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸೇವ ಹಿ ಲಿಙ್ಗನಾಸನಾಯ ನಾಸೇತಬ್ಬಾ. ‘‘ನಾಸೇಥಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕಾವ ಜಾತಾ, ಸಾ ಕಿಂ ಸನ್ಧಾಯ, ತತೋ ಥೇರೋ ಕಾರಕೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ‘‘ಸಕಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ನಾಸೇಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ಅಪಾರಾಜಿಕಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ವಚನೇನ ನಾಸೇತಬ್ಬಾ ಜಾತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸಿನೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸುತ್ತಂ ವತ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ವಾದೇ ಥೇರೋ ಕಾರಕೋ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಸಕಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ನಾಸೇಥಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಭೂತತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ ‘‘ನಾಸೇಥಾ’’ತಿ ವಚನತೋ. ಭೂತಾಯೇವ ಹಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ನಾಸೇತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ, ನಾಭೂತಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪುರಿಮನಯೇತಿ ದುಕ್ಕಟವಾದೇ. ಪುರಿಮೋ ಯುತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ಪಾಳಿವಚನವಸೇನ ಪವತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩೮೫-೬. ಪೀತಿಸುಖೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸುಖೇನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಪೀತಿಗ್ಗಹಣಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸುಖಂ, ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ಅಪನೇತುಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪೀತಿಯಾ ವುತ್ತಂ. ಸಚೇ ಚುದಿತಕವಸೇನ ಕತಂ ಅಮೂಲಕಂ ನಾಮ, ‘‘ಅನಜ್ಝಾಪನ್ನಂ ಅಕತ’’ನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯ, ಇಮೇ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಾದಿಸಂ ದಿಟ್ಠಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ ಚೋದೇತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ. ‘‘ಏತೇನ ನಯೇನ ಸುತಮುತಪರಿಸಙ್ಕಿತಾನಿಪಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ. ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರೇನಾ’’ತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇ ಏವ ಆಗತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಇತರೇಸಂ ಅಞ್ಞತರೇನಾಪಿ ಅನುದ್ಧಂಸೇನ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋವಾತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ. ಭಿಕ್ಖುಭಾವಾ ಹಿ ಚಾವನಸಮತ್ಥತೋ. ‘‘ಸಮೀಪೇ ಠತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ, ಚೋದಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಸೀಸಂ ನ ಏತಿ. ದಿಟ್ಠಞ್ಚೇ ಸುತೇನ ಪರಿಸಙ್ಕಿತೇನ ಚೋದೇತಿ ಚೋದಾಪೇತಿ, ಸುತಪರಿಸಙ್ಕಿತಂ ವಾ ದಿಟ್ಠಾದೀಹಿ ಚೋದಿತೇ ವಾ ಚೋದಾಪಿತೇ ವಾ ಸೀಸಂ ಏತಿ ಏವ ಅಮೂಲಕೇನ ಚೋದಿತತ್ತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಹೋತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜನ್ತೋ, ತಞ್ಚೇ ಚೋದೇತಿ ‘ಸುತೋ ಮಯಾ…ಪೇ… ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೮೭). ‘‘ಅಸುದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ, ತಞ್ಚೇ ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾನೋ ಅನೋಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಚಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ. ಓಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಚಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದೇತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೮೯) ಇಮಿನಾ ನ-ಸಮೇನ್ತಂ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ಕಥಂ? ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಹೋತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ನಾಮ ಅಸುದ್ಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾನೋ ತಞ್ಚೇ ಚೋದೇತಿ ‘ಸುತೋ ಮಯಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋಸೀ’ತಿ, ಆಪತ್ತಿ ವಾಚಾಯ ವಾಚಾಯ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪುರಿಮನಯೇನಾಪತ್ತಿ. ‘‘ಚಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪಚ್ಛಿಮನಯೇನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ಆಪತ್ತೀತಿ ದ್ವೇ ಪಾಳಿನಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿರುದ್ಧಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಚ ವಿರುದ್ಧಂ ಬುದ್ಧಾ ಕಥಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಯುತ್ತಿ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ತಾವಾಹು ‘‘ಸಮೂಲಕೇನ ವಾ ಸಞ್ಞಾಸಮೂಲಕೇನ ವಾ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಅಮೂಲಕೇನ ವಾ ಪನ ಸಞ್ಞಾಅಮೂಲಕೇನ ವಾ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ದಸ್ಸನಸವನಪರಿಸಙ್ಕನಮೂಲೇನ ಸಮೂಲಕೇನ ವಾ ತದಭಾವೇನ ಅಮೂಲಕೇನಾಪಿ ಸಞ್ಞಾಸಮೂಲಕೇನ ವಾ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ, ದಸ್ಸನಾದಿಮೂಲಾಭಾವೇನ ಅಮೂಲಕೇನ ವಾ ತಬ್ಭಾವೇನ ಸಮೂಲಕೇನಾಪಿ ಸಞ್ಞಾಅಮೂಲಕೇನ ವಾ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಹೋತಿ.

ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜನ್ತೋತಿಆದಿಮ್ಹಿ ದಸ್ಸನಮೂಲೇನ ಸಮೂಲಕೇನಾಪಿ ‘‘ಸುತೋ ಮಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಞ್ಞಾಅಮೂಲಕೇನ ವಾ ಚೋದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸ. ತದತ್ಥಸ್ಸ ಆವಿಭಾವತ್ಥಂ ‘‘ದಿಟ್ಠೇ ವೇಮತಿಕೋ’’ತಿಆದಿ ವಾರಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಸುದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋಭಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ಸಮೂಲಕೇನ, ಸಞ್ಞಾಸಮೂಲಕೇನ ವಾ ಚೋದಿತತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ. ಏವಮೇವಂ ಪನ ತದತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ತೇ ವಾರಾ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿವಾರಾ ಅಮೂಲಕೇನ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ. ‘‘ದಿಟ್ಠೇ ವೇಮತಿಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಞ್ಞಾಅಮೂಲಕೇನ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಹೋತಿ, ದಿಟ್ಠೇ ವೇಮತಿಕೋ’’ತಿಆದಿವಾರಾ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ-ಯಥಾ ಅಸುದ್ಧಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅನೋಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಚೋದೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ, ಅಕ್ಕೋಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಚ ಓಮಸವಾದೇನ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ, ತಥಾ ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿಕೋಪಿ ಅಸುದ್ಧಂ ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಅಮೂಲಕೇನ ಚೋದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ. ಸಮೂಲಕೇನ ವಾ ಚೋದೇತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ತಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಸುದ್ಧೇ ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಅಸುದ್ಧೇ ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಂಸನ್ದತಿ, ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಯುತ್ತಿ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ.

ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ಭಿಕ್ಖುನೀ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಅನಿಸ್ಸರಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಯೇ ವಿಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯತ್ಥೇರೇನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಅಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ಚೋದೇತಿ, ಸಿಕ್ಖಮಾನಾದಯೋ ವಾ ಚೋದೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏವ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಕಾರೇನ್ತಿ. ಕೋ ಏತ್ಥ ದೋಸೋತಿ ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತತಿಯೇನ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಏವ ವಿಚಾರೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಕೋಚಿ ನ ಲಭತೀತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮೇತೀತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಿಂಸಾನಿ ತಿಂಸವನ್ತಾನಿ. ಅನುಯೋಗೋತಿ ಪಟಿವಚನಂ. ಏಹಿತೀತಿ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ. ದಿಟ್ಠಸನ್ತಾನೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠನಯೇನ, ದಿಟ್ಠವಿಧಾನೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪತಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭಿತ್ವಾ. ಠಾನೇತಿ ಲಜ್ಜಿಟ್ಠಾನೇ.

ಗಾಹನ್ತಿ ‘‘ಅಹಂ ಚೋದೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತಾದಾನಗ್ಗಹಣಂ. ಚೇತನಾತಿ ಅತ್ತಾದಾನಗ್ಗಹಣಚೇತನಾ. ವೋಹಾರೋತಿ ಇತೋ, ಏತ್ತೋ ಚ ಞತ್ವಾ ಪಕಾಸನಂ. ಪಣ್ಣತ್ತೀತಿ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಯಾ ವಚೀಘೋಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸೋತದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಉಪಲದ್ಧಪುಬ್ಬಸಙ್ಕೇತೇನ ಮನೋದ್ವಾರವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಯಸ್ಸಾ ವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ತದತ್ಥೋ ಪರಮತ್ಥೋ ವಾ ಅಪರಮತ್ಥೋ ವಾ ತತಿಯವಾರಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ನಾಮಾದೀಹಿ ಛಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಪಾಳಿಯಾ ಪಕಾಸಿತಾ, ಸಾ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಛಧಾ ಆಚರಿಯೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಾ. ತಬ್ಭಾಗಿಯಭಾವೋ ಅತಬ್ಭಾಗಿಯಭಾವೋ ಚ ನಿಪ್ಫನ್ನಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಕರಣೀಯವತ್ಥುತ್ತಾ, ಅಧಿಕರಣೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಚ ಅಧಿಕರಣೋ ಮಞ್ಚಟ್ಠೇ ಮಞ್ಚೋಪಚಾರೋ ವಿಯಾತಿ ಚ. ‘‘ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಅಮೂಲಕಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ನತ್ಥಿ. ಪರಿಯಾಯಮತ್ತಂ, ಸಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ. ಅಭಿಧಾನಮತ್ತಮೇವ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ. ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಏವ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ. ನ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಾದೀಸು. ಕಸ್ಮಾ? ನ ಹೀತಿಆದಿ. ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಾದೀನಮತ್ಥಿತಾ ವಿಯ ಅಮೂಲಕಂ ಅಧಿಕರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸಮಥೇಹೀತಿ ‘‘ಯಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಸಮಥಾ ವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸಮಥೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಪಿಚ ಸಭಾವತೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿ. ನ ಹಿ ವಿವಾದಾದೀನಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿ ಅಧಿಕರಣಟ್ಠೋತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಸಮಥಾ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಸ್ಸಾ ಅಧಿಕರಣೀಯತಾತಿ ನ ವಿವಾದಾದೀನಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿ ಅಧಿಕರಣಟ್ಠೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ಅಮೂಲಿಕಾ ಚೇ,

ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಾ ಫಲಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ;

ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಭೂತಾ,

ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಾವ ಸಿಯುಂ ತಥೇವ.

‘‘ತತೋ ದ್ವಿಧಾ ಮಗ್ಗಫಲಾದಿಧಮ್ಮಾ,

ಸಿಯುಂ ತಥಾತೀತಮನಾಗತಞ್ಚ;

ಪಣ್ಣತ್ತಿಛಕ್ಕಂ ನ ಸಿಯಾ ತತೋ ವಾ,

ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಮ್ಮುತಿವಾದಮಾಹಾ’’ತಿ.

ಅನುವದನ್ತೀತಿ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿ. ಕಿಚ್ಚಯತಾತಿ ಕರಣೀಯತಾ. ತಂ ಕತಮನ್ತಿ ಚೇ? ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮನ್ತಿಆದಿ. ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಂ ಕಿರ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ.

೩೮೭. ಸುತಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಅಮೂಲಕತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ದಿಸ್ವಾಪಿ ‘‘ದಿಟ್ಠೋಸಿ ಮಯಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠನಿಯಾಮೇನೇವ ‘‘ಸುತೋಸಿ ಮಯಾ’’ತಿ ವದತಿ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಅಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿ, ಇಧ ಪನ ಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಸುತ್ವಾ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಪಚ್ಛಾ ತಂ ವಿಸ್ಸರಿತ್ವಾ ಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಸಮಾನೋ ವದತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಜೇಟ್ಠಬ್ಬತಿಕೋ ಕಾಕೇಕಪ್ಪಟಿವತ್ತಾ. ಯದಗ್ಗೇನಾತಿ ಯಾವತಾ, ಯದಾ ವಾ. ನೋ ಕಪ್ಪೇತೀತಿಆದಿ ವೇಮತಿಕಾಭಾವದೀಪನತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನ ವೇಮತಿಕೋವ ನಸ್ಸರತಿ ಸಮ್ಮುಟ್ಠೋ ನಾಮಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ತದನನ್ತರಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯತ್ಥೇರವಾದೋ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತೋ.

೩೮೯. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು. ಓಕಾಸಕಮ್ಮನ್ತಿ ಓಕಾಸಕರಣಂ. ‘‘ಓಕಾಸೇನ ಕಮ್ಮಂ ಓಕಾಸಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಅಸೂರಿಯಂ ಪಸ್ಸತಿ ಕಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಕಞ್ಞಾ ಸೂರಿಯಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಭವತಿ, ಏವಂ ‘‘ಅನೋಕಾಸಂ ಕಾರೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಓಕಾಸಂ ನ ಕಾರೇತ್ವಾತಿ ಹೋತಿ.

ಪಠಮದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ದುತಿಯದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೩೯೧. ವೇಳುವನೇಯೇವಾತಿ ಇದಂ ತೇಹಿ ವುತ್ತವೇಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಮಯಂ ಆವುಸೋ ಸುತೇನ ಅವೋಚುಮ್ಹಾ’’ತಿ ‘‘ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸಾ ಉಸ್ಸಾಹಿತಾ ಕುಪಿತೇಹಿ ಅನತ್ತಮನೇಹೀ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಭಾಗಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಭಿಕ್ಖುಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಭಾಗಸ್ಸ ತಿರಚ್ಛಾನಛಗಲಕಭಾಗಸ್ಸ ಇದಂ ಛಗಲಕಜಾತಂ ಅಧಿಕರಣಂ. ಅಞ್ಞಭಾಗೋ ವಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಛಗಲಕಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಅಞ್ಞಭಾಗೋ ಅಸ್ಸ ಛಗಲಕಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸ್ವಾಯಂ ಛಗಲಕೋ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ಅಧಿಕರಣಂ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಪಟಿಮಾಯ ಸರೀರಂ, ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ, ಪಠಮಂ ಪನೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಜಾತಿಪದತ್ಥೋತಿವಾದೀನಂ ಮತೇನ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಹಿ ಸಾಮಿಭಾವೇನ, ನಿಚ್ಚಭಾವೇನ ಚ ಪಧಾನತ್ತಾ ಸತ್ತಿಸಭಾವೇ ಠಿತಾ. ತಬ್ಬಿಪರೀತಕತ್ತಾ ಬ್ಯತ್ತಾಕತಿ ಜಾತಿಯೋ ತು ಪದತ್ಥೋ ಇತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ದುತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನಾಮಕರಣಸಞ್ಞಾಯ ಆಧಾರೋತಿ ಏತ್ಥ ನಾಮಮೇವ ನಾಮಕರಣಂ. ನಾಮಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಸಞ್ಞಾ ನಾಮಕರಣಸಞ್ಞಾ, ತಸ್ಸಾ. ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋ ಛಗಲಕಜಾತಿಆಧಾರೋ ನಾಮ. ನ ಹಿ ತಂ ನಾಮಂ ಕಚ್ಛಪಲೋಮಂ ವಿಯ ಅನಾಧಾರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಂ ಪನ ಛಗಲಕಸ್ಸ ದಬ್ಬೋತಿ ದಿನ್ನನಾಮಂ ‘‘ದೇಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಾ ಥೇರಂ ಅಮೂಲಕೇನಾತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಂ ಥೇರಸ್ಸ ಲಿಸ್ಸತಿ ಸಿಲಿಸ್ಸತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತೇನೇವ, ನ ಅತ್ಥತೋ, ಈಸಕಂ ಅಲ್ಲೀಯತೀತಿ ಲೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಸ್ಮಾ ದೇಸಲೇಸಾ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಞ್ಚಿದೇಸಂ ಲೇಸಮತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ದಸ ಲೇಸಾ ಜಾತಿಲೇಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ನಿದಾನೇ, ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಮಾತಿಕಾಯಮ್ಪಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾತಿ ಛಗಲಕಸ್ಸ. ಕಞ್ಚಿದೇಸಂ ಲೇಸಮತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ದಬ್ಬೋತಿ ನಾಮಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನೇವ ಆವಿಭೂತೋ, ತಸ್ಮಾ ನ ವಿಭತ್ತೋ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ಅನಿಯಮತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಮೇತ್ತಿಯಭೂಮಜಕಾನಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಛಗಲಕಮೇವ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞಂ ಗೋಮಹಿಂ ಸಾದಿಕಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಮೇತ್ತಿಯಭೂಮಜಕಾ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನಾಮಲೇಸಮತ್ತಮೇವ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ. ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಜಾತಿಲೇಸಾದಿಂ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಯಮತ್ತಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ನ ವಿಭತ್ತಂ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ತಥಾ ವುತ್ತೇ ಛಗಲಕಸ್ಸೇವ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ, ಯೇನ ಸೋವ ದಸ್ಸಿತೋ. ಲೇಸೋ ಚ ನಾಮ ಲೇಸೋವ, ನ ಜಾತಿಆದಿ, ಯೇನ ಸೋವ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಏವಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಚ ತಥಾ ನ ವಿಭತ್ತೋ.

೩೯೩. ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸ್ಸಾತಿ ಚುದಿತಕತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ. ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾತಿ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಅಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ವಾತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ಮನುಸ್ಸಾದೀನಂಯೇವ ಜಾತಿಲೇಸಾದಯೋ ವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚತುನ್ನಂ ಅಧಿಕರಣಾನಂ ತೇ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ ‘‘ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ಕಞ್ಚಿ ದೇಸಂ ಲೇಸಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಿವಚನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಚೇ? ನ, ನಾಮಸ್ಸ ವಿಯ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಮನುಸ್ಸಾದೀನಂ ಆಧಾರಭಾವನಿಯಮಸಮ್ಭವತೋ, ಅಧಿಕರಣಭಾವಾನಿಯಮತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನಿಯಮೇ ಚ ಸತಿ ಜಾತಿಯಾ ಆಧಾರೋ ಜಾತಿ, ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಚ ಲಿಙ್ಗಂ, ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಆಪನ್ನೋ ಆಧಾರೋ, ವಿರುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಅಸಮಾದಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಪತ್ತಚೀವರಾನಂ ಸಾಮಿಕೋ ಆಧಾರೋ, ಯೇನ ಅಧಿಕರಣಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾತಿ ಪದಂ ಅಭಾಜೇತಬ್ಬಮೇವ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ನ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಧಿಕರಣನ್ತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞತೋ’’ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಅಪಾಕಟಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ದಸ್ಸಿತಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ. ಜಾನಿತಬ್ಬಾ ಚ ವಿನಯಧರೇಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಥಾ ಪರಿವಾರೇ ‘‘ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಧಿಕರಣಾನಂ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಭಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನಾಗತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಾರಣಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತಬ್ಭಾಗಿಯತಾ ಚ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾ ಚ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ ವಿನಯಧರೇಹಿ. ತಾಸು ಹಿ ವಿಞ್ಞಾತಾಸು ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ಭಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ತಬ್ಭಾಗಿಯತ್ತಾ. ಇತರಂ ನ ಭಜತಿ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತ್ತಾತಿ ಸುಖಕಾರಣತೋ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಚನಸಾಮಞ್ಞತೋ ಲದ್ಧಂ ಅಧಿಕರಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಆಪತ್ತಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ಮಹಾವಿಸಯಂ, ಇತರೇಹಿ ಅಸದಿಸನಿದ್ದೇಸಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಧಿಕರಣಪರಿಯಾಪನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಪತ್ತಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಅಧಿಕರಣಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಚ ‘‘ಅಧಿಕರಣಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥಾಪಿ ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ, ಮಾತಿಕಾಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ಚ ಪಠಮಂ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಾ ತಬ್ಭಾಗಿಯತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅಧಿಕರಣಞ್ಞಭಾಗಿಯವಚನೇನ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿನಯೇನ ಸಿದ್ಧಂ. ಅಧಿಕರಣಂ ತಬ್ಭಾಗಿಯಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಧಿಕರಣಂ ತಬ್ಭಾಗಿಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉದ್ದೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಕಥಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ತಬ್ಭಾಗಿಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ತತ್ಥಾಪಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಾರಾಜಿಕೇನ ಅನುದ್ಧಂಸಿಭಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕಾನಂಯೇವ ವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ಸೇಸಾಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧವಸೇನಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಾ ಚ ಸಾ ಚೋದನಾ ‘‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ, ತತ್ಥ ‘‘ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ, ದುಬ್ಭಾಸಿತೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸದಿಟ್ಠಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಾ ವಿನಯೇ ಅಪಕತಞ್ಞುತಾಯ, ತಂತಂವತ್ಥುಸರಿಕ್ಖತಾಯ ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕದಿಟ್ಠಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ತಥಾಸಞ್ಞಿನೋ ಅನಾಪತ್ತಿತೋ. ‘‘ತಬ್ಭಾಗಿಯವಿಚಾರಣಾಯ’’ನ್ತಿ ತಬ್ಭಾಗಿಯಪದನಿದ್ದೇಸೇ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾಯಪಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ವುತ್ತಂ.

ವತ್ಥುಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ಅನುವಾದವತ್ಥುಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ವಿಪತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ. ಸಭಾವಸರಿಕ್ಖಾಸರಿಕ್ಖತೋ ಚಾತಿ ಸಭಾವೇನ ಸದಿಸಾಸದಿಸತೋ. ತತ್ಥ ಝಾನಾದಿವತ್ಥುವಿಸಭಾಗತಾಯಪಿ ಸಭಾವಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಬ್ಭಾಗಿಯಾವ ಹೋತಿ. ತಥಾ ವತ್ಥುವಸೇನ ಅನುವಾದಾಧಿಕರಣಂ, ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣಞ್ಚ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ವುತ್ತಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ನ ಜಾತಂ, ತಸ್ಮಾ ತದಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾಯ ವಿದಿತಾಯ ತಬ್ಭಾಗಿಯತಾ ಪಾರಿಯೇಸಯುತ್ತಿಯಾ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಮೇವ ಪಠಮಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಏಕಂಸೇನ ತಬ್ಭಾಗಿಯಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಸರಿಕ್ಖವಸೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಆಪತ್ತಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ವಿವಾದಸಬ್ಭಾವತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೇನ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಸ್ಸಪಿ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ಸಿಯಾ, ಪಾಳಿಯಂ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ‘‘ಮೇಥುನರಾಗೇನ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ದೋಸೇನಾತಿಆದಿನಾ ಸರಿಕ್ಖತೋ ಚಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ತಂ ವತ್ಥುವಿಸಭಾಗತಾಯ ಏವ ಸಿದ್ಧಂ. ಅಯಂ ಪನ ವತ್ಥುಸಭಾಗತಾಯಪಿ ಸತಿ ಆಪತ್ತಿಸಭಾಗತಾ ಸರಿಕ್ಖತೋತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಚ, ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಹಿ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಆಪತ್ತಿಭೇದೋ ಹೋತೀತಿ ಆಚರಿಯೋ. ಪರತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

‘‘ಕಿಚ್ಚಮೇವ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಂ. ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಪುಬ್ಬೇವ ಹಿ ಸಂವಿಧಾಯ ಸಙ್ಘೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಮನ್ತಿ ಪರಿವಾಸಉಕ್ಖೇಪನಿಯಾದೀನಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಬ್ಭಾನಓಸಾರಣಾದಿ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಮೇವ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣಂ, ತಥಾಪಿ ಸೇಸವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೩೯೪. ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ತಸ್ಮಾ ದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಮವತ್ವಾ ‘‘ಲೇಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ಕಿರ.

೩೯೫. ಸವತ್ಥುಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪರಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಖತ್ತಿಯಾದಿಭಾವೇನ ಏಕಜಾತಿಕೋಪಿ ದೀಘರಸ್ಸಕಾಳಕೋದಾತಾದೀನಂ ದಿಟ್ಠಸುತಪರಿಸಙ್ಕಿತಾನಂ ವಸೇನ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಾ, ದೀಘಂ ಖತ್ತಿಯಂ ಅಜ್ಝಾಚರನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ರಸ್ಸಾದಿಖತ್ತಿಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರಭಾವತೋ ಜಾತಿಲೇಸೇನ ಚೋದೇತಿ, ಏಕಂ ವಾ ಖತ್ತಿಯಂ ಅಜ್ಝಾಚರನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ತತೋ ವಿಸಿಟ್ಠಞ್ಞಭಾಗಭೂತಂ ಖತ್ತಿಯಂ ಜಾತಿಲೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋ ದಿಟ್ಠೋ ತ್ವಂ ಖತ್ತಿಯೋಸೀ’’ತಿ ಚೋದೇತಿ ದಿಟ್ಠಾದಿಅಞ್ಞಭಾಗೇನ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ದೀಘಾದಯೋ, ದಿಟ್ಠಾದಯೋ ಚ ಜಾತಿನಾಮಾದೀನಂ ವತ್ಥುಭೂತತ್ತಾ ಅಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ತಂ ‘‘ಅಧಿಕರಣಭಾವಾನಿಯಮತೋ’’ತಿ ವುತ್ತದೋಸಂ ನಾತಿಕ್ಕಮತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಖತ್ತಿಯಜಾತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರವಸೇನ ಅಧಿಕರಣತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಮ್ಪಿ ನಾಮಗೋತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ನಾಮಗೋತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ನಾಮ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ ನ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಧಿಕರಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದುದ್ಧಾರಣಂ ಅಧಿಕರಣಚತುಕ್ಕದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ತಂ ಸಮಾನವಚನದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ. ತತ್ಥ ದೀಘಾದಿನೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಾದಿನೋ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದೀಘಾದಿತಾ, ದಿಟ್ಠಾದಿತಾ ಚ ಅಞ್ಞಭಾಗೋ, ಯೋ ಚುದಿತಕೋ ಇತರಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಯತೋ ಅಞ್ಞೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೩೯೯. ಲಹುಕಂ ಆಪತ್ತಿನ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕತೋ ಲಹುಕಾಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾದಿ. ತೇನೇವ ಅನ್ತೇ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಆಪತ್ತಿಲೇಸೋಪಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ಜಾತಿಲೇಸಾದಯೋ ವಿಯ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋತಿ ಚೇ? ತಥಾ ಅಸಮ್ಭವತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೪೦೦. ಸಾಟಕಪತ್ತೋ ಸರೀರಟ್ಠಪತ್ತೋ. ಆಪತ್ತಿಯಾತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾದಿ, ಅಧಿಕರಣಞ್ಚ ಆಪತ್ತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ. ‘‘ಲೇಸೋ ನಾಮ ಆಪತ್ತಿಭಾಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಪತ್ತಿಭಾವಲೇಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿತೋ ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರಣಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾದಿನೋ ಆಪತ್ತಿನಿಕಾಯಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಭಾವಲೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದನಾ ಆಪತ್ತಿಲೇಸಚೋದನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೪೦೮. ಅನಾಪತ್ತಿ ತಥಾಸಞ್ಞೀ ಚೋದೇತಿ ವಾ ಚೋದಾಪೇತಿ ವಾತಿ ಆಪತ್ತಞ್ಞಭಾಗಿಯಚೋದನಾಯಮೇವ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ. ಏತ್ತಾವತಾ ಪಠಮದುಟ್ಠದೋಸೇ ವುತ್ತವಿಚರಣಾಯ ಸಂಸನ್ದಿತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಇಧ ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಾ ವಚನತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ತತ್ಥ ಇಧ ಚ ಆಪತ್ತಞ್ಞಭಾಗಿಯಚೋದನಾಯ ತಥಾಸಞ್ಞಿನೋಪಿ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ.

ಅಞ್ಞಾಭಾಗಿಯಸಿಕ್ಖಂ ಯೋ, ನೇವ ಸಿಕ್ಖತಿ ಯುತ್ತಿತೋ. ಗಚ್ಛೇ ವಿನಯವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಅಞ್ಞಭಾಗಿಯತಞ್ಚ

ಸೋತಿ.

ದುತಿಯದುಟ್ಠದೋಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಪಠಮಸಙ್ಘಭೇದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೦೯. ‘‘ವಜ್ಜಂ ನ ಫುಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ.

೪೧೦. ತೇಸಂ ಅನುರೂಪಾಜಾನನತೋ ಅಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಅಸ್ಸ. ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸೇನಾಸನಿಕೇನ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೦೪) ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ. ತಿಕೋಟಿಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಪಾಪಪಸಙ್ಗನಿವಾರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಟಿಚ್ಚಕಮ್ಮನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಕೋಟೀಹೀತಿ ಆಕಾರೇಹಿ. ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಂ. ದಸಹಿ ಲೇಸೇಹಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕತಂ ಸಮಣಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಅಸ್ಸಮಣಾ ಇಮೇತಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಗರಹಭಾವೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಗರಹಪಚ್ಚಯಾ ಲೋಕೋ ವಾ ಅಪುಞ್ಞಂ ಅರಿಯೂಪವಾದಂ ಪಸವೇಯ್ಯ, ತೇಹಿ ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಾಗುರನ್ತಿ ಮಿಗಜಾಲಂ. ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಾಯ ವಾತಿಆದಿನಾ ಪರೇಸಂ ಅತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಕಪ್ಪಿಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅತ್ಥಾಯ ಕತೇ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮತಾನಂ ಪೇತಕಿಚ್ಚತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಯಂ ಯಂ ಹೀತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಪುನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಕತಂ ನ ಕಪ್ಪತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಕಿರ ಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರೋ. ಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಮೇವ ಸುದ್ಧಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಕತಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಅಪರೇಹಿ ಪನ ‘‘ಮತಾನಂ ಪೇತಕಿಚ್ಚತ್ಥಾಯಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಪಿ ಕಪ್ಪತಿ, ಭಿಕ್ಖೂನಂಯೇವ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘ಭಿಕ್ಖೂನಮ್ಪಿ ದತ್ವಾ ಮಯಂ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ಕತಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ. ಪುನ ‘ಪಞ್ಚಸು ಏಕಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸಕತಂ ಇತರೇಸಂ ನ ಕಪ್ಪತೀ’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ಪಞ್ಚಸು ಹಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಸೂತಿಆದಿ ವುತ್ತ’ನ್ತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಪನ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕನ್ತಿ ಚ ರಾಜಯುತ್ತಾದೀನನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ವಟ್ಟತೀತಿ ವತ್ವಾ ‘ತುಮ್ಹಾಕ’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘ಪೇತಕಿಚ್ಚತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತಾನಂ, ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಂ ಠಪೇನ್ತೇನ ‘ಭಿಕ್ಖೂನಂಯೇವಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠೇ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ‘ತುಮ್ಹಾಕಂ, ಅಮ್ಹಾಕಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತೇ ಅನಾಪತ್ತೀ’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಮಿಸ್ಸಕವಾರಸ್ಸ ಅಭಾವಾ. ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ವುತ್ತಾನಂ, ವುತ್ತಸದಿಸಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ. ‘ಸಚೇ ಪೇತಕಿಚ್ಚತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭೋಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕರೋನ್ತೀ’ತಿ ವದನ್ತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘ತಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ಚ ನ ತುಮ್ಹಾಕನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ತೇನೇವ ಇಧಾಪಿ ‘ಪೇತಕಿಚ್ಚತ್ಥಾಯ, ಮಙ್ಗಲಾದೀನಂ ವಾ ಅತ್ಥಾಯ ಕತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ‘ಅವಧಾರಣತ್ಥೇನ ಮಿಸ್ಸಕೇ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ಚೇ? ‘ಕಪ್ಪಿಯಮಂಸಸ್ಸ ಹಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಆಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀ’ತಿ ವಚನೇನ ಅಕಪ್ಪಿಯಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಆಪತ್ತೀತಿ ಆಪನ್ನಂ, ‘ತಞ್ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುನ್ದರಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಯತ್ಥ ಚಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಕತೇಪಿ. ತಮತ್ಥಂ ಆವಿ ಕಾತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ದುಕ್ಕಟಂ, ಇತರೇಸಂ ದಣ್ಡಕಮ್ಮವತ್ಥೂ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕಪ್ಪಂ ನಿರಯಮ್ಹೀತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಂ. ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯಿಕಾಲೇಯೇವ ಸಙ್ಘಭೇದೋ ಹೋತೀತಿ. ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಆಯುಕಪ್ಪಂ.

೪೧೧. ಕುಸಲನ್ತಿ ಖೇಮಂ. ಆಪತ್ತಿಭಯಾ ಕತಾ ಲಜ್ಜೀಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿಭಯೇನ ಅವಸ್ಸಂ ಆರೋಚೇನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಲಜ್ಜೀ ರಕ್ಖಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೪೨; ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೪೫) ಪೋರಾಣವಚನಸ್ಸಾನುರೂಪತೋ ‘‘ಅಞ್ಞೇಹಿ ಲಜ್ಜೀಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಲಜ್ಜಿಸ್ಸಪಿ ಅನಾರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೇವ ‘‘ಯೇ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇ ಸುಣನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ.

೪೧೬. ಅಸಮನುಭಾಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಕಾರಕೇ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ, ಸಮನುಭಾಸನಕಮ್ಮಂ ಅಕರಿಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓದಿಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ನಾಮ ಉಮ್ಮತ್ತಕಖಿತ್ತಚಿತ್ತವೇದನಟ್ಟಾದಿಕೋ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅರಿಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಆಗತತ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೇ? ಯಮ್ಪೀತಿಆದಿ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತತ್ಥ ಆಗತೋಪಿ ಸಕಮ್ಮಬ್ಯಾವಟೋಪಿ ಏವಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಏತೇನುಪಾಯೇನಾತಿ ಅಸಮನುಭಾಸನ್ತಸ್ಸ ಚ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಚ ವುತ್ತತ್ಥವಸೇನ. ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಿಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ತತ್ಥ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಪದಾಭಾವಾ.

ತಿವಙ್ಗಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಾಚಾಯ ಏವ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಓಟ್ಠಚಲನಾದಿಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ. ವಚೀಭೇದಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯವಿಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ? ತಿವಙ್ಗೇಸು ಏಕಸ್ಸ ಪರಿಹೀನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಿವಙ್ಗಭಾವೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ, ಅಙ್ಗಹಾನಿಭಾವೋ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯದಿ ಅಙ್ಗಹಾನಿಭಾವೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ವಿಕಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ತಂ ನ, ಕಸ್ಮಾ? ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕಾಯವಿಕಾರಂ ವಾ ವಚೀಭೇದಂ ವಾ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸೇವ ಪನ ಆಪಜ್ಜನತೋ ಅಕಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಚಿತ್ತಂ ವಾ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ನಾಮ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಟಿಬದ್ಧಂ ಏವಾತಿ ವಿಸುಂ ಅಙ್ಗಭಾವೇನೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ಅಕಿರಿಯಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಆಪತ್ತಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಅಕುಸಲಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ಚಿತ್ತಬಾಹುಲ್ಲತೋ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ತೇಪಿ ಕಿರ ಬಾಹುಲ್ಲತೋ ವದನ್ತಿ.

ಪಠಮಸಙ್ಘಭೇದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೧. ದುತಿಯಸಙ್ಘಭೇದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೨೨. ಸಞ್ಞೀತಿ ಸಞ್ಞಿನೋ.

ದುತಿಯಸಙ್ಘಭೇದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೨. ದುಬ್ಬಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೨೪. ಪತಂ ಪತಿತಂ ವಿವರಿ ವಿವಟ್ಟಯಿ. ಏಕತೋ ಉಸ್ಸಾರೇತಿ ಚ ಗಿಳಿತತೋ ಠಪೇತಿ ಚ. ಏಕಪಂಸುಥುಪಕನದೀಸಙ್ಖಂ ದೀಘಮೂಲಕಪಣ್ಣಸೇವಾಲಂ ಸೇವಾಲಂ ದಣ್ಡಿಸಿಪಿಪ್ಪರಿಂ ಪಣಕಂ ಪೇಸಿಟ್ಠಿಂ ನಿಸ್ಸಾರೇತಿ. ತಿಲಬೀಜಕನ್ತಿ ಸುಖುಮಮೂಲಪಣ್ಣಕಂ ಹುತ್ವಾ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಪತ್ಥರಿಕಂ ಉದಕಪಪ್ಪಟಕಂ ನಿಸ್ಸಾರೇತಿ.

೪೨೫-೬. ‘‘ದುಬ್ಬಚ್ಚಜಾತಿಕೋ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಅಪದಾನೇನಾತಿ ಪುರಾಣಕಮ್ಮೇನ. ‘‘ಕಿಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಮಯಂ ಏವರೂಪಂ ಕರೋಮಾತಿಆದಿನಾ ಏಕೂನವೀಸತೀ’’ತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ಕಿರ ವುತ್ತಂ. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಅನುಮಾನಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮೇತಿ.

ದುಬ್ಬಚಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೩. ಕುಲದೂಸಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೩೧. ನ ಕೇವಲಂ ವಿಹಾರೋ ಏವ ಕೀಟಾಗಿರಿ, ಸೋಪಿ ಗಾಮೋ ‘‘ಕೀಟಾಗಿರಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಗಾಮಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಪರತೋ ‘‘ನ ಅಸ್ಸಜಿಪುನಬ್ಬಸುಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಕೀಟಾಗಿರಿಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕಸಂವಚ್ಛರೇ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಸ್ಸತಿ ಕಿರ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಮೇಘೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮಧಿಕನ್ತಿ ಛ ಜನೇ ಸನ್ಧಾಯ. ಅಕತವತ್ಥುನ್ತಿ ನವಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ. ‘‘ಜಾಭಿಸುಮನಾದಿಗಚ್ಛಂ ಅಲ್ಲಾನಂ ಹರಿತಾನಂ ಏವಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಭೂತಗಾಮಬೀಜಗಾಮಭೇದತೋ ಪನೇಸ ಭೇದೋ. ವತತ್ಥಾಯಾತಿ ವತಿಅತ್ಥಾಯ. ಯಂಕಿಞ್ಚೀತಿ ಸೋದಕಂ ವಾ ನಿರುದಕಂ ವಾ. ಆರಾಮಾದಿಅತ್ಥಾಯಾತಿ ವನರಾಜಿಕಾದಿಅತ್ಥಾಯ. ಮಾಲಾವಚ್ಛರೋಪನಂ ಕುಲದೂಸಕಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ, ಗನ್ಥನಾದಿಸಬ್ಬಂ ನ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬುದ್ಧೇನ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಆವೇಳಂ ಆಬಿಳ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ.

ಗೋಪ್ಫನನ್ತಿ ಗನ್ಥನಂ. ವೇಠಿಮನ್ತಿ ತಗ್ಗತಿಕಮೇವ. ವೇಧಿಮಂ ಅಞ್ಞೇನ ಕೇನಚಿ ಪುಪ್ಫಂ ವೇಧೇತ್ವಾ ಕತಂ. ಕಣ್ಟಕಮ್ಪಿ ಬನ್ಧಿತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಯಂ ವಿಜ್ಝನತ್ಥಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಜಾಲಮಯಂ ವಿತಾನಂ ಜಾಲವಿತಾನಂ. ಪುಪ್ಫಪಟಿಚ್ಛಕಂ ಗವಕ್ಖಂ ವಿಯ ಸಛಿದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿ. ತಾಲಪಣ್ಣಗುಳಕನ್ತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಮಯಂ ಪುನ ಕತಮ್ಪಿ ಪಟಿಛಿಜ್ಜಕಮೇವ. ಧಮ್ಮರಜ್ಜು ಚೇತಿಯಂ ವಾ ಬೋಧಿಂ ವಾ ಪುಪ್ಫಪ್ಪವೇಸನತ್ಥಂ ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಬದ್ಧರಜ್ಜು. ‘‘ಕಾಸಾವೇನ ಬದ್ಧಮ್ಪಿ ಸುತ್ತವಾಕಾದೀಹಿ ಬದ್ಧಂ ಭಣ್ಡಿತಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಅಂಸಭಣ್ಡಿಕಂ ಪಸಿಬ್ಬಕೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸದಿಸತ್ತಾ ವೇಧಿಮಂ ನ ಜಾತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಿಥಿಲಬದ್ಧಸ್ಸ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಪಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಫುಸಾಪೇತ್ವಾ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪೂರಿತನ್ತಿ ದೀಘತೋ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಪೂರಿತಂ. ಘಟಿಕದಾಮಓಲಮ್ಬಕೋತಿ ‘‘ಯಮಕದಾಮಓಲಮ್ಬಕೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಗೇಣ್ಡುಖರಪತ್ತದಾಮಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಚೇಲಾದೀಹಿ ಕತದಾಮಮ್ಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿ ಅಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

‘‘ರೇಚಕಂ ನಾಮ ತಥಾಲಾಸಿಯನಾಟನಟಾನಂ ನಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ತಂ ‘‘ಪರಿವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಾರಿಯೋ ನಾಮ ರುತಸುನಖಾ ಸಿಙ್ಗಾಲಕಮ್ಮಕುರುಙ್ಗಕೇಳಿಪನೇ ಠಿತಾ’’ತಿ ಕಿರ ಪಾಠೋ. ‘‘ನಿಬುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ.

೪೩೨. ಅಬಲಬಲಾದಿ-ಪದಾನಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ. ಯಥಾ ಪಾಮೋಕ್ಖಾನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ‘‘ಅಸ್ಸಜಿಪುನಬ್ಬಸುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಪಾಮೋಕ್ಖಪ್ಪತ್ತಸಾವಕಸ್ಸ ವಸೇನ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿನೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತಾ’’ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಚ್ಛಥ ತುಮ್ಹೇ ಸಾರಿಪುತ್ತಾ’’ತಿ.