ಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡೋ

ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ

‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಮಹಾವನೇ ಕೂಟಾಗಾರಸಾಲಾಯಂ. ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ವೇಸಾಲಿಯಾ ಅವಿದೂರೇ ಕಲನ್ದಗಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿನಯನಿದಾನೇ ಆರಭಿತಬ್ಬೇ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡಸ್ಸ ಆರಮ್ಭೋ ಕಿಮತ್ಥೋತಿ ಚೇ? ವುಚ್ಚತೇ – ಮೂಲತೋ ಪಭುತಿ ವಿನಯನಿದಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಪಠಮಂ ಆವುಸೋ ಉಪಾಲಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಕತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ, ವೇಸಾಲಿಯ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚೇ? ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಕತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಹಿ ನಿದಾನಪುಚ್ಛಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಕಿಂನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಸಾಧಾರಣಮಹಾನಿದಾನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಅಯುತ್ತಂ ವಿಯಾತಿ? ನಾಯುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ನಿದಾನಸ್ಸ ಪುಟ್ಠತ್ತಾ ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಚ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಮಹಾನಿದಾನಂ ಪಠಮಮಾಹ. ಏಕನ್ತೇನ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕ್ಕಮೇನ ಪಾರಾಜಿಕಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಆರೋಪಿತಾನಿ. ಕಥಂ ಆರೋಪಿತಾನೀತಿ ಚೇ? ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೇನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ವಿನಯೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ, ಪುಟ್ಠೇನ ಚ ಆಯಸ್ಮತಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ನಿರನ್ತರಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮೇವ. ಅಪುಚ್ಛಿತಾನಿಪಿ ವಿನೀತವತ್ಥುಆದೀನಿ ಯುಜ್ಜಮಾನಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕ್ಕಮೇನೇವ ಗಣಸಜ್ಝಾಯಮಕಂಸೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸೇವ ನಿದಾನನ್ತಿ ವಾ ಅನಧಿಕಾರಿಕಂ ವಾ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಂ ವಾ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದನಿದಾನಪುಚ್ಛಾನನ್ತರಂ ತದೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆದಿತೋ ಪಭುತಿ ವಿನಯನಿದಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.

ಇದಾನಿ ನಿದಾನಭಣನೇ ಪಯೋಜನಂ ವಕ್ಖಾಮ – ವಿನಯಸ್ಸಆಣಾದೇಸನತ್ತಾ ಭಗವತೋ ತಾವ ಆಣಾರಹಭಾವದೀಪನಂ, ಆಣಾಭೂತಸ್ಸ ಚ ವಿನಯಸ್ಸ ಅನಞ್ಞವಿಸಯಭಾವದೀಪನಂ, ಆಣಾಯ ಠಿತಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ ಮಹಾನುಭಾವದೀಪನಞ್ಚಾತಿ ತಿವಿಧಮಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ. ಕಥಂ? ಆಣಾಸಾಸನಾರಹೋ ಹಿ ಭಗವಾ ಪಹೀನಕಿಲೇಸತ್ತಾ, ಅಧಿಗತಗುಣವಿಸೇಸತ್ತಾ, ಲೋಕಜೇಟ್ಠಸೇಟ್ಠತ್ತಾ, ತಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ ಚ, ಅರಸರೂಪತಾದೀಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ಅಕಮ್ಪನತೋ ಭಗವತೋ ತಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂನಂ ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಭವಪರಿಯಾಯದೀಪನಪಾಳಿಯಾ ಪಹೀನಕಿಲೇಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾನಂ ಅಧಿಗಮಪರಿದೀಪನೇನ ಅಧಿಗತಗುಣವಿಸೇಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ನಾಹಂ ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪಸ್ಸಾಮಿ ಸದೇವಕೇ…ಪೇ… ಮುದ್ಧಾಪಿ ತಸ್ಸ ವಿಪತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಜೇಟ್ಠೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ವಚನೇನ ಜೇಟ್ಠಸೇಟ್ಠತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಇದಞ್ಚ ಭಗವತೋ ಆಣಾರಹಭಾವದೀಪನಪ್ಪಯೋಜನಂ. ‘‘ಆಗಮೇಹಿ ತ್ವಂ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಆಗಮೇಹಿ ತ್ವಂ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ತಥಾಗತೋವ ತತ್ಥ ಕಾಲಂ ಜಾನಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅನಞ್ಞವಿಸಯಭಾವದೀಪನಂ. ‘‘ಸಾಧಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಪಥವಿಂ ಪರಿವತ್ತೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಏಕಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಪಾಣಿಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ, ಸಬ್ಬೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಉತ್ತರಕುರುಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚ ಇಮೇಹಿ ಥೇರಸ್ಸ ತೀಹಿ ಸೀಹನಾದೇಹಿ ಆಣಾಯ ಠಿತಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ ಮಹಾನುಭಾವತಾದೀಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಾವತ್ಥಿಯಾದೀಸು ಅವಿಹರಿತ್ವಾ ಕಿಮತ್ಥಂ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಾಯಮೇವ ತದಾ ವಿಹಾಸೀತಿ ಚೇ? ನಳೇರುಯಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀತಿಸಞ್ಜನನತ್ಥಂ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖಾವಸೇನ ಅಕಿಲಮನತ್ಥಂ, ವೇರಞ್ಜಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪಸಾದಸಞ್ಜನನತ್ಥಂ, ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಆನುಭಾವದೀಪನಟ್ಠಾನಭೂತತ್ತಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಹೇತುಭೂತಪರಿವಿತಕ್ಕನಟ್ಠಾನಭೂತತ್ತಾ ಚ. ತೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಂ ಬಲವಕಾರಣಂ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನಾತಿ ಯೇನ ಕಾಲೇನ ಆಯಸ್ಮತೋ…ಪೇ… ತೇನ ಕಾಲೇನಾ’’ತಿ. ಪುರಿಮೇಸು ಚತೂಸು ಅಸಙ್ಗಹಕಾರಣೇಸು ಪಠಮೇನ ಭಗವಾ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾದಿನಾ ಅಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚಿತ್ತಸಂರಕ್ಖಣೇನ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆದರಂ ಜನೇತಿ. ದುತಿಯೇನ ಪರಿಸಾವಚರೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಏವಂ ಪರಿಸಾ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಏವಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೇನ ಸನ್ತುಟ್ಠೇನ ಚ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತಿಯೇನ ಪಚ್ಚಯೇ ನಿರಪೇಕ್ಖೇನ ಕುಲಾನುಗ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ. ಚತುತ್ಥೇನ ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವೇನಾಪಿ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ ನ ಲೋಲುಪ್ಪಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಕೇವಲಂ ಪರದತ್ತುಪಜೀವಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ತೇನಾತಿಆದಿಪಾಠಸ್ಸ…ಪೇ… ವಿನಯಸ್ಸತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಅಞ್ಞೋ ತೇನಾತಿಆದಿಪಾಠೋ, ಅಞ್ಞೋ ವಿನಯೋ ಆಪಜ್ಜತಿ.

‘‘ತೇನಾತಿಆದಿಪಾಠಮ್ಹಾ, ಕೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿನಯೋ ಇಧ;

ತಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸಯನ್ತೋವ, ಕರೇ ವಿನಯವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ. –

ಚೇ? ನನು ವುತ್ತಂ ಪುಬ್ಬೇವ ‘‘ಇದಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ತೇನಾತಿಆದಿಪಾಠಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ದಸ್ಸಯನ್ತೋ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ ವಿನಯಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತೀತಿ ಏವಮಾದಿವಚನಪಟಿಮಣ್ಡಿತನಿದಾನಂ ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಕೇನ ಧಾರಿತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝತಿ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ ವಿನಯಪಿಟಕಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವದೀಪನತೋತಿ ಚೇ? ನ, ಅಞ್ಞತ್ಥೇಪಿ ತಬ್ಬೋಹಾರಸಿದ್ಧಿತೋ ‘‘ನಾನಾವಿಧಭಿತ್ತಿಕಮ್ಮಪಟಿಮಣ್ಡಿತವಸನೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ವಿನಯಸ್ಸಾದಿಭಾವೇನ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕೇಹಿ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ವಿನಯಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ ತಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ. ಏತ್ಥಾಹ – ಯಥಾ ಸುತ್ತನ್ತೇ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯ’’ನ್ತಿ ಚ, ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಚ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಅನಿಯಮತೋ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಅವತ್ವಾ ಇಧ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿ ಪಠಮಂ ತಂನಿದ್ದೇಸೋವ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಸಮಯಸ್ಸ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಭೂತಸ್ಸ ಸಮಯಸ್ಸ ಹೇತು ಭಗವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸಿ, ತಸ್ಸ ಚ ಸಮಯಸ್ಸ ಅತೀತಸ್ಸ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕಾನಂ ವಸೀನಂ ಸುವಿದಿತತ್ತಾ. ಕಥಂ? ‘‘ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಾ ತೇ ಉಜ್ಝಾಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ, ‘‘ಅಥ ಖೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸು’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಿದಾನೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತದನುಚ್ಛವಿಕಂ ತದನು…ಪೇ… ದಸ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಏವಞ್ಚ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ಚ ಖನ್ಧಕೇಸು ಚ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೀಹಿ ಸರಣಗಮನೇಹಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜ’’ನ್ತಿಆದಿವಿನಯಕ್ಕಮಸ್ಸ ವಚನತೋ ಯೋ ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಸಮಯೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿನಯಕ್ಕಮಸ್ಸ ಸೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಮಯೋ ಚ ಸುವಿದಿತೋ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚಸತಾನಂ ಧಮ್ಮಧರಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ, ನಾಯಂ ನಯೋ ಸುತ್ತನ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಭವತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸುವಿದಿತತ್ತಾ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ವಿಹರತೀತಿ ವಿಹರತಿಪದೇನ ಏಕಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಚ ಪಠಮಂ ಯಂನಿದ್ದೇಸಾದಿನೋ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಚ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ತಂನಿದ್ದೇಸೋವ ಪಠಮಂ ವುತ್ತೋ. ಕಥಂ? ಏತ್ಥ ‘‘ಯೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ವೇಸಾಲಿಯಾ ಅವಿದೂರೇ ಕಲನ್ದಗಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಯೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ವೇಸಾಲೀ…ಪೇ… ಹೋತೀ’’ತಿ ವಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಯಂನಿದ್ದೇಸೇನ ಅವತ್ವಾ ತಂನಿದ್ದೇಸಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ…ಪೇ… ಕಲನ್ದಗಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ, ಕೇವಲಂ ಸುವಿದಿತತ್ತಾ ವಾ. ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನಮೇವೇತಂ ತಂನಿದ್ದೇಸತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಸಮ್ಪತಿಕಾಲವಸೇನ ತದಿತರೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅವಿದಿತತ್ತಾ ‘‘ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಿನಯೇ ಯುತ್ತೀ’’ತಿ, ತಂ ತಬ್ಬಹುಲೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯದಿ ಸಬ್ಬಂ ತೇನಾತಿ ಪದಂ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತೇನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇದಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಸಿದ್ಧತ್ಥಂ ತೇನಾತಿ ಪದಂ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನಂ ಭವೇಯ್ಯ. ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಉರುವೇಲಾಯಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತಂ ತೇನಾತಿ ಪದಞ್ಚ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೇಸಂ ತೇನ ತಂನಿದ್ದೇಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ಥೋ ಅವಿದಿತೋ, ತೇಸಂ ವಸೇನಾಹ ‘‘ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನಮೇತ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ತತೋ ಪಠಮಂ ತದತ್ಥಾದಸ್ಸನತೋ ಪಚ್ಛಾಪಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಯಂನಿದ್ದೇಸದಸ್ಸನತೋ ಚ ‘‘ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನಮೇತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದೀಸು ಅಯಂ ನಾಮಾತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ಕಾಲಪರಿದೀಪನಸ್ಸ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪಪದಭಾವೇನಪಿ ಏವಂ ವತ್ತುಮರಹತಿ ‘‘ಯದಿದಂ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸವಚನ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತೇನ ಘಟೇನ ಪಟೇನಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವಾರಣತ್ಥಂ ನಿಯಮಂ ಕರೋತಿ ‘‘ಸಮಯೇನಾ’’ತಿ. ಕೇನ ಪನ ಸಮಯೇನ? ಪರಭಾಗೇ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಪರಿವಿತಕ್ಕಸಮಯೇನ. ಏತ್ಥಾಹ – ವಿತಕ್ಕಸಮಯೋ ಚೇ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ‘‘ಪರತೋ ಇಧ ಪನ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ. ಯೋ ಹಿ ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಸಮಯೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಾದೀಹಿಪಿ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಚಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ? ನ, ಬಾಹುಲ್ಲೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಸುತ್ತನ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸು ವಿಯ ಅವತ್ವಾ ಇಧ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಕರಣವಚನೇನ ಕಸ್ಮಾ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಹಿ ಚೋದನಾ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಬಾಹುಲ್ಲೇನ ಕರಣವಚನಪ್ಪಯೋಜನಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಆಚರಿಯೋ ಆಹ ‘‘ಯೋ ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಸಮಯೋ’’ತಿಆದಿ. ನ ಸಮ್ಪತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸೇವ ಕರಣವಚನಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ, ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಹೇತುಅತ್ಥೋವ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಕರಣತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಅಪರಭಾಗೇ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಮಯಞ್ಚಾತಿ ಆಗಮನಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯಂ ತದನುರೂಪಕಾಲಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಞ್ಚ ಆಗಮನಕಾಲಞ್ಚ ಲಭಿತ್ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಏತ್ಥಾಹ – ಯಥಾ ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಸಮಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಖಣಸಮಯಾನಂ ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ, ತಥಾ ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಕಾಲಸಮಯಾನಂ ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ಅಪಿಚ ಆಗಮನಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೋ ಚೇತ್ಥ ಸಮಯೋ ಕಾಲಸ್ಸಾಪಿ ಆಗಮನಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಸಮಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸೋ ಗಹಿತೋತಿ ವಿಸುಂ ಕಾಲೋ ಕಿಮತ್ಥಂ ಗಹಿತೋತಿ ಚ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸ್ವೇಪೀತಿ ಕಾಲಸ್ಸ ಪಠಮಂ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ನ ಸಮಯೋ ಕಾಲತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಸ್ವೇತಿ ನಿಯಮಿತಕಾಲೇ ಇತರೇಸಂ ಆಗಮನಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಮವಾಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯಾಮ ಯಥಾನಿಯಮಿತಕಾಲೇಪಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿಪ್ಪಭೇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಸಮವಾಯಾನುರೂಪಂ ಕಾಲಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಸ್ವೇತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನದಿವಸೇ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿಕಾಲನಿಯತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಲಸಮಯಾನಂ ನ ಏಕತ್ಥತ್ತಾ ಕಾಲಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಣಮ್ಪಿ ಸಾತ್ಥಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಮಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಜಾಯಸಿ ಚ ಜೀಯಸಿ ಚ ಮೀಯಸಿ ಚೇತಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಸನ್ತಿಕೇ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ (ಪಾಚಿ. ೧೯೮) ಚ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಾಸತಿ ಸತ್ಥುಸಾಸನನ್ತಿ ಚ ಖಣಸದ್ದೋ ಅನೇಕತ್ಥೋ, ತಥಾ ಸಮಯಸದ್ದೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಮೇಕೇನ ನಿಯಮೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ. ಖಣಸಮಯಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಏಕತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಖಣೋ ಓಕಾಸಲಾಭೋ, ಅಟ್ಠಕ್ಖಣವಜ್ಜಿತೋ ನವಮೋ ಖಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಉಚ್ಛೇದಾದಯೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಙ್ಖಾತೇ ಸಮಯೇ ಏತ್ಥ ಪವದನ್ತೀತಿ ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೋ. ಸ್ವೇವ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಿಮ್ಬರುರುಕ್ಖಪನ್ತಿಯಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರಂ. ಏಕಸಾಲಕೇತಿ ಏಕೋ ಸಾಲರುಕ್ಖೋ. ‘‘ಕುಟಿಕಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಪಟಿಲಾಭಾ. ಧೀರೋತಿ ಚ ಪಣ್ಡಿತೋ ವುಚ್ಚತಿ, ನಾಞ್ಞೋ. ಸಮ್ಮಾ ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಮಾನಸ್ಸ ಪಹಾನೇನ, ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಮಾನಪ್ಪಹಾನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋತಿಆದೀಸು ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಚತೂಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿಆದೀಸು ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾಕಾರತಾಯಟ್ಠೋ. ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಕಾರಣುಪ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೋ, ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ. ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ. ಪೀಳನಟ್ಠಾದಿಕೋವ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಸಮಯೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಪಥವೀಕಮ್ಪನಆಲೋಕಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಪಾಕಟೋ. ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಸಮಯೋಪಿ ಕಾಳೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ನ ಕಾಳೋತಿಆದಿನಾ ಪಾಕಟೋ. ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾನಿ ಚ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಮಯೋ.

ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ತಂ ಸಮಯನ್ತಿ ಆರಮ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪತ್ತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಾ, ತಾವ ಅಚ್ಚನ್ತಸಮ್ಪಯೋಗೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ. ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ ವಿಹಾಸೀತಿ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚವಿಹಾರೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವಿಹಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಸಮಯಞ್ಹಿ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಸಮಯಂ. ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ದ್ವೇ ಭಗವತೋ ಕಿಚ್ಚಾನಿ, ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿ ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ, ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾವಲೋಕನಂ ಕತ್ವಾ ತದನುರೂಪಕರಣಂ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಂ. ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವಯಂ ಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೭೩; ಉದಾ. ೧೨, ೨೮) ಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಭಗವಾಪಿ ಕರೋತಿಯೇವ. ಅಥ ವಾ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆದಿಸಮಾಯೋಗಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಂ ವಿಹಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ ವಿಹಾಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅಧಿಕರಣಞ್ಹಿ ಕಾಲತ್ಥೋತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ-ಕಾರೋ ಕಾರಣತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಕಾಲಸಮೂಹಖಣಸಮವಾಯಹೇತುಸಙ್ಖಾತವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಸಮಯಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕಾಲಸಮೂಹಟ್ಠೋ ಸಮಯೋ ಕಥಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಹೋತಿ? ಅಧಿಕರಣಮುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ ಜಾತೋತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ಕಾಲಟ್ಠೋ ಸಮಯಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕಥಂ ರಾಸಟ್ಠೋ? ಯವರಾಸಿಮ್ಹಿ ಜಾತೋತಿ ಯಥಾ. ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಧಿಕರಣಞ್ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಕಾಲಟ್ಠೋ ಸಮೂಹಟ್ಠೋ ಚ ಹೋತಿ, ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇದಾನಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ವುತ್ತಾನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಾನಂ ಭಾವೋ ನಾಮ ಕಿನ್ತಿ? ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ, ಸಾ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ, ಸಾ ಪನ ಸಮಯಸ್ಸ ಭಾವೇನ ಭಾವೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಖಣೋ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕ್ಖಣವಿನಿಮುತ್ತೋ ನವಮೋ ಖಣೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸಮವಾಯೋ ನಾಮ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗೀ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಹೇತು ನಾಮ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣಕಾರಣಸಮವಾಯಹೇತುಮ್ಹಿ ಸತಿ ತೇಸಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಭಾವೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥದ್ವಯಮೇಕಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಇಧ ವಿನಯೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುಕರಣತ್ಥೇ ತತಿಯಾ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಚ ಇತ್ಯುತ್ತತ್ತಾ. ಸೋ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ‘‘ತಥಾಗತೋವ ತತ್ಥ ಕಾಲಂ ಜಾನಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ಸಮಯೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಮಯಸ್ಸ ಕಾರಣಾ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ ವಿಜ್ಜಾಯ ವಸತೀ’’ತಿ ಯಥಾ, ಅನ್ನಂ ವಾ ವಿಜ್ಜಂ ವಾ ಲಭಾಮೀತಿ ತದತ್ಥಂ ವಸತೀತ್ಯತ್ಥೋ. ಏವಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ತತಿಯಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಮಯಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕಮಞ್ಚ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಾದೀಸು ‘‘ಇಚ್ಛಾಮಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅದ್ಧಮಾಸಂ, ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತು’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೬೨) ಏವಮಾದೀಸು ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯಾ ಕಾಲದ್ಧಾನೇ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇತಿ ದುತಿಯಾತ್ರ ಸಮ್ಭವತಿ ‘‘ಮಾಸಮಧೀತೇ ದಿವಸಮಧೀತೇ’’ತಿ ಯಥಾ. ಇಧ ಪನ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಕರಣವಚನಸ್ಸ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತೇನ ಸಮಯೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಸಮಯಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಭಗವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸಿ. ಯಸ್ಸ ಕರಣತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಸಮಯೇನ ಸಮ್ಪತ್ತೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪಯನ್ತೋ ಭಗವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಸುದಿನ್ನಾದೀನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮೋವ ಕಾರಣಂ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ನಿಯಮಭೂತೋ ಕಾಲೋ ಪನ ಕರಣಮೇವ ತಂ ಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನಿದ್ದೋಸಂ. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಂ ಕರಣಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗತ್ತಾ ಪಠಮಂ ವತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ತಂ ದುವುತ್ತಂ. ಹೇತುಅತ್ಥತೋ ಹಿ ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾ ಕರಣತ್ಥೋ ಯೋಜಿಯಮಾನೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ಚ ಯೋಜಿತೋ. ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಂ ಇದಂ ಕರಣತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಂ ಹೇತುಅತ್ಥಂ ಪಚ್ಛಾ ಯೋಜೇಸಿ, ತಂ ಯೋಜನಾಸುಖತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಲಿಖಿತಂ. ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ‘‘ಆಚರಿಯೇನ ಲಿಖಿತ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಆಚರಿಯಸ್ಸ ತಕ್ಕೋ’’ತಿ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಚರಿಯೋ ನಾಮ ಆನನ್ದಾಚರಿಯೋ ಕಲಸಪುರವಾಸೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥಾಹ – ಯಥಾ ಸುತ್ತನ್ತೇ ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಾಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಸವೇವಚನಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಥೇರೋ, ತಥಾಗತೋ ಸುಗತೋತಿಆದೀನಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ಅಥ ಇಮಸ್ಸೇವ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಕೇಸಞ್ಚಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಕ್ಕಮಂ ಅಜಾನತಂ ‘‘ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸೋ…ಪೇ… ಅಭಿವಿಞ್ಞಾಪೇಸೀ’’ತಿಆದಿಕಂ (ಪಾರಾ. ೩೬) ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಸುದಿನ್ನಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛೀ’’ತಿಆದಿಕಞ್ಚ (ಪಾರಾ. ೩೯) ‘‘ಸಾದಿಯಿ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖೂತಿ. ನಾಹಂ ಭಗವಾ ಸಾದಿಯಿ’’ನ್ತಿಆದಿಕಞ್ಚ (ಪಾರಾ. ೭೨) ತಥಾ ಪುರಾಣವೋಹಾರಿಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇನ ವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕಪಞ್ಞಾಪನಞ್ಚ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾನುಜಾನನಞ್ಚಾತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಙ್ಕಾ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ತಥಾ ಕಿಂ ಪನ ತುಯ್ಹಂ ಛವಸ್ಸ ಖೇಳಾಸಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೩೩೬) ಏವಮಾದಿಕಂ ಫರುಸವಚನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಖೀಣಾಸವತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಙ್ಕಾ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ, ತದುಭಯಸಙ್ಕಾವಿನೋದನತ್ಥಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೇನ ಇದಮೇವ ಪದದ್ವಯಗ್ಗಹಣಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ – ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋಯೇವ, ಭಗ್ಗಸಬ್ಬದೋಸತ್ತಾ ಭಗವಾವ, ಸೋ ಸತ್ಥಾತಿ. ಪರತೋಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜಾನನ್ತಾಪಿ ತಥಾಗತಾ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ…ಪೇ… ಅನತ್ಥಸಂಹಿತೇ ಸೇತುಘಾತೋ ತಥಾಗತಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೬). ಸುತ್ತನ್ತೇ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಣ್ಹೇನಪಿ ಕೇಸಿ ವಿನೇಮಿ ಫರುಸೇನಪೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೧).

ಅಸಾಧಾರಣಹೇತುಮ್ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಕದಾಚಿ ಮೂಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಕುಸಲಾನಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಾನಿ ನ ಕದಾಚಿ ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಅಯಮೇವ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೦೧ ಆದಯೋ), ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಾನಿ ಕುಸಲಾನಂಯೇವಾತಿಆದಿನಯೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಪುಚಿ ವುಚ್ಚತೇ ಕುಟ್ಠಾ, ತೇ ಮನ್ದಯತಿ ನಾಸಯತೀತಿ ಪುಚಿಮನ್ದೋ. ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫಾದನಾಧಿಮುತ್ತತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಸತ್ತೇ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಪಕಾರಬಹುಲತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಬಹುಜನಹಿತಾಯಾತಿ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಹಿತತ್ಥಾಯ. ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಹಿತೂಪದೇಸಕೋ ಹಿ ಭಗವಾ. ಸುಖಾಯಾತಿ ಸುಖತ್ಥಾಯ. ಚಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಕಾರಕಸುಖಸಮ್ಪದಾಯಕೋ ಹಿ ಏಸ. ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾಯ ಮಾತಾಪಿತರೋ ವಿಯ. ಲೋಕಸ್ಸ ರಕ್ಖಿತಗೋಪಿತಾ ಹಿ ಏಸ. ದೇವಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲೇ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತೇಯೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಮಗ್ಗಫಲಾಧಿಗಮಾಯ ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಅತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಪರಮತ್ಥತ್ಥಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ, ‘‘ಹಿತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಂಸಮ್ಪಾಪಕಮಗ್ಗತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಮಗ್ಗತೋ ಉತ್ತರಿ ಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ. ಸುಖಾಯಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖತ್ಥಾಯ ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಸುಖಾಭಾವತೋ. ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಙ್ಘಾತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಾಧಿಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಮತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಸಬ್ಬಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಸಾಮಞ್ಞತ್ತಾ. ಕೋಸಮ್ಬಕಸುತ್ತೇಪಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೯೨) ‘‘ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತಿ, ದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣೇನ ಪಞ್ಞಾಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ಚೇ? ನ, ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರಿಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾನಮ್ಪಿ ತಾಸಂ ಪಞ್ಞಾದಿಟ್ಠೀನಂ ಅವತ್ಥನ್ತರಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ ಧಿತಿಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀನಂ ವಿಯ. ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಞಾತಾ, ಅತ್ಥಾ ಸುತಾತಿ ಹಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಸುತಮೇತಂ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಪಾಪಕಾ ಸಮಾಚಾರಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚೇವ ಸುಯ್ಯನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಖೋ, ಉಪಾಲಿ, ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ. ೩೫೪) ವಿಯ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ವಾ. ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ಭವೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ. ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಸ್ಸ ಏವಂ ಭೂತಸ್ಸ. ಕಥಂ ಭೂತಸ್ಸ? ಸಕ್ಯಪುತ್ತಸ್ಸ ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ, ಏವಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಅಭಿಸದ್ದೇನ ಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಹೇತು ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಮಭವೇ ಏವ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿವಾದೀನಂ ವಾದೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪಣೀತಾ ಕಾಮಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ, ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ತತ್ಥ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ತದುಪಗಂ ಕರೋತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಪಿ ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನ ಕಾಮಾ, ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮುಪಾದಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಜನಕಕಾರಣಂ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಂ ತಣ್ಹಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಹೋತಿ ಜನಕಂ. ರೂಪತಣ್ಹಾದಯೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ, ‘‘ಯಮ್ಪಿಚ್ಛಂ ನ ಲಭತಿ, ತಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೮೭; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೧; ವಿಭ. ೧೯೦) ವಚನತೋ ಚ. ತಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಭಾವೇನ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾತಿ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೩) ವಚನತೋ ತಸ್ಸ ಏವ ಕಾರಣನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅಪಿಚ ‘‘ರೂಪಾದಿ ವಿಯ ತಣ್ಹಾಪಿ ತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪ್ಪಹಾನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ರೂಪಾದಿ ವಿಯ ತಣ್ಹಾಪಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಕತಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ವಿಭ. ೨೦೩) ಚ ‘‘ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಪಹೀಯಮಾನಾ ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೧; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೪) ಚ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪನ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚೇವ ಅರಿಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ಅಞ್ಞತ್ರ ತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಇಧ ರೂಪತಣ್ಹಾದಯೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಸಙ್ಕರಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯದಿ ತಣ್ಹಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ರೂಪುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ ..ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೨) ಏತ್ಥ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಂ ಸಙ್ಖಾರುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ತಣ್ಹಾತಿ ಚೇ? ನ, ಹೇತುಫಲಸಙ್ಕರದೋಸಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ನ ಸಙ್ಕರದೋಸೋತಿ ಚೇ? ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ.

ಕಥಂ? ತಣ್ಹಾತಿ ಏಕೋ ವಾರೋ, ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾತಿ ದುತಿಯೋ, ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ತತಿಯೋ, ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ತೀಣಿ ಚ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಸಾಸವಾನೀತಿ ಚತುತ್ಥೋ, ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ತೀಣಿ ಚ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಸಾಸವಾನಿ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಸಾಸವಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಪಞ್ಚಮೋ ವಾರೋತಿ. ಆಮ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತಥಾಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನಿಯೇಯೇವ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ, ಸೋ ಚ ನಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ತಥಾ ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ’’ಚ್ಚೇವಾಹ, ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನಿಯಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕೇಸು ವಿಯ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನಿಯೋವ ಪಮಾಣಂ ತತ್ಥ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾ…ಪೇ… ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಕಾಮತಣ್ಹಾ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ. ೨೦೩). ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫) ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಪಮಾಣಮೇವ. ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೮೬ ಆದಯೋ) ವಚನತೋ ‘‘ಕಸಿಣಾನೀ’’ತಿ ಝಾನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಕೇಚಿ ‘‘ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ. ‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಾಪಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಟಿಕೂಲಾತಿ ಸತಿ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸತಿಗೋಚರಾ ರೂಪಾದಯೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸದ್ಧಾಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಬಾಹುಸಚ್ಚವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋಪಟ್ಠಿತಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞತಾತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ. ಸಭಾವತೋತಿ ದುಕ್ಖತೋ. ನ ಚವತೀತಿ ದೇವೇ ಸನ್ಧಾಯ. ಞಾತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ. ದಟ್ಠೇಯ್ಯನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಪನ ‘‘ನಾಹಂ ಗಮನೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಞಾತೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಲೋಕಂ. ಗಮನೇನ ನ ಪತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಸರೀರಗಮನೇನ, ಅಗತಿಗಮನೇನ ವಾ ನ ಪತ್ತಬ್ಬೋ, ಅರಿಯಗಮನೇನ ಲೋಕನ್ತಂ ಪತ್ವಾವ ದುಕ್ಖಾ ಅತ್ಥಿ ಪಮೋಚನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಮಿತಾವೀತಿ ಸಮಿತಕಿಲೇಸೋ. ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿಕಾ. ಯೇ ಕೇಚಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿಕಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಏಕೋ ಲೋಕೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಙ್ಖಾರಾ ಹಿ ಸಕಸಕಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತತಾಯ ಸತ್ತಾ ವಿಸತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ನಾಮ. ಪರಿಹರನ್ತಿ ಪರಿಚರನ್ತಿ. ದಿಸಾತಿ ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನಂ. ಭನ್ತಿ ಪಟಿಭನ್ತಿ. ಕೇ ತೇ? ತೇಯೇವ ವಿರೋಚಮಾನಾ ಪಭಸ್ಸರಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ. ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾವ. ‘‘ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯುಗನ್ಧರಾದಯೋ ಸಿನೇರುಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಠಿತಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ಲೋಕಧಾತು ಅಯಂ. ‘‘ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಲಕ್ಖಣಾದಿಭೇದತೋ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಂ, ಆಸಯಾನುಸಯಭೇದತೋ ಸತ್ತಲೋಕಂ, ಚಕ್ಕವಾಳಾದಿಪರಿಮಾಣತೋ ಓಕಾಸಲೋಕಞ್ಚ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ವಿದಿತತ್ತಾ ಲೋಕವಿದೂ.

ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ಪರಿತ್ತಂ ಲೋಕಿಯಂ, ತೇನ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಂ ಕಥಂ ಅಭಿವತಿ? ಅಸದಿಸಾನುಭಾವತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ. ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಗತಿಕಂ, ಲಹುತರಪ್ಪವತ್ತಿ ಚ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತದ್ವಯಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಏವಂಲಹುತರಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಪಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ಕಿರೇಸ ಚಿತ್ತವಾರೋ ಪಞ್ಚದಸಭವಙ್ಗಾನನ್ತರನ್ತಿ. ಅಗ್ಗಿಸಿಖಧೂಮಸಿಖಾ ಚ ನಾಗಾ ಕಿರ ಸೀಹಳದೀಪೇ. ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕಂ ಪದಂ ಅತ್ಥಪದಂ. ಏಕತ್ಥದೀಪಕಂ ಪದಂ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠ ದಿಸಾ ನಾಮ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ, ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ವಾ. ಸತ್ಥವಾಹೋ ಸತ್ಥಾತಿ ನಿಪಾತಿತೋ ಯಥಾ ಪಿಸಿತಾಸೋ ಪಿಸಾಚೋ. ಉದಕೇ ಮಣ್ಡೂಕೋ ಅಹಂ ಆಸಿಂ, ನ ಥಲೇ ಮಣ್ಡೂಕೋ, ವಾರಿಮತ್ತಮೇವ ಗೋಚರೋ, ತಸ್ಸ ಮೇ ತವ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಸೀಸಂ ದಣ್ಡೇನ ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ. ಅನಾದರತ್ಥೇ ವಾ ಸಾಮಿವಚನಂ. ‘‘ಏತ್ತಕೇನಪಿ ಏವರೂಪಾ ಇದ್ಧಿ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ. ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಮಗ್ಗೋ, ತದನನ್ತರಿಕಂ ಞಾಣಂ ನಾಮ ಫಲಞಾಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಬುದ್ಧೋ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಬುದ್ಧತ್ತಾತಿ ಕತ್ತರಿ. ಬೋಧೇತಾತಿ ಹೇತುಕತ್ತರಿ. ಸೇಟ್ಠತ್ಥದೀಪಕಂ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠಂ ನಾಮ, ತಥಾ ಉತ್ತಮಂ. ಸಚ್ಛಿಕಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರಣವಸೇನ ಸಯಮ್ಭುತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಏವ ವಾ ಞಾತಾ ಸಚ್ಛಿಕತಾತಿಪಿ ಸಚ್ಛಿಕಾಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಭಗೀ ಭಗವಾ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಾದೀನಂ. ಭಜೀ ಅರಞ್ಞವನಪತ್ಥಾನಿ ಪನ್ತಾನಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ. ಭಾಗೀ ಅತ್ಥಧಮ್ಮವಿಮುತ್ತಿರಸಸ್ಸ. ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಗಣಭಗ್ಗಮಕಾಸಿ. ಭಾವಿತತ್ತನೋ ಭಾವಿತಕಾಯೋ. ಭವಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ತಂ ಗತೋತಿ ಭವನ್ತಗೋ.

‘‘ಲೋಭಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಜಹಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಇತಿವು. ೧) ನಯೇನ ಏಕಕಾದಿವಸೇನಾಗತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ವದತಿ. ಸಂಕಿಲೇಸತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸವಸೇನ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಮನತ್ತಾಸುಭೇಸು ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿವಿಪರಿಯೇಸಾ. ಚೀವರಹೇತು ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತ ಸೇನಾಸನಇತಿಭವಾಭವಹೇತು ವಾ (ಅ. ನಿ. ೪.೯). ಚೇತೋಖಿಲಾ ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತಿ, ಧಮ್ಮೇ, ಸಙ್ಘೇ, ಸಿಕ್ಖಾಯ, ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಕುಪಿತೋತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೧೯; ವಿಭ. ೯೪೧) ಆಗತಾ ಪಞ್ಚ. ಕಾಮೇ ಅವೀತರಾಗೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಕಾಯೇ, ರೂಪೇ, ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಾವದೇಹಕಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ, ಅಞ್ಞತರಂ ದೇವನಿಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರತೀತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೨೦; ವಿಭ. ೯೪೧) ಆಗತಾ ಪಞ್ಚ ವಿನಿಬನ್ಧಾ. ವಿವಾದಮೂಲಾನಿ ಕೋಧೋ ಉಪನಾಹೋ ಮಕ್ಖೋ ಪಳಾಸೋ ಇಸ್ಸಾ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಮಾಯಾ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ ಥಮ್ಭೋ ಸಾರಮ್ಭೋ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸಿತಾ ಆಧಾನಗ್ಗಾಹೀ ದುಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಿತಾ (ಅ. ನಿ. ೬.೩೬; ದೀ. ನಿ. ೩.೩೨೫). ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಕೋಧೋ ಮಕ್ಖೋ ಇಸ್ಸಾ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸಿತಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೪೪) ಆಗತಂ. ತಣ್ಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪರಿಯೇಸನಾ, ಪರಿಯೇಸನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಲಾಭೋ, ಲಾಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಏವಂ ಛನ್ದರಾಗೋ, ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ, ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ಆರಕ್ಖೋ, ಆರಕ್ಖಾಧಿಕರಣಂ, ದಣ್ಡಾದಾನಸತ್ಥಾದಾನ…ಪೇ… ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೦೪; ೩.೩೫೯; ಅ. ನಿ. ೯.೨೩; ವಿಭ. ೯೬೩) ವುತ್ತಾನಂ. ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಮ್ಮತಣ್ಹಾತಿ ಛ, ತಾ ಕಾಮಭವವಿಭವತಣ್ಹಾವಸೇನೇವ ಅಟ್ಠಾರಸ, ತಾ ಏವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸುಪಾದಾಯ ಅಟ್ಠಾರಸ, ಬಾಹಿರಸ್ಸುಪಾದಾಯ ಅಟ್ಠಾರಸಾತಿ ಛತ್ತಿಂಸ, ತಾ ಅತೀತೇ ಛತ್ತಿಂಸ, ಅನಾಗತೇ ಛತ್ತಿಂಸ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಛತ್ತಿಂಸಾತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ. ಮಾರೇತೀತಿ ಮಾರೋ, ಪಮಾದೋ ‘‘ಪಮಾದೋ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೨೧) ವಚನತೋ. ಸಮ್ಮಾಆಜೀವವಿನಾಸನತೋ ವಾ ಕಿಲೇಸಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಮಾರೋ’’ತಿ, ವಧಕೂಪಮತ್ತಾ ಖನ್ಧಾವ ಮಾರಾ. ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಜಾತಿದುಕ್ಖಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನತೋ, ಜಾತಸ್ಸ ಜರಾದಿಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಮಾರಾ. ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಜೀವಿತಮಾರಣತೋ ಮಚ್ಚು ಮಾರೋ. ಅಣಿಮತಾ ನಾಮ ಪರಮಾಣು ವಿಯ ಅದಸ್ಸನೂಪಗಮನಂ. ಲಘಿಮತಾ ಸರೀರೇನ, ಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಸೀಘಗಮನಂ. ಮಹಿಮತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾದೀನಮ್ಪಿಪಾಣಿನಾ ಪರಾಮಸನಾದಿ. ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಯಥಿಚ್ಛಿತದೇಸಪ್ಪತ್ತಿ. ಪಕಾಸನತಾ, ಲಾಭಕಸ್ಸತ್ಥಸಾಧನಂ ವಾ ಪಾಕಮ್ಮಂ. ಈಸತ್ತಂ ನಾಮ ಸಯಂವಸಿತಾ. ವಸಿತ್ತಂ ನಾಮ ಅಪರವಸಿತಾ. ಯತ್ಥಕಾಮಾವಸಾಯಿತಂ ನಾಮ ಯತ್ಥಿಚ್ಛತಿ ಯದಿಚ್ಛತಿ ಯಾವದಿಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ತಾವ ತದತ್ಥಸಾಧನಂ. ಪೀಳನಸಙ್ಖತಸನ್ತಾಪವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೇನ ವಾ ದುಕ್ಖಮರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಇದಂ ಚೋದನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅತ್ಥವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ – ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಞ್ಞೇಪಿ ರೂಪತಣ್ಹಾದಯೋ ಅತ್ಥಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ ಚೇ? ಅಞ್ಞಸಚ್ಚದಸ್ಸನವಸೇನ ಆವಿಭಾವತೋ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದುಕ್ಖೇಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಂ ಆರಬ್ಭ ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ (ವಿಭ. ೭೯೪) ನಯೇನ ಏಕೇಕಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣವಸೇನಾಪಿ ಸಚ್ಚಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೧೦೦) ನಯೇನ ಏಕಂ ಸಚ್ಚಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಸೇಸೇಸು ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನಾಪಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯದಾ ಏಕೇಕಂ ಸಚ್ಚಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಸಮುದಯದಸ್ಸನೇನ ತಾವ ಸಭಾವತೋ ಪೀಳನಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಆಯೂಹನಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮುದಯೇನ ಆಯೂಹಿತಂ ಸಙ್ಖತಂ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಗ್ಗೋ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಹರೋ ಸುಸೀತಲೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಮಗ್ಗದಸ್ಸನೇನ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತಿ ನನ್ದಸ್ಸ ಅಚ್ಛರಾದಸ್ಸನೇನ ಸುನ್ದರಿಯಾ ಅನಭಿರೂಪಭಾವೋ ವಿಯ. ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ತಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಸಭಾವತೋ ಆಯೂಹನಲಕ್ಖಣಸ್ಸಪಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ನಿದಾನಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತಿ ಅಸಪ್ಪಾಯಭೋಜನತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಬ್ಯಾಧಿದಸ್ಸನೇನ ಭೋಜನಸ್ಸ ಬ್ಯಾಧಿನಿದಾನಭಾವೋ ವಿಯ. ವಿಸಂಯೋಗಭೂತಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ. ನಿಯ್ಯಾನಭೂತಸ್ಸ ಚ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋತಿ. ತಥಾ ನಿಸ್ಸರಣಸ್ಸಾಪಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅವಿವೇಕಭೂತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ವಿವೇಕಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತಿ. ಮಗ್ಗದಸ್ಸನೇನ ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ. ಇಮಿನಾ ಹಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಮಗ್ಗೋ ನ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ, ಸೋಪಿ ಚ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಸಙ್ಖತೋ ಏವಾತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಭಾವೋ ಅತಿವಿಯ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ಪನಸ್ಸ ಅಮತಟ್ಠೋ ಆವಿ ಭವತಿ. ದುಕ್ಖಞ್ಹಿ ವಿಸಂ, ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ. ತಥಾ ನಿಯ್ಯಾನಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾಪಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಮುದಯದಸ್ಸನೇನ ‘‘ನಾಯಂ ಹೇತು ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ, ಅಯಂ ಹೇತೂ’’ತಿ ಹೇತ್ವತ್ಥೋ ಆವಿ ಭವತಿ. ನಿರೋಧದಸ್ಸನೇನ ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ ಪರಮಸುಖುಮರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೋ ‘‘ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ವತ ಮೇ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಭಾವೋ ವಿಯ. ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ ಅನೇಕರೋಗಾತುರಕಪಣಜನದಸ್ಸನೇನ ಇಸ್ಸರಜನಸ್ಸ ಉಳಾರಭಾವೋ ವಿಯಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣವಸೇನ, ಏಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸಚ್ಚದಸ್ಸನವಸೇನ ಚ ಇತರೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಆವಿಭಾವತೋ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಅತ್ಥಾ ವುತ್ತಾ. ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತಾ.

ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅತ್ಥಯನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ. ಪತಿ ವಿರುದ್ಧಾ ಅಮಿತ್ತಾ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಾ. ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಪವೇದೇತೀತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ದೀಪೇತಿ. ತೇನ ಞಾಣಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕರುಣಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಥ ವಾ ಕಿಂ ಸೋ ಪವೇದೇಸೀತಿ? ಞಾಣಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಿಲೋಕಹಿತಭೂತಮೇವ. ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸೀತಿ ಕೀದಿಸಂ? ‘‘ಆದಿಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಅನೇನ ವಚನೇನ ವತ್ತುಂ ಅರಹಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ಸಾಸನಧಮ್ಮೋತಿ ಓವಾದಪರಿಯತ್ತಿ. ಕಿಚ್ಚಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚಸುದ್ಧಿಯಾ. ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನಾಮ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಂ, ನವಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನೀತಿಆದಿಕಂ ವಾ. ಮಗ್ಗಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ತಸ್ಸ ಪಕಾಸಕಂ ಪಿಟಕತ್ತಯಂ ಇಧ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ನಾಮ. ಛಸು ಅತ್ಥಪದೇಸು ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಕಾಸನಂ ಸಙ್ಕಾಸನಂ. ಆದಿತೋ ಕಾಸನಂ ಪಕಾಸನಂ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದೇಸನಂ ವಿವರಣಂ. ಪುನ ವಿಭಾಗಕರಣಂ ವಿಭಜನಂ. ಓಪಮ್ಮಾದಿನಾ ಪಾಕಟಕರಣಂ ಉತ್ತಾನೀಕರಣಂ. ಸೋತೂನಂ ಚಿತ್ತಪರಿತೋಸಜನನೇನ, ಚಿತ್ತನಿಸಾನೇನ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಸು ಅಕ್ಖರಣತೋ ಅಕ್ಖರಂ, ‘‘ಏಕಕ್ಖರಪದಮಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ಏಕೇ. ವಿಭತ್ತಿಅನ್ತಂ ಪದಂ. ಬ್ಯಞ್ಜಯತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ವಾಕ್ಯಂ. ಪದಸಮುದಾಯೋ ವಾ ವಾಕ್ಯಂ. ವಿಭಾಗಪಕಾಸೋ ಆಕಾರೋ ನಾಮ. ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋತಿಆದಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಿ, ನಿರುತ್ತಿಯಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಪದೇಸೋ ನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ. ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋ, ಸೋ ತಿವಿಧೋ – ಸುಖವೇದನೀಯೋ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೀಯೋತಿ. ಏತೇಸು ಅಯಂ ಯೋಜನಾ – ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸಯತಿ, ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸಯತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತಿ, ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರೋತಿ, ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ. ಅಕ್ಖರೇಹಿ ವಾ ಸಙ್ಕಾಸಯಿತ್ವಾ ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರಿತ್ವಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ. ಅಕ್ಖರೇಹಿ ವಾ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಪದೇಹಿ ವಿನೇತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರಿತ್ವಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿನೇತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಂ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ನೇತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ವಿನೇತಿ ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥೋತಿ ಭಾಸಿತತ್ಥೋ. ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಸಕೋ ಸಕೋ ಭಾವೋ ಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ. ತಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಾತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಧಮ್ಮೋತಿ ವಾ ದೇಸನಾತಿ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ. ನಿದ್ದೋಸಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ ಮಗ್ಗೋ ಚ, ಉಭಯಮ್ಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಹೇತು. ಆಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಧೀಯಮಾನಾ ಖನ್ಧಾದಯೋ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ. ದುರುತ್ತಸತ್ಥಾನಿ ಅಧೀಯಮಾನಾನಿ ಸಮ್ಮೋಹಮೇವಾವಾಹನ್ತಿ.

೨-೩. ಕಚ್ಚಿ ಖಮನೀಯಂ ಸೀತುಣ್ಹಾದಿ. ಕಚ್ಚಿ ಯಾಪನೀಯಂ ಯಥಾಲದ್ಧೇಹಿ ಜೀವಿತಸಾಧನೇಹಿ ಜೀವಿತಂ. ಅಪ್ಪಾಬಾಧನ್ತಿ ಅಪ್ಪೋಪಸಗ್ಗಂ, ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕನ್ತಿ ಅಪ್ಪರೋಗಂ. ಕಚ್ಚಿ ಲಹುಟ್ಠಾನಂ ಸರೀರಕಿಚ್ಚೇ. ಕಚ್ಚಿ ಬಲಂ ಸಮಣಕಿಚ್ಚೇ. ಕಚ್ಚಿ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಅಪ್ಪಾಬಾಧತಾಯ, ಅನುಕ್ಕಣ್ಠನಾದಿವಸೇನ ವಾ. ಸತ್ತಸಟ್ಠಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಛಿಮವಯೋ, ಉತ್ತರಾಮುಖೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಲೋಕವಿವರಣೇ ಜಾತೇ ಇಧ ಕಿಂ ಓಲೋಕೇಸಿ, ನತ್ಥೇತ್ಥ ತಯಾ ಸದಿಸೋಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ತ್ವಂ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿ. ಆಸಭಿಂ ಉತ್ತಮಂ. ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ದೇವಾ. ರೂಪಾನಂ ಪರಿಭೋಗವಸೇನ, ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾನುರೂಪತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಹದಯತಪ್ಪನತೋ ಅಮ್ಬರಸಾದಯೋ ವಿಯ ‘‘ರೂಪರಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಹೀನಾತಿ ಅಧಿಕಾರವಸೇನಾಹ. ತಥಾಗತಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿ ತೇ ಪಹೀನಾತಿ ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನತಾಲೋ ವಿಯ ಕತಾ. ಕಥಂ? ರೂಪರಸಾದಿವಚನೇನ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ, ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಮತ್ಥಕಸದಿಸಾನಂ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾನಂ ಮಗ್ಗಸತ್ಥೇನ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ತಾಲಪನ್ತಿಸದಿಸೇ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ ಜಾತಾ. ತಸ್ಮಾ ತಾಲಾವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾ. ‘‘ಕುಸಲಸೋಮನಸ್ಸಾಪಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಾ ಕಮ್ಮಪಥಟ್ಠಾನಿಯಾ, ದುತಿಯೇನ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ತತಿಯೇನ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ ಕಾಮರಾಗಟ್ಠಾನಿಯಾ. ಚತುತ್ಥೇನ ಅನಭಾವಂಕತಾ ರೂಪರಾಗಾರೂಪರಾಗಟ್ಠಾನಿಯಾ. ಅಪರಿಹಾನಧಮ್ಮತಂ ಪನ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಆಹ. ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ಪಹೀನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ, ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕ್ಖಣೇ ವಾ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ ಝಾನಕ್ಖಣೇ. ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೧) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇನ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ ತತಿಯವಿಜ್ಜಾಧಿಗಮಕ್ಖಣೇ. ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾ ಪನ ತೇ ರೂಪರಸಾದಯೋ ಅನಭಾವಂಕತಾ ಆಯತಿಮನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾತಿ ಏಕಮೇವಿದಂ ಅತ್ಥಪದಂ. ಪಠಮಾಯ ವಾ ಅಭಿನಿಬ್ಭಿದಾಯ ಪಹೀನಾ, ದುತಿಯಾಯ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ, ತತಿಯಾಯ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ. ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾ ಯಸ್ಮಾ ಅನಭಾವಂಕತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಯತಿಂಅನಉಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಥ ವಾ ದುಕ್ಖಞಾಣೇನ ಪಹೀನಾ, ಸಮುದಯಞಾಣೇನ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ, ನಿರೋಧಞಾಣೇನ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ, ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅನಭಾವಂಕತಾ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇನ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗೇನ ವಾ ಪಹೀನಾ, ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೇನ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ, ತಿವಿಧೇನ ಭಾವನಾಮಗ್ಗೇನ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾತಿಆದಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅವಿಸಯತ್ತಾ ಧಮ್ಮರಸಾ ನ ಉದ್ಧಟಾ.

೧೧. ಧಮ್ಮಧಾತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಧಾತು ನಾಮ. ಅನುಕಮ್ಪವಚನಾನುರೂಪಂ ‘‘ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸೂರಿಯವಚನಂ ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿವಚನಾನುರೂಪಂ, ಪಥವೀಸಮಚಿತ್ತತಾಯ ಕಾರಣಂ ‘‘ಕರುಣಾವಿಪ್ಫಾರ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಬ್ಬೇ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ ‘‘ಆರದ್ಧಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಕರುಣಾವಿಪ್ಫಾರಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ವರಭೂರಿಮೇಧಸೋ ವರಪುಥುಲಞಾಣೋ, ಭೂರೀತಿ ವಾ ಭೂಮಿ, ಭೂಮಿ ವಿಯ ಪತ್ಥಟವರಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಬುಜ್ಝಿ ಏತ್ಥಾತಿಪಿ ಅಧಿಕರಣೇನ ರುಕ್ಖೋ ಬೋಧಿ. ಸಯಂ ಬುಜ್ಝತಿ, ಬುಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ತೇನ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋತಿ ಮಗ್ಗೋ ಬೋಧಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ. ಬುಜ್ಝೀಯತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಬೋಧಿ. ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ವಿಜ್ಜಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯವತೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏಕಗ್ಗತಾವಸೇನ ತಿಕ್ಖಭಾವೋ. ತಿಕ್ಖೋಪಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಸರೋ ಲಕ್ಖಂ ಪತ್ವಾ ಕುಣ್ಠೋ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಇದಂ. ಸತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಸ್ಸ ಖರಭಾವೋ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಭಾವೋ, ಅನ್ತರಾ ಅನೋಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಸುಟ್ಠು ಅಭಿಭವನತೋ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಸ್ಸ ಸೂರಭಾವೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮಗ್ಗವಿಜಾಯನತ್ಥಂ ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾನನ್ತರಮನುಲೋಮತ್ತಾ.

ಛನ್ದೋತಿ ಚ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಚ ಅವತ್ಥನ್ತರಭೇದಭಿನ್ನೋ ರಾಗೋವ –

‘‘ಸೇನಹಾತ್ಥ್ಯಙ್ಗಮುಪೇತಿ,

ರತ್ತಹದಯೋ ರಾಗೇನ;

ಸಮ್ಮಗತೇ ರತ್ತಕಾಮಮುಪೇತಿ,

ಕಾಮಪತಿತಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಾತ್ರಾಲಮತೀ’’ತಿ –

ಆದೀಸು ವಿಯ –

ವಿಭಙ್ಗೇಯೇವ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ಇಧ ವುತ್ತೋಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಕಾರಾಯ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನೇವ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ. ಇತೋತಿ ಕಾಮೇಹಿ. ಕಾಯವಿವೇಕಾದೀಸು ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ತತಿಯೋ, ತಸ್ಮಾ ತತಿಯಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ದ್ವೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತದಙ್ಗಾದೀಸು ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಯೋ ಏವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಏವಂ ಸತಿ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ ಏಕತ್ಥಾ ಏವಾತಿ ವಿಸೇಸೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಚೇ? ಅಪ್ಪನಾವಾರತ್ತಾ ನ ಪನೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕಾಯವಿವೇಕಗ್ಗಹಣೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಗ್ಗಹಣಂ ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋತಿ ತದಙ್ಗವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಅಪ್ಪನಾಕಾಲೇತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ. ಅಥ ವಾ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೇನ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ ಗಹಿತಾ, ಇತರೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ಏವಾತಿಪಿ ಯುತ್ತಂ, ಕಿಲೇಸಕಾಮತ್ತಾ ವಾ ದ್ವೀಸು ಕಮ್ಮೇಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ. ಯಥಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಲೋಕೇ ‘‘ಸಫಲೋ ರುಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥೇವ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಸಾಸನೇ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ವೂಪಸಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಕೇಸಂ ವೂಪಸಮಾತಿ, ಕಿಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ, ಉದಾಹು ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾನನ್ತಿ? ಏತ್ಥ ಯದಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ, ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ವೂಪಸಮೋ. ನ ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರರಹಿತಂ ಅತ್ಥಿ. ಯದಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ, ನತ್ಥೇವ ವೂಪಸಮೋ ತತ್ಥ ತದಭಾವಾತಿ ಚೇ? ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿ, ಸಮತಿಕ್ಕಮೋಪಿ ನ ತೇಸಂಯೇವ. ಕಿನ್ತು ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಧಮ್ಮರಾಸಿಸ್ಸಾತಿ ಚೇ? ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಪನ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾ ಓಳಾರಿಕಾವ ದುತಿಯಜ್ಝಾನತೋ, ನ ಕೇವಲಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರದ್ವಯಮೇವಾತಿ ಚೇ? ನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಯೇವ ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಓಳಾರಿಕಭಾವತೋತಿ ತೇಸ್ವೇವ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಅಭಾವೋ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅಪಾತುಭಾವಾ’’ತಿ, ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ, ಯೋಗೇನ ವಾ ಇದಂ ಝಾನಂ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ಚ, ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸದ್ಧಾಸಮಾಧಯೋ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಾ. ಪಣೀತಭೋಜನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ (ಪಾಚಿ. ೨೫೭ ಆದಯೋ) ಸಪ್ಪಿಆದಯೋ ವಿಯಾತಿ ವುತ್ತೇ ಅಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಸಮಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಂ ಪಹಾಯ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಛಳಾರಮ್ಮಣಾಪಾಥೇ ಪರಿಸುದ್ಧಪಕತಿಭಾವಾವಿಜಹನಾಕಾರಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ. ನೀವರಣಾದಿಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾಗಹಣೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ. ವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾವ, ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಭೇದೋ ನೇಸಂ. ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾನಮ್ಪಿ ಏಕತಾ ಪಞ್ಞಾವಸೇನ, ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪನ ದುವಿಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ರೂಪಾವಚರಾತಿಆದಿನಾ ಭೂಮಿವಸೇನ. ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇವ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ. ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಏವಾತಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತವಸೇನ. ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಛಳಾರಮ್ಮಣಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ. ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಇತರಾ ನವ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇನಾತಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹವಸೇನ. ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಬೋಜ್ಝಙ್ಗಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಏಕಾವ ಸಿಯಾ, ನ ಇತರಾ, ತಥಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಪಿ. ವೇದನಾವೀರಿಯುಪೇಕ್ಖಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ. ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ, ತಥಾ ಸೇಸಾ. ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಾಪಿ. ಏವಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಸೇನ. ದಸಪೇತಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಚತ್ತಾರೋವ ಧಮ್ಮಾ ವೀರಿಯವೇದನಾತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತಞಾಣವಸೇನ. ‘‘ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಹಾನಕ್ಕಮೇನ ಅವತ್ವಾ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಚೇ? ಸುತ್ತಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ. ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತಾಕಾರೇನ ಅನುಭವತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಏಕಂಯೇವ ಕಸಿಣಂ ಆರಬ್ಭ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪವತ್ತಿತೋ. ತತಿಯಜ್ಝಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪಕಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಆಗತಾತಿ ಸತಿಸೀಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ವಿಗತವಲಾಹಕಾದಿನಾ ಸೋಮ್ಮತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ವಲಾಹಕಾದಿನಾ ಕಾಲುಸ್ಸಿಯೇ ಸತಿಪಿ ದಿವಾ ವಿಯ ಅನುಪಕಾರಿಕಾ ನ ಹೋತಿ ರತ್ತಿಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕತ್ತೇನ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸೂರಿಯಪ್ಪಭಾಭಿಭವಾ, ರತ್ತಿಯಾ ಅಲಾಭಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಹೇತೂ ಅಪರಿಸುದ್ಧತಾಯ ಕಾರಣಂ. ಸೋಮ್ಮಭಾವೇನ, ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕತ್ತೇನ ಚಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಸಭಾಗತಾಯ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಜಾತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣವಚನನ್ತಿ ಏಕೇ.

ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೨. ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಭಾಗತ್ತಾ ಝಾನಾನಂ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತತ್ಥಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ಕುಸಲಾನಂ ಭವೋಕ್ಕಮನಸಭಾಗತ್ತಾ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚಿ ಭವೋಕ್ಕಮನತ್ಥಾನೀ’’ತಿ. ಅಸಭಾಗತ್ತಾ ಸೇಸಟ್ಠಾನೇಸು ‘‘ಪಾದಕತ್ಥಾನೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಪಾದಕಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನ ಪಾದಕಭೂತಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಭವೋಕ್ಕಮನತಾವಹತಂ, ಇತರೇಸಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಾದಕತಾವಹತಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ. ಅಸಭಾಗತ್ತಾ ಜವನವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಾನಿ ಸಮಾನಾನಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಾನಿ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿಪಿ ದೀಪೇತಿ, ತಥಾ ಪಾದಕಾಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಹಿ ಚತುತ್ಥಮೇವ ಪಾದಕಂ, ನ ಇತರಾನಿ. ತೇಸು ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ತತಿಯಂ ಪಾದಕಂ, ತತಿಯಸ್ಸ ದುತಿಯಂ, ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನೀ’’ತಿ ಯಥಾಲಾಭತೋ ವುತ್ತಂ.

ವಿನಯನಿದಾನನಿಮಿತ್ತಂ, ವೇರಞ್ಜನಿವಾಸಕಪ್ಪನಂ;

ಸತ್ಥು ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ, ವಿಜ್ಜತ್ತಯಮಾಹ ವೇರಞ್ಜೇ.

ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ವಿನಯೇ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ). ಸೀಲವತೋ ಹಿ ಸೀಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತ್ಥಂ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಠಾನೇಸು ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ನಿಸಜ್ಜನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತ್ತನೋ ಅತೀತಕಿರಿಯಾನುಸ್ಸರಣಬಹುಲತಾಯ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿವಿಜ್ಜಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಸಮಿಜ್ಝತಿ. ತಥಾ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಪರಿಗ್ಗಹಣಸೀಲತಾಯ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಂ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಸಮಿಜ್ಝತಿ, ಉದಕಾದೀಸು ಸುಖುಮತ್ತ ದಸ್ಸನಸೀಲತಾಯ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಸಮಿಜ್ಝತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಸತ್ತವಿಧಮೇಥುನಸಂಯೋಗಪರಿವಜ್ಜನೇನ, ಕಾಮಾಸವಾದಿಪರಿವಜ್ಜನೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿನಯನಿದಾನೇ ವಿಜ್ಜತ್ತಯಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಯೇಸಞ್ಚ ಗುಣಾನಂ ದಾಯಕಂ ಅಹೋಸಿ, ತೇಸಂ ಏಕದೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ವಿಜ್ಜತ್ತಯಪಟಿಲಾಭಮತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾತಿ.

ಸೋ ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಪುರಿಮಜ್ಝಾನತ್ತಿಕಮೇವ, ತಥಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಪುರಿಮಜ್ಝಾನತ್ತಿಕಮೇವ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕ್ಕಮನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ, ಇಮಿನಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಾದಿನಾ ಕಮೇನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ, ತಂ ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಸಮ್ಭಾರಭೂಮಿತ್ತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೩೮೧) ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಪೀತಿಫರಣೇನ ಚ ಸುಖಫರಣೇನ ಚ ಸುಖಸಞ್ಞಞ್ಚ ಲಹುಸಞ್ಞಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಲಹುಮುದುಕಮ್ಮಞ್ಞಕಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ಇದ್ಧಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಇದ್ಧಿಲಾಭಾಯ ಸಂವತ್ತನತೋ ಸಮ್ಭಾರಭೂಮಿಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಪನ ಇದ್ಧಿಲಾಭಾಯ ಪಕತಿಭೂಮಿ ಏವಾ’’ತಿ. ಇದಮೇವ ವಾ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಾನೀ’’ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ಏವನ್ತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ನ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಪಕತಿಭೂಮೀತಿ ಚೇ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನತೋ ಪರಸ್ಸ ಸಮಾಹಿತಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇಸಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇ ಪಕತಿಭೂಮಿಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕೇ ಜಾತೇ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾಯ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇಸಿ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ತಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ. ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಭಿಮುಖಂ ಪೇಸೇಸಿ. ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದೀನಂ ನೀಹರಣತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಪಕಪ್ಪಿತೋ.

ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಏವಂ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇತಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ, ನೀವರಣದೂರೀಭಾವೇನ ವಿತಕ್ಕಾದಿಸಮತಿಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ. ಅಯಂ ಯೋಜನಾ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧೇತಿಆದೀಸು ಪನಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧನಿವಾರಣತೋ. ತೇನೇವ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಚ್ಛಾವಚರಾನನ್ತಿ ‘‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಆಪತ್ತಿಞ್ಚೇವ ಆಪನ್ನೋ ಅಸ್ಸಂ, ನ ಚ ಮಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಜಾನೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೦) ನಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಕೋಪಅಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನಙ್ಗಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಇಚ್ಛಾಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಅಧಿಗಮಾಯ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ ‘‘ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೋ ಖೋ ಪನಾಯಸ್ಮನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಯಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೩೪) ವುತ್ತತ್ತಾ, ಪಗೇವ ಇಚ್ಛಾವಚರಾ ಕೋಪಅಪಚ್ಚಯಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ‘‘ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನ’’ನ್ತಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಪಮಾದಲೇಖೋ, ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಸತ್ಥಾ ಮಮಞ್ಞೇವ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಯೋ ತದತ್ಥೋ ಲಿಖಿತೋ, ಸೋ ದುಲ್ಲಿಖಿತೋ. ನ ಹಿ ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾ ಕೋಪಾದಯೋ ಅನಙ್ಗಣಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೧.೫೭ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾ, ‘‘ನ ಚ ಯುತ್ತಿತೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಝಾನಲಾಭಿನೋ ತದಭಾವಾ’’ತಿ ಆಚರಿಯೋ ವದತಿ, ತಂ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ವಿಜ್ಜತ್ತಯಸ್ಸ ಉತ್ತರುತ್ತರವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗನಿದಸ್ಸನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉತ್ತರುತ್ತರವಿಸೇಸಾ ಚೇಭಾಸಂ ಅತ್ತದುಕ್ಖಪರದುಕ್ಖದಸ್ಸನತದುಪಸಮತ್ತದೀಪನತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಭಗವಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ, ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣೇನ ಪರಸ್ಸ ಚ ಲೋಕಸ್ಸ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇನ ತದುಭಯವೂಪಸಮತ್ತಞ್ಚ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ತಂ ದೇಸೇತಿ, ಪಠಮೇನ ವಾ ಅತ್ತದುಕ್ಖದಸ್ಸನತೋ ಅತ್ತಸಿನೇಹಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ದೀಪೇತಿ. ದುತಿಯೇನ ಪರದುಕ್ಖದಸ್ಸನತೋ ಪರೇಸು ಕೋಪಪರಿಚ್ಚಾಗಂ, ತತಿಯೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗದಸ್ಸನತೋ ಮೋಹಪರಿಚ್ಚಾಗಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ. ಏವಂ ನಾನಾಗುಣವಿಸೇಸದೀಪನತೋ ಇಮಸ್ಸೇವ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾದ್ವಯಸ್ಸ ಇಧ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯಸ್ಮಾ ಅತೀತಜಾತಿ ಏವ ನಿವಾಸೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತೀತಜಾತೀಸೂ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಜಾತಿಯಾ ಏಕದೇಸೇಪಿ ನಿವಾಸವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನತೋ. ಪಾಳಿಯಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿಂ ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ಸಕಲಜಾತಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರಣಮೇವ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತದೇಕದೇಸಾನುಸ್ಸರಣಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಕತಂ ಓಕಾಸಾದಿಸಙ್ಗಹತ್ಥಞ್ಚ. ‘‘ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾನುಸ್ಸರಣಾದೀಸೂ’’ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನಿವುತ್ಥಲೋಕಧಾತುದೀಪರಟ್ಠನಗರಗಾಮಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ತೇಸಂ ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾನಂ ಲೋಕುತ್ತರಸೀಲಾದೀನಿ ನ ಭಗವತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಕಾಲೇ ವಿಞ್ಞಾತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿತೋ ಲೋಕಿಯಾನಿ ವಿಞ್ಞಾತಾನೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಉಪವಾದಕಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸಮೇನ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ. ನ ಹಿ ಅರಿಯೇ ಅಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಅನುಸ್ಸತಿ ವುತ್ತಾ, ನನು ಏಸ ವಿಜ್ಜಾಧಿಕಾರೋತಿ ಚೇ? ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸತಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ, ಅತೀತಧಮ್ಮಾನಂ ಸತಿಯಾ ವಿಸೇಸಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಅನುಸ್ಸರಾಮೀ’’ತಿ.

‘‘ವತ್ತಮಾನೇಸು ವಿಜ್ಜಾನ-ಮತೀತೇಸ್ವಸ್ಸ ಸರತಿ;

ಅನಾಗತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ಸರತಿ ವಿಜ್ಜಾನ ಪಣಿಧೀ’’ತಿ.

ಆಚರಿಯಕುಮಾರಿತೇನ ಸಿಲೋಕೋಪಿ ವುತ್ತೋ.

ತತ್ಥ ರಾಗೇ ಉಸ್ಸನ್ನತರೇ ತೇಜೋಸಂವಟ್ಟೋ. ದೋಸೇ ಆಪೋಸಂವಟ್ಟೋ. ಮೋಹೇ ವಾಯೋಸಂವಟ್ಟೋ. ಕೇಚಿ ‘‘ದೋಸೇ ತೇಜೋಸಂವಟ್ಟೋ, ರಾಗೇ ಆಪೋಸಂವಟ್ಟೋ, ಮೋಹೇ ವಾಯೋಸಂವಟ್ಟೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಅಮುತ್ರಾತಿ ಚಿತ್ತಂ, ವಚನಂ ವಾ ಭವಾದಿನಿಯಮೇನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭವೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವಂನಾಮೋ ಏವಂಗೋತ್ತೋತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಮೂಲಕಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಗೋಚರನಿವಾಸಂ ದೀಪೇತಿ. ಪವತ್ತಫಲಭೋಜನೋ ಸಯಂಪತಿತಫಲಾಹಾರೋ. ಚತುರಾಸೀತಿಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಪರಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ ವಾತಿ ಪಣಿಧಾನತೋ ಪುಬ್ಬೇ. ಪಟಿನಿವತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ ನ ಹೋತಿ. ‘‘ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಲಾಭೀನಂ ಪನೇತಂ ಆನುಭಾವಪರಿದೀಪನ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ. ಅಮುತ್ರಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಯೋಜನಾಯಂ ಸೀಹೋಕ್ಕನ್ತವಸೇನ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅನುಲೋಮವಸೇನ. ‘‘ಪಟಿಲೋಮವಸೇನಾ’’ತಿಪಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ತಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ಸೀಹೋಕ್ಕನ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನೇಕಾಸು ಕಪ್ಪಕೋಟೀಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ತನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾಧಾರಣೇನ ಫಲಸಾಧಾರಣತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಆದರಂ ಜನೇತಿ, ಅತ್ತಾನಮೇವೇಕಂ ಉಕ್ಕಂಸೇತೀತಿ ವಚನಂ ನಿವಾರೇತಿ. ‘‘ಸಾಧು ಖೋ ಪನ ತಥಾರೂಪಾನಂ ಅರಹತಂ ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತೇ ಏವ ನಿಯೋಜೇತಿ. ಪಠಮಾ ಅಭಿನಿಬ್ಭಿದಾತಿ ವಚನೇನ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಸ್ಸ ಬಹುಪಟಲಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ಅಟ್ಠಗುಣಿಸ್ಸರಿಯಾದಿನಾ ಅನಭಿನಿಬ್ಭಿದಂ ದೀಪೇತಿ.

ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೩. ‘‘ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಾಯಾ’’ತಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ವುತ್ತಂ. ಇದಞ್ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಪರಿತ್ತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ. ನ ಚುತಿಂ ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ಪಜಾನಾಮೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೩) ವಚನಂ ವಿಯ ಫಲೂಪಚಾರೇನೇವ ವುತ್ತಮಿದನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ ದಿಬ್ಬಂ. ಇಮಿನಾ ಪನ ಕೇಚಿ ಆಚರಿಯಾ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಚಕ್ಖೂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಕಾಮಾವಚರ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇ ಪಟಿಸೇಧಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಮಹಾಜುತಿಕತ್ತಾ ಮಹಾಗತಿಕತ್ತಾತಿ ಏತೇಸು ‘‘ಸದ್ದಸತ್ಥಾನುಸಾರೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ಏವಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಭಾವೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ನು ಖೋ ಕಿ’’ನ್ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉದಪಾದಿ, ಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೩೬ ಆದಯೋ) ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಧಿಕರಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಚವಿ, ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಚುತೇ ಓಭಾಸೋ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ. ತತೋ ‘‘ರೂಪಾನಿ ಮೇ ಪಸ್ಸತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಾನಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತಯತೋ ಅಮನಸಿಕಾರೋ, ತತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉದಪಾದಿ, ತತೋ ತಸ್ಸ ಪಹಾನತ್ಥಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೋ ಹಿಮವನ್ತಾದೀಸು ದಾನವರಕ್ಖಸಾದಯೋ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ಉದಪಾದಿ, ತತೋ ತಸ್ಸ ಪಹಾನತ್ಥಂ ‘‘ಮಯಾ ದಿಟ್ಠಭಯಂ ಪಕತಿಯಾ ಓಲೋಕಿಯಮಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಅದಿಟ್ಠೇ ಕಿಂ ನಾಮ ಭಯ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತಯತೋ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತಂ ಉದಪಾದಿ. ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಉಪ್ಪಿಲಂ ದಿಬ್ಬರೂಪದಸ್ಸೇನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ತಂ ದುವುತ್ತಂ ಪರತೋ ಅಭಿಜಪ್ಪಾವಚನೇನ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ’’ತಿ ಆಚರಿಯೋ ವದತಿ. ತತೋ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಪ್ಪಹಾನತ್ಥಂ ‘‘ಮಯಾ ವೀರಿಯಂ ದಳ್ಹಂ ಪಗ್ಗಹಿತಂ, ತೇನ ಮೇ ಇದಂ ಉಪ್ಪಿಲಂ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವೀರಿಯಂ ಸಿಥಿಲಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಕಾಯದರಥೋ ಕಾಯಾಲಸಿಯಂ ಉದಪಾದಿ, ತತೋ ತಂ ಚಜನ್ತಸ್ಸ ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯಂ ಉದಪಾದಿ, ತತ್ಥ ದೋಸಂ ಪಸ್ಸತೋ ಅತಿಲೀನವೀರಿಯಂ ಉಪದಾದಿ, ತತೋ ತಂ ಪಹಾಯ ಸಮಪ್ಪವತ್ತೇನ ವೀರಿಯೇನ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಭಯಾ ಹಿಮವನ್ತಾದಿಟ್ಠಾನಂ ಪಹಾಯ ದೇವಲೋಕಾಭಿಮುಖಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದೇವಸಙ್ಘಂ ಪಸ್ಸತೋ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಾ ಅಭಿಜಪ್ಪಾ ಉದಪಾದಿ, ತತೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಏಕಜಾತಿಕರೂಪಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಜಪ್ಪಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ದಾನಿ ನಾನಾವಿಧಂ ರೂಪಂ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕಾಲೇನ ದೇವಲೋಕಾಭಿಮುಖಂ, ಕಾಲೇನ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಾಭಿಮುಖಂ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ತತೋ ‘‘ನಾನಾವಿಧರೂಪಾನಿ ಮೇ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ತಸ್ಮಾ ದಾನಿ ಅಭಿಜಪ್ಪಾದಿಭಯಾ ಇಟ್ಠಾದಿನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಂ ಪಹಾಯ ಏಕಜಾತಿಕಮೇವ ರೂಪಂ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತಥಾ ಕರೋತೋ ಅಭಿನಿಜ್ಝಾಯಿತತ್ತಂ ರೂಪಾನಂ ಉದಪಾದಿ ಏವಂ ಪಹೀನಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸ್ಸಾಪಿ ಅನಧಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ. ಓಭಾಸಞ್ಹಿ ಖೋ ಜಾನಾಮಿ, ನ ಚ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿಆದಿ ಜಾತಂ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯದಾ ಪರಿಕಮ್ಮೋಭಾಸಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋಮಿ, ತದಾ ಓಭಾಸಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮಿ, ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಾನಿ ನ ಚ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ರೂಪದಸ್ಸನಕಾಲೇ ಚ ಓಭಾಸಂ ನ ಜಾನಾಮೀತಿ. ಕಿಮತ್ಥಮಿದಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಹಿ ಏತಂ ಉಪಕ್ಕಿಸೇಸಗತನ್ತಿ? ನ ಕೇವಲಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಪ್ಪಜಹನಮೇವೇತ್ಥ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಯೇನ ಇದಂ ವಿಸುದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ತದುತ್ತರಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿಆದೀಸು ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಪಜಹಿಂ, ನ ಮಯ್ಹಂ ತದಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ. ಮಾನುಸಕಂ ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಭಾವಾತಿಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ವಿಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯತ್ತಿಗ್ಗಹಣಂ, ವಣ್ಣಮತ್ತಾರಮ್ಮಣತಞ್ಚ ಉಪಮೇತಿ. ವಣ್ಣಮತ್ತೇ ಹೇತ್ಥ ಸತ್ತ-ಸದ್ದೋ, ನ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೨೭) ಏತ್ಥ ವಿಯ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತೇಸು, ಹೀನಜಾತಿಆದಯೋ ಮೋಹಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದೋ ವಿಪಾಕೋ. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಭವೇ ಅಹೇಸುಂ, ಸಮ್ಪತಿ ನಿರಯಂ ಉಪಪನ್ನಾತಿ ಏವಂ ಪಾಠಸೇಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಞ್ಹಿ ಏಕನ್ತಮತೀತಾರಮ್ಮಣಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಸಮಣಾನಂ ಸಾರುಪ್ಪಮಸಾರುಪ್ಪಂ, ಲೋಕಾಚಾರಂ ವಾ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಗುಣಪರಿಧಂಸನೇನ ಗರಹತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯನೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೧; ೫.೯೯೮, ೧೦೦೪) ವುತ್ತೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಮಗ್ಗಾವರಣಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಫರುಸವಚನಂ ಯದಿ ಕಥೇಯ್ಯ, ಅಪಾಯಗಮನೀಯಮ್ಪಿ ಕರೇಯ್ಯ, ತೇನ ಸೋ ಅಪಾಯುಪಗೋಪಿ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏಕೇ. ‘‘ವಾಯಾಮಂ ಮಾ ಅಕಾಸೀತಿ ಥೇರೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಾವರಣಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪುಬ್ಬೇವ ಸೋತಾಪನ್ನೇನ ಅಪಾಯದ್ವಾರೋ ಪಿಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸಗ್ಗಾವರಣಂ ನತ್ಥಿ. ‘‘ಪಾಕತಿಕನ್ತಿ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ವುದ್ಧಿ ಹೇಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ, ಯೋ ಅಚ್ಚಯಂ ಅಚ್ಚಯತೋ ದಿಸ್ವಾ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಕರೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೭೦; ದೀ. ನಿ. ೧.೨೫೧) ವಚನತೋ ಪಾಕತಿಕಂ ಅಹೋಸೀತಿ ಏಕೇ. ಸಚೇ ಸೋ ನ ಖಮತೀತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಂ ಖನ್ತಿಗುಣಸ್ಸ ಮನ್ದತಾಯ ವಾ ಆಯತಿಂ ತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಸಂವರತ್ಥಾಯ ವಾ ಅಕ್ಖಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸುಖಾನಂ ವಾ ಆಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾದಿನೋ ಅಭಾವಾ ಕಾಲಕಞ್ಚಿಕಾ ಅಸುರಾ ಹೋನ್ತಿ. ‘‘ಇತೋ ಭೋ ಸುಗತಿಂ ಗಚ್ಛಾ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೮೩) ವಚನತೋ ಮನುಸ್ಸಗತಿಪಿ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣವಿಜ್ಜಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಮೇವ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿನ್ದನಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇತಿ ಕಿಂ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂಯೇವ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಯತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಪುರಿಮವಿಜ್ಜಾದ್ವಯಂ ಅಧಿಗತಂ, ತದೇವ ಪುನ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಅಭಿನವಂ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಕತನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇತಿ ಇಧ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥಾಹ – ಯದಿ ತದೇವ ಪುನ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಅಭಿನವಂ ಕತಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಂ ನಿರೋಧಪಾದಕಂ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಂ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣದಾಯಕಂ ಇಧ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಇಧ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನನು ಇಧ ತಥಾವಚನಟ್ಠಾನಮೇವ ತಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಗುಣನಿಪ್ಫಾದನತೋ, ನ ಪಠಮವಿಜ್ಜಾದ್ವಯಮತ್ತನಿಪ್ಫಾದನತೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಝಾನಙ್ಗಪಟಿಪದಾವಿಮೋಕ್ಖವಿಸೇಸನಿಯಮೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ನಿಯಮೇನ ಅಹೋಸೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಮಿಧ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ, ನ ತದಾರಮ್ಮಣಮತ್ತೇನ. ಪರಿಯಾಯತೋತಿ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಪಕಾರೇನ. ‘‘ಇಮೇ ಆಸವಾ’’ತಿ ಅಯಂ ವಾರೋ ಕಿಮತ್ಥಂ ಆರದ್ಧೋ? ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಞಾಣಾಯಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರಾನುಲೋಮನತ್ಥಂ. ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ವಿಮುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಏಕತ್ತನಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಯಞ್ಹಿ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ, ತದೇವ ಅಪರಭಾಗೇ ವಿಮುತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಂ, ತದೇವ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಭುಞ್ಜಮಾನೋ ಏವ ಹಿ ಭೋಜನಪರಿಯೋಸಾನೇ ಭುತ್ತಾವೀ ನಾಮ. ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಮಗ್ಗಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಫಲಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಅಯಮುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ. ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಪನೇತ್ಥ ಸರೂಪತೋ ಅತ್ಥತೋತಿ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ‘‘ವಿಮುತ್ತಮಿತಿ ಞಾಣಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಸರೂಪತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮನಿದಸ್ಸನಂ. ‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತೀ’’ತಿಆದಿ ಅತ್ಥತೋ. ತೇನೇವ ಅನ್ತೇ ‘‘ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ದೇಸನಂ ಅಕಾಸಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ. ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಂ ಹೋತೀತಿ ಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ ನಾಮ. ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಂಸಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ.

ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಉಪಾಸಕತ್ತಪಟಿವೇದನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಕಣ್ಣಸುಖತೋ ಹದಯಙ್ಗಮತೋತಿ ವಚನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅನತ್ತುಕ್ಕಂಸನತೋತಿಆದಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ, ಕಣ್ಣಸುಖತೋತಿ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಆಪಾಥಾರಮಣೀಯತೋತಿ ಞಾಣಾಪಾಥಾರಮಣೀಯತೋ. ಸಯಮೇವ ಹೇಟ್ಠಾಮುಖಜಾತಂ ವಾ, ಮಗ್ಗೋ ಪನ ಅಸೋಕೋ ಹೋತಿ. ತದಾ ಹಿ ಸೋಕೋ ಪಹೀಯಮಾನೋ. ಚರಿಯಾದಿಅನುಕೂಲತೋ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಂ. ‘‘ಮಧುರಮಿಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಮಿಮ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಅಧಿಕಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಮಿಮ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪುನ ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಮಿಮಂ ಉಪೇಹೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ‘‘ಧಮ್ಮಮೇವ ಸರಣತ್ಥಮುಪೇಹೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ ಕಿರಾತಿ ದೀಪೇತಿ. ಸರಣಗತಾನಂ ತೇನೇವ ಸರಣಗಮನೇನ ಭಯಂ ಸನ್ತಾಸಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ಪರಿಕ್ಕಿಲೇಸಂ ದುಕ್ಖಂ ಹಿಂಸತೀತಿ ರತನತ್ತಯಂ ಸರಣಂ ನಾಮ. ತಪ್ಪಸಾದತಗ್ಗರುತಾದೀಹಿ ವಿಹತಕಿಲೇಸೋ ತಪ್ಪರಾಯನತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಸರಣಗಮನಂ. ತಂಸಮಙ್ಗೀಸತ್ತೋ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಪಭೇದೇನ ಪನ ದುವಿಧಂ ಸರಣಗಮನಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಲೋಕಿಯನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಂ ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಾನಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸರಣಗಮನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಕಲೇಪಿ ರತನತ್ತಯೇ ಇಜ್ಝತಿ. ಲೋಕಿಯಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಸರಣಗಮನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಬುದ್ಧಾದಿಗುಣಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಇಜ್ಝತಿ. ತಂ ಅತ್ಥತೋ ರತನತ್ತಯೇ ಸದ್ಧಾಪಟಿಲಾಭೋ ಸದ್ಧಾಮೂಲಿಕಾ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ವಿಪಾಕಫಲಂ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ ಆನಿಸಂಸಫಲಂ. ‘‘ಯೋ ಚ ಬುದ್ಧಞ್ಚ ಧಮ್ಮಞ್ಚ…ಪೇ… ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧೯೦-೧೯೨) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಭವಭೋಗಸಮ್ಪದಾ. ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೨; ಸಂ. ನಿ. ೧.೩೭) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಲೋಕಿಯಸರಣಗಮನಂ ತೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಾದೀಹಿ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ, ನ ಮಹಾಜುತಿಕಂ ಹೋತಿ, ನ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರಂ. ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ. ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜೋ ಅನವಜ್ಜೋತಿ ದುವಿಧೋ ಭೇದೋ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಸತ್ಥಾರಾದೀಸು ಅತ್ತಸನ್ನಿಯ್ಯಾತನಾದೀಹಿ ಸಾವಜ್ಜೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅನಿಟ್ಠಫಲೋ. ಅನವಜ್ಜೋ ಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ, ಸೋ ಅವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅಫಲೋ. ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ನೇವತ್ಥಿ ಭೇದೋ. ಭವನ್ತರೇಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ನ ಉದ್ದಿಸತಿ. ಯೋ ಕೋಚಿ ಸರಣಗತೋ ಗಹಟ್ಠೋ ಉಪಾಸಕೋ. ರತನತ್ತಯಉಪಾಸನತೋ ಉಪಾಸಕೋ. ಪಞ್ಚ ವೇರಮಣಿಯೋ ಸೀಲಂ. ಸತ್ಥಸತ್ತಮಂಸಮಜ್ಜವಿಸವಾಣಿಜ್ಜಾರಹಿತಂ ಧಮ್ಮೇನ ಜೀವಿಕಂ ಆಜೀವೋ. ವುತ್ತಸೀಲಾಜೀವವಿಪತ್ತಿ ವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ. ವಿಪರೀತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ.

೧೬. ಲಚ್ಛಾಮ ನು ಖೋತಿ ದುಗ್ಗತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮ ನುಖೋ ನೋತಿ ಸಮಿದ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ. ತತ್ಥ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ. ಪಗ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ಪತ್ತಂ ಪಗ್ಗಹೋ, ತೇನ ಪಗ್ಗಹೇನ ಪತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಾದಾಯೇವಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ. ನ ಚ ವಟ್ಟತೀತಿ ಪುನ ಪಾಕಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ತಥಾಪಿ ನ ಸುಟ್ಠು ಪಕ್ಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಉತ್ತಣ್ಡುಲಭತ್ತಂ ಲಭಿತ್ವಾಪಿ ಪಿಧೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಾಧಕಂ. ‘‘ಸಾವಕಾನಂ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋಪಿ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಭಗವತಾ ಬಹೂನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಾಲೋ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ಥೇರೋ ಪನ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಾನಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಪ್ಪಹೋನಕಾನಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಭಗವಾಪಿ ‘‘ನ ತಾವ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಸತ್ಥಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿ ಭದ್ದಾಲಿಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೩೪; ಆದಯೋ) ವಿಯ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತೇಸುಪಿ ತತೋ ಪರಂ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಾನಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಇಧೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಾಮಮ್ಪಿ ಪಚನಂ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪಂ ನ ಹೋತಿ ನ ಚ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಚನಞ್ಚ, ತಥಾ ‘‘ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದೋ ವಾ’’ತಿಆದಿವಚನಾನಿ ಚ ಅತ್ಥಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಟಿಪುಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಇಧೇವೇದಂ ಪಾಳಿಠಪನಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಚಾರಿತಂ, ತಂ ಸುನ್ದರಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಸಮ್ಭವತೋ. ಕಿನ್ತು ಇಧ ಪಾಳಿಠಪನವಿರೋಧವಿಚಾರಣಾ ಪನ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಾ ವಿಯ ಮಮ ದಿಸ್ಸತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೇನ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ವುತ್ತಪಾಠತ್ತಾ. ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಸತ್ತಾಹಕಿಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಸತ್ತಾಹಕರಣೀಯೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ರತ್ತಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದೋ ವಾ ಏಕಭಿಕ್ಖುನಾಪಿ ನ ಕತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಿರ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ತಸ್ಮಾ ವಸ್ಸಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಕಾರಣೇ ಸತಿ ಸತ್ತಾಹಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏಕೇ. ವಿನಯಧರಾ ಪನ ನಿಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬೋ, ಇಮಾಯ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಪಟಿಪದಾಯ ಪಸನ್ನಾ. ಸಾಲೀನಂ ವಿಕತಿ ಸಾಲಿವಿಕತಿ.

೧೭-೮. ಉಪಪನ್ನಫಲೋತಿ ಬಹುಫಲೋ. ‘‘ಖುದ್ದಂ ಮಧು’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ. ಥೇರಂ ಸೀಹನಾದಂ ನದಾಪೇತುಂ ಪುಚ್ಛೀತಿ ಇಮಿನಾ ಆಚರಿಯೋ ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಆಣಾಯ ಠಿತಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ ಮಹಾನುಭಾವತಾದಸ್ಸನಂ ‘‘ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ನಿವಾಸಪ್ಪಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ, ರಾಜಗಹೇ ವೇರಞ್ಜಾಯಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯತ್ಥ ವಿತಕ್ಕುಪ್ಪಾದೇ ಏಕತೋ ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚಿರಂ, ಠಿತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚಿರಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.

ಕಾಮಂ ಹಿನೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಸಹಾಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕತ್ತರಿ ಹೇತು, ತಥಾಪಿ ಇಧ ತೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ಹಿನೋತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಹೇತು. ತಥಾ ಘಟನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ಘಟೋ. ಕಿಲಾಸುನೋತಿ ಪಯೋಜನಾಭಾವೇನ ಅವಾವಟಾ. ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಾನಿ ವಿಸಭಾಗೇಹಿ. ಆಗಾಮಿನಿಯಾ ಅನಾಗತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮೇಸಂಯೇವ ನೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಾವಸಾಸನಪರಿಯನ್ತಾತಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಾ ಧರನ್ತಿ, ತಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾವ ಉಚ್ಚಾ, ತತ್ಥಾಪಿ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಚ್ಚನೀಚಉಳಾರುಳಾರಭೋಗಾ’’ತಿ. ‘‘ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಉಪಸಮ್ಪಾದ್ಯಉಪಸಮ್ಪಾದ್ಯಇಚ್ಚೇತಂ ದ್ವಯಂ ಮಾಗಧೇ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅನುಪಾದಾಯಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ಆಸವೇಹೀತಿ ಕತ್ತರಿ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ. ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಂ. ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂತಿ ಕಮ್ಮಕಾರಕೇ. ವಿಮೋಚಿತಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಆಚರಿಯೋ. ಆಸವೇಹೀತಿ ಪದಞ್ಚ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಕರಣವಚನಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಅತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ. ಯದಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ನಿರುದ್ಧಾನಂ ಆಸವಾನಂ ವಸೇನ ಅನಾಸವತಾ, ಲೋಕೇ ಚಿತ್ತಾನಿಪಿ ಅನಾಸವಾ ಸಿಯುಂ. ನ ಹಿ ನಿರುದ್ಧಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಕರೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ಅನಿರುದ್ಧಾಸವವಸೇನ ಸಾಸವಾನೀತಿ ಚೇ. ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಉಪರಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾಸವವಸೇನ ಸಾಸವಂ, ಅವಸಿಟ್ಠಾಸವಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಾನುಭಾವತ್ತಾ ಫಲಾನಿ ಸಾಸವಾನಿ ಸಿಯುನ್ತಿ? ನ, ಆಸವಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಾನುಭಾವಾಗತಫಲತ್ತಾ. ಭಿಂಸನಸ್ಸ ಕರಣಂ ಭಿಂಸನಕತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿಂ, ಭಿಂಸನಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಕತ್ವಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ, ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ವಾ ಕತ್ವಾ. ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇತಿ ಏತ್ಥ –

‘‘ಚಮ್ಮನಿ ದೀಪಿನಂ ಹನ್ತಿ, ದನ್ತೇಸು ಹನ್ತಿ ಕುಞ್ಜರಂ;

ವಾಲೇಸು ಚಾಮರಿಂ ಹನ್ತಿ, ಸಿಙ್ಗೇಸು ಸರಭೋ ಹತೋ’’ತಿ. –

ಅಧಿಕರಣಂ.

೨೦-೨೧. ನಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಕಾರಣೇ ಕಥಿತೇ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಕಾರಣಂ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಿದ್ಧಂ, ತಥಾಪಿ ತಂ ಥೇರಸ್ಸ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಾಯ ಓಕಾಸಕಾರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನೋಕಾಸಂ ಪಾಪೇತುಂ ಪುನ ಭಗವನ್ತಂ ‘‘ಕೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಹೇತೂ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಭಗವಾಪಿ ಯಾಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತುಕಾಮೋ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ. ‘‘ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಾ ಸಙ್ಘೇ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಙ್ಘಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಆದರತ್ಥವಸೇನೇವೇತ್ಥ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಥೇರೋ ಪುಬ್ಬೇ ರಾಜಗಹೇ, ಸಮ್ಪತಿ ವೇರಞ್ಜಾಯನ್ತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಕಾಚಿ, ತಸ್ಮಾ ಆದರೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಯಾಚಯಮಾನಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಆದರೇನೇವ ‘‘ಆಗಮೇಹಿ ತ್ವಂ ಸಾರಿಪುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಮಾ ತ್ವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಯಾಚಾಹಿ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಾವ ಮಯಾ ತೇ ಯಾಚನಾ, ಪುಬ್ಬೇನನು ತವಯಾಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಾವ ಮಯಾ ಏತ್ತಕೇ ಕಾಲೇ ಏತ್ತಕಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ, ನ ತಾವ ಮೇ ಸಾವಕಾನಂ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಾನುಜಾನನಕಾಲೋ ಸಮ್ಪತ್ತೋ, ತಕ್ಕಾನುಮಾನವಸೇನ ತಯಾ ‘ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಾಲೋ’ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋಪಿ ನೇಸ ಸೋ ಕಾಲೋ, ಕಿನ್ತು ತಥಾಗತೋವ ತತ್ಥ ಕಾಲಂ ಜಾನಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಉದ್ದಿಸಿಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಪ್ಪಹೋನಕಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ‘‘ತತ್ಥಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಾಪೇಕ್ಖಂ ಭುಮ್ಮವಚನ’’ನ್ತಿ ಏಕಮೇವ ಪದಂ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸಾ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಇತರಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿತೋ. ‘‘ಸಾವಕಾನಂ ವಿಸಯಭಾವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರವಾದೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುನ್ದರಂ ವಿಯ. ಸಮ್ಮುಖೇ ಗರಹಾ. ಪರಮ್ಮುಖೇ ಉಪವಾದೋ. ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಊನದಸವಸ್ಸೇನ…ಪೇ… ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೭೫) ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಭಗವಾ ಬುದ್ಧತ್ತೇನ ದಸವಸ್ಸಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ ಊನದಸವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಥಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ. ನ ತದಾ ಅತಿರೇಕದಸವಸ್ಸಿಕೋವ ದಸವಸ್ಸಿಕಾನಂ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಸ್ಸಾವಾಸತೋ ಪುಬ್ಬೇ ರಾಜಗಹೇ ಏವ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಿದ್ಧೇ ಸಿದ್ಧಮೇವ ‘‘ಯಾವ ನ ಸಙ್ಘೋ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ವಚನಂ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪಠಮಯಾಚನಾಯಪಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಕಾಲೇ ‘‘ದ್ವೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೀ’’ತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದವಚನಂ ಪಠಮಯಾಚನಾಯ ವುತ್ತವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಕಾಲೇ ದ್ವೇ ಏವ, ನ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ.

‘‘ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಅಯಮಾದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ – ಅಯಂ ಕಿರಾಯಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸಜಿತ್ಥೇರತೋ ಪಟಿಲದ್ಧಂ ಏಕಗಾಥಾಮತ್ತಕಂ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯಂ ನಯಸತಸಹಸ್ಸೇಹಿ ವಿವೇಚೇನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣೇ ಠಿತೋ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮಹಾನುಭಾವೋಯಂ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ, ಯೋ ವಿನಾಪಿ ಧಮ್ಮಸಾಮಿನಾ ಪರಮ್ಮುಖತೋ ಸುತಮತ್ತೇಪಿ ಮಯ್ಹಂ ಮಹನ್ತಂ ಗುಣವಿಸೇಸಂ ಜನೇಸಿ, ಸಾಧು ವತಾಯಂ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಚಿರಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ಕತಮೇಸಾನಂ ನು ಖೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ…ಪೇ… ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕ’’ನ್ತಿ ತಮತ್ಥಂ, ಕಾರಣಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ‘‘ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿಆದಿಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ನಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನೋಕಾಸಕರಣತ್ಥಂ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿ. ತತೋ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನೋಕಾಸೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಾಲೋ, ಏತಸ್ಸ ಸುಗತ ಕಾಲೋ’’ತಿ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಯಾಚಿ. ತತೋ ಭಗವಾ ತಸ್ಸಾ ಯಾಚನಾಯ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಭಾವಂ, ‘‘ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಾಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಕಾಲಸ್ಸ ಅಕಾಲತಂ, ಕಾಲಸ್ಸ ಚ ಅನಞ್ಞವಿಸಯತಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ಆಗಮೇಹಿ ತ್ವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ, ತತೋ ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ಯಾಚನಂ, ಸತ್ತೇಸು ಕಾರುಞ್ಞತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ಅನುಪಜ್ಝಾಯಕಾ ಅನಾಚರಿಯಕಾ ಅನೋವದಿಯಮಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ. ೬೪) ನಯೇನ ವೇಪುಲ್ಲಮಹತ್ತತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸತ್ಥಾ ಸಾವಕಾನಂ ಉಪಜ್ಝಾಯವತ್ತಾದೀನಿ ವಿನಯಕಮ್ಮಾನಿ, ತದನುರೂಪಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಚ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ. ತತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ದ್ವಾದಸಮವಸ್ಸಂ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಸಿ. ತದಾ ಚ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಚಿರಟ್ಠಿತಿಹೇತೂಸು ಜಾತೇಸು ‘‘ನವಙ್ಗಸತ್ಥುಸಾಸನಮಹತ್ತತಾ ಚ ಸಮ್ಪತಿ ಜಾತಾ, ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಬಹುತರಾ ಜಾತಾ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ ಏವೇಕೋ ನ ತಾವ ಸಾವಕಾನಂ ಅನುಞ್ಞಾತೋ, ಸೋ ಚ ಪರಿಸುದ್ಧೇನ ಸಙ್ಘೇನ ಕರೀಯತಿ. ಸಙ್ಘೋಪಿ ಏತರಹಿ ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಪಚ್ಛಿಮಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಅನುಜಾನಾಪೇತುಕಾಮೋ ಯತ್ತಕೇಹಿ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಹಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ ಅನುಜಾನೀಯತಿ, ತತ್ತಕಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಯಾಚನ್ತೋ ಪುಬ್ಬುಪ್ಪನ್ನವಿತಕ್ಕಸೂಚನಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕ್ಕಮವಸೇನ ಯಾಚನೋಕಾಸೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಾಲೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ‘‘ಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಪ್ಪಹೋನಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ಅಯಮತ್ಥೋ ಭದ್ದಾಲಿಸುತ್ತೇನ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೩೪ ಆದಯೋ) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಬಹೂಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತೇಸು, ಪಞ್ಞಪಿಯಮಾನೇಸು ಚ ‘‘ನ ತಾವ ಭದ್ದಾಲಿ ಸತ್ಥಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೪೫) ವುತ್ತಂ ಅಪಞ್ಞತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ಅಪಞ್ಞತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಮ್ಪತಿ ಸಾವಕಾನಂ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ನಾನುಜಾನಾಮೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿರಬ್ಬುದೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನ ಹಿ ಪರಿಸುದ್ಧೇ ಸಙ್ಘೇ ಓವಾದಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಸ್ಸ ಅನುದ್ದೇಸಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಾನುಜಾನನಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ. ತಥಾ ಚ ಸೋ ತತೋ ಅಟ್ಠನ್ನಂವಸ್ಸಾನಂ ಅಚ್ಚಯೇನ ಅನುಞ್ಞಾತೋ. ಯಥಾಹ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಠಪನಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಚೂಳವ. ೩೮೬) ‘‘ನ ದಾನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇತೋ ಪರಂ ಉಪೋಸಥಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ…ಪೇ… ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ. ಯಂ ಪನ ಉಪಸಮ್ಪದಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೧೨೯) ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಞ್ಞತರಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಏಕಕಂ ಓಹಾಯ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು…ಪೇ… ಸೋ ತಸ್ಸಾ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿತ್ವಾ ಚಿರೇನ ಅಗಮಾಸೀ’’ತಿ ವತ್ಥು ಆಗತಂ, ತಂ ಸುದಿನ್ನವತ್ಥುತೋ ಪರತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಯಥಾಧಿಕಾರಂ ಸಮೋಧಾನೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ತತ್ಥೇವ ‘‘ಉಭಯಾನಿ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಸ್ವಾಗತಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ. ೧೪೭; ಅ. ನಿ. ೮.೫೨; ೧೦.೩೩) ಅಙ್ಗಾನಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ನ ಹಿ ಆದಿತೋ ಏವ ಉಭತೋಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾನಿ ಸಿದ್ಧಾನೀತಿ. ಅಪಿಚ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಯಮನುಕ್ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ರಾಹುಲಕುಮಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ದುಕ್ಕರಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತಮೇ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಏವ ಸಂವಚ್ಛರೇ ಕಪಿಲವತ್ಥುಂ ಗನ್ತ್ವಾ ರಾಹುಲಕುಮಾರಂ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ. ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೦೭ ಆದಯೋ) ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಕಾಲೇ ಭಗವನ್ತಂ ಚೀವರಕಣ್ಣೇ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ದಾಯಜ್ಜಂ ಮೇ ಸಮಣ ದೇಹಿ, ದಾಯಜ್ಜಂ ಮೇ ಸಮಣ ದೇಹೀ’ತಿ ದಾಯಜ್ಜಂ ಯಾಚಮಾನೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾದೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜಿತೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ರಾಹುಲಕುಮಾರಂ ಆರಬ್ಭ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೀಹಿ ಸರಣಗಮನೇಹಿ ಸಾಮಣೇರಪಬ್ಬಜ್ಜ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೦೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ಸರಣಗಮನೂಪಸಮ್ಪದಾ ಪಠಮವಸ್ಸಬ್ಭನ್ತರೇ ಏವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಕಮ್ಮವಸೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಅಪಿಚ ರಾಹುಲವತ್ಥುಮ್ಹಿ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನನುಞ್ಞಾತೋ ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಪುತ್ತೋ ಪಬ್ಬಾಜೇತಬ್ಬೋ, ಯೋ ಪಬ್ಬಾಜೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೦೫) ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾನೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ.

ಸುತ್ವಾ ಚ ಯೋ ಹೇತುನಿರೋಧಮಗ್ಗಂ,

ನಿರೋಧುಪಾಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ ಖಿಪ್ಪಂ;

ಜಾತೋವಪೇಕ್ಖೇನ ಅಸೇಸಮೇತಂ,

ಲೋಕಂ ವಿಪಸ್ಸೀ ಸುಗತಗ್ಗಸಿಸ್ಸೋ.

ಸೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಅಗ್ಗಸಿಸ್ಸೋ,

ಸದ್ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ;

ಸಯಂ ಮುನಿನ್ದೇನ ಯಸಸ್ಸ ಪತ್ತೋ,

ಅನೇಕಸೋ ಸೋಳಸಧಾ ಪಸತ್ಥೋ.

ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಬನ್ಧಕಾಲೋ,

ಞಾತುಮ್ಪಿ ಲೋಕೇ ಅತಿಭಾರಿಯೋವ;

ಪಗೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಭಾವಭೇದೋ,

ಪಗೇವ ಅಞ್ಞೋ ಉಭಯತ್ಥ ತತ್ಥ.

ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಅಪಿ ತಂ ದ್ವಯನ್ತು,

ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾವ ಪಗೇವ ನೇತುಂ;

ನಿಸ್ಸಂಸಯಂ ತತ್ಥ ತಥಾಗತೋವ,

ಜಾನಿಸ್ಸತಿಚ್ಚಾಹ ತಥಾಗತೋತಿ.

ಇಚ್ಚೇತಮತ್ಥಂ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಞತ್ವಾ,

ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಕಮಭಾವಭೇದಂ;

ಞಾತುಂ ಸಯಂ ನೋ ನ ಪರೇ ಚ ನೇತುಂ,

ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ ಇಧ ಯುತ್ತಿಮಗ್ಗೋ.

ತತ್ಥ ಕಮಭೇದೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಭಾವಭೇದೋ ತಾವ ಉಕ್ಖಿತ್ತಕಾನುವತ್ತನಪಚ್ಚಯಾ ಭಿಕ್ಖು ಅನಾಪತ್ತಿಕೋ, ಭಿಕ್ಖುನೀ ಪನ ಸಮನುಭಟ್ಠಾ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಹೋತಿ. ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಪಟಿಚ್ಛಾದನೇ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ, ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ, ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ, ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ. ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀಹಿ ಅಭಾವಭೇದಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಇಧ ಭಾವಭೇದೇನ ಯುತ್ತಿಪರಿಯೇಸನಂ ಸಾಧಯಮಾನೋಪಿ ಸಿಯಾ ಅನುಮ್ಮಾದವಿಘಾತಭಾಗೀತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಯಾಚನಕಾಲಕಾಲಞ್ಞೂಕಾರಣಫಲಪಯೋಜನೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ನಿದಾನಮಾಯಸ್ಮತಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೇನ ನಿದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಥೇರಸ್ಸ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಹೇತುಭೂತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನಾಮ. ತಸ್ಸೇವ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾ ಕಾಲೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಾ ಯಾಚನಾ ನಾಮ. ರತ್ತಞ್ಞೂವೇಪುಲ್ಲಲಾಭಗ್ಗಬಾಹುಸಚ್ಚಮಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಕಾಲೋ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಏವ ಕಾಲಞ್ಞೂ ನಾಮ. ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾತುಭಾವೋ ಕಾರಣಂ ನಾಮ. ‘‘ತೇಸಂಯೇವ ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಧಮ್ಮಪಟಿಘಾತೋ ಫಲಂ ನಾಮ. ‘‘ಯಥಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅದ್ಧನಿಯಂ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ವಿತಕ್ಕೋ ಯಾಚನಾ ಕಾಲೋ, ಕಾಲಞ್ಞೂ ಕಾರಣಂ ಫಲಂ;

ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಸತ್ತಙ್ಗಂ, ನಿದಾನಂ ವಿನಯಸ್ಸಿಧಾ’’ತಿ.

೨೨. ಅನ್ತಿಮಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಮಣ್ಡಲಂ. ತಞ್ಹಿ ಇತರೇಸಂ ಅನ್ತೋ ಹೋತಿ, ಖುದ್ದಕಮಣ್ಡಲಂ ವಾ. ಅನುಮತಿದಾನವಸೇನ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ದತ್ವಾ. ತೇಸಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಚಾರಿಕಾಯ ವಿನೇತಬ್ಬಾ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾ. ಓಚಿನನ್ತಾ ವಿಯಾತಿ ಬಹುಪುಪ್ಫಂ ಗಚ್ಛಂ ಮಾಲಾಕಾರಾ ಚಿರಂ ಓಚಿನನ್ತಿ, ಏವಂ ಬಹುವೇನೇಯ್ಯೇಸು ಗಾಮಾದೀಸು ಚಿರಂ ವಸನ್ತಾ ವೇನೇಯ್ಯಪುಞ್ಞಂ ಪರಿಹರನ್ತಾ ಚರನ್ತಿ. ಸನ್ತಂ ಸುಖಂ, ನ ವೇದನಾಸುಖಂ ವಿಯ ಸಪರಿಪ್ಫನ್ದಂ. ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇತಿ ದೇವಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಮನುಸ್ಸಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಬೋಧನೇಯ್ಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಧುವಂ ಸತ್ತಸಮವಲೋಕನಂ. ಓತಿಣ್ಣೇತಿ ಪರಿಸಮಜ್ಝಂ ಆಗತೇ, ಆರೋಚಿತೇ ವಾ. ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಮಯಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ದದೇಯ್ಯಾಮ, ತಂ ಕುತೋ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧುಂ. ಬಹುಕಿಚ್ಚಾ ಹಿ ಘರಾವಾಸಾತಿ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ತನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ. ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ತಂ ಕುತೋ ಲದ್ಧಾ’’ತಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಠಮಂ ಕಿರಿಯಂ ಪೇಕ್ಖತಿ, ದುತಿಯಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಆಚರಿಯೋ ಪನ ‘‘ಪಠಮಯೋಜನಾಯ ಯಂ ದಾನಪುಞ್ಞಂ, ತಂ ಕುತೋ ಲಬ್ಭಾ. ಪುಞ್ಞನ್ತರಾಯಬಹುಲಾ ಹಿ ಘರಾವಾಸಾತಿ. ದುತಿಯಯೋಜನಾಯ ತೇಮಾಸಬ್ಭನ್ತರೇ ಯಮಹಂ ದದೇಯ್ಯಂ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲತ್ತಾ ತಮಹಂ ಸಮ್ಪತಿ ಕುತೋ ದದೇಯ್ಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ವದತಿ. ಸೀಲಾದಿಕುಸಲಧಮ್ಮಸನ್ದಸ್ಸನಾದಿಧಮ್ಮರತನವಸ್ಸಂ.

೨೩. ಪತ್ತುಣ್ಣದೇಸೇ ಪತ್ತುಣ್ಣಂ ಪಟವರಂ. ಮಹಾಯಾಗನ್ತಿ ಮಹಾದಾನಂ. ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪನ್ತಿ ತೇಮಾಸಂ ಸೋತಬ್ಬಂ ಅಜ್ಜ ಸುಣಿನ್ತಿ.

ತತ್ರಿದನ್ತಿ ಇದಂ ಕಾರಣಂ.

ಉಪಾಲಿ ದಾಸಕೋತಿ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರತೋ. ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಂ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಆವೇಣಿಕನಿದಾನಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನಿದಾನಸ್ಸ ಪಭೇದದೀಪನತೋ’’ತಿ. ಥೇರವಾದಾದಿ ವತ್ಥುಪ್ಪಭೇದೋ. ಸಕಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಮೇತ್ತಿಯಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ನಾಸೇಥಾತಿಆದಿ ಪರಸಮಯವಿವಜ್ಜನತೋತಿಆದಿ. ವಿಭಙ್ಗನಯಭೇದದಸ್ಸನತೋತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಇತ್ಥಿಯೋ ಭೂಮಟ್ಠಂ ಥಲಟ್ಠನ್ತಿಆದಿ. ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಂ ಭಗವತೋ ಮಾರಾವಟ್ಟನಪಟಿಘಾತಾಯ ಸತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ? ಅತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಉಪಗುತ್ತಕಾಲೇ ಪಸಾದಹೇತುತ್ತಾ ಅಧಿವಾಸೇತಿ. ಏತ್ಥ ಉಪಗುತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಬುದ್ಧಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣನ್ತಿ ದಿಜದಸ್ಸನೇನ ಕಿಂಪಯೋಜನನ್ತಿ ಚೇ? ಮಾರಾವಟ್ಟನಹೇತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುಞ್ಞನ್ತರಾಯೋತಿ ಪಯೋಜನಂ.

ದಿಜೋಪಿ ಸೋ ಮಾರಮನೋರಥಸ್ಸ,

ಭಙ್ಗಂ ಕರೋನ್ತೋ ಜಿನಪುಙ್ಗವಸ್ಸ;

ಸಸ್ಸಿಸ್ಸಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅದಾಸಿ ದಾನಂ,

ಅಸೇಸಕಂ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಭೇದಂ.

ಕಿಂ ಭಗವಾ ಸಸಿಸ್ಸೋ ತಾವ ಮಹನ್ತಂ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಂ ಉಬ್ಭಣ್ಡಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಗಮಾಸೀತಿ? ನ ಅಗಮಾಸಿ, ತೇಮಾಸಿಭಾಗಿಯಂ ಪನ ಪುಞ್ಞರಾಸಿಕಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಾಯತೋ ಸತ್ಥಾ ಅದಾಸಿ.

ತದಞ್ಞಥಾ ಮಾರಮನೋರಥೋವ,

ಪೂರೋ ಸಿಯಾ ನೇವ ದಿಜಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋ;

ಪಾಪಂ ಮಹನ್ತಂ ಅಪಿ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ,

ಮಿಚ್ಛಾಭಿಮಾನೇನ ತಥಾಗತೇ ಸೋ.

ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಅಸ್ಸಾದಿಯನ್ತೋ ತಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಉಪಾಯೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಬುದ್ಧಿಂ ಕತ್ವಾ, ಮಾರಸ್ಸ ಚ ಮನೋರಥವಿಘಾತಂ ಕತ್ವಾ ಅಗಮಾಸೀತಿ, ‘‘ಅಯಂ ನಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಂ ವಿನಾಪಿ ಪಾಳಿನಯಾನುಲೋಮತೋ ಸಿದ್ಧೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕಥಂ? –

‘‘ಸತ್ಥಾ ಸಸಿಸ್ಸೋ ಯದಿ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ,

ದಿಜಸ್ಸ ತಂ ಚೀವರಮಾದಿತೋವ;

ನಾಥಸ್ಸ ನೋ ವೀಸತಿವಸ್ಸಕಾಲೇ,

ವಿರುಜ್ಝತೇ ಜೀವಕಯಾಚನಾಪಿ;

ತಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಚಾರಯಿತ್ವಾ,

ಯುತ್ತಂ ನಯಂ ಚಿನ್ತಯಿತುಂವ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಇದಾನಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಾಧಾರಣನಿದಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ ನಿದಾನಮಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಭಾಗಾಪತ್ತಿಭೇದನ್ತರಾಪತ್ತಿಆದಿಕಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ವಿಧಿಂ ನಿಜ್ಜಟಂ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ಯಥಾಭಿರನ್ತಂ ವಿಹರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ. ಇಧ ಠತ್ವಾ –

ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನ ಸಬ್ಬೇಸಂ, ಕಮಭೇದಂ ಪಕಾಸಯೇ;

ತಸ್ಮಿಂ ಸಿದ್ಧೇ ನಿದಾನಾನಂ, ಕಮಸಿದ್ಧಿ ಯತೋ ಭವೇ.

ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಕಮೋ ಲಬ್ಭತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವತಾ ರಾಜಗಹೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಅನುಜಾನನ್ತೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಸ್ಸ ಯೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ, ತಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮಮನುಲೋಮೇನ್ತೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ಪಠಮಂ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸಂ ಪುಚ್ಛಿ, ತದನನ್ತರಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸುದ್ದೇಸಂ, ತತೋ ಅನಿಯತುದ್ದೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರುದ್ದೇಸಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಭಿಕ್ಖುನೀವಿಭಙ್ಗಞ್ಚ ತೇನೇವ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪುಚ್ಛಿ, ನಿದಾನುದ್ದೇಸನ್ತೋಗಧಾನಞ್ಚ ಸರೂಪೇನ ಅನುದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಂ ಖನ್ಧಕೇಪಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಏತೇನ ಚ ಖನ್ಧಕೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪುಚ್ಛಿತಾನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಾಪತ್ತಿಭೇದಾದಿಕಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದುಬ್ಭಾಸಿತಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿದೀಪಕಂ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ. ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಖನ್ಧಕತೋ ಪನ ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ ತದಾ ಪರಿವಾರಪಾಳಿ ವಿಸುಂ ಕತಾ. ಇಮಮೇವ ನಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರೇಪಿ ಆರೋಪೇಸು’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ). ಅಪಿಚ ಪಾಳಿಯಾ ‘‘ಏತೇನೇವುಪಾಯೇನ ಉಭತೋವಿನಯೇ ಪುಚ್ಛಿ. ಪುಟ್ಠೋ ಪುಟ್ಠೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗೇ ಏವ ಪುಚ್ಛಿ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಪನ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿ ನಿವರಸೇಸಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರೇ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ. ತದಾ ಚ ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರಪಾಳಿ ವಿಸುಂ ಕತಾತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ. ಯದಿ ಏವಂ ನಿದಾನುದ್ದೇಸೋ ಪಠಮಂ ದೇಸೇತಬ್ಬೋತಿ ಚೇ? ನ, ತದಸಮ್ಭವತೋ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ. ೧೩೪) ನಯೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಪಠಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಙ್ಗಹಿತಾಸು ಆಪತ್ತೀಸು ಅದಸ್ಸಿತಾಸು ನ ಸಮ್ಭವತಿ. ‘‘ಯಾನಿ ಮಯಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ತಾನಿ ನೇಸಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಅನುಜಾನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೇವ ಪಠಮಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸಕ್ಕಮೋ ಸಮ್ಭವತಿ.

ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸಾದಿಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಆಪತ್ತಿಅಕುಸಲಾನಂ ಯಥೋಳಾರಿಕಕ್ಕಮೇನ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋಪೇತ್ಥ ಸಮ್ಭವತಿ. ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಮನನ್ತರಂ ‘‘ತಾವದೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಅಕರಣೀಯಾನಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೨೯) ವಚನತೋ ‘‘ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೯೩) ವಚನತೋ ಚ ಯಥಾ ಗರುಕಂ ಆಚಿಕ್ಖಣಂ ಸಿಕ್ಖನೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋಪೇತ್ಥ ಸಮ್ಭವತಿ, ಏವಮಿಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಕಮೇಹಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಾನಮ್ಪೇತೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಯಂ ಯಂ ಸಾಧಾರಣಂ, ತಂ ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಏವ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಛನ್ದಸೋ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ತಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಿಯಾ. ತತೋ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ (ಪರಿ. ೨೪೭) ಪರಿವಾರೇ ಏತಂ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ಪುರಿಮೇನ ಕಮತ್ತಯೇನ ಪಠಮಂ ದೇಸೇತಬ್ಬತಂ ಪತ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸೇ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಪಾರಾಜಿಕಂ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ದೇಸೇತುಕಾಮೋ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋ ‘‘ತತ್ರ ಸುದಂ ಭಗವಾ ವೇಸಾಲಿಯ’’ನ್ತಿ ವೇಸಾಲಿಮೇವ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಂ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನುಸ್ಸಮಂಸಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೮೦) ಏವಮಾದೀನಂ ದೇಸನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಸತಿ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಪೇಯ್ಯಾತಿ.

ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧. ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡೋ

೧. ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ

ಸುದಿನ್ನಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ

ಪಠಮಸ್ಸೇತ್ಥ ನಿದಾನೇ, ಠತ್ವಾ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ;

ಚೋದನಾಪರಿಹಾರನಯೋ, ಪುಗ್ಗಲವತ್ಥುಪ್ಪಕಾಸನೇಯೇವ.

ತತ್ಥ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವುತ್ಥವಸ್ಸೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ಕತ್ತಿಕಜುಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಏವ ವೇಸಾಲಿಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಯಾವ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ, ತಾವ ಅಟ್ಠ ವಸ್ಸಾನಿ ವೇಸಾಲಿಯಂಯೇವ ವಿಹರನ್ತೋ ವಿಯ ಪಾಳಿಕ್ಕಮೇನ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಚ ಭಗವಾ ತಾವತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ತತ್ಥೇವ ವಿಹಾಸಿ. ಸೋ ಹಿ ಸುದಿನ್ನಸ್ಸ ಸಾವಕಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಸಮ್ಪದಞ್ಚ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ಯಥಾಭಿರನ್ತಂ ತತ್ಥ ವಿಹರಿತ್ವಾ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ಭೇಸಕಳಾವನಂ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ತೇರಸಮಂ ವಸ್ಸಂ ವಸಿ, ತೇನೇವ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಪತ್ವಾ ಚುದ್ದಸಮಂ ವಸ್ಸಂ ವಸಿ, ಪನ್ನರಸಮಂ ಕಪಿಲವತ್ಥುಮ್ಹಿ, ಸೋಳಸಮಂ ಆಳವಿಯಂ, ತತೋ ವುತ್ಥವಸ್ಸೋ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ರಾಜಗಹಂ ಪತ್ವಾ ಸತ್ತರಸಮಂ ವಸಿ, ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅಪರಾನಿಪಿ ತೀಣಿ ವಸ್ಸಾನಿ ತತ್ಥೇವ ವಸಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಭಗವಾ ಪರಿಪುಣ್ಣವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ರಾಜಗಹತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವೇಸಾಲಿಂ ಪಾಪುಣಿ, ತತೋ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕೋ ಸುದಿನ್ನೋ ವೇಸಾಲಿಯಂಯೇವ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿವಿಞ್ಞಾಪೇಸಿ, ತತೋ ಭಗವಾ ತಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಞ್ಞಪೇಸೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋ ಇತೋ ಪಠಮತರಂ ತತ್ಥ ವೇಸಾಲಿಯಞ್ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಅದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ, ವಿನಯನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಮಾ ವೇಸಾಲಿಯಂ ಪಠಮಂ ನಿವಾಸಂ, ಪಚ್ಛಾ ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲೇ ನಿವಾಸಞ್ಚ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ತತ್ರ ಸುದಂ ಭಗವಾ ವೇಸಾಲಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮಸ್ಸೇತ್ಥ ನಿದಾನೇ, ಠತ್ವಾ …ಪೇ… ಪಕಾಸನೇಯೇವಾ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇ ನಿದಾನೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ವೇಸಾಲಿಯಾ ಅವಿದೂರೇ ಕಲನ್ದಗಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಅಞ್ಞತರಂ ವಜ್ಜಿಗಾಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಕಾಸನೇ, ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ವಜ್ಜೀ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಾ ಹೋತಿ…ಪೇ… ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿವಿಞ್ಞಾಪೇಸೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೦) ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಪ್ಪಕಾಸನೇ ಚ ಚೋದನಾನಯೋ, ಪರಿಹಾರನಯೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ರಾಯಂ ಪಕಾಸನಾ – ಕಿಮತ್ಥಂ ಥೇರೇನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪುಗ್ಗಲವತ್ಥೂನಿ ವಿಯ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅವತ್ವಾ ಯತ್ಥ ಚ ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಯಥಾ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಪಸನ್ನೋ, ಯಥಾ ಚ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ಯಥಾ ಚ ಇಮಂ ವತ್ಥುಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲವತ್ಥೂನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಚೇ? ವುಚ್ಚತೇ –

ಏವಂ ಸದ್ಧಾಯ ಕಿಚ್ಛೇನ, ಮಹನ್ತೇ ಭೋಗಞಾತಕೇ;

ಹಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಮ್ಪಿ, ಪೇಸಲಾನಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಸೋ.

ಸಬ್ಬಲಾಮಕಧಮ್ಮಾಯಂ, ಮೇಥುನೋ ಯದಿ ಸಮ್ಭವೇ;

ನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯೇವ, ಸಿದ್ಧಾ ವಿರತಿ ಸಬ್ಬಸೋ.

ತಸ್ಮಾ ನವಙ್ಗಸದ್ಧಮ್ಮೇ, ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸಿತೇಪಿ ಚ;

ವಿನಯೋ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬೋ, ತತೋ ಧಮ್ಮವಿಸುದ್ಧಿಹಿ.

ವಿನಯಾಭಾವತೋ ಏವಂ, ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ;

ತಸ್ಮಾ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾತ್ಥಿಕಾ ಪೇಸಲಸ್ಸಪಿ.

ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವೀ, ಯಸ್ಮಾ ಯಂ ಪಾಪಮಾಚರಿ;

ವಿನಯೋಯೇವ ಸದ್ಧಾನಂ, ಆದೀನವವಿಭಾವಿನೋ.

ತಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀನಂ, ವಿನಯೋ ಸಾತ್ಥಕೋವ ಯಂ;

ಧಮ್ಮೋ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀನಂ, ತತೋ ಉಭಯದೇಸನಾ.

ಅಪಿ ಚ ಯದಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಅಯಸೋ ಪತ್ಥಟೋ, ಪಗೇವಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಜ್ಝಾಚಾರಸ್ಸ ಪಾಕಟಭಾವದೀಪನಂ. ಕಥಂ? –

ಅಭಬ್ಬೋ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ, ಸುದಿನ್ನೋ ಪುತ್ತಮಾತರೋ;

ಭಬ್ಬಾನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತದತ್ಥಂ ನ ಕತಾ ಅಯಂ.

ನನು ಮಾಗಣ್ಡಿಕಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತೂನಮಸ್ಸಾ ಹಿತತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಬೀಜಕಬೀಜಕಮಾತೂನಂ ಅರಹತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ಥೇರೇನ ದೀಪಿತಾ. ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ವೇಸಾಲಿಯಾ ಅವಿದೂರೇ ಕಲನ್ದಗಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಯೇನ ಸಮಯೇನ ಸುದಿನ್ನೋ ಪುರಾಣದುತಿಯಿಕಾಯ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಯೇನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಞ್ಞಪೇಸೀ’’ತಿ ವಾ ವಚನಂ ಇಧ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಇಧ ಪನ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಞ್ಹಿ ಇಧ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಚಿರನಿವಿಟ್ಠೋ ಹಿ ಸೋ ಗಾಮೋ, ನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಮಯೇತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋ ಚಿರನಿವಿಟ್ಠೋಪಿ ಚ ಗಾಮೋ ಅತ್ತನೋ ನಿವಿಟ್ಠಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಕಾಲಮತ್ಥೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ವೇಸಾಲಿಯಾ ಅವಿದೂರೇ ಕಲನ್ದಗಾಮೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೨೫-೬. ಅನುಞ್ಞಾತೋಸಿ ಪನ ತ್ವನ್ತಿ ಸಮಣವತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಪುಚ್ಛತಿ. ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಅನನುಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಜನಕೇಹೇವ ಅನನುಞ್ಞಾತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛೀತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಖೋ ಸುದಿನ್ನ ತಥಾಗತಾತಿ ‘‘ಪಬ್ಬಾಜೇತು ಮಂ ಭಗವಾ’’ತಿ ಯಾಚನಾವಸೇನ ಪನೇವಮಾಹ, ನ ಭಗವಾ ಸಯಂ ಸರಣಾನಿ ದತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ. ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಲಭಾಗಮ್ಪೀ’’ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ. ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇಪೀತಿ ದುತಿಯತತಿಯವಿಕಪ್ಪೇಸು. ಪುರಿಮಪದಸ್ಸಾತಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪದಸ್ಸ. ಉತ್ತರಪದೇನಾತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಪದೇನ. ಸಮಾನವಿಭತ್ತೀತಿ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಕಾಮಕಾ ವಿನಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ತಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅಮರಿತ್ವಾ ಅಕಾಮಾ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮ. ಸಚೇಪಿ ನ ಮರಾಮ, ಅಕಾಮಕಾವ ತಯಾ ವಿಯೋಗಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮ, ತಯಿ ಜೀವಮಾನೇ ಏವ ನೋ ಮರಣಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಮರಣೇನಪಿ ನೋ ತಯಾ ವಿಯೋಗಂ ಮಯಂ ಅಕಾಮಕಾವ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮ.

೩೦. ಕತಿಪಾಹಂ ಬಲಂ ಗಾಹೇತ್ವಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ತಥಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ತಿಬ್ಬಚ್ಛನ್ದೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ಸಮಾನೋ ಕತಿಪಾಹಂ ಘರೇಯೇವ ವಿಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಕಾಯಬಲಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹೇಸೀತಿ? ಅನುಮತಿದಾನೇನ ಮಾತಾಪಿತೂಸು ಸಹಾಯಕೇಸು ಚ ತುಟ್ಠೋ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತತುಟ್ಠತ್ಥಂ. ಕೇಸುಚಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಪೋತ್ಥಕೇಸು ಕೇಚಿ ಆಚರಿಯಾ ‘‘ಅಯಂ ಸುದಿನ್ನೋ ಜೀವಕವತ್ಥುತೋ ಪಚ್ಛಾ ಪಂಸುಕೂಲಿಕಧುತಙ್ಗವಸೇನ ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ‘‘ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಂಸುಕೂಲಿಕಧುತಙ್ಗವಸೇನ ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ತಂ ‘‘ಅಚಿರೂಪಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ‘‘ತಥಾ ಸುದಿನ್ನೋ ಹಿ ಭಗವತೋ ದ್ವಾದಸಮೇ ವಸ್ಸೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ವೀಸತಿಮೇ ವಸ್ಸೇ ಞಾತಿಕುಲಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠೋ ಸಯಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ, ‘‘ಭಗವತೋ ಹಿ ಬುದ್ಧತ್ತಂ ಪತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಇದಂ ವತ್ಥಂ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ವೀಸತಿ ವಸ್ಸಾನಿ ನ ಕೋಚಿ ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ಸಾದಿಯಿ, ಸಬ್ಬೇ ಪಂಸುಕೂಲಿಕಾವ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕೋ, ನ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ. ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಪನ ಜೀವಕವತ್ಥುತೋ (ಮಹಾವ. ೩೨೬) ಪಚ್ಛಾ ಅಲತ್ಥ, ತಸ್ಮಾ ಅವಸ್ಸಿಕೋ ಞಾತಿಕುಲಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠೋ ಸಿಯಾತಿ ಚೇ? ನ, ‘‘ಅಲತ್ಥ ಖೋ ಸುದಿನ್ನೋ ಕಲನ್ದಪುತ್ತೋ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ, ಅಲತ್ಥ ಉಪಸಮ್ಪದ’’ನ್ತಿ ಏಕತೋ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಪಬ್ಬಜ್ಜಾನನ್ತರಮೇವ ಹಿ ಸೋ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ತೇರಸಧುತಙ್ಗಗುಣೇ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತನ್ತೋ ಅಟ್ಠ ವಸ್ಸಾನಿ ವಜ್ಜಿಗಾಮೇ ವಿಹರಿತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯಮುತ್ತತ್ತಾ ಸಯಂವಸೀ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಏತರಹಿ ಖೋ ವಜ್ಜೀ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿತಕ್ಕವಸೇನ ಯೇನ ವೇಸಾಲೀ ತದವಸರಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಂಸುಕೂಲಿಕಧುತಙ್ಗವಸೇನ ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕೋಯೇವ ಪಾಠೋ ಯೇಸು ಪೋತ್ಥಕೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋವ ಪಮಾಣತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ‘‘ಆರಞ್ಞಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚ ಸೇನಾಸನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ನೇಸಜ್ಜಿಕಙ್ಗಞ್ಚ ವಿಹಾರಸಭಾಗತ್ತಾ, ‘‘ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಿ, ‘‘ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದ್ವೇ ಚೀವರಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ. ಞಾತಿಘರೂಪಗಮನಕಾರಣದೀಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಸಪದಾನಚಾರಿಕಙ್ಗಂ ವಿಸುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಮಾ ಅತಿಹರಾಪೇಸು’’ನ್ತಿ ಕಾಲಬ್ಯತ್ತಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಸ್ಸನ್ತರಾಯಕರತರತ್ತಾ ‘‘ಇಮಂ ನಯ’’ನ್ತಿ ಅನಯೋಯೇವ.

ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ, ವಿನಾಸೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ;

ಅನಯೋ ನಯರೂಪೇನ, ಬುದ್ಧಿಮಾಗಮ್ಮ ತಿಟ್ಠತಿ.

೩೬. ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ. ಕಥಂ? ‘‘ಏವಞ್ಚ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಉದ್ದೇಸಾನುದ್ದೇಸಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾ ಪಞ್ಚ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಉದ್ದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಸಾಪಿ ದುವಿಧಾ ಸಪುಗ್ಗಲಾಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಭೇದತೋ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಸಹ, ವಿನಾ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸಾ ಸಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾ. ಇತರಾ ಅಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾಪಿ ದುವಿಧಾ ದಸ್ಸಿತಾದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಭೇದತೋ. ತತ್ಥ ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಅಟ್ಠ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ. ‘‘ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋವ ತತ್ಥ ದಸ್ಸಿತೋ, ನಾಪತ್ತಿ. ದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುನೀಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ‘‘ಸತ್ತರಸ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿಸ್ಸಾರಣೀಯಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸ’’ನ್ತಿ ಹಿ ತತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇನ, ತಥಾ ಅಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾಪಿ ದಸ್ಸಿತಾದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿತೋವ ದುವಿಧಾ. ತತ್ಥ ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಸೇಖಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ. ಸೇಸಾ ದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಾಪಿ ದುವಿಧಾ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕಭೇದತೋ. ತತ್ಥ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕಾ ನಾಮ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿ ಮುಸಾವಾದ ಓಮಸವಾದ ಪೇಸುಞ್ಞ ಭೂತಗಾಮ ಅಞ್ಞವಾದಕ ಉಜ್ಝಾಪನಕ ಗಣಭೋಜನ ಪರಮ್ಪರಭೋಜನ ಸುರಾಮೇರಯ ಅಙ್ಗುಲಿಪತೋದಕ ಹಸಧಮ್ಮ ಅನಾದರಿಯ ತಲಘಾತಕಜತುಮಟ್ಠಕ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚದಸವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಸಾನಂ ಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾನಂ ವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅನುದ್ದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಪಿ ಪದಭಾಜನನ್ತರಾಪತ್ತಿವಿನೀತವತ್ಥುಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಖಾಯಿತಂ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೬೧) ಏವಮಾದಿಕಾ ಪದಭಾಜನಿಯೇ ಸನ್ದಿಸ್ಸಮಾನಾಪತ್ತಿ ಪದಭಾಜನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ. ‘‘ನ ತ್ವೇವ ನಗ್ಗೇನ ಆಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಯೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಪಾರಾ. ೫೧೭) ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯನ್ತೇನ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತು’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೭೫) ಏವಮಾದಿಕಾ ವಿನೀತವತ್ಥುಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ. ‘‘ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಕೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೧೪) ಏವಮಾದಿಕಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ. ಖನ್ಧಕೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ. ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ನಚ್ಚಂ ವಾ ಗೀತಂ ವಾ ವಾದಿತಂ ವಾ ದಸ್ಸನಾಯ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೮೩೪) ಇಮಿನಾ ವುತ್ತೇನ ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ನಚ್ಚೇಯ್ಯ ವಾ ಗಾಯೇಯ್ಯ ವಾ ವಾದೇಯ್ಯ ವಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಆಪತ್ತಿಜಾತಂ, ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ವಾ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ. ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪೇತಂ ಛಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉದ್ದೇಸಾರಹಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅನುದ್ದೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಪಞ್ಚಹಿ ಉದ್ದೇಸೇಹಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಸಭಾಗತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದುಬ್ಭಾಸಿತಾನಂ, ಸಭಾಗವತ್ಥುಕಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದ್ವಯಂ ಅಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಕತ್ತಾ, ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ನಾನಾವತ್ಥುಕಾಪತ್ತಿಕತ್ತಾ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಿನೀತವತ್ಥುಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಞ್ಚ ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕತ್ತಾ, ಅದಸ್ಸಿತವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಭೇದಾನುವತ್ತಕಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ, ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾನನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ದುವಿಧಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ ಉದ್ದೇಸಾನುದ್ದೇಸಭೇದತೋ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮಾಸತೋ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಅಪಞ್ಞತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇತಿ ಸಉದ್ದೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏಕಚ್ಚೇ ಆಚರಿಯಾ ಏವಂ ಕಿರ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಕತಿವಸ್ಸಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ತೇಸು ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕೋ ವೇಸಾಲಿಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತೋ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹೇಮನ್ತಾನಂ ಪಠಮೇ ಮಾಸೇ ದುತಿಯೇ ಪಕ್ಖೇ ದಸಮೇ ದಿವಸೇ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಪೋರಿಸಾಯ ಛಾಯಾಯ ಪುರತ್ಥಾಭಿಮುಖೇನ ನಿಸಿನ್ನೇನ ಅಡ್ಢತೇರಸಾನಂ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಸುದಿನ್ನಂ ಕಲನ್ದಪುತ್ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪಞ್ಞತ್ತೋ’’ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಕಸ್ಮಾ? –

ಯಸ್ಮಾ ದ್ವಾದಸಮಂ ವಸ್ಸಂ, ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಸಿ ಜಿನೋ;

ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸುದ್ಧೋ ಸಙ್ಘೋತಿ, ನೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ ತದಾ.

ಥೇರಸ್ಸ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ, ಸಿಕ್ಖಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಚನಾ;

ತಸ್ಮಿಂ ಸಿದ್ಧಾತಿ ಸಿದ್ಧಾವ, ಗರುಕಾಪತ್ತಿ ನೋ ತದಾ.

ಓವಾದಪಾತಿಮೋಕ್ಖಞ್ಚ, ಕಿಂ ಸತ್ಥಾ ಚತುವಸ್ಸಿಕೋ;

ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ ಕಿಮಾಣಞ್ಚ, ಸಮತ್ತಂ ಅನುಜಾನಿ ಸೋ.

ಅಜಾತಸತ್ತುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಸಙ್ಘಭೇದಮಕಾಸಿ ಯಂ;