೩. ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಂ

ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿನಿದಾನವಣ್ಣನಾ

೧೬೨. ತೀಹಿ ಸುದ್ಧೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ತೀಹೀತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ವಾ ಹೋತಿ, ಕರಣವಚನಂ ವಾ. ನಿಸ್ಸಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ಕಾಯವಚೀಮನೋದ್ವಾರೇಹಿ ಸುದ್ಧೇನ. ತಥಾ ದುಚ್ಚರಿತಮಲೇಹಿ ವಿಸಮೇಹಿ ಪಪಞ್ಚೇಹೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸತ್ತಿಕೇಹಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಏವ ಸುದ್ಧೇನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಕರಣಪಕ್ಖೇ ತೀಹೀತಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋದ್ವಾರೇಹಿ ಸುದ್ಧೇನ. ತಥಾ ತೀಹಿ ಸುಚರಿತೇಹಿ, ತೀಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖೇಹಿ, ತೀಹಿ ಭಾವನಾಹಿ, ತೀಹಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಹಿ ಸುದ್ಧೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಗುಣತ್ತಿಕೇಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ದೇಸನಾಯ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ, ವಿಭೂತಂ ವಾ ಕತಂ ವಿಹಿತಂ, ಪಞ್ಞತ್ತಂ ವಾ ಹೋತಿ. ಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ವತ್ತಮಾನಸಮೀಪೇ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ.

ನ ಕೇವಲಂ ರಾಜಗಹಮೇವ, ಇದಮ್ಪಿ ನಗರಂ. ಸಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಸಪರಿಯನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಪರಿಕ್ಖೇಪನ್ತಿ ಏಕೇ. ‘‘ಹಂಸವಟ್ಟಕಚ್ಛದನೇನಾತಿ ಹಂಸಪರಿಕ್ಖೇಪಸಣ್ಠಾನೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಕಾಯವಿಚ್ಛಿನ್ದನಿಯಕಥನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವೇ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಕರಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದನಕರಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇತಿ. ಅಸುಭಾ ಚೇವ ಸುಭಾಕಾರವಿರಹಿತತ್ತಾ. ಅಸುಚಿನೋ ಚ ದೋಸನಿಸ್ಸನ್ದನಪಭವತ್ತಾ. ಪಟಿಕೂಲಾ ಚ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯತ್ತಾ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದೀಸು ಆಸಯತೋ. ಅಸುಭಾಯ ವಣ್ಣನ್ತಿ ಅಸುಭಾಕಾರಸ್ಸ, ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಾ ವಿತ್ಥಾರಂ ಭಾಸತಿ. ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಹೇತಂ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ. ಅಸುಭನ್ತಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಿಭಾವಾಯ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾಯ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಸಙ್ಖಾತಂ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಭೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸಂಯೇವ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ದಸಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಚೋರೇಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯತ್ತಾ ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಮಞ್ಜೂಸಂ ನಾಮ.

ತತ್ರಿಮಾನೀತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಜವನವಾರಂ ಅನುಲೋಮಪರಿಕಮ್ಮಉಪಚಾರಗೋತ್ರಭುಅಪ್ಪನಾಪ್ಪಭೇದಂ ಏಕತ್ತನಯೇನ ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಪಟಿಪಾದಿಕಾಯ ಖಿಪ್ಪಾದಿಭೇದಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಗತಾಯ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಆಗಮನವಸೇನ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ಆದೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ಮಜ್ಝೇತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪರಿಯೋದಾಪಕಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಆದಿಚಿತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಉಪ್ಪಾದಠಿತಿಕ್ಖಣೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ, ಠಿತಿಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ಸಮ್ಪಹಂಸನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಪಟಿಪತ್ತಿಪಕ್ಖನ್ದನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ತಿವಿಧೇನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನೇನ ಮಜ್ಝಂ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಸ ಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿ.

ಪಾರಿಬನ್ಧಕತೋತಿ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತಪಾರಿಬನ್ಧಕತೋ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಗೋತ್ರಭುಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಜವನಚಿತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಂ ತದತ್ಥಾಯ ಉಪಗಚ್ಛಮಾನಂ ಏಕಸನ್ತತಿವಸೇನ ಪರಿಣಾಮೇನ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತೇ ಪಕ್ಖನ್ದನಂ ತಬ್ಭಾವೂಪಗಮನಂ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಪಕ್ಖನ್ದನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಏವ ಆಗಮನವಸೇನ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ವಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪುನ ವಿಸೋಧನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಹೋತಿ. ಸಮಥಪ್ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಪುನ ಸಮಾಧಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವಾ ಚ ಸಮಥಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಹೋತಿ. ಕಿಲೇಸಸಂಸಗ್ಗಂ ಪಹಾಯ ಏಕನ್ತೇನ ಉಪಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪುನ ಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಾಸಮ್ಭವತೋ ಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಜಾತಾನನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಜಾತಾನಂ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ಯುಗನದ್ಧಭಾವೇನ ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ ನಾನಾಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ. ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಮುತ್ತಿರಸೇನೇಕರಸಟ್ಠೇನ ಅನತಿವತ್ತನೇಕಸಭಾವಾನಂ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಉಪಗತಂ ತಜ್ಜಂ ತಸ್ಸಾರುಪ್ಪಂ ತದನುರೂಪಂ ವೀರಿಯಂ ತಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಯೋಗೀ ವಾಹೇತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತದುಪಗವೀರಿಯವಾಹನಟ್ಠೇನ ಚ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಭಾವತ್ತಾ ಆಸೇವನಟ್ಠೇನ ಚ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ‘‘ಅನನ್ತರಾತೀತಂ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತಂ ಏಕಸನ್ತತಿವಸೇನ ಪರಿಣಾಮೇನ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಪರಿಣಾಮೇನ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತಾನಿ ವಚನಾನಿ ಅತೀತಸ್ಸ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಯಞ್ಚ ತದನನ್ತರಂ ಲಿಖಿತಂ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಚಿತ್ತಂ ಉಪಗಚ್ಛಮಾನಂ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತಂ ತತ್ಥ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ. ಇಮಿನಾಪಿ ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ‘‘ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ಅತೀತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತಂ ತತ್ಥ ಪಕ್ಖನ್ದತೀ’’ತಿ ವಚನಮೇವ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆಚರಿಯೋ. ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಮ್ಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಂ ಆಸೇವತಿ ಭಾವೇತಿ ಬಹುಲೀಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಸ್ಸಾಪಿ ಝಾನಸ್ಸ ಏತಾನಿ ದಸ ಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಸೇವನಾ ಭಾವನಾ ಏವಾ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಹಗತ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಞ್ಚ ‘‘ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಕತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಕತಞ್ಚ. ಏವಂ ತಿವಿಧಚಿತ್ತಂ ತದಧಿಗಮಮೂಲಕಾನಂ ಗುಣಾನಂ, ಉಪರಿಝಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಾತಿ.

ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಚರಿಯಾ ಏವಮಾಹು ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಧದಸ್ಸನಸವನಸಮ್ಭವೇ ಸತ್ಥುನೋ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಉಪದ್ದವಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ಉಪಾಯಾಜಾನನತೋ ‘ಅಯಂ ಅಸಬ್ಬಞ್ಞೂ’ತಿ ಹೇತುಪತಿರೂಪಕಮಹೇತುಂ ವತ್ವಾ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರಸ್ಸಾಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಮ್ಮೇಸ್ವನಿಸ್ಸರಿಯಂ ಅಸಮ್ಬುಜ್ಝಮಾನಾ ಅಸಬ್ಬದಸ್ಸಿತಮಧಿಚ್ಚಮೋಹಾ ಬಹುಜನಾ ಅವೀಚಿಪರಾಯನಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಭಗವಾ ಪಗೇವ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಧಮಾನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ತದಭಾವೋಪಾಯಾಭಾವಂ ಪನ ಸುವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಸುಗತಿಲಾಭಹೇತುಮೇವೇಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಸುಭದೇಸನಾಯ ವಾ ರೂಪಸದ್ದದಸ್ಸನಸವನೇಹಿ ನಿಪ್ಪಯೋಜನೇಹಿ ವಿರಮಿತ್ವಾ ಪಗೇವ ತತೋ ವಿರಮಣತೋ, ಸುಗತಿಲಾಭಹೇತುಕರಣತೋ, ಅವಸ್ಸಂ ಪಞ್ಞಾಪಿತಬ್ಬಾಯ ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥಾಗಮದಸ್ಸನತೋ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸಬ್ಬದಸ್ಸಿತಂ ಪರಿಕ್ಖಕಾನಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ತಮದ್ಧಮಾಸಂ ವೇನೇಯ್ಯಹಿತನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅವಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರಿತುಕಾಮೋ ‘ಇಚ್ಛಾಮಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತು’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ. ಆಚರಿಯಾ ನಾಮ ಬುದ್ಧಮಿತ್ತತ್ಥೇರಧಮ್ಮಸಿರಿತ್ಥೇರಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಾದಯೋ ಗಣಪಾಮೋಕ್ಖಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತಿಕೇ ಸುತಪುಬ್ಬಾ. ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ಏಕೇತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಸಕೇನ ಕಾಯೇನ ಅಟ್ಟೀಯನ್ತಿ…ಪೇ… ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪರತೋ ‘‘ಯೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅವೀತರಾಗಾ, ತೇಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಹೋತಿ ಏವ ಭಯಂ, ಹೋತಿ ಲೋಮಹಂಸೋ, ಹೋತಿ ಛಮ್ಭಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಇದಞ್ಚ ಭಗವತೋ ಅಸುಭಕಥಾರಮ್ಮಣಪ್ಪಯೋಜನೇನ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತದತ್ಥಾಜಾನನತೋ. ಸಕೇನ ಕಾಯೇನ ಅಟ್ಟೀಯನ್ತಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಸಿನೇಹತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ವಿಯ ಮರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಭಯಂ ನ ಹೋತಿ, ಭಯಞ್ಚ ಪನ ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗಾನುಭಾವೇನ ಮನ್ದೀಭೂತಂ ಅನಟ್ಟೀಯನ್ತಾನಂ ವಿಯ ನ ಮಹನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಹೇಸಿ. ಅಪಾಯುಪಗೇ ತೇ ಸತ್ತೇ ನಾಕಾಸೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಇದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ, ಯಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಹೋತಿ ಏವ ಭಯಂ, ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ, ಲೋಮಹಂಸೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ಅಸುಭಕಥಂ ಕಥೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ಅಥ ವಾ ಸಕೇನ ಕಾಯೇನ ಅಟ್ಟೀಯನ್ತಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಹೋತಿ ಏವ ಭಯಂ, ಮಹಾನುಭಾವಾ ವೀತರಾಗಾತಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಮಹನ್ತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅತಿದುಪ್ಪಸಹೇಯ್ಯಮಿದಂ ಮರಣಭಯಂ, ಯತೋ ಏವಂವಿಧಾನಮ್ಪಿ ಅವೀತರಾಗತ್ತಾ ಭಯಂ ಹೋತೀತಿಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತದಞ್ಞೇ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಞ್ಚಸತಾನಂ ಅಞ್ಞತರಾ. ತೇನೇದಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ತಂ ತಥಾ ಆಗತಂ ಅಸಿಹತ್ಥಂ ವಧಕಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ತದಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಏವ ಭಯಂ, ಪಗೇವ ತೇಸನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಭಗವಾ ಪಠಮಮೇವ ತೇಸಂ ಅಸುಭಕಥಂ ಕಥೇಸಿ, ಪರತೋ ತೇಸಂ ನಾಹೋಸಿ. ಏವಂ ಮಹಾನಿಸಂಸಾ ನೇಸಂ ಅಸುಭಕಥಾ ಆಸೀ’’ತಿ. ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮೋ ನಯೋ, ಸೋ ‘‘ತೇಸು ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂಸು ಕೇನಚಿಪಿ ಕಾಯವಿಕಾರೋ ವಾ ವಚೀವಿಕಾರೋ ವಾ ನ ಕತೋ, ಸಬ್ಬೇ ಸತಾ ಸಮ್ಪಜಾನಾ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಪಸ್ಸೇನ ನಿಪಜ್ಜಿಂಸೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಸಮೇತಿ.

ಅಪರೇ ಪನಾಹೂತಿ ಕುಲದ್ಧಿಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅಯಂ ಕಿರ ಲದ್ಧೀ’’ತಿ ವಚನಂ ‘‘ಮಾರಧೇಯ್ಯಂನಾತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚೇ? ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಕಥಂ? ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಘಾತೇನ್ತೋ ಮಾರವಿಸಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸತಿ ಅಕುಸಲಕರಣತೋ ಚ. ಘಾತೇನ್ತೋ ಪನ ಮಾರಧೇಯ್ಯಂ ನಾತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸತಿ ಬಲವತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸಯಂ ಮಾರಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪನ ‘‘ಯೇ ನ ಮತಾ, ತೇ ಸಂಸಾರತೋ ನ ಮುತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಚ ಲದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ತತ್ಥ ಉಭಯೇಸಂ ಮಗ್ಗೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೀ ಏವಮಾಹ, ತೇನೇವ ‘‘ಮಾರಪಕ್ಖಿಕಾ ಮಾರೇನ ಸಮಾನಲದ್ಧಿಕಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಮಾರಸ್ಸಾ ನುವತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಸ್ಮಾ ಮಾರಸ್ಸ ಅನುವತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ಏವಮಾಹಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ ಲಿಖನ್ತಿ. ಮಮ ಸನ್ತಿಕೇ ಏಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಉದ್ದೇಸಾದಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೬೫. ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ? ಯೇಸಂ ಏವಮಸ್ಸ ‘‘ಭಗವತಾ ಆಚಿಕ್ಖಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗಪಚ್ಚಯಾ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಜೀವಿತಕ್ಖಯೋ ಆಸೀ’’ತಿ, ತೇಸಂ ತಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಂ ನಿಸೇಧೇತಿ. ಕೇವಲಂ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾವ ಜೀವಿತಕ್ಖಯೋ ಆಸಿ, ಇದಂ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ತೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನಾಗಾಮಿಸಕದಾಗಾಮಿಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಾಯ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಅತ್ತಸಿನೇಹಪಅಯಾದಾನಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹುತ್ವಾ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸುಗತಿಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಸಾತ್ಥಿಕಾವ ಮೇ ಅಸುಭಕಥಾ, ಕಿನ್ತು ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ, ಅಞ್ಞಂ ಪರಿಯಾಯಂ ಆಚಿಕ್ಖತೂ’’ತಿ ಆನನ್ದೇನ ಯಾಚಿತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಂ ಪರಿಯಾಯಂ ಆಚಿಕ್ಖಾಮಿ, ಯಥಾ ವೋ ಪುಬ್ಬೇ ಆಚಿಕ್ಖಿತಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗಾ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಹಿ ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಂ, ಪಸ್ಸಾಸಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ, ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಪಭವನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಚ ತಥಾ ವುತ್ತಾ.

ಅಸುಭೇ ಪವತ್ತಂ ಅಸುಭನ್ತಿ ವಾ ಪವತ್ತಂ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಂ ಅಸುಭಕಮ್ಮಂ, ತದೇವ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಠಾನತ್ತಾ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಅಸುಭಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಠಾನನ್ತಿ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಧ ಅಸುಭಜ್ಝಾನಂ, ತೇನೇವ ‘‘ಓಳಾರಿಕಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿವೇಧವಸೇನಾತಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿಅಙ್ಗಪಟಿಲಾಭವಸೇನ. ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯಾತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸನ್ತಕಾಲಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತಕಾಯದರಥಪ್ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬುತೋ. ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವಾತಿ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕಿರ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನಂ. ತದಾ ಹಿ ನಿರಸ್ಸಾದತ್ತಾ ಅಸನ್ತಂ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಞ್ಚ. ಯಥಾ ಉಪಚಾರೇ ನೀವರಣವಿಗಮೇನ, ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನ ಚ ಸನ್ತತಾ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಇಧ, ಇದಂ ಪನ ‘‘ಆದಿಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಅಸೇಚನಕೋತಿ ಅತಿತ್ತಿಕರೋ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಓಜವನ್ತೋ’’ತಿ. ಚೇತಸಿಕಸುಖಂ ಝಾನಕ್ಖಣೇಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಉಭೋಪಿ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮಥೇನ ಸಕಸನ್ತಾನೇ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇ. ಇತರಥಾ ಪಾಪಕಾನಂ ಝಾನೇನ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ. ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಲೋಕುತ್ತರಪಾದಕತ್ತಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ, ವಿಸೇಸೇನ ಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವಾ. ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀತಿಆದಿಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಸೇಸಾನಮೇತಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ.

ತಥಾಭಾವಪಟಿಸೇಧನೋ ಚಾತಿ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಸ್ಸ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ನತ್ಥಿತಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಪಠಮಾನಂ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಮೇವ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಲೋಕುತ್ತರಪದಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥಿ ಏವ. ‘‘ಫಲಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಫಲೇ ಉತ್ತಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉತುತ್ತಯಾನುಕೂಲನ್ತಿ ಗಿಮ್ಹೇ ಅರಞ್ಞೇ, ಹೇಮನ್ತೇ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ, ವಸನ್ತಕಾಲೇ ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇ ಗತೋ. ಸೇಮ್ಹಧಾತುಕಸ್ಸ ಅರಞ್ಞಂ, ಪಿತ್ತಧಾತುಕಸ್ಸ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ, ವಾತಧಾತುಕಸ್ಸ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ಅನುಕೂಲಂ. ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಅರಞ್ಞಂ ಅನುಕೂಲಂ ಮಹಾಅರಞ್ಞೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಙ್ಕುಟತಿ, ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ, ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ. ಠಾನಚಙ್ಕಮಾನಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಾನಿ, ಸಯನಂ ಲೀನಪಕ್ಖಿಕಂ, ಪಲ್ಲಙ್ಕಾಭುಜನೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ದಳ್ಹಭಾವಂ, ಉಜುಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾನೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಪವತ್ತನಸುಖಂ ‘‘ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಪರಿಗ್ಗಹೂಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಾರೀತಿ ಕರಣಸೀಲೋ. ಏತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಅಸ್ಸಸತಿ ಪಸ್ಸಸತೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸತೋ ಕಾರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸ್ಸಸತಿ ಪಸ್ಸಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪಠಮಚತುಕ್ಕಂ ಏವ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಸೇಸಾನೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ದೀಘಂಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ಅಲೋಪಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ’’ಇತಿ ಚ ‘‘ಏಕತ್ಥತಾಯ ಅವಿಕ್ಖೇಪ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಸಮ್ಭೋಗವಸೇನ ಪಜಾನತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ತೇನ ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಜಾನತೋತಿ ವುತ್ತಞಾಣೇನಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸತೋಕಾರೀತಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾಹಿಕಾರೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಅಸ್ಸಾಸಾವ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸಿಅಸ್ಸಾಸಾ’’ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ. ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆಗತಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತೇವ, ತೇನ ಠಾನೇನ ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ. ತಾಲುಂ ಆಹಚ್ಚ ನಿಬ್ಬಾಯನತೋ ಕಿರ ಪೋತಕೋ ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋವ ಖಿಪಿತಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ, ಛನ್ದಪಾಮೋಜ್ಜವಸೇನ ಛ ಪುರಿಮಾ ತಯೋತಿ ನವ. ಏಕೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ವಾ ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ವಾ ಏವಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಂ ಭಾವಯತೋ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಕಾಯೋತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ. ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿ. ದೀಘನ್ತಿ ಸೀಘಂ ಗತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ. ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇತಿ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಯ ಕಾಲಕೋಟ್ಠಾಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ದೀಘಕಾಲೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕೋ ಹಿ ಅಸ್ಸಾಸಮೇವೂಪಲಕ್ಖೇತಿ, ಏಕೋ ಪಸ್ಸಾಸಂ, ಏಕೋ ಉಭಯಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತಂ, ಛನ್ದೋತಿ ಏವಂ ಅಸ್ಸಾಸತೋ, ಪಸ್ಸಾಸತೋ ಚ ಅಸ್ಸಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತತೋ ಪಾಮೋಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯವಿಸಯತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿವತ್ತತಿ, ಗಣನಂ ಪಹಾಯ ಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಉಪೇಕ್ಖಾವ ಸಣ್ಠಾತಿ. ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾತಿ ‘‘ಪತ್ತಸ್ಸ ತಯೋ ವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಚತ್ತಾರೋ ಸಣ್ಠಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಥಾಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಂ ಭಾವಯತೋ. ಸಂವರೋತಿ ಸತಿಸಂವರೋ. ಅಥ ವಾ ಪಠಮೇನ ಝಾನೇನ ನೀವರಣಾನಂ, ದುತಿಯೇನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ, ತತಿಯೇನ ಪೀತಿಯಾ, ಚತುತ್ಥೇನ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾಯ, ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯ, ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ವಾ ಪಹಾನಂ. ‘‘ಸೀಲನ್ತಿ ವೇರಮಣಿ ಸೀಲಂ, ಚೇತನಾ ಸೀಲಂ, ಸಂವರೋ ಸೀಲಂ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೩೯ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ) ವುತ್ತವಿಧಿನಾಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಅತ್ಥತೋ ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಧಮ್ಮಾ ಉಪಧಾರಣಸಮಾಧಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಚೇತನಾಸೀಲಮೇವ, ಕತ್ಥಚಿ ವಿರತಿಸೀಲಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಞ್ಞಥಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜೇಸುಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ವಿರತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಅಹೋಸಿ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ ವಿಹರತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ವಿರತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಆನಾಪಾನಾರಮ್ಮಣೇ. ತಾಯ ಸತಿಯಾತಿ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಸತಿಯಾ. ‘‘ತೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ಆವಜ್ಜನೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಏತೇನ ನಾನಾವಜ್ಜನಪ್ಪವತ್ತಿದೀಪನತೋ ನಾನಾಜವನವಾರೇಹಿಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ ನಾಮಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ, ಯೇನ ಪನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ವಾ. ಞಾಣುಪ್ಪಾದನಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆನಾಪಾನಾರಮ್ಮಣೇ. ಏವನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬನಯೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ತತ್ರಾತಿ ತೇಸಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ವಾ. ತಞ್ಹಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸುಟ್ಠು ಸಮೇತಿ. ‘‘ಪಠಮವಾದೋ ದೀಘಭಾಣಕಾನಂ. ತೇ ಹಿ ‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ನಾನಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ದುತಿಯತ್ಥಾಯ ವಾಯಾಮತೋ ಉಪಚಾರೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವಸೇನ ಓಳಾರಿಕಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಪವತ್ತಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಓಳಾರಿಕಾ’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ ಝಾನಲಾಭಿಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನಕಾಲೇ, ಏಕಾಸನಪಟಿಲಾಭೇ ಚ ಉಪರೂಪರಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸನ್ತಭಾವತೋ ಪಠಮತೋ ದುತಿಯಸ್ಸುಪಚಾರೇ ಸುಖುಮತಂ ವದನ್ತೀ’’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ.

ವಿಪಸ್ಸನಾಯಂ ಪನಾತಿ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಮುಖೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಯಂ ಕಮೋ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ, ನ ಇತೋ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಕಲರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಪಭುತಿ ಬಲವತೀ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ಪನ ಮತೇನ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇತಿಆದಿನಾ. ಸೋಧನಾ ನಾಮ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ.

ಪುರತೋ ನಮನಾ ಆನಮನಾ. ತಿರಿಯಂ ನಮನಾ ವಿನಮನಾ. ಸುಟ್ಠು ನಮನಾ ಸನ್ನಮನಾ. ಪಚ್ಛಾ ನಮನಾ ಪಣಮನಾ. ಜಾಣುಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಾನಂ ವಿಯ ಇಞ್ಜನಾತಿ ಆನಮನಾದೀನಂ ಆವಿಭಾವತ್ಥಮುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾರೂಪೇಹಿ ಆನಮನಾದಿ ವಾ ಕಮ್ಪನಾದಿ ವಾ ಹೋತಿ, ತಥಾರೂಪೇ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇತಿ ಕಿರಾತಿ ಇತಿ ಚೇ. ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಸನ್ತಸುಖುಮಮ್ಪಿ ಚೇ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ. ಪಭಾವನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನಂ. ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ವೂಪಸನ್ತತ್ತಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಭಾವನಾ ನ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ತಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ನ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ. ಇತಿ ಕಿರಾತಿ ಏವಮೇತಂ ತಾವ ವಚನನ್ತಿ ತದೇತಂ. ಸದ್ದೋವ ಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಂ, ‘‘ಸತೋ ಅಸ್ಸಸತಿ ಸತೋ ಪಸ್ಸಸತೀ’’ತಿ ಪದಾನಿ ಪತಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸಪದಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಅಪ್ಪಟಿಪೀಳನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣವತ್ತಾದೀನಿಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೩೪) ವಚನತೋ. ತಥಾಪಿ ‘‘ನ ತಾವ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಸತ್ಥಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ ಉದ್ದಿಸತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಯಾವ ನ ಇಧೇಕಚ್ಚೇ ಆಸವಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಘೇ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಆಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಿಯಂ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಅಮಿಸ್ಸಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಯಥಾವುತ್ತೇನಾತಿ ಯೋಗಾನುಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ. ಸಲ್ಲಹುಕವುತ್ತಿ ಅಟ್ಠಪರಿಕ್ಖಾರಿಕೋ. ಪಞ್ಚಸನ್ಧಿಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಝಾನಮ್ಪಿ ನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ತದತ್ಥಜೋತಿಕಾಪಿ ಪರಿಯತ್ತಿ ಇಧ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನತಾದಿ ಸೇನಾಸನಂ. ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚೀವರಧೋವನಾದಯೋ ಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧಾ. ‘‘ಅನ್ತರಾ ಪತಿತಂ ನು ಖೋ’’ತಿ ವಿಕಮ್ಪತಿ.

ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಗತೇನಾತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ ವಿಕ್ಖೇಪಗತೇನ. ಸಾರದ್ಧಾ ಅಸಮಾಹಿತತ್ತಾ. ಉಪನಿಬನ್ಧನಥಮ್ಭಮೂಲಂ ನಾಮ ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ, ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ. ತತ್ಥೇವಾತಿ ನಾಸಿಕಗ್ಗಾದಿನಿಮಿತ್ತೇ. ‘‘ದೋಲಾಫಲಕಸ್ಸ ಏಕಪಸ್ಸೇ ಏವ ಉಭೋ ಕೋಟಿಯೋ ಮಜ್ಝಞ್ಚ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಇಧ ಪನಾತಿ ಕಕಚೂಪಮೇ. ದೇಸತೋತಿ ಫುಸನಕಟ್ಠಾನತೋ. ‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಸತಿ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಗರೂಹಿ ಭಾವೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಗರುಕಭಾವನಂ. ಏಕಚ್ಚೇ ಆಹೂತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಝಾಯಿನೋ ಆಹು.

‘‘ಸಞ್ಞಾನಾನತಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಏಕಚ್ಚೇಹಿ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಪಮಾಣಮೇವ, ಸಙ್ಗೀತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅನಾಗತತ್ತಾ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಮಯ್ಹಂ ತಾರಕರೂಪಂ ನು ಖೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿಆದಿಪರಿಕಪ್ಪೇ ಅಸತಿಪಿ ಧಾತುನಾನತ್ತೇನ ಏತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ ಕೇವಲಂ ಭಾವಯತೋ ತಥಾ ತಥಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ‘‘ನ ನಿಮಿತ್ತ’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಧ ವುತ್ತಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಮೇವ.

ನಿಮಿತ್ತೇ ಪಟಿಭಾಗೇ. ನಾನಾಕಾರನ್ತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾ ವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನಾನಾವಿಧತಂ. ವಿಭಾವಯನ್ತಿ ಜಾನಂ ಪಕಾಸಯಂ. ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇತಿ ತತೋ ಸಮ್ಭೂತೇ ನಿಮಿತ್ತೇ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ವಾ ನಾನಾಕಾರಂ. ನಿಮಿತ್ತೇ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇನ್ತೋವ ನಾನಾಕಾರತಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತಿ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ವಾ ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಬನ್ಧತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಾರಕರೂಪಾದಿವಣ್ಣತೋ. ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದಿಲಕ್ಖಣತೋ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಆಸನ್ನಭವಙ್ಗತ್ತಾತಿ ಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಸು ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಛಟ್ಠೇ, ಸತ್ತಮೇ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯ ಸತಿ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಫಲಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಇಧ ಹೋತೂತಿ ಚೇ? ನ, ಲೋಕಿಯಪ್ಪನಾಪಿ ಹಿ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಮ್ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಾವಾತಿ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನೋಪಿ ಭಿಕ್ಖು ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಾಯ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ನಿಸೀದಿತುಕಾಮೋ ಚತುತ್ಥೇ, ಪಞ್ಚಮೇ ವಾ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸೀದತಿ, ನ ಛಟ್ಠೇ, ಸತ್ತಮೇ ವಾ. ತತ್ಥ ಹಿ ಅಪ್ಪನಾ. ತತೋ ಪರಂ ಅಪ್ಪನಾಯ ಆಧಾರಭಾವಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಆಸನ್ನಭವಙ್ಗತ್ತಾ ಚತುತ್ಥಂ, ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಗಚ್ಛತಿ ಥಲೇ ಠಿತಘಟೋ ವಿಯ ಜವನಾನಮನ್ತರೇ ಠಿತತ್ತಾತಿ ಕಿರ ಆಚರಿಯೋ.

ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಅನಾವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಝಾನಙ್ಗಾನೇವ ಆವಜ್ಜನಂ ಆವಜ್ಜನವಸೀ ನಾಮ. ತತೋ ಪರಂ ಚತುನ್ನಂ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ, ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೀ ನಾಮ. ತೇನೇವ ‘‘ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೀ ಪನ ಆವಜ್ಜನವಸಿಯಾ ಏವ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೀ ನಾಮ ಯತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಇಚ್ಛತಿ ತತ್ತಕಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ, ತಂ ಪನ ಇಚ್ಛಿತಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾತಿ. ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನವಸಿನೋ ಅಯಂ ನಾನತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನುಭಾವೇನ ಜವನಂ ಜವತಿ, ವುಟ್ಠಾನಾನುಭಾವೇನ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತೋ ಅಧಿಕಂ ಜವತೀ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಅಪಿಚ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಜವನಞ್ಚ ಜವಿತ್ವಾ ಪುನ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ಪಞ್ಚಮಂ ಝಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಕಿರ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಭಗವತೋ ಪನ ಆವಜ್ಜನಸಮನನ್ತರಮೇವ ಝಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ.

‘‘ವತ್ಥುನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಂ. ದ್ವಾರನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿ. ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ರೂಪಾದೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಸ್ಸತಿ. ಕಥಂ? ‘‘ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪೇಸು ವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಯಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ, ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಂ ತಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸತಿ, ಏಕಸ್ಸ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಚ ಮಮ ತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರೇತ್ವಾವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ತತೋ ಪರಂ ತೀಸು ಚತುಕ್ಕೇಸು ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಏಕಮೇಕಂ ಕತ್ವಾ ಗಣೇತಬ್ಬಂ. ಸಮಥೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಮೇತ್ಥ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ದುಕ್ಖಮೇತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ‘‘ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ತತೋ ವುತ್ತನಯತೋ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಯೇನ ಮೋಹೇನ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ, ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ವಿಹತತ್ತಾ ವಾ ಏವಂ ಪವತ್ತೇ ಞಾಣೇ ಯಥಾರುಚಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತುಂ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕಾಲೇ ಸಮತ್ಥಭಾವತೋ ವಾ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ತೀಸು ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ. ನಿರೋಧೇ ಆರಮ್ಮಣತೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಾ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಮೋಹಪ್ಪಹಾನಾಭಾವಾ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಳಿವಿರೋಧತೋ ಚ. ತತ್ಥ ‘‘ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ತಾಯ ಸತಿಯಾ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವಿದಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಆವಜ್ಜತೋ’’ತಿಆದಿ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಜಾನತೋ, ಪಸ್ಸತೋ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಚ. ತದಧಿಮುತ್ತತಾವಸೇನ ಅಧಿಟ್ಠಹತೋ, ಅಧಿಮುಚ್ಚತೋ, ತಥಾ ವೀರಿಯಾದಿಂ ಸಮಾದಹತೋ ಖಣಿಕಸಮಾಧಿನಾ.

ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ. ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ. ಸಬ್ಬಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಞ್ಚ. ತತ್ರ ಚಾಯಂ ಪೀತೀತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿಆದಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಙ್ಖಾತವಿಪಸ್ಸನಾಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ವುತ್ತೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಸಮಥೇ ಕಾಯಿಕಸುಖಾಭಾವಾ ವುತ್ತಂ. ದ್ವೀಸು ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪದೇಸೂತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದೀ…ಪೇ… ಸಿಕ್ಖತಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದೀ…ಪೇ… ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಏತೇಸು. ಮೋದನಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ಪೀತಿವೇವಚನಂ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿ ಕಿಲೇಸೇ, ತಮ್ಮೂಲಕೇ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ. ಏವಂ ಭಾವಿತೋತಿ ನ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಭಾವಿತೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಭಾವಿತೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇಸುಪಿ ಪವತ್ತಅಸ್ಸಾಸಮುಖೇನೇವ ಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಉಪಾಯಕುಸಲೇನ ಭಗವತಾ.

೧೬೮. ಕಸ್ಮಾ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಮ್ಹೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧೭೨. ಉಸ್ಸುಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಪಾಕಟಸದ್ದಸಞ್ಞಾ ಕಿರ, ಸಮಾನಕಪದನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಸುತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೋರೋಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಪದಂ ವೋರೋಪನಪದಸ್ಸ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ, ಸಞ್ಚೇತನಾ ಚ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನಞ್ಚ ಏಕಸ್ಸೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಚೇತಸಿಕಮತ್ತೇನೇವ ಹೋತಿ, ಪಯೋಗೋಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಕಿರ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ. ‘‘ಜಾನಿತ್ವಾ ಸಞ್ಜಾನಿತ್ವಾ ಚೇಚ್ಚ ಅಭಿವಿತರಿತ್ವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಜಾನನ್ತೋ…ಪೇ… ವೀತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ವೋರೋಪನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಆದರಂ ಅಕತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಹಿ ಪುರಿಮಚೇತನಾ ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬಸುಖುಮಅತ್ತಭಾವನ್ತಿ ರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅರೂಪಂ. ಅತ್ತಸಙ್ಖಾತಾನಞ್ಹಿ ಅರೂಪಾನಂ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೧ ಆದಯೋ) ವಿಯ ಇಧ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯೇಭುಯ್ಯವಚನಂ, ಓಪಪಾತಿಕಮನುಸ್ಸೇಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ, ಅರೂಪಕಾಯೇ ಉಪಕ್ಕಮಾಭಾವಾ ತಗ್ಗಹಣಂ ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಸ್ಸೇವ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಭವತೋ. ತೇನ ಸಜೀವಕೋವ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋಪಿ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ಏತ್ಥ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಮಾತುಯಾ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಮಾತುಯಾ ವಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಪರಿವಾರೇ (ಪರಿ. ೪೮೦) –

‘‘ಇತ್ಥಿಂ ಹನೇ ಚ ಮಾತರಂ, ಪುರಿಸಞ್ಚ ಪಿತರಂ ಹನೇ;

ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ಹನ್ತ್ವಾ, ನ ತೇನಾನನ್ತರಂ ಫುಸೇ;

ಪಞ್ಹಾ ಮೇಸಾ ಕುಸಲೇಹಿ ಚಿನ್ತಿತಾ’’ತಿ.

ಪಠಮನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಮೇವ. ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ಹಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಯಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಪಠಮಚಿತ್ತಂ ನಾಮ. ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ನಾಮ. ಅಞ್ಞಥಾ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಪಠಮಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ವಿನಾ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ. ಭಾವೇ ವಾ ನವಸತ್ತಪಾತುಭಾವದೋಸಪ್ಪಸಙ್ಗೋ. ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪಠಮೋ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇಮಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸನ್ತತಿಯಾ ಯಾವ ಮರಣಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೇಸು ಅಪರಿಮಾಣೇಸು ‘‘ಸಬ್ಬಪಠಮೋ’’ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ. ಯದಾ ಪನ ಯೋ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವಸೇನ ಸನ್ತತಿಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ. ಸನ್ತತಿಂ ವಿಕೋಪೇನ್ತೋ ಹಿ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ ನಾಮ. ಏತ್ಥ ಚ ನಾನತ್ತನಯೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ಸತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಪಠಮೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಪನ ಏಕತ್ತನಯೇ ಸನ್ತತಿಯಾ ಏಕತ್ತಾ. ಏಕತ್ತನಯೋ ಚ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ‘‘ಸನ್ತತಿಂ ವಿಕೋಪೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬಪಠಮೋ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಬಹುತ್ತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸನ್ತತಿ ನಾಮ ಅನೇಕೇಸಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯುಪ್ಪತ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪಠಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಏವಮೇತ್ಥ ದ್ವೇಪಿ ನಯಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಸನ್ತತಿಂ ವಿಕೋಪೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸನ್ತತಿಂ ವಿಕೋಪೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ವಿಕೋಪಿತೇ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಕೋಪಿತಮೇವ ಹೋತಿ, ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಪನ ವಿಕೋಪಿತೇ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಕೋಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತದುಭಯಮ್ಪಿ ವೋರೋಪೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ತದೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘ಸನ್ತತಿಂ ವಿಕೋಪೇತೀ’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ‘‘ಸನ್ತತಿಂ ವಿಕೋಪೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪಕತಿಯಾ ಆಯುಪರಿಯನ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಮರಣಕಸತ್ತೇ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಸತಿ ಅನಾಪತ್ತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಪಚ್ಚಯಾ ಸನ್ತತಿಯಾ ಅಕೋಪಿತತ್ತಾ. ವೀತಿಕ್ಕಮಪಚ್ಚಯಾ ಚೇ ಆಯುಪರಿಯನ್ತಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಅನ್ತರಾವ ಮರಣಕಸತ್ತೇ ವೀತಿಕ್ಕಮಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿ, ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ಚಾತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ. ‘‘ಮರಣವಣ್ಣಂ ವಾ ಸಂವಣ್ಣೇಯ್ಯ, ಮರಣಾಯ ವಾ ಸಮಾದಪೇಯ್ಯ, ಅಯಮ್ಪಿ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಾ ಚೇತನಾಕ್ಖಣೇ ಏವ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ಏಕನ್ತಾಕುಸಲತ್ತಾ, ದುಕ್ಖವೇದನತ್ತಾ, ಕಾಯಕಮ್ಮತ್ತಾ, ವಚೀಕಮ್ಮತ್ತಾ, ಕಿರಿಯತ್ತಾ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸತ್ತಟ್ಠಜವನವಾರಮತ್ತನ್ತಿ ಸಭಾಗಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇನೇವ ‘‘ಸಭಾಗಸನ್ತತಿವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸಮನನ್ತರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ ಹೋನ್ತಂ ಯಥಾ ಪುರೇ ವಿಯ ಅಹುತ್ವಾ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ. ತನ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಿಕೋಪನಂ.

ಈತಿನ್ತಿ ಸತ್ತವಿಧವಿಚ್ಛಿಕಾದೀನಿ ಯುದ್ಧೇ ಡಂಸಿತ್ವಾ ಮಾರಣತ್ಥಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ. ಪಜ್ಜರಕನ್ತಿ ಸರೀರಡಾಹಂ. ಸೂಚಿಕನ್ತಿ ಸೂಲಂ. ವಿಸೂಚಿಕನ್ತಿ ಸುಕ್ಖಮಾತಿಸಾರಂವಸಯಂ. ಪಕ್ಖನ್ದಿಯನ್ತಿ ರತ್ತಾತಿಸಾರಂ. ದ್ವತ್ತಿಬ್ಯಾಮಸತಪ್ಪಮಾಣೇ ಮಹಾಕಾಯೇ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ಠಿತನಾಗುದ್ಧರಣಂ, ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಓಲೋಕಿತೇ ಪರೇಸಂ ಕಾಯೇ ವಿಸಮರಣಂ ವಾ ಡಾಹುಪ್ಪಾದನಂ ವಾ ಪಯೋಗೋ ನಾಮ.

ಕೇಚೀತಿ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾ. ಅಯಂ ಇತ್ಥೀ. ಕುಲುಮ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಗಬ್ಭಸ್ಸ. ಕಥಂ ಸಾ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಚೇ? ತಸ್ಸ ದುಟ್ಠೇನ ಮನಸಾನುಪಕ್ಖಿತೇ ಸೋ ಚ ಗಬ್ಭೋ ಸಾ ಚ ಇದ್ಧೀತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಹೇವ ನಸ್ಸತಿ, ಘಟಗ್ಗೀನಂ ಭೇದನಿಬ್ಬಾಯನಂ ವಿಯ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಹೋತಿ. ‘‘ತೇಸಂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕೇಸು ಓಚರಿಯಮಾನಂ ನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ‘‘ತೇಸಂ ಮತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಥಾವರೀನಮ್ಪಿ ಅಯಂ ಯುಜ್ಜತೀ’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಿಕವಸೇನ ಪಟಿಸೇಧಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾಹತ್ಥಿಕನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಪಯೋಗೇಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಯ ಸತ್ತಮಾಯ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಆಣತ್ತಿಕೇ ಪನ ಸತ್ತಹಿಪಿ ಚೇತನಾಹಿ ಸಹ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ಸತ್ತಸತ್ತ ಸದ್ದಾ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕೇಕಕ್ಖರಭಾವಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಯತ್ತಕೇಹಿ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ತದವಸಾನಕ್ಖರಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾಯ ಸತ್ತಮಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಆಣತ್ತಿಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ವಿಜ್ಜಾಮಯಪಯೋಗೇ. ಕಾಯೇನಾಣತ್ತಿಯಂ ಪನ ಸಾಹತ್ಥಿಕೇ ವುತ್ತನಯೋವ. ಥಾವರಪಯೋಗೇ ಯಾವತಾ ಪರಸ್ಸ ಮರಣಂ ಹೋತಿ, ತಾವತಾ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ, ಆಪತ್ತಿ ಚ. ತತೋ ಪರಂ ಅತಿಸಞ್ಚರಣೇ ಕಮ್ಮಬದ್ಧಾತಿಬಹುತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಸತಿ ಪರಂ ಮರಣೇ. ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ ಪನೇತ್ಥ ಏಕಾ. ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾ ಯಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಚ ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕೇ ಚ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ –

‘‘ಭೂತಧಮ್ಮನಿಯಾಮಾ ಯೇ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ನಿಯತಾ ಮತಾ;

ಭಾವಿಧಮ್ಮನಿಯಾಮಾ ಯೇ, ತೇವ ಅನಿಯತಾ ಇಧ.

‘‘ಭೂತಧಮ್ಮನಿಯಾಮಾನಂ, ಠಿತಾವ ಸಾ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿ;

ಭಾವಿಧಮ್ಮನಿಯಾಮಾನಂ, ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿ.

‘‘ತೇನಞ್ಞಾ ಹೇತುಯಾ ಅತ್ಥಿ, ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ;

ತಸ್ಸಾ ಫಲಂ ಅನಿಯತಂ, ಫಲಾಪೇಕ್ಖಾ ನಿಯಾಮತಾ.

‘‘ಏವಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ಠಿತಾ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ;

ಲದ್ಧಧಮ್ಮನಿಯಾಮಾ ಯಾ, ಸಾತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾ.

‘‘ಚೇತನಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಪಚ್ಛಾ ತಸ್ಸಾತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ;

ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಬ್ಬಾಪಿ, ಛಬ್ಬಿಧಾ ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾ.

‘‘ಆಣತ್ತಿಯಂ ಯತೋ ಸಕ್ಕಾ, ವಿಭಾವೇತುಂ ವಿಭಾಗತೋ;

ತಸ್ಮಾ ಆಣತ್ತಿಯಂಯೇವ, ವುತ್ತಾ ಸಾ ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾ.

‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತೇ ವಾಪಿ ಸಮ್ಮತ್ತೇ, ನಿಯತಾನಿಯತಾ ಮತಾ;

ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ನ ಸಬ್ಬತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಸಾ ನಿಯತಾ ಸಿಯಾ.

‘‘ಯಾ ಥೇಯ್ಯಚೇತನಾ ಸಬ್ಬಾ, ಸಹತ್ಥಾಣತ್ತಿಕಾಪಿ ವಾ;

ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನಾಯಂ, ಏಕನ್ತನಿಯತಾ ಸಿಯಾ.

‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಸಹತ್ಥಾಣತ್ತಿಕಾದಿಕಾ;

ಅಭಿಧಮ್ಮವಸೇನೇಸಾ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಂ ದುಕಂ ಭಜೇ.

‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದೋ, ಚೇತನಾ ಚೇತಿ ತಂ ದ್ವಯಂ;

ನ ಸಾಹತ್ಥಿಕಕಮ್ಮೇನ, ಪಗೇವಾಣತ್ತಿಕಾಸಮಂ.

‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದೋ, ಚೇತನಾ ಚೇತಿ ತಂ ದ್ವಯಂ;

ನ ಸಾಹತ್ಥಿಕಕಮ್ಮೇನ, ಪಗೇವಾಣತ್ತಿಕಾಸಮಂ.

‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕ್ಖಣೇ ವಧಕಚೇತನಾ;

ಚಿರಾಠಿತಾತಿ ಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ನಿಯಾಮೇತಿ ಆಪತ್ತಿಕಂ.

‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕ್ಖಣೇ ಚೇ ವಧಕೋ ಸಿಯಾ;

ಮತೋ ಸುತ್ತೋ ಪಬುದ್ಧೋ ವಾ, ಕುಸಲೋ ವಧಕೋ ಸಿಯಾ.

‘‘ಕುಸಲತ್ತಿಕಭೇದೋ ಚ, ವೇದನಾತ್ತಿಕಭೇದೋಪಿ;

ಸಿಯಾ ತಥಾ ಗತೋ ಸಿದ್ಧೋ, ಸಹತ್ಥಾ ವಧಕಚೇತನಾ’’ತಿ.

ಯಾನಿ ಪನ ಬೀಜಉತುಕಮ್ಮಧಮ್ಮಚಿತ್ತನಿಯಾಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಆನೇತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸಿತಾನಿ, ತೇಸು ಅಯಮತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾ ಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಞ್ಞೇ ‘‘ಅಯಂ ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾನಿಯಮೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಚೇತನಾನಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತಾನಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ಭಜಾಪಿಯಮಾನಾ ಯೇನ, ತೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕಮ್ಮಚಿತ್ತನಿಯಾಮೇ ಭಜನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಜೀವಿತೇ ಆದೀನವೋ ಮರಣವಣ್ಣದಸ್ಸನೇ ನ ವಿಭತ್ತೋವ, ಇಧ ಪನ ಸಙ್ಕಪ್ಪಪದೇ ಅತ್ಥತೋ ‘‘ಮರಣಸಞ್ಞೀ ಮರಣಚೇತನೋ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಅವಿಭೂತತ್ತಾ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಪಾಕಟತ್ತಾ, ಅನೋಳಾರಿಕತ್ತಾ ವಾ ಅವಿಭಾಗಾ ಕಾರಿತಾ ವಾ. ನಯಿದಂ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ನಾಮನ್ತಿ ನ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ, ಕಿನ್ತು ಸಞ್ಞಾಚೇತನಾನಮ್ಪಿ ನಾಮನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಮ್ಪಿ ಏವಮೇವ ವುತ್ತಂ.

೧೭೪. ಕಾಯತೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸತ್ತಿಞಸೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತ್ಥಂ ‘‘ಉಸುಸತ್ತಿಆದಿನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುದ್ದೇಸಿಕೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾರಮ್ಮಣಂ ಸೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞೋ ವಾ. ಉಭಯೇಹೀತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮಪ್ಪಹಾರೋ ನ ಸಯಮೇವ ಸಕ್ಕೋತಿ, ದುತಿಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಜೀವಿತವಿನಾಸನಹೇತು ಅಹೋಸಿ, ತದತ್ಥಮೇವ ಹಿ ವಧಕೇನ ಸೋ ದಿನ್ನೋ, ದುತಿಯೋ ಪನ ಅಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತೇನ ದಿನ್ನೋ, ತೇನ ಸುಟ್ಠು ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮಪ್ಪಹಾರೇನೇವಾ’’ತಿ, ‘‘ಚೇತನಾ ನಾಮ ದಾರುಣಾತಿ ಗರುಂ ವತ್ಥುಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಪುಬ್ಬಭಾಗಚೇತನಾ ಪಕತಿಸಭಾವವಧಕಚೇತನಾ, ನೋ ದಾರುಣಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗಚೇತನಾ ಪರಿವಾರಾ, ವಧಕಚೇತನಾವ ದಾರುಣಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಉಭೋಪಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಸಾಹತ್ಥಿಕೋಪಿ ಸಙ್ಕೇತತ್ತಾ ನ ಮುಚ್ಚತಿ ಕಿರ.

ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಅನಾಗತೋ. ‘‘ಏವಂ ವಿಜ್ಝ, ಏವಂ ಪಹರ, ಏವಂ ಘಾಹೇಹೀ’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಗಹಿತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪುರತೋ ಪಹರಿತ್ವಾತಿಆದಿ ವತ್ಥುವಿಸಙ್ಕೇತಮೇವ ಕಿರ. ಏತಂ ಗಾಮೇ ಠಿತನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋವ ನಿಯಮಿತೋ. ಯೋ ಪನ ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ‘‘ದೀಘಂ…ಪೇ… ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣಾಪೇತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ. ಯದಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವದತಿ, ‘‘ಏತಂ ದೀಘ’’ನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಅಪರೇ. ಆಚರಿಯಾ ಪನ ‘‘ದೀಘನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ನಿಯಮಿತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ವದತಿ, ನ ಪನ ಆಣಾಪಕೋ ದೀಘಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಮಾರೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಕಿರ. ‘‘ಅತ್ಥೋ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಏಕಂ ಸನ್ಧಾಯಪಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ಆಣಾಪೇತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಇತರೋ ಅಞ್ಞಂ ತಾದಿಸಂ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕೋ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ನ ಗತತ್ತಾ. ‘‘ಏವಂ ದೀಘಾದಿವಸೇನಾಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ಅನಿಯಮಿತಸ್ಸೇವಾತಿ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ, ಸುಟ್ಠು ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಓಕಾಸಸ್ಸ ನಿಯಮಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಓಕಾಸನಿಯಮಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ನಿಸಿನ್ನಂ ಮಾರೇತುಕಾಮೋವ ಹೋತಿ, ಸಯಂ ಪನ ತದಾ ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಓಕಾಸೇನ ಸಹ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತಿ, ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಮಾರಾಪಿತೋ ಪರೋ ಏವ ಮಾರಾಪಿತೋ. ಕಥಂ? ಸಯಂ ರಸ್ಸೋ ಚ ತನುಕೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ‘‘ದೀಘಂ ರಸ್ಸಂ ಥೂಲಂ ಬಲವನ್ತಂ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ತನಿ ತಸ್ಸಾಕಾರಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ತೇನ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ದೂತಪರಮ್ಪರಾನಿದ್ದೇಸೇ ಆಣಾಪೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ. ಇತರಸ್ಸ ಆರೋಚೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ಆಚರಿಯನ್ತೇವಾಸೀನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಆರೋಚನೇ, ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನೇ ದುಕ್ಕಟಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ವಧಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ತಂ ಪನ ಓಕಾಸಾಭಾವತೋ ನ ವುತ್ತಂ. ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ, ತೇನಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವುತ್ತಂ. ವಧಕೋ ಚೇ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಮೂಲಟ್ಠೋ ಆಚರಿಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಆಪನ್ನದುಕ್ಕಟೇನ ಸಹ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಮಹಾಜನೋ ಹಿ ತೇನ ಪಾಪೇ ನಿಯೋಜಿತೋತಿ. ಇದಂ ಪನ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ವಧಕೋ ಚೇ ತಮತ್ಥಂ ನ ಸಾವೇತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಯದಿ ಸಾವೇತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾಪಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾಯ ಅಭಾವಾ. ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹತಿ, ತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಹೋತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪಾಠೇ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ವಧಕೋ ಪನ ‘ಸಾಧು ಕರೋಮೀ’ತಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ತಂ ನ ಕರೋತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ನಿಯಮೇ ‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಕಿಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಕಿಮಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತೀ’ತಿ ಸಞ್ಜಾತಕಙ್ಖಾನಂ ತದತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವಧಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ, ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ನ ಸಿಲಿಸ್ಸತಿ, ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ವಧಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿಸಕ್ಕಿಯದೂತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ವತ್ತುಕಾಮತಾಯ ಚ ಕಿಚ್ಛೇನೇತ್ಥ ವತ್ವಾ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಭಗವತಾ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ವಿಚಾರಣಾ – ಆಚರಿಯೇನ ಆಣತ್ತೇನ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೇನ ತದತ್ಥೇ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಸ್ಸೇವ ಆರೋಚಿತೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯೋ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಥ ಖೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ವಿಸಙ್ಕೇತತ್ತಾ, ನ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಸ್ಸ, ಕಸ್ಮಾ? ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾಯ ಆಪನ್ನತ್ತಾ. ತೇನೇವ ‘‘ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಚ ವಧಕಸ್ಸ ಚ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬದುಕ್ಕಟಂ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋಕಾಸತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಂ.

ಅವಿಸಙ್ಕೇತೇ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಸಙ್ಕೇತೇ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾತಿ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ವಧಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ದುಕ್ಕಟಂ ವಧಕಸ್ಸೇವ. ಸೋ ಹಿ ಪಠಮಂ ಆಣಾಪಕಂ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಂ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಸಯಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತ್ವಾ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೋ ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಚ ವಧಕಸ್ಸ ಚ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ತಂ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಮೇವ, ‘‘ಯತೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಞ್ಞತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಚ ತಂ ನ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸೋ ತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ಆಚರಿಯನ್ತೇವಾಸಿಕಾನಂ ವುತ್ತದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಠಮಮೇವ ಅನಾಪನ್ನಾ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಆಪನ್ನತ್ತಾ. ತಥಾಪಿ ವಧಕಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ತೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕಭಾವೋ ಪಾಕಟೋ ಜಾತೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏಕತೋ ವುತ್ತಂ, ನ ತಥಾ ‘‘ಆಣಾಪಕಸ್ಸ, ವಧಕಸ್ಸ ಚ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ. ಕಸ್ಮಾ? ವಧಕಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಯಾ ಆಪನ್ನತ್ತಾ. ಸೋ ಹಿ ಪಠಮಂ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಯದಿ ಪನ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಾ ಕೇವಲಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಗರುಕತಾಯ ಸಾಸನಂ ಆರೋಚೇನ್ತಿ ಸಯಂ ಅಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಾ ಸಮಾನಾ ಪಾರಾಜಿಕೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಅಕಪ್ಪಿಯಸಾಸನಹರಣಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ ಏವ, ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧನತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಪದವತ್ಥೂಹಿ ಮಿಗಲುದ್ದಕಸ್ಸ ಭರಿಯಾಯ ಸೋತಾಪನ್ನಾಯ ಧನುಉಸುಸೂಲಾದಿದಾನಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ವದನ್ತಿ ಏಕೇ. ತಂ ತಿತ್ತಿರಜಾತಕೇನ (ಜಾ. ೧.೪.೭೩ ಆದಯೋ) ಸಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಞ್ಚ ಅನುಲೋಮೇತೀತಿ ನೋ ತಕ್ಕೋತಿ ಆಚರಿಯೋ. ಇಧ ಪನ ದೂತಪರಮ್ಪರಾಯ ಚ ‘‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ಪಾವದ, ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಪಾವದತೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಆರೋಚೇತು, ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ ವಾ, ಪಣ್ಣೇನ ವಾ, ದೂತೇನ ವಾ ಆರೋಚೇತು, ವಿಸಙ್ಕೇತೋ ನತ್ಥಿ. ಸಚೇ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಮೂಲಟ್ಠೋ, ಅನ್ತರಾದೂತೋ ವಾ ವದತಿ, ತದತಿಕ್ಕಮೇ ವಿಸಙ್ಕೇತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅಧಿಕಾರದ್ವಯೇ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತನಯೋ ವುಚ್ಚತಿ – ‘‘ವಧಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಧಕಸ್ಸೇವ ಆಪತ್ತಿ, ನ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಸ್ಸ. ಯದಿ ಪನ ಸೋ ವಜ್ಝಮರಣಾಮರಣೇಸು ಅವಸ್ಸಮಞ್ಞತರಂ ಕರೋತಿ, ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಸ್ಸಾಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ಪಾರಾಜಿಕದುಕ್ಕಟೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಸಿಯಾ. ‘‘ಇತಿ ಚಿತ್ತಮನೋ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ‘‘ಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ‘‘ವಧಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಸರೂಪೇನ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ತತೋ ಚುತ್ತರಿ ನಯದಾನತ್ಥಂ. ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ನ ಞಾಯತಿ. ‘‘ವಧಕೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತೇ ಸಕ್ಕಾ ಉಭಯೇಸಂ ವಸೇನ ದುಕ್ಕಟೇ ಯೋಜೇತುಂ. ತಸ್ಮಾ ಏವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ಅಧಿಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೇ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಕೇವಲನ್ತು ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಪನ ಪಾರಾಜಿಕದುಕ್ಕಟೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಉಭಯೇಸಂ ವಸೇನ ಯೋಜೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಆಚರಿಯೇಹಿ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಮೂಲಟ್ಠೋ ನೇವ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನಾಭಾವತೋ, ನ ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅಭಾವತೋ, ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನಪಚ್ಚಯಾ ವಧಕಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ಸಿಯಾತಿ ನಯಂ ದಾತುಂ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಂ. ತತ್ರ ಹಿ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಅನಿಯತಾತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನುತ್ತಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನಪಚ್ಚಯಾ ವಧಕಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ಅವತ್ವಾ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಅನಿಟ್ಠನಿವಾರಣತ್ಥಂ. ‘‘ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೇ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನಪಚ್ಚಯಾ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಅನನ್ತರನಯೇನ ಸರೂಪೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಇತಿ ತಂ ಏವಂ ಆಪನ್ನಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಉತ್ತಾನನ್ತಿ ತಂ ಅವತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ. ಅನುತ್ತಾನತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯನ್ತಿ ಇಮಂ ಅನಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಂ ನಿವಾರೇತುಂ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆಚರಿಯೇನ ಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಮ್ಪಿ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಉತ್ತಾನಞ್ಚ ಕಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಪಟಿಪತ್ತಿದೀಪನತ್ಥಂ. ‘‘ಪಿಟಕತ್ತಯಾದೀಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಬುದ್ಧಿಯೋಪಿ ಆಚರಿಯಾ ಸರೂಪೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಏವರೂಪೇಸು ನಾಮ ಠಾನೇಸು ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಮಾದಿಸೋತಿ ಸುಹದಯಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಅನಾಗತೇ ವುತ್ತನಯಮನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಙ್ಕರದೋಸಂ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಣ್ಣನಾವೇಲಞ್ಚ ಅನತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಅಪರೇಹಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಾ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಏವರೂಪೇಸು ನಾಮ ಪಾಠೋ ಆಚರಿಯೇನ ಪಚ್ಛಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಲಿಖಿಸ್ಸಾಮ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಆಪತ್ತಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾ, ಸಞ್ಚರಿತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹಣಮರಣಾಭಿನನ್ದನೇಸುಪಿ ಚ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಮಾರಣಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಕಥಂ ನ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸೇವೇತಂ ದುಕ್ಕಟಂ, ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಪುರಿಮನಯೇಪಿ ಚೇತಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ವೇದಿತಬ್ಬಮೇವ, ಓಕಾಸಾಭಾವೇನ ಪನ ನ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಯೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇಪೀತಿ.

೧೭೫. ಅರಹೋ ರಹೋಸಞ್ಞೀನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಾಳಿಯಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ದುಕ್ಕಟಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ತತ್ಥ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಸುತ್ವಾ ಮರತೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಉಲ್ಲಪನ್ತಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸೇ ಸತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಮರಣೇನ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ, ಅಸತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಮರಣೇನ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ. ‘‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ ಸುತ್ವಾ ಮೇ ವಜ್ಝಸ್ಸ ಆರೋಚೇತೂ’’ತಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಉಲ್ಲಪನ್ತಸ್ಸ ವಿಸಙ್ಕೇತತಾ ದೂತಪರಮ್ಪರಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಚೇ ‘‘ಯೋ ಕೋಚಿ ಸುತ್ವಾ ವದತೂ’’ತಿ ಉಲ್ಲಪತಿ, ವಜ್ಝೋ ಸಯಮೇವ ಸುತ್ವಾ ಮರತಿ, ವಿಸಙ್ಕೇತತ್ತಾ ನ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಯೋ ಕೋಚಿ ಸುತ್ವಾ ವದತಿ, ಸೋ ಚೇ ಮರತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಂ. ‘‘ಯೋ ಕೋಚಿ ಮಮ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ತಂ ಮಾರೇತೂ’’ತಿ ಉಲ್ಲಪತಿ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಸುತ್ವಾ ಮಾರೇತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಂ, ಸಯಮೇವ ಸುತ್ವಾ ಮಾರೇತಿ, ವಿಸಙ್ಕೇತತ್ತಾ ನ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಏವಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೭೬. ಮೂಲಂ ದತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಏತ್ಥ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ, ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ, ಚವಿತ್ವಾ, ಚುಣ್ಣೇತ್ವಾ, ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಾ ಪಗೇವ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಯೇಸಂ ಹತ್ಥತೋ ಮೂಲಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಞಾತಕಪರಿವಾರಿತಾನಂ ಹತ್ಥತೋ ಮೂಲಂ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಗಹಿತಂ, ಪೋತ್ಥಕಸಾಮಿಕಹತ್ಥತೋ ಪುಬ್ಬೇ ದಿನ್ನಮೂಲಂ ಪುನ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಞಾತಕಾದೀನಂ ದತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಪೋತ್ಥಕಸಾಮಿಕಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಕಂ ಜಾತಂ ಹೋತಿ. ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಸಚೇಪಿ ಸೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹುತ್ವಾ ಸೀಘಂ ತೇಸಂ ಮೂಲಂ ದತ್ವಾ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಯೇನ ಧನೇನ ಪೋತ್ಥಕೋ ಕೀತೋ, ತಞ್ಚ ಧನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಪೋತ್ಥಕಸಾಮಿಕಹತ್ಥತೋ ಧನೇ ಗಹಿತೇ ಪೋತ್ಥಕೇ ಅದಿನ್ನೇಪಿ ಮುಚ್ಚನತೋ. ಸಚೇ ಅಞ್ಞಂ ಧನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಯುತ್ತಂ ಪೋತ್ಥಕಸ್ಸ ಅತ್ತನಿಯಭಾವತೋ ಅಮೋಚಿತತ್ತಾ. ಸಚೇ ಪೋತ್ಥಕಂ ಸಾಮಿಕಾನಂ ದತ್ವಾ ಮೂಲಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಮುಚ್ಚತಿ ಅತ್ತನಿಯಭಾವತೋ ಅಮೋಚಿತತ್ತಾ. ಸಚೇ ಪೋತ್ಥಕಂ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ‘‘ತವೇವ ಹೋತೂ’’ತಿ ಅಪ್ಪೇತಿ, ಮುಚ್ಚತಿ ಅತ್ತನಿಯಭಾವತೋ ಮೋಚಿತತ್ತಾ. ಏತ್ಥಾಯಂ ವಿಚಾರಣಾ – ಯಥಾ ಚೇತಿಯಂ ವಾ ಪಟಿಮಂ ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಸೇತುಂ ವಾ ಕಿಣಿತ್ವಾ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಕಾರಕಸ್ಸೇವೇತಂ ಪುಞ್ಞಂ, ನ ಕಿಣಿತ್ವಾ ಗಹಿತಸ್ಸ, ತಥಾ ಪಾಪಮ್ಪಿ ಯೇನ ಪೋತ್ಥಕೋ ಲಿಖಿತೋ, ತಸ್ಸೇವ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಚೇ? ನ, ‘‘ಸತ್ಥಹಾರಕಂ ವಾಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ. ಪರೇನ ಹಿ ಕತಸತ್ಥಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ಏವಂ ಪರೇನ ಲಿಖಿತಮ್ಪಿ ಪೋತ್ಥಕಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಯಥಾ ವಜ್ಝೋ ತಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಮರತಿ, ತಥಾ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ. ಚೇತಿಯಾದೀತಿ ಏತಮನಿದಸ್ಸನಂ ಕರಣಪಚ್ಚಯಂ ಹಿ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಇದಂಮರಣಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಏವಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಚಾರಿತಂ. ಮಮ ಪನ ಚೇತಿಯಾದಿನಿದಸ್ಸನೇನೇವ ಸೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ ವಿಯ ಪಟಿಭಾತಿ.

ತತ್ತಕಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾತಿ ‘‘ಏಕಾಪಿ ಚೇತನಾ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ‘ತತ್ತಕಾ’ತಿ ವುತ್ತಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾನಂ ಚತುಕ್ಕತಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಪಮಾಣೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಪ್ಪಮಾಣೇ. ‘‘ಕತಂ ಮಯಾ ಏವರೂಪೇ ಆವಾಟೇ ಖಣಿತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿತ್ವಾ ಮರತೂ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವಧಕೋ ಆವಾಟಪ್ಪಮಾಣಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಸಚೇ ಖಣಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆವಾಟೇ’’ತಿ. ಇದಾನಿ ಖಣಿತಬ್ಬಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏತ್ತಕಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕುದಾಲಪ್ಪಹಾರೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಸುತ್ತನ್ತಿಕತ್ಥೇರೇಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಉಪಠತಂ, ತಥಾಪಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ಉಭಯತ್ಥ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಆಚರಿಯಾ. ಬಹೂನಂ ಮರಣೇ ಆರಮ್ಮಣನಿಯಮೇ ಕಥನ್ತಿ ಚೇ? ವಜ್ಝೇಸು ಏಕಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಆಲಮ್ಬಿತೇ ಸಬ್ಬೇಸಮಾಲಮ್ಬಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ಏಕಸ್ಸ ಮರಣೇಪಿ ನ ತಸ್ಸ ಸಕಲಂ ಜೀವಿತಂ ಸಕ್ಕಾ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ, ಅತ್ಥಿತಾಯಪಾಣಾತಿಪಾತಚೇತನಾವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ, ಪುರೇಜಾತಾರಮ್ಮಣಾ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ. ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟಿಯಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಪುರೇಜಾತಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಂ ತಂ ಜೀವಿತಮಾಲಮ್ಬಣಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತಮಜವನಪರಿಯಾಪನ್ನಚೇತನಾಯ ಓಪಕ್ಕಮೇ ಕತೇ ಅತ್ಥತೋ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮಾಲಮ್ಬಿತಂ, ವೋರೋಪಿತಞ್ಚ ಹೋತಿ, ಇತೋ ಪನಞ್ಞಥಾ ನ ಸಕ್ಕಾ; ಏವಮೇವ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ‘‘ಬಹೂಪಿಸತ್ತೇ ಮಾರೇಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ವಿಸಪಕ್ಖಿಪನಾದೀಸು ಏಕಂ ಪಯೋಗಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಚೇತನಾ ತೇಸು ಏಕಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆಲಮ್ಬಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಪನೇಕಾಯ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಮಾರಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ತಾಯ ಏವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮರಣಸಿದ್ಧಿತೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವೋರೋಪೇತುಂ, ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ವಾ. ತತ್ಥ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಬಹೂನಂ ಮರಣೇ ಅಕುಸಲರಾಸಿ ಕಥನ್ತಿ ಚೇ? ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಮರಣೇ ಪವತ್ತಚೇತನಾನಂ ಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ. ಕಥಂ? ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಾ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾವ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾಸು ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ದಿನ್ನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಇತರಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ‘‘ತತೋ ಬಲವತರಕುಸಲಪಟಿಬಾಹಿತಾ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಭಜನ್ತಿ, ಪುನಪಿ ವಿಪಾಕಂ ಜನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಾಪಿ ವಿಯ ತಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಕುಸಲಚೇತನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇತಿ, ತಥಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಚೇತನಾ ಅನನ್ತರಭವೇ ಏವ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಾದಿವಸೇನ ತಾಸಂ ಕಿಚ್ಚಲೇಸಕರಣತೋ ಏಕಾಪಿ ಸಮಾನಾ ‘‘ರಾಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತಾಯ ಪನ ದಿನ್ನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅತಿತಿಕ್ಖೋ ವಿಪಾಕೋ ಹೋತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋತಿಆದಿ ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪಪಞ್ಚಿತಂ.

ಅಮರಿತುಕಾಮಾ ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಮರಣೇಪಿ ಆಪತ್ತಿ. ‘‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪತನಂ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಚೇ? ಓಪಪಾತಿಕತ್ತಂ, ಪತನಞ್ಚ ಏಕಮೇವಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅನುದ್ದಿಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಏತ್ಥ ಮರತೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಉತ್ತರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಮರತಿ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವಾ’’ತಿ ಸುವುತ್ತಂ. ಸಚೇ ‘‘ಪತಿತ್ವಾ ಮರತೂ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಖಣಿತೋ ಹೋತಿ, ಓಪಪಾತಿಕಮನುಸ್ಸೋ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಠಿತನಿಯಮೇನೇವ ‘‘ಉತ್ತರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಮರತೀತಿ ಪಾರಾಜಿಕಚ್ಛಾಯಾ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತ್ತರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ’’ತಿ. ಸೋ ಹಿ ಉತ್ತರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪತಿತ್ವಾ ಮರತಿ, ತೇನ ಪಾತೋಪಿ ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯೋ ಪನ ‘‘ಉತ್ತರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಮರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಓಪಾತಖಣನಕ್ಖಣೇ ಅರೂಪಲೋಕೇ ಜೀವತಿ. ವಧಕಚೇತನಾ ಚ ‘‘ಅನಿಯತೋ ಧಮ್ಮೋ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮಾತುಘಾತಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಿತುಘಾತಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅರಹನ್ತಘಾತಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ರುಹಿರುಪ್ಪಾದಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೫.೩೮ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತತ್ತಿಕ) ವಚನತೋ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಚ ತಂ ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತಸ್ಸತ್ಥಿ, ನ ಚ ಸಾ ಚೇತನಾ ‘‘ಅನಿಯತೋ ಧಮ್ಮೋ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ. ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮಾತುಘಾತಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೫.೪೮ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತತ್ತಿಕ) ವಚನತೋ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞೋ ಇಧ ಪತಿತ್ವಾ ಮರಣಕಸತ್ತೋ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಕಿಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಇಧ ಜೀವನಕಸತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ನ ಮರತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಹೋತಿ ಏವ. ಯಥಾ ಕಿಂ ‘‘ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಠಿತೇ ಸತ್ತ ಜನೇ ಏಕೇನ ಕಣ್ಡೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಮಾರೇಮೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ತೇಸು ಏಕಸ್ಸ ಜೀವಿತಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಕಣ್ಡಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ಕಣ್ಡೋ ತಂ ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಇತರೇ ಛ ಜನೇ ಮಾರೇತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಯಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ ಏವ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ಯೋ ಕೋಚೀ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಧಕಚೇತನಾ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಜೀವಿತಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಮತೇಪಿ ಇತರಸ್ಸ ವಸೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ. ಸಚೇ ಅರಹಾ ಹುತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅರಹನ್ತಘಾತಕೋವ ಹೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಏವರೂಪೇಸು. ಅಯಮೇವ ಹೇತ್ಥ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಗತಾ ಯುತ್ತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪತನರೂಪಂ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಮಾತುಯಾ ಪತಿತ್ವಾ ಪರಿವತ್ತಲಿಙ್ಗಾಯ ಮತಾಯ ಸೋ ಮಾತುಘಾತಕೋ ಹೋತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಪುರಿಸಘಾತಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಪತನಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಆಪತ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಪತನರೂಪಮರಣರೂಪಾನಂ ಏಕಸನ್ತಾನತ್ತಾ, ತದೇವ ಹಿಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತಸ್ಸ ಹಿ ಪರಿವತ್ತನಂ ನತ್ಥಿ, ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನೇವ ಪವತ್ತಿಯಂ ನಿರುಜ್ಝನುಪ್ಪಜ್ಜನಕಾನಿ, ಇತ್ಥಿಪುರಿಸೋತಿ ಚ ತತ್ಥ ವೋಹಾರಮತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಮಾತುಘಾತಕೋವ, ನ ಪುರಿಸಘಾತಕೋತಿ, ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಪತನರೂಪವಸೇನಾಪತ್ತಿ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ಪತನರೂಪವಸೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಏಕಸನ್ತಾನತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಪಠಮಥೇರವಾದೇ ಯುತ್ತಿ. ದುತಿಯೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪೇತೋ ಪತಿತೋ, ಯಕ್ಖೋ ಚ, ಅಥ ಖೋ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ‘‘ವಾಮೇನ ಸೂಕರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೯೬; ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೬೬) ಏತ್ಥ ವುತ್ತಯಕ್ಖಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ವಿಯ ಸಬ್ಬರೂಪಾನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ, ಅಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕತ್ತಾ ಚ ತಿರಚ್ಛಾನರೂಪೇನ ಮತೇ ಮರಣರೂಪವಸೇನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ವತ್ಥುವಸೇನ ಲಹುಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನಾ ಹೋತಿ ಏವ ತತ್ಥಜಾತಕರುಕ್ಖಾದಿಛೇದನಪಾಚಿತ್ತಿಯಪರಿವತ್ತನಂ ವಿಯ. ಅಯಮೇವ ಯುತ್ತತರೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತೋ. ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಪನ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋ ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಪತಿತ್ವಾ ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಮರತು, ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ ಗರುಕತ್ತಾ. ಗರುಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ವಿಪರಿವತ್ತನಾ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ.

ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ತಿರಚ್ಛಾನೇ, ಮತೇ ಭೇದಸ್ಸ ಕಾರಣಂ;

ಸರೂಪಮರಣಂ ತಿಸ್ಸೋ, ಫುಸ್ಸೋ ಮಞ್ಞೇತಿ ಅಞ್ಞಥಾ.

ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ದುತಿಯವಾದೇ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಪತಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಮರನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ದೇವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಕಸಕರೂಪೇನೇವ ಮರಣಂ ಭವತಿ ನಾಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ. ಯಕ್ಖಪೇತರೂಪೇನ ಮತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಮರಣೇ ವಿಯಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಪಹಾರಂ ಲದ್ಧಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಮಾರಣತ್ಥಾಯ ಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ.

೧೭೭. ಸಾಧು ಸುಟ್ಠು ಮರತೂತಿ ವಚೀಭೇದಂ ಕರೋತಿ. ವಿಸಭಾಗರೋಗೋತಿ ಸರೀರಟ್ಠೋ ಗಣ್ಡಪೀಳಕಾದಿ.

೧೭೮. ಕಾಳಾನುಸಾರೀತಿ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲತಾಯ ಮೂಲಂ ಕಿರ. ಮಹಾಕಚ್ಛಪೇನ ಕತಪುಪ್ಫಂ ವಾ. ಹಂಸಪುಪ್ಫನ್ತಿ ಹಂಸಾನಂ ಪಕ್ಖಪತ್ತಂ. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾಣತ್ತಿಕನಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಾನವಿಧಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ.

ಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಿನೀತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ

೧೮೦. ಮರಣತ್ಥಿಕಾವ ಹುತ್ವಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದೇನ ಸಗ್ಗಪಾಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ ಮರಣತ್ಥಿಕಾವ ಹುತ್ವಾ ಏವಂಅಧಿಪ್ಪಾಯಿನೋ ಮರಣತ್ಥಿಕಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಮರಣತ್ಥಿಕಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಆಪನ್ನಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ನ ಹಿ ತೇ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನ ಜಾನನ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ವೋಹಾರವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗವೋಹಾರವಸೇನ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇ ಪನೇತಂ ನತ್ಥಿ. ಪಾಸೇ ಬದ್ಧಸೂಕರಮೋಚನೇ ವಿಯ ನ ಹೋತಿ. ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾತಿ ಅನ್ತರಾ ಅಮರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪ್ಪಟಿವೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ. ಹೇಟ್ಠಿಮಭಾಗೇ ಹಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ವಲಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ದಸ್ಸಿತೇತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಠಪಿತೇ. ಪಟಿಬನ್ಧನ್ತಿ ತಯಾ ಪಟಿಬನ್ಧಂ, ಪರಿಭೋಗನ್ತರಾಯಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಮಾ ಅಕಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೮೧-೨. ಯಸ್ಮಾ ಕಿರಿಯಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಠಮಂ ಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧಪಿಣ್ಡಪಾತತೋ ಪಣೀತಪಣೀತಂ ದೇನ್ತೋ ತತ್ಥಪಿ ಅತ್ತಕಾರಿಯಂ ಅದಾಸಿ. ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪತನೇ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಸನ್ಧಿ ನತ್ಥಿ. ನ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಘೋ ಚ ಪಯೋಗೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ವಧಕಚೇತನಾ ನತ್ಥಿ. ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವತ್ಥುಅಜಾನನವಸೇನ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ದೋಸೋ ನತ್ಥಿ, ಇದಂ ಕಿರ ತೇಸಂ ನಾನತ್ತಂ. ‘ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚೋ ಅಹ’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಥಾರೂಪಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ನೋ ಚೇ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದುಕ್ಖವೇದನಾ ಚೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದುಕ್ಕಟಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಮುಗ್ಗರಾ ನಾಮ ಖಾದನದಣ್ಡಕಾ. ವೇಮಾ ನಾಮ ತೇಸಂ ಖಾದನದಣ್ಡಕಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಉಪರಿ ಚ ತಿರಿಯಂ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬದಣ್ಡಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಹೇಟ್ಠಾವ ದುವಿಧಾಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಹತ್ಥಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಮಾ ಹೋತೂ’’ತಿ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿ. ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಂ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾ ತಪ್ಪಭವಂ ಸಕ್ಕಾರಂ ಲಜ್ಜೀಯನ್ತೋ ಆಹಾರಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿ ಸಭಾಗಾನಂ ಬ್ಯಾಕತತ್ತಾ. ತೇ ಹಿ ಕಪ್ಪಿಯಖೇತ್ತಂ ಆರೋಚೇನ್ತಿ.

೧೮೬. ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ. ಸಾ ಹಿ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಕತಾಪಿ ಅಕತಾ ವಿಯಾತಿ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿ. ‘‘‘ವದೇಯ್ಯಾಥ, ಭನ್ತೇ ಯೇನತ್ಥೋ’ತಿ ಏವಂ ಅಕತಟ್ಠಾನೇ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ತಿತ್ಥಿಯಭೂತಾನಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಸಹತ್ಥಾ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ. ಪಿತುಚ್ಛಾ ನಾಮ ಪಿತುಭಗಿನೀ. ಸಚೇಪಿ ನ ಯಾಚನ್ತಿ ‘‘ಯಾಚಿತುಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ, ಸಯಂ ವಾ ಏವಂ ವತ್ತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತಾ. ‘‘ಯದಾ ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ವಾ. ‘‘‘ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಂ ವಾ ನ ಹೋತೀ’ತಿ ವಚನತೋ ಯಾವ ಸತ್ತಮೋ ಕುಲಪರಿವಟ್ಟೋ, ತಾವ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ಮಹಾಮಾತುಯಾಚೂಳಮಾತುಯಾತಿಆದೀನಂ.

ವುತ್ತನಯೇನ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಾಮಣೇರೇಹಿ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ‘‘ನ ಅಕತವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಪಚ್ಚಾಸೀಸತಿ ಸಚೇ, ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕಪ್ಪಿಯವಸೇನಾತಿ ಪುಪ್ಫಂ ಆನೇಥಾತಿಆದಿನಾ. ‘‘ಪೂಜಂ ಅಕಾಸೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಯಂ ಗಹೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

‘‘ಭಣಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮಞ್ಹಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ನೋ ಚೇ ಜಾನನ್ತಿ, ನ ಪಾದಾ ಅಪನೇತಬ್ಬಾ. ಅವಮಙ್ಗಲನ್ತಿ ಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ.

ಚೋರನಾಗಸ್ಸ ಹಿ ಆಮಟ್ಠಂ ದಿನ್ನೇ ಕುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ಅನಾಮಟ್ಠಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಙ್ಗುಲನ್ತರೇ ಥೋಕಂ ಭತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪತ್ತೇ ಭತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅದಾಸಿ, ಸೋ ತೇನ ತುಸ್ಸಿ. ವರಪೋತ್ಥಕಚಿತ್ತತ್ಥರಣನ್ತಿ ಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬತ್ಥರಣವಿಕತಿ. ಪಿತುರಾಜಾ ದಮಿಳಸ್ಸ ಪರಾಜಿತೋ ರೋಹಣೇ ಸೋಳಸವಸ್ಸಾನಿ ವಸಿತ್ವಾ ಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚಪರಿವುತೋ ‘‘ರಜ್ಜಂ ಗಣ್ಹಾಮೀ’’ತಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಸ್ಸ ಕಾರಣಾ ಏಕಂ ಅಮಚ್ಚಂ ಘಾತಾಪೇಸಿ. ಸೇಸಾ ಭಯೇನ ಪಲಾಯನ್ತಾ ಅರಞ್ಞೇ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಚೋರೇಹಿ ವಿಲುತ್ತಾ ಹಮ್ಬುಗಲ್ಲಕವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಚಾತುನಿಕಾಯಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಆನೇತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ದಸ್ಸೇಸಿ, ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ರಜ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ರಾಜಾ ಹಮ್ಬುಗಲ್ಲಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಭಯಗಿರಿವಿಹಾರಂ ಅಕಾಸಿ. ಸೇಸಾಪಿ ಏಕೇಕವಿಹಾರಂ ಕಾರಾಪೇಸುಂ ಕಿರ.

೧೮೭. ಚೋರಸಮೀಪಂ ಪೇಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಾಳಯಕ್ಖವಿಹಾರಂ ಪೇಸೇತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸದಿಸೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ತಾ. ತಳಾಕಾದೀಸು ಮಚ್ಛಾದಿಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಕೇವಟ್ಟಂ ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ‘‘ತಳಾಕತೀರಂ ಗಚ್ಛಾ’’ತಿ ಪಹಿಣನ್ತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ವಾಳಯಕ್ಖವಿಹಾರಂ ಪಾಹೇಸೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸದಿಸೋ. ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯತ್ತಾ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸಾನುಲೋಮತೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಏವಂ ವಾಳಯಕ್ಖಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ.

೧೮೯. ತಂ ತತ್ರಟ್ಠಿತಂ ಛಿನ್ದನ್ತನ್ತಿ ತಂ-ಸದ್ದೋ ಏಕಚ್ಚೇಸು ನತ್ಥಿ. ಇತರೇಸು ಪಾರಾಜಿಕಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಇಮಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸೀಘಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪತ್ತಚೀವರಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನಪಿ ಛಿನ್ದಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಅನನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ. ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಟ್ಟತಿ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ.

೧೯೦. ಕಥಂ? ಕುಟಿರಕ್ಖಣತ್ಥಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ಪಟಗ್ಗಿದಾನಾದಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ಕುಟಿ ನಾಮೇಸಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅತ್ಥಾಯ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇತ್ಥ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಅಚ್ಛಿನ್ನಚೀವರಸ್ಸ ನಗ್ಗಭಾವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥಂ ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ, ಜೀವಿತರಕ್ಖಣತ್ಥಞ್ಚ ಸಪ್ಪದಟ್ಠಕಾಲೇ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಪಿ ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬಂ, ನ ಚ ರುಕ್ಖೋ ವಾ ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ ಏವೇತ್ಥ ಪಮಾಣಂ. ಏತ್ಥ ಪನಾಯಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ತಕ್ಕೋ – ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇಸುಪಿ ಸತ್ತಾ ನಗ್ಗಿಯಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪಸಾದಂ ಕತ್ವಾ ನಿರಯೂಪಗಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಪ್ಪಾ ಚ ಡಂಸಿತ್ವಾ, ತೇಸಂ ಪಾಪವಿಮೋಚನತ್ಥಂ ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾ. ದಾನಪತೀನಂ ಚಿತ್ತರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಪಟಗ್ಗಿದಾನಾದಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಪುಞ್ಞನ್ತರಾಯೋ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಲಾಭನ್ತರಾಯೋ ಹೋತಿ. ವಧಕಸ್ಸ ಪನ ಚಿತ್ತಹಿತಕರಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಪನ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಂ, ಜೀವಿತಪರಿಚ್ಚಜನಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ವಾ ‘‘ಅಹೋ ದುಕ್ಕರಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ಪಸಾದಮೇವ ಲಭೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಟ್ಟತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸಿದ್ಧಿಯಾತಿ. ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಜೀವಿತತ್ಥಾಯ ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತಸಿನೇಹವಸೇನ ಛಿನ್ದನತೋ ಅಕುಸಲತ್ತಾ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಅನೇಕೇಸು ರುಕ್ಖೇನ ಓತ್ಥತೇಸು, ಓಪಾತೇ ವಾ ಪತಿತೇಸು ಅಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸತ್ಥಾಯ ರುಕ್ಖಛೇದನಾದಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಪರಪರಿತ್ತಾಣಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋತಿ. ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ರಕ್ಖಣಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮನ್ತಾ ಭೂಮಿತಚ್ಛನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೧೯೧. ತೀಹಿ ಮಾರಿತೇ ಪನ ವಿಸಙ್ಕೇತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತೀಸು ಏಕೇನ ಮಾರಿತೇಪಿ ‘‘ಖೇತ್ತಮೇವ ಓತಿಣ್ಣತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಯೋಪಿ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಮಾರೇನ್ತಿ ಚೇ, ಆಪಜ್ಜತಿ, ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಚ್ಛೇದಬ್ಭನ್ತರೇ ವಾ ಅವಿಸಙ್ಕೇತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಪರಿಚ್ಛೇದಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸಙ್ಕೇತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಬಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತತಿಯೋ ಚೇ ಮಾರೇತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ದ್ವೇ ಮಾರೇನ್ತೂ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕೇನ ವಾ ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಮಾರಿತೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಹಾರಾನಂ ಮರಣೇ ಸತಿ ದ್ವೇ ಮಾರಿತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಅಸತಿ ಏಕೋವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.