೧೮. ಸಮುದ್ದವಗ್ಗೋ

೧. ಪಠಮಸಮುದ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೨೮. ಯದಿ ‘‘ದುಪ್ಪೂರಣಟ್ಠೇನ ಸಮುದ್ದನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥದ್ವಯೇನ ಸಾಗರೋ ‘‘ಸಮುದ್ದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಚಕ್ಖುಸ್ಸೇವೇತಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದುಪ್ಪೂರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಪೂರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಭಾವೇನ. ಸಮುದ್ದನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಪರೂಪರಿಪಕ್ಖಿತ್ತಗಮನೇನ. ಮಹಾಗಙ್ಗಾದಿಮಹಾನದೀನಂ ಮಹತಾ ಉದಕೋಘೇನ ಅನುಸಂವಚ್ಛರಂ ಅನುಪಕ್ಖನ್ದಮಾನೋಪಿ ಹಿ ಸಮುದ್ದೋ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಯಞ್ಚ ಭೂಮಿಪದೇಸಂ ಓತ್ಥರತಿ, ತಂ ಸಮುದ್ದಭಾವಂ ನೇತಿ, ಅಭಾವಂ ವಾ ಪಾಪುಣಾತಿ ಅಪಯಾತೇ ಸಮುದ್ದೋದಕೇ, ತಂ ವಾ ಅನುದಕಭಾವಪತ್ತಿಯಾ ಅತಥಮೇವ ಹೋತಿ. ಕಾಮಞ್ಚೇಸ ದುಪ್ಪೂರಣಟ್ಠೋ ಸಮುದ್ದನಟ್ಠೋ ಸಾಗರೇ ಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾಪಿ ತಂ ದ್ವಯಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಸೇಸತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಮೋಸರನ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ನೀಲಾದಿಭಾಗೇಹಿ ಓಸರನ್ತಂ, ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ದುಪ್ಪೂರಣೀಯತ್ತಾ. ಸದೋಸಗಮನೇನ ಗಚ್ಛತಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ದುಸ್ಸನತೋ. ದುಸ್ಸನಟ್ಠತಾ ಚಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕತಣ್ಹಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಸಮುದ್ದೇ ಅಪರಾಪರಂ ಪರಿವತ್ತಮಾನೋ ಊಮಿಯಾ ವೇಗೋ ಸಮುದ್ದಸ್ಸಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಚಕ್ಖುಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಪುರತೋ ಅಪರಾಪರಂ ಪರಿವತ್ತಮಾನಂ ನೀಲಾದಿಭೇದಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಮಯೋ ವೇಗೋ’’ತಿ. ಅಸಮಪೇಕ್ಖಿತೇತಿ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನೇ ರೂಪೇ ಮನಾಪಭಾವಂ ಅಮನಾಪಭಾವಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ, ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಮಯಾ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಅನುಪಧಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಸಮೂಹಘನವಸೇನ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಅಸಮಪೇಕ್ಖನಂ. ಸಹತೀತಿ ಅಧಿಭವತಿ, ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ಕಞ್ಚಿ ವಿಕಾರಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ.

ಊಮೀತಿ ವೀಚಿಯೋ. ಆವಟ್ಟೋ ಆವಟ್ಟನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಉದಕಂ. ಗಾಹರಕ್ಖಸಮಕರಾದಯೋ ಗಾಹರಕ್ಖಸೋ. ಯಥಾ ಸಮುದ್ದೇ ಊಮಿಯೋ ಉಪರೂಪರಿ ವತ್ತಮಾನಾ ಅತ್ತನಿ ಪತಿತಪುಗ್ಗಲಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಆಪಾದೇನ್ತಿ, ತಥಾ ಆವಟ್ಟಗಾಹರಕ್ಖಸಾ. ಏವಮೇತೇ ರಾಗಾದಯೋ ಕಿಲೇಸಾ ಸಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಕಸತ್ತೇ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಆಪಾದೇನ್ತಿ, ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಅನಯಬ್ಯಸನಾಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಸ್ಸ ಊಮಿಭಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚಕ್ಖುಸಮುದ್ದೋ ‘‘ಸಊಮಿಸಾವಟ್ಟೋ ಸಗಾಹೋ ಸರಕ್ಖಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

ಊಮಿಭಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯಂ, ಊಮೀವ ಭಯಂ ಊಮಿಭಯಂ. ಕುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಕೋಧೋ. ಸ್ವೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಭಿಮದ್ದನವಸೇನುಪ್ಪಾದನತ್ಥೇನ ದಳ್ಹಂ ಆಯಾಸನಟ್ಠೇನ ಉಪಾಯಾಸೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಅನೇಕವಾರಂ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಸತ್ತೇ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಅನಯಬ್ಯಸನನಿಪ್ಫಾದನೇನ ಕೋಧೂಪಾಯಾಸಸ್ಸ ಊಮಿಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಕಾಮಗುಣಾ ಕಿಲೇಸಾಭಿಭೂತೇ ಸತ್ತೇ ಮಾನೇ ವಿಯ ರೂಪಾದಿವಿಸಯಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ತನಿ ಸಂಸಾರೇತ್ವಾ ಯಥಾ ತತೋ ಬಹಿಭೂತೇ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಬ್ಯಸನಾಪಾದನೇನ ಆವಟ್ಟಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯದಾ ಪನ ಗಾಹರಕ್ಖಸೋ ಆರಕ್ಖರಹಿತಂ ಅತ್ತನೋ ಗೋಚರಭೂಮಿಗತಂ ಪುರಿಸಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಗೋಚರೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ಗೋಚರಂ ನೇತ್ವಾ ಭೇರವರೂಪದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕ್ಕಮಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ವಾವಿಸಿತ್ವಾ ವಣ್ಣಬಲಭೋಗಆಯುಸುಖೇಹಿ ವಿಯೋಜೇತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಆಪಾದೇತಿ, ಏವಂ ಮಾತುಗಾಮೋಪಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರರಹಿತಂ ಅವೀರಪುರಿಸಂ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಾದೀಹಿ ಪಲೋಭನವಸೇನ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಗಹೇತ್ವಾ ವಾ ವೀರಜಾತಿಯಮ್ಪಿ ಇತ್ಥಿಕುತ್ತಭೂತೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಹಾವಭಾವವಿಲಾಸೇಹಿ ಇತ್ಥಿಮಾಯಾಯ ಅನ್ವಾವಿಸಿತ್ವಾ ವಾ ಅವಸಂ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಂ ಕರೋನ್ತೋ ಗುಣವಣ್ಣಾದೀಹಿ ವಿಯೋಜೇತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಆಪಾದೇತಿ, ಏವಂ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಗಾಹರಕ್ಖಸಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಊಮಿಭಯನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಊಮಿ ಭಾಯಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಭಯಂ, ಏವಂ ಆವಟ್ಟಗಾಹರಕ್ಖಸಾಪೀತಿ ಊಮಿಆದಿಭಯೇನ ಸಭಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅನ್ತಂ ಅವಸಾನಂ ಗತೋ, ಏವಂ ಪಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಪಠಮಸಮುದ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨-೩. ದುತಿಯಸಮುದ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೨೯-೨೩೦. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಲ್ಲಭಾವೂಪನಯನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಮನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ. ಅರಿಯಸಾವಕೇತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ. ತೇ ಹಿ ಕಾಮಭವವಸೇನ ಅತಿನ್ತತಾಯ ನ ಸಮುನ್ನಾ. ತಯೋ ಮಚ್ಚೂತಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರದೇವಪುತ್ತಮಾರೇ. ತೀಹಿ ಉಪಧೀಹೀತಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಕಾಮಗುಣಾನಂ ವಸೇನ ತೀಹಿ ಉಪಧೀಹಿ. ಖನ್ಧುಪಧಿನಾ ಪನ ಸೋ ನ ನಿರೂಪಧಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಸ್ಸೇವ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ. ಗತೋತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಗಮನೇನ ಗತೋ.

ದುತಿಯಸಮುದ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪-೬. ಖೀರರುಕ್ಖೋಪಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೩೧-೨೩೩. ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟಿತಭಾವೇನ. ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಜ್ಜತಿ. ಸತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಅಪ್ಪಕಂ ಮೂಸಿಕಾವಿಸಂ ವಿಯ ಪರಿತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪಾನುಭಾವತ್ತಾ. ಏವರೂಪಾಪೀತಿ ಅಪ್ಪಕಾಪಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸಸ್ಸ. ಅಧಿಮತ್ತಾನನ್ತಿ ಇಟ್ಠಾನಂ ರಜನೀಯಾನಂ, ವತ್ಥುವಸೇನ ಪರಿತ್ತಕಮ್ಪಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಅಧಿಮತ್ತಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಖಪಿಟ್ಠಿಪ್ಪಮಾಣಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ. ದಹರೋತಿಆದೀನಿ ತೀಣಿಪಿ ಪದಾನಿ. ಆಭಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ. ತಂ ಉಭಯನ್ತಿ ತಂ ಚಕ್ಖುರೂಪನ್ತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಆಯತನಂ.

ಖೀರರುಕ್ಖೋಪಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಉದಾಯೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೩೪. ಇತಿಪೀತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ. ಅನಿಚ್ಚೇನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಭಾವೇನ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಿತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸತಿ ಚ ಉಪ್ಪಾದೇ ನಿರೋಧೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಉಪ್ಪಾದವಯವನ್ತತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಯದಿ ಚ ಅತ್ತಾ ಸಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಾ ಸಿಜ್ಝೇಯ್ಯ, ನ ಚ ತಥಾಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಅನತ್ತತಾ ಕಥಿತಾ.

ಉದಾಯೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೩೫. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನು ಅನು ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಅವಯವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಹತ್ಥಾ ಸೋಭನಾ’’ತಿಆದಿ. ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋತಿ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೋ ಗಾಹೋ. ಸಂಸನ್ದೇತ್ವಾ ಗಹಣನ್ತಿ ಅವಯವೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ‘‘ಇತ್ಥಿಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಣಂ. ವಿಭತ್ತಿಗಹಣನ್ತಿ ವಿಭಾಗೇನ ಅನವಸೇಸಗ್ಗಹಣಂ. ಕುಮ್ಭೀಲಸದಿಸೋತಿ ಕುಮ್ಭೀಲಗಾಹಸದಿಸೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಸಬ್ಬಮೇವ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಹತ್ಥಪಾದಾದೀಸು ತಂ ತಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹಣಂ ರತ್ತಪಾಸದಿಸೋ ಜಲೂಕಗಾಹಸದಿಸೋ. ಏಕಜವನವಾರೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದೇನ ಗನ್ಥಿತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ನಿಮಿತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾದಗಾಹೇನ ಗನ್ಥಿತಂ ಸಮ್ಬದ್ಧಂ. ಭವಙ್ಗೇನೇವಾತಿ ಮೂಲಭವಙ್ಗೇನೇವ. ಕಿಲೇಸಭಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ತಥಾ ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಅನ್ತರಿತಂ ಚೇ ಮರಣಚಿತ್ತಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಏಕನ್ತತೋ ನಿರಯೇ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಾ ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿಯಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಭಾಯಿತಬ್ಬಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ. ‘‘ಸಮಯವಸೇನ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಸ್ಮಿಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ರತ್ತಚಿತ್ತಂ ವಾತಿ ರಾಗವಸೇನ ರತ್ತಚಿತ್ತಂ ವಾ. ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೇನ ಕಥಂ ಆರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನನ್ತಿ? ದೋಮನಸ್ಸವೇದನುಪ್ಪತ್ತಿ ಏವ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇಮಸ್ಸ ಸಮಯಸ್ಸಾತಿ ಮರಣಸಮಯಸ್ಸ.

ಉಭಿನ್ನಂ ನಾಸಚ್ಛಿದ್ದಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತ-ಅಟ್ಠಿತುದನಂ ಸಹ ಖುರಟ್ಠೇನ ಛಿನ್ದನಂ. ದಣ್ಡಕವಾಸೀತಿ ದೀಘದಣ್ಡಕಾ ಮಹಾವಾಸಿ. ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಚಲಾಯಿಕನಿದ್ದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಅನ್ತರಾ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಸಲ್ಲಕಾನಂ ಅವಸರೋ ಸಿಯಾ, ನತ್ಥೇವ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಮಹಾನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕನ್ತಕಾಲೇ. ವಿತಕ್ಕಾನನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾನಂ.

ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯-೧೦. ಪಠಮಹತ್ಥಪಾದೋಪಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೩೬-೨೩೭. ನವಮಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ದಸಮೇ ನ ಹೋತೀತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ’’ತಿಆದಿ. ಏತ್ತಕಮೇವ ಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ವಿಸೇಸೋತಿ.

ಪಠಮಹತ್ಥಪಾದೋಪಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಮುದ್ದವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.