ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೇ

ಸಳಾಯತನವಗ್ಗಟೀಕಾ

೧. ಸಳಾಯತನಸಂಯುತ್ತಂ

೧. ಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗೋ

೧. ಅಜ್ಝತ್ತಾನಿಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧. ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು, ಞಾಣಂ, ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಜಾನನೇನ ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಂ ವಿಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಮಂಸಚಕ್ಖು. ತಮ್ಪಿ ಹಿ ರೂಪದಸ್ಸನೇ ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು. ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಚಕ್ಖೂತಿ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು, ಅಸಾಧಾರಣತೋ ಹಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇಸು ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಅನುಲೋಮಿಕಞಾಣಯಥಾಭೂತಞಾಣಾನಞ್ಚೇವ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾದೀನಞ್ಚ ಯಾಥಾವತೋ ವಿಭಾವಿತಞಾಣಂ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣಞ್ಚ. ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇಸು ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮೇ ಚಕ್ಖೂತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು, ತಥಾ ತೇಸಂ ಫಲಾನಿ ತಂತಂಪಟಿಪಕ್ಖೇಸು ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪಹಾನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ. ಸಮನ್ತತೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಸಾಧನತೋ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ. ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಲದ್ಧಬ್ಬತೋ ದೇವಾನಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ವಿಯಾತಿ ತಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು, ಅಭಿಞ್ಞಾವಿಸೇಸೋ. ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ರೂಪದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಆಲೋಕಫರಣೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೫) ನಯೇನ ಆಗತತ್ತಾ ಚತುಸಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತದಿದಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನೀ’’ತಿ ಅಪರೇ.

ಪಚ್ಚಯಭೂತೇಹಿ ಏತೇಹಿ ಅಭಿಸಮ್ಭರೀಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಭಾರಾ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಭೂತಾ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಾ. ಸಹ ಸಮ್ಭಾರೇಹೀತಿ ಸಸಮ್ಭಾರಂ. ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸೀದತೀತಿ ಪಸಾದೋ. ಅಕ್ಖಿಕೂಪಕೇ ಅಕ್ಖಿಪಟಲೇಹೀತಿ ಉಭೋಹಿ ಅಕ್ಖಿದಲೇಹಿ. ಸಮ್ಭವೋತಿ ಆಪೋಧಾತುಮೇವ ಸಮ್ಭವಭೂತಮಾಹ. ಇಧ ‘‘ತೇರಸ ಸಮ್ಭಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೫೯೬) ಪನ ಸಣ್ಠಾನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ಚುದ್ದಸ ಸಮ್ಭಾರಾ’’ತಿ ಆಗತಂ. ತತ್ಥ ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ವಣ್ಣಾಯತನಮೇವ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾದಿಸಣ್ಠಾನಭೂತಂ. ವಿಸುಂ ವಚನಂ ಪನ ನೇಸಂ ತಥಾಭೂತಾನಂ ಅತಥಾಭೂತಾನಞ್ಚ ಆಪೋಧಾತುವಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಮಂಸಪಿಣ್ಡೇ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ. ಸಮ್ಭವಸ್ಸ ಚತುಧಾತುನಿಸ್ಸಿತೇಹಿ ಸಹ ವುತ್ತಸ್ಸ ಧಾತುತ್ತಯನಿಸ್ಸಿತತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ದಿಟ್ಠಿಮಣ್ಡಲೇತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಠಿತಾನಂ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಪಞ್ಞಾಯನಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಚಕ್ಖುಸಞ್ಞಿತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಮಣ್ಡಲೇ. ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತೇನ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಸ್ಸ ಅನೇಕಕಲಾಪಗತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಸತ್ತ ಅಕ್ಖಿಪಟಲಾನಿ ಅಭಿಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ವತ್ತತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ಸತ್ತ ಅಕ್ಖಿಪಟಲಾನಿ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಹಿ ಕತೂಪಕಾರಂ ತಂನಿಸ್ಸಿತೇಹೇವ ಆಯುವಣ್ಣಾದೀಹಿ ಅನುಪಾಲಿತಪರಿವಾರಿತಂ ತಿಸನ್ತತಿರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕೇಹಿ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರೇಹಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿಯಮಾನಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ. ರೂಪದಸ್ಸನಸಮತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಸೇನ ರೂಪಾಯತನದಸ್ಸನಸಮತ್ಥಂ. ವಿತ್ಥಾರಕಥಾತಿ ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನೋ ಸೋತಾದೀನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಚೇವ ಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ಚ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ.

ಸಮ್ಮಸನಚಾರಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ವಿಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ. ಕೇಚಿ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನುಪಗತಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ. ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಪಾಪನವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ.

ಅಜ್ಝತ್ತಾನಿಚ್ಚಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨-೩. ಅಜ್ಝತ್ತದುಕ್ಖಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨-೩. ದ್ವೇ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ದುಕ್ಖಾನತ್ತಲಕ್ಖಣಾನಿ. ಏಕಂ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ. ಸೇಸಾನೀತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ. ತೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ದುತಿಯತತಿಯಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ, ತೇಹಿ. ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಾನೀತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪಧಾರಿತಾನಿ. ಏತ್ತಕೇನಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಏಕಸ್ಸೇವ ವಾ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಕಥನೇನ.

ಅಜ್ಝತ್ತದುಕ್ಖಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪-೬. ಬಾಹಿರಾನಿಚ್ಚಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪-೬. ವುತ್ತಸದಿಸೋವಾತಿ ‘‘ದ್ವೇ ಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸದಿಸೋ ಏವ. ನಯೋತಿ ಅತಿದೇಸನಯೋ.

ಬಾಹಿರಾನಿಚ್ಚಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭-೧೨. ಅಜ್ಝತ್ತಾನಿಚ್ಚಾತೀತಾನಾಗತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೭-೧೨. ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಗಾಹಸ್ಸ ದಳ್ಹತಾಯ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಬಲವತಾ ತಣ್ಹಾದಿಗಾಹೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಪಟಿಪಾದೇತುಂ ಕಿಲಮನ್ತಾನಂ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ವಸೇನ.

ಅಜ್ಝತ್ತಾನಿಚ್ಚಾತೀತಾನಾಗತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಯಮಕವಗ್ಗೋ

೧-೪. ಪಠಮಪುಬ್ಬೇಸಮ್ಬೋಧಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೩-೧೬. ದ್ವೀಸುಪಿ ಸುತ್ತೇಸು ಆಯತನಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸನಾ ಏಕರಸಾವಾತಿ ‘‘ಪಠಮದುತಿಯೇಸೂ’’ತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋ. ಆಹಿತೋ ಅಹಂಮಾನೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಭಾವೋ. ಅತ್ತಾನಮಧಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ತತ್ಥ ಭವಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ, ತೇಸಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ನಾಮ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತಂ, ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ, ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತಂ, ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ. ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತೇ ಭವನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನ’’ನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಜ್ಝತ್ತೇಸುಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಭಾವೋ ಅಧಿಕಸಿನೇಹವತ್ಥುತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತಬಲವತಾಯಾ’’ತಿ. ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ತಮತ್ಥಂ ಪಟಿಯೋಗಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಬಾಹಿರಾನೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕತೋ ಬಹಿ ಭವಾನಿ.

ಪಠಮಪುಬ್ಬೇಸಮ್ಬೋಧಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫-೬. ಪಠಮನೋಚೇಅಸ್ಸಾದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೭-೧೮. ನಿಕ್ಖನ್ತಾತಿ ಲೋಕತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ. ವಿಸಂಯುತ್ತಾ ಸಂಯೋಗಹೇತೂನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ನೋ ಸಂಯುತ್ತಾ. ನೋ ಅಧಿಮುತ್ತಾತಿ ನ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಜಾತಾ. ವಿಮರಿಯಾದೀ…ಪೇ… ಚೇತಸಾತಿ ವಿಗತಕಿಲೇಸವಟ್ಟಮರಿಯಾದತಾಯ ನಿಮ್ಮರಿಯಾದೀಕತೇನ ಚಿತ್ತೇನ. ಚತುಸಚ್ಚಮೇವ ಕಥಿತಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಿನೋ ಕಥಿತತ್ತಾ.

ಪಠಮನೋಚೇಅಸ್ಸಾದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭-೧೦. ಪಠಮಾಭಿನನ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೯-೨೨. ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತಂ ಅಭಿನನ್ದನಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ಅನುಪುಬ್ಬಕಥಾತಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ. ನೇಸನ್ತಿ ಸುತ್ತಾನಂ.

ಪಠಮಾಭಿನನ್ದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಯಮಕವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಸಬ್ಬವಗ್ಗೋ

೧. ಸಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೩. ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ಪಕರಣವಸೇನ ಕತ್ಥಚಿ ಸಪ್ಪದೇಸೇಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ತತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಅನವಸೇಸವಿಸಯೇನ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಬ್ಬ’’ನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಯತನಭಾವಂ ಸಬ್ಬಂ ಆಯತನಸಬ್ಬಂ, ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತಸ್ಸ ಅವಿಸಯಾಭಾವತೋ ನ ಅದ್ದಿಟ್ಠಮಿಧತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ. ಇಧಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಇಧ ವಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ, ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಅದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿ ಏವಂ ಅನುಮಾನವಿಸಯಂ ನು ಖೋ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥೋ ಅವಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಮ್ಪಿ ಅವಿಞ್ಞಾತಂ ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅದಿಟ್ಠಂ ಅವಿಞ್ಞಾತಂ ನತ್ಥಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅತೀತಮೇವ ಞೇಯ್ಯಂ ಗಹಿತಂ, ಅನಾಗತಂ ನು ಖೋ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಜಾನಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಜಾನಿತುಂ ಞಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿಆದಿ.

ಸಕಲಸ್ಸ ಸಕ್ಕಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು. ಯಸ್ಮಾ ಛಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಗಹಿತೇಸು ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ ತಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ಏಕದೇಸಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ. ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ಆಯತನಸಬ್ಬಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ. ಆಯತನಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಆಯತನಸಬ್ಬೇನ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾವ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ, ನ ಲಕ್ಖಣಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ, ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಬುದ್ಧಞಾಣವಿಸಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಕಸ್ಮಾ…ಪೇ… ನತ್ಥಿತಾಯಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಞಾತಾರಮ್ಮಣೇನೇವ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ. ‘‘ಆಯತನಸಬ್ಬೇಪಿ ಇಧ ವಿಪಸ್ಸನುಪಗಧಮ್ಮಾವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಿದ್ದೇಸವಸೇನಪಿ ಸಮ್ಮಸನಚಾರಸ್ಸೇವ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಞ್ಞಾಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ. ವಾಚಾಯ ವತ್ತಬ್ಬವತ್ಥುಮತ್ತಕಮೇವಾತಿ ವಞ್ಝಾಪುತ್ತಗಗನಕುಸುಮಾದಿವಾಚಾ ವಿಯ ಏತಸ್ಸ ವಾಚಾಯ ಕೇವಲಂ ವತ್ತಬ್ಬವತ್ಥುಕಮೇವ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಅತ್ಥೋ, ವಚನಮತ್ತಕಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ವಿಘಾತಾಪಜ್ಜನಂ ಕೇನ ಹೇತುನಾ. ಯಥಾ ತಂ ಅವಿಸಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಕೋಚಿ ಅವಿಸಯೇ ವಾಯಮನ್ತೋ, ಏವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಕಾರಣಮೇವ ಉಪನಯನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾರಣೋಪನಯನಞ್ಚ ಕಾರಣಮೇವಾತಿ ‘‘ಯಥಾತಿ ಕಾರಣವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅವಿಸಯೇ’’ತಿಆದಿ.

ಸಬ್ಬಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೪. ಸಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ. ಪಹಾನಾಯಾತಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪಹಾನವಸೇನ ಪಜಹನಾಯ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಫಸ್ಸಂ. ಮೂಲಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಮೂಲಭೂತಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ, ಸಹಜಾತವೇದನಾಯ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಅಪದೇಸೇನ ‘‘ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಮೂಲಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮನೋತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ಮನೋದ್ವಾರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ. ಸಹಾವಜ್ಜನಕಜವನನ್ತಿ ಸಹಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಕಂ ಜವನಂ. ತಂಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಫಸ್ಸವೇದನಾನಂ ಮೂಲಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಸಬ್ಬೇಸ್ವೇವ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀಸು ವುತ್ತಿತ್ತಾ ತದನುರೂಪತೋ ‘‘ಭವಙ್ಗಸಹಜಾತೋ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಹಾವಜ್ಜನವೇದನಾಯ ಜವನವೇದನಾ ‘‘ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಭವಙ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪನ ವೇದನಾಯ ಗಹಣೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಭವಙ್ಗತೋ ಅಮೋಚೇತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಆವಜ್ಜನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಭವಙ್ಗಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಾ ಪನೇತ್ಥ ದೇಸನಾತಿ ಯಾ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತದೇಸನಾ ಸತ್ಥು ಅನಸಿಟ್ಠಿ ಆಣಾ. ಅಯಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿ ನಾಮ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾರತೋ ಞಾಪನತೋ. ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಗ್ಗಹಣೇನ ಸಬ್ಬೇ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪನ ಕತಮಾತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾ ಪನೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಅಭಿಞ್ಞಾಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫. ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ. ಯ-ಕಾರಲೋಪವಸೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ‘‘ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೮, ೪೦೫; ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೪) ವಿಯ, ತಥಾ ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಆಯತನಸಬ್ಬಂ. ತಞ್ಹಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ. ಪಜಹನತ್ಥಾಯಾತಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಜಹನಾಯ.

ಅಭಿಞ್ಞಾಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಪಠಮಅಪರಿಜಾನನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೬. ‘‘ಅಭಿಜಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಏತ್ಥ ಭಗವಾ ಪಠಮಂ ಕಣ್ಹಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತಿ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ. ತೇನೇತ್ಥ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ.

ಪಠಮಅಪರಿಜಾನನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ದುತಿಯಅಪರಿಜಾನನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ರೂಪಾಯತನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತರೂಪಮೇವಾ’’ತಿ. ಇಧ ಅನಾಪಾಥಗತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಹೇಟ್ಠಾ ಆಪಾಥಗತಮ್ಪಿ ಅನಾಪಾಥಗತಮ್ಪಿ ಗಹಿತಮೇವ ‘‘ಯೇ ಚ ರೂಪಾ’’ತಿ ಅನವಸೇಸತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ. ತೇ ಹಿ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಹ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ತೇಹಿ ಏಕುಪ್ಪಾದಂ ಏಕವತ್ಥುಕಂ ಏಕನಿರೋಧಂ ಏಕಾರಮ್ಮಣಮೇವ. ಸೇಸಪದೇಸೂತಿ ಸೇಸೇಸು ‘‘ಯಞ್ಚ ಸೋತಂ ಯೇ ಚ ಸದ್ದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತೇಸು ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಪಞ್ಚಸು, ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ಛಸುಪಿ ಪದೇಸು. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತರೂಪಮೇವ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಏಸೋ ಏವ ತತ್ಥಪಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾನಯೋ.

ದುತಿಯಅಪರಿಜಾನನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಆದಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೮. ಗಯಾನಾಮಿಕಾಯ ನದಿಯಾ ಅವಿದೂರೇ ಪವತ್ತೋ ಗಾಮೋ ಗಯಾ ನಾಮ, ತಸ್ಸಂ ಗಯಾಯಂ ವಿಹರತೀತಿ ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ಗಯಾಗಾಮಸ್ಸ ಹಿ ಆಸನ್ನೇ ಗಯಾಸೀಸನಾಮಕೇ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ ಭಗವಾ ತದಾ ವಿಹಾಸಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭಗವಾ ತತ್ಥ ವಿಹರತೀ’’ತಿ.

ತತ್ರಾತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ ಯೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ, ಯಥಾ ಚಾಯಂ ದೇಸನಾ ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯಾ ಜಾತಾ, ತತ್ರ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥದ್ವಯೇ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೇ ಅಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ ಸಮುದಾಗಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಕಥಾ. ಇತೋತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ಕಪ್ಪತೋ. ಕಿರಾತಿ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಪಾರಮಿತಾಪರಿಭಾವನಾಯ ಪರಿಪಾಕಗತೇ. ಞಾಣೇತಿ ಬೋಧಿಞಾಣೇ. ಕನಿಟ್ಠಪುತ್ತೋ ವೇಮಾತಿಕಭಾತಾ ಭಗವತೋ. ವೇಳುಭಿತ್ತಿಕುಟಿಕಾಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ, ಅನ್ತೋ ಪನ ಪಟಸಾಣೀಹಿ.

ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ. ಪುಞ್ಞಚೇತನಂ ಅನ್ತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಪವೇಸೇತಿ. ಭಗವಾಪಿ ತಸ್ಸ ಪುತ್ತೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞೇ ತಯೋ ಪುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಪ್ಪಕಿರಿತ್ವಾತಿ ಪರಾಜಯೇನ ಅವಿಪ್ಪಕಿರಿಯ ಅಪಲಾಯಿತ್ವಾ. ಪಿದಹೀತಿ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಮೀತಿ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ. ಸಚ್ಚವಾದಿತಾಯ ಗಣ್ಹಿಂಸೂತಿ ರಾಜಕುಲಸ್ಸ ಸಚ್ಚವಾದಿತಾಯ ಅತ್ತನೋ ವರಂ ಗಣ್ಹಿಂಸು.

ವಿನಿವತ್ತಿತುನ್ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ನಿವತ್ತಿತುಂ. ಅನ್ತರಾತಿ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಸ್ಸ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಮತಾ. ಅಟ್ಠವೀಸತಿಹತ್ಥಟ್ಠಾನಂ ಉಸಭಂ ನಾಮ. ಉಸಭೇ ಅಟ್ಠವೀಸತಿಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೇ ಠಾನೇ. ದಾನಗ್ಗೇ ಬ್ಯಾವಟೋತಿ ಪಸುತೋ.

ಸೋತಿ ಭಗವಾ. ತಥಾರೂಪಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ಯಥಾ ದೇಸನಾಯ ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ವಿಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇಸಂ…ಪೇ… ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚಿರಕಾಲಪರಿಚಿತಾದಿತ್ತಅಗ್ಗಿಕಾನಂ ಆದಿತ್ತಪರಿಯಾಯದೇಸನಾವ ಸಪ್ಪಾಯಾತಿ ನಿಚ್ಛಯಮಕಾಸಿ. ಪದಿತ್ತನ್ತಿ ಪದೀಪಿತಂ ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಏಕಜಾಲೀಭೂತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತ’’ನ್ತಿ. ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಿತಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಆದಿತ್ತಭಾವೇನ ದುಕ್ಖಮತಾಯ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಕಥಿತತ್ತಾ.

ಆದಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಅದ್ಧಭೂತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೯. ಅಧಿಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋ ಅದ್ಧಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅದ್ಧಭೂತನ್ತಿ ಅಧಿಭೂತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅದ್ಧಭೂತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಸಮುಗ್ಘಾತಸಾರುಪ್ಪಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೦. ಮಞ್ಞಿತಂ ನಾಮ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿತಂ. ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಮಞ್ಞಿತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮಞ್ಞಿತಂ, ತಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾತೋ ಸೇತುಘಾತೋ, ತದಾವಹಂ ಸಬ್ಬಮಞ್ಞಿತಸಮುಗ್ಘಾತಸಾರುಪ್ಪಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಮಞ್ಞಿತಂ ನಾಮ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನಾಞ್ಞಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ದುತಿಯನಯೋ ವುತ್ತೋ. ಅನುಚ್ಛವಿಕನ್ತಿ ಅನುರೂಪಂ ಅವಿಲೋಮಂ. ಇಧಾತಿ ಇಧೇವ ಸಾಸನೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ತದಭಾವತೋ. ‘‘ತಣ್ಹಾ-ಮಾನದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞಿತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಮಞ್ಞಿತತ್ತಯಂ ಸಪರಸನ್ತಾನೇಸು ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಅಹನ್ತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಜ್ಝತ್ತವಿಸಯಂ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞಿತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಾಹಂಕಾರದೀಪನತೋ. ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಣ್ಹಾಮಞ್ಞಿತಂ ಮಾನಮಞ್ಞಿತಮ್ಪಿ ವಾ, ಪರಿಗ್ಗಹಮುಖೇನಪಿ ಸೇಯ್ಯಾದಿತೋ ಮಾನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಮಞ್ಞಿತವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಹನ್ತಿ ಅತ್ತಾವ, ಸೋ ಚ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿತ್ತಾ ‘‘ಪರೋ’’ತಿ ನ ಮಞ್ಞತಿ. ಮಮ ಕಿಞ್ಚನಪಲಿಬೋಧೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಲಬ್ಭನತೋ, ಅಸತಿ ನ ಮಞ್ಞತಿ ತಥಾಮಞ್ಞಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಘಾತತೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅಹಂ ಚಕ್ಖುತೋ ನಿಗ್ಗತೋತಿ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಚಕ್ಖುತೋ ನಿಗ್ಗತೋ ತತ್ಥ ಸುಖುಮಾಕಾರೇನ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ. ಮಮ ಕಿಞ್ಚನಪಲಿಬೋಧೋ ಚಕ್ಖುತೋ ನಿಗ್ಗತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಏವ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ. ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಪರೋತಿ ಪರೋ ಸತ್ತೋ. ಮಮ ಚಕ್ಖೂತಿ ನ ಮಞ್ಞತಿ ಯಸ್ಸ ತಂ ಚಕ್ಖು, ತಸ್ಸ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ಮಮತ್ತಭೂತನ್ತಿ ಮಮ ಕಾರಣಂ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ಏವಮೇತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಚಕ್ಖುರೂಪ-ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ-ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸ-ಸುಖದುಕ್ಖಾದುಕ್ಖಮಸುಖವಸೇನ ಸತ್ತ ವಾರಾ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ, ತಥಾ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸೂತಿ ಛ ಸತ್ತಕಾ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸ. ಪುನ ಸಕ್ಕಾಯವಸೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ನ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸ. ಪುನ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ಉಪಾದಿಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಠಾನೇಸು ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕಸತೇಸೂ’’ತಿ ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖನ್ತಿ, ಸಾ ಚ ಪಮಾದಲೇಖಾ.

ಸಮುಗ್ಘಾತಸಾರುಪ್ಪಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಪಠಮಸಮುಗ್ಘಾತಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೧. ಉಪಕಾರಭೂತಾ ತದಾವಹತ್ತಾ. ತತೋತಿ ಮಞ್ಞಿತಾಕಾರತೋ. ತನ್ತಿ ಮಞ್ಞನಾವತ್ಥುಂ. ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ಯಥಾ ಮಞ್ಞತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಆಕಾರತೋ, ಅಞ್ಞೇನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಂ ವಿಪರಿಣಾಮನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದವಯತಾಯ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಂ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚ ದ್ವೇಧಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬಂ. ತಂ ಉಪಗಮನೇನ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೀ, ಏವಂಭೂತೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ಜೀರಣಭಿಜ್ಜನಸಭಾವೇಸು. ಭವೇಸು ಸತ್ತೋ ಲೋಕೋ ಉಪರಿಪಿ ಭವಂಯೇವ ಅಭಿನನ್ದತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತಮೇವ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ನ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತಮೇವ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾತಿ ಖನ್ಧಾದಿಪರಿಯಾಯೇನ ಏಕತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನಪಿ ಮಞ್ಞನಾವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅವಸಾನೇ ‘‘ತತೋ ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ಅಟ್ಠ ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಠಾನೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪಠಮಸಮುಗ್ಘಾತಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ದುತಿಯಸಮುಗ್ಘಾತಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨. ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಲಕ್ಖಣೇ ಅಯಂ ತ್ವಾ-ಸದ್ದೋ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ. ಅನಾದಿಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತಗಾಹತ್ತಯಲಕ್ಖಿತಾ ಹಿ ಸತ್ಥು, ತಿಪರಿವಟ್ಟದೇಸನಾ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ಯಾವದೇವ ತಪ್ಪಹಾನಾಯ ಪವತ್ತಿತಭಾವತೋ. ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ.

ದುತಿಯಸಮುಗ್ಘಾತಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಬ್ಬವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಜಾತಿಧಮ್ಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೩೩-೪೨. ನಿಬ್ಬತ್ತನಸಭಾವನ್ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸಭಾವಂ. ಉಪ್ಪಾದಾನನ್ತರಂ ಬುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಜೀರಣಸಭಾವಂ. ಯತ್ಥ ಚಕ್ಖಾದಯೋ, ತತ್ಥೇವ ವಿಸಭಾಗಸಮುಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಬ್ಯಾಧಿನೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಬ್ಯಾಧಿಸಭಾವಂ. ಮರಣಸಭಾವನ್ತಿ ವಿನಾಸಸಭಾವಂ. ಸೋಕಸಭಾವನ್ತಿ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿನಾ ಡಯ್ಹಮಾನದುಕ್ಖಸಭಾವಂ. ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಸಭಾವನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನಸಭಾವಂ.

ಜಾತಿಧಮ್ಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸಬ್ಬಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೩-೫೨. ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಆಗತಾ ವಿಸಯವಸೇನ ತಬ್ಬಿಸಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಜೋತಿತತ್ತಾ. ಇತರಾ ದ್ವೇ ತೀರಣಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಪಿ ಆಗತಾ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಾಸಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮವಿಸಯತ್ತಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಚ ತೀರಣಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಸಮ್ಭವತೋ. ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪದೇ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾವ ಆಗತಾ, ಪಹಾತಬ್ಬಪದೇ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವ ಆಗತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಇತರಾಪಿ ದ್ವೇ ಗಹಿತಾಯೇವ ತಾಹಿ ವಿನಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಅಭಾವತೋ. ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ. ಅವುತ್ತಾಪಿ ಗಹಿತಾಯೇವ ಪರಿಜಾನನಸ್ಸ ಯಾವದೇವ ಪಹಾನತ್ಥತ್ತಾ. ಏಕಸಭಾವೇನ ವಿನಾಭಾವೋ ಅನೇಕಗ್ಗಟ್ಠೋ. ಉಪಸಟ್ಠರೋಗೇನ ವಿಯ ಅನ್ತೋ ಏವ ಅಭಿಹತಸಬ್ಬತಾ ಉಪಹತಟ್ಠೋ.

ಸಬ್ಬಅನಿಚ್ಚವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಠಮೋ ಪಣ್ಣಾಸಕೋ.

೬. ಅವಿಜ್ಜಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೫೩-೬೨. ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸಮ್ಮೋಹೋ. ಅವಿನ್ದಿಯಂ ವಿನ್ದತಿ, ವಿನ್ದಿಯಂ ನ ವಿನ್ದತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವಿಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋವ ಅವಿಜ್ಜಾ. ವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಅನವಸೇಸತೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಹೀಯತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಆಹ. ನ ಕೇವಲಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ, ಅಥ ಖೋ ಇತರಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಾ…ಪೇ… ಪಹೀಯತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಉಪರಿಸುತ್ತನ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತತೋ ಅಪರೇಪಿ ತಂಅತ್ಥಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಕಥಿತಸುತ್ತನ್ತೇಪಿ. ತಾನಿಪಿ ಹಿ ತಥಾ ಬುಜ್ಝನಕಪುಗ್ಗಲಾನಮಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ.

ಅವಿಜ್ಜಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಮಿಗಜಾಲವಗ್ಗೋ

೧. ಪಠಮಮಿಗಜಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೩. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ’’ತಿ. ಕಮನೀಯಾತಿ ಕಾಮೇತಬ್ಬಾ. ಮನಂ ಅಪ್ಪಾಯನ್ತೀತಿ ಮನಾಪಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮನವಡ್ಢನಕಾ’’ತಿ. ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಸಭಾವಾ ಪಿಯರೂಪಾ. ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾತಿ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ. ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬತಾ ಏವ ಚೇತ್ಥ ಉಪಸಂಹಿತತಾತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಾ ನನ್ದೀ ತಣ್ಹಾನನ್ದೀ, ನ ತುಟ್ಠಿನನ್ದೀಯೇವ ‘‘ನನ್ದಿಂ ಚರತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಗಾಮನ್ತನ್ತಿ ಗಾಮಸಮೀಪಂ. ‘‘ಅನುಪಚಾರಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ.

ಏತ್ಥಾತಿ ಯಥಾನೀಹತೇ ಪಾಠೇ. ‘‘ಇಮಂ ಏಕಂ ಪರಿಯಾಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ‘‘ಪನ್ತಾನೀ’’ತಿಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಅಪ್ಪಸದ್ದಾನಿ ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ ಅಭಾವತ್ಥೋ.

ಪಠಮಮಿಗಜಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸಮಿದ್ಧಿಲೋಕಪಞ್ಹಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೮. ಆಯಾಚನಸುತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಮಿಗಜಾಲವಗ್ಗೇ ದುತಿಯಸುತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಪಠಮಸುತ್ತೇ ಪನ ದುತಿಯಕವಿಹಾರಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ.

ಸಮಿದ್ಧಿಲೋಕಪಞ್ಹಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಉಪಸೇನಆಸೀವಿಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೯. ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪಾರುಪನಸ್ಸ ಸಿಥಿಲಕರಣೇನ ವೀಮಂಸತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ. ಲೇಣಚ್ಛಾಯಾಯಾತಿ ಪುರಿಮದಿಸಾಯ ಲೇಣಚ್ಛಾಯಾಯಂ. ಪತಿತ್ವಾತಿ ಲೇಣಚ್ಛದನತೋ ಭಸ್ಸಿತ್ವಾ. ಫುಟ್ಠವಿಸೋತಿ ಚತೂಸು ಆಸೀವಿಸೇಸು ಸೋ ಫುಟ್ಠವಿಸೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಪರಿಯಾದಿಯಮಾನಮೇವಾತಿ ಖೇಪೇನ್ತಮೇವ, ವಿನಾಸೇನ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಪರಿಚ್ಛೇದಾನುರೂಪಂ. ಅಞ್ಞಥಾಭಾವನ್ತಿ ವಡ್ಢಭಾವಾದಿಪಕತಿಜಹನಂ. ಸಭಾವವಿಗಮೋತಿ ವಿನಾಸೋ.

ಉಪಸೇನಆಸೀವಿಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಉಪವಾಣಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೦. ರೂಪಂ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ. ರೂಪರಾಗನ್ತಿ ನೀಲಾದಿಭೇದೇ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ರಾಗಂ. ಪಟಿಸಂವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ರಾಗೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ’’ತಿ. ಏತೇನ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಕಥಿತಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಖೋ, ಉಪವಾಣ, ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ. ರೂಪರಾಗಂ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಮೇ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪೇಸು ರಾಗೋ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಅಸೇಕ್ಖಾನಂ ಹಾಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ.

ಉಪವಾಣಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಪಠಮಛಫಸ್ಸಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೧. ಫಸ್ಸಾಕರಾನನ್ತಿ ಛನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾನಂ ಆಕರಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಾನಂ, ಚಕ್ಖಾದೀನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಟ್ಠೋ ನಾಮ ಅಹನ್ತಿ ವದತಿ, ಯೋ ಛನ್ನಂ ಫಸ್ಸಾಯತನಾನಂ ಸಮುದಯಾದಿಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಸೋ ವುಸಿತವಾ, ಇತರೋ ಅವುಸಿತವಾ ಅಹಞ್ಚ ತಾದಿಸೋತಿ. ಅಯಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ‘‘ನೇತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಣ್ಣಂ ಗಾಹಾನಂ ಅಭಾವೋ ಏವ.

ಪಠಮಛಫಸ್ಸಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ದುತಿಯಛಫಸ್ಸಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೨. ಅಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಪುನಬ್ಭವಾಭಾವೋ.

೧೧. ತತಿಯಛಫಸ್ಸಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೩. ಪನಸ್ಸಸನ್ತಿ ಏಕಂಸೇನ ನಟ್ಠೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿನಟ್ಠೋ’’ತಿ, ಧುರತೋ ಏವ ನಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತಿಯಛಫಸ್ಸಾಯತನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮಿಗಜಾಲವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಗಿಲಾನವಗ್ಗೋ

೧-೫. ಪಠಮಗಿಲಾನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೭೪-೭೮. ಅಪ್ಪಞ್ಞಾತೋತಿ ನಾಮಗೋತ್ತತೋ ಚೇವ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಚ ಅಪ್ಪಞ್ಞಾತೋ ಅವಿಸ್ಸುತೋ. ಥೇರಮಜ್ಝಿಮಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತತಾಯ ನವೋ.

ಪಠಮಗಿಲಾನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ದುತಿಯಅವಿಜ್ಜಾಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೦. ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸನಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋ, ಸೋ ಏವ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರತೋ ಆಮಸನತೋ ಪರಾಮಾಸೋ, ಸೋ ಏವ ಗಾಹೋ. ತೇನ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸಗ್ಗಾಹೇನ ಗಣ್ಹಿತುಂ ನ ಯುತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಭಾವತ್ತಾ. ಸಙ್ಖಾರಾ ಏವ ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾನಿ. ಯೋ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಪರಿಞ್ಞಾತಾಭಿನಿವೇಸೇನ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ಅತ್ತಾಕಾರೋ, ಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಞ್ಞೋ ಅನತ್ತಾಕಾರೋ, ತತೋ ಅಞ್ಞತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ಪರಿಞ್ಞಾತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಞಾತಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ. ಪರಿಞ್ಞಾತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾತವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಅರೂಪಸತ್ತಕವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ.

ದುತಿಯಅವಿಜ್ಜಾಪಹಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಸಮ್ಬಹುಲಭಿಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೧. ಕೇವಲನ್ತಿ ಇತರಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಅವೋಮಿಸ್ಸಂ.

೧೦. ಫಗ್ಗುನಪಞ್ಹಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೩. ತಣ್ಹಾಯ ಪಹೀನಾಯ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾಪಿ ಪಹೀನಾ ಏವಾತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಸ್ಸ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಛಿನ್ನಪಪಞ್ಚೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಧ ಸತ್ತವೋಹಾರೋ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಏವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾನಞ್ಚ ವೋಹಾರೋ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನೇವ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಬುದ್ಧೇಹಿ ಪರಿಹರಿತಾನಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಾದೀನಿ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ. ಚಕ್ಖುಸೋತಾದಿವಟ್ಟಂ ವಟ್ಟೇ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ.

ಫಗ್ಗುನಪಞ್ಹಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಗಿಲಾನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಛನ್ನವಗ್ಗೋ

೧. ಪಲೋಕಧಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೪. ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕಥಿತಂ, ತಞ್ಚ ಪರಿಯಾಯೇನ, ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣೇ ಕಥಿತೇ ಇತರಲಕ್ಖಣಾನಿ ಕಥಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರಭಾವತೋ.

೨. ಸುಞ್ಞತಲೋಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೫. ಅತ್ತನೋ ಇದನ್ತಿ ಅತ್ತನಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇನಾ’’ತಿ.

೩. ಸಂಖಿತ್ತಧಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೬. ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಖನ್ಧಿಯವಗ್ಗೇ ಖನ್ಧವಸೇನ ಆಗತಂ, ಇಧ ಆಯತನವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ.

೪. ಛನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮೭. ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಂ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ. ಜೀವಿತಹಾರಕಸತ್ಥಂ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಹರಣತೋ, ಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಸಸನತೋ ಹಿಂಸನತೋ. ಪರಿಚರಿತೋತಿ ಪಯಿರುಪಾಸಿತೋ. ತೇನ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ.

ಅನುಪವಜ್ಜನ್ತಿ ಪರೇಹಿ ನ ಉಪವದಿತಬ್ಬಂ. ತಂ ಪನೇತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಭಾವತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ. ‘‘ನೇತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತೋ ಅರಹತ್ತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ. ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಮೇವ ದೀಪೇನ್ತೋ ವದತಿ ಅಕತಕಿಚ್ಚಭಾವದೀಪನೇನ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಥೇರೋ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಪಞ್ಹಂ ಅರಹತ್ತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ, ‘‘ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪನ ವದನ್ತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ನ ಕಥೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಕಿಲೇಸಪಸ್ಸದ್ಧೀತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮೋ. ಭವತ್ಥಾಯ ಪುನ ಭವತ್ಥಾಯ. ಆಲಯನಿಕನ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇತಿ ಭವನ್ತರೇ ಅಪೇಕ್ಖಾಸಞ್ಞಿತೇ ಆಲಯೇ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಅಸತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅಞ್ಞಭವತೋ ಇಧಾಗಮನಂ ಆಗತಿ ನಾಮ. ಚುತಿವಸೇನ ಗಮನನ್ತಿ ಚವನವಸೇನ ಇತೋ ಗತಿ. ಅನುರೂಪಗಮನಂ ಗತಿ ನಾಮ ತದುಭಯಂ ನ ಹೋತಿ. ಚುತೂಪಪಾತೋ ಅಪರಾಪರಭವನವಸೇನ ಚುತಿ, ಉಪಪಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪಪಾತೋ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಪನ ಚುತೂಪಪಾತೇ ಅಸತಿ ನೇವಿಧ ನ ಇಧ ಲೋಕೇ. ನ ಹುರಂ ನ ಪರಲೋಕೇ ಹೋತಿ. ತತೋ ಏವ ನ ಉಭಯತ್ಥ ಹೋತಿ. ಅಯಮೇವ ಅನ್ತೋ ಅಯಂ ಇಧಲೋಕೇ ಪರಲೋಕೇ ಚ ಅಭಾವೋಯೇವ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಅಯಮೇವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಏವ – ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ ಪರಮ್ಪರಾಗತೋ ಪಮಾಣಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ.

ಯೇ ಪನಾತಿ ಸಮ್ಮವಾದಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಅನ್ತರಾಭವಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ಭವೇನ ಭವನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ನಿರತ್ಥಕಂ ಅನ್ತರಾಭವಸ್ಸ ನಾಮ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ. ಚುತಿಕ್ಖನ್ಧಾನನ್ತರಞ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂಯೇವ ಪಾತುಭಾವೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನ್ತರಾಭವಸ್ಸ…ಪೇ… ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋಯೇವಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥಿತಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಕಥಾವತ್ಥುಪ್ಪಕರಣೇ (ಕಥಾ. ೫೦೫-೫೦೭) ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋಯೇವ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಅನ್ತರೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತರೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ವಿಕಪ್ಪತೋ ಅಞ್ಞಂ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಂ, ತಸ್ಸ ದೀಪನಂ ‘‘ಅನ್ತರೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ. ನ ಅನ್ತರಾಭವದೀಪನಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ ಚ. ಯತ್ಥ ಹಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ತತ್ಥಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಸಹಭಾವೀನಞ್ಚ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವಾತಿ ನಾಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದೇಸದೂರತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ನೇವ ಇಧ ನ ಹುರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತದ್ವಯತೋ ಅಪರಂ ವಿಕಪ್ಪೇನ ‘‘ನ ಉಭಯ’’ನ್ತಿ, ತತ್ಥಪಿ ನ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಅನ್ತರೇನಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ವಿನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ನೇವಿಧ, ನ ಹುರಂ, ಉಭಯಂ ವಿನಾಪಿ ನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಆಹರೀತಿ ಛಿನ್ನವಸೇನ ಗಣ್ಹಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಣ್ಠನಾಳಂ ಛಿನ್ದೀ’’ತಿ. ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ. ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ದೀಘರತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಂ ಯುತ್ತಪಯುತ್ತಭಾವತೋ. ‘‘ಅನುಪವಜ್ಜಂ ಛನ್ನೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸತ್ಥಂ ಆಹರಿತ’’ನ್ತಿ, ಕಥೇಸೀತಿ ಅಸೇಕ್ಖಕಾಲೇ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ.

ಇಮಿನಾತಿ ‘‘ಉಪವಜ್ಜಕುಲಾನೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ. ಥೇರೋತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ. ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬಕಾಲೇಸು ಸಂಸಟ್ಠವಿಹಾರೀ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋ ಪಚ್ಛಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಸಙ್ಕನ್ತೋ ಪುಚ್ಛತಿ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಛನ್ನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫-೬. ಪುಣ್ಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೮೮-೮೯. ತನ್ತಿ ಚಕ್ಖುರೂಪದ್ವಯಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚೇವ ರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿ. ನನ್ದಿಸಮುದಯಾತಿ ನನ್ದಿಯಾ ಸಮುದಯತಣ್ಹಾಯ ಸೇಸಕಾರಣೇಹಿ ನನ್ದಿಯಾ ಸಮುದಿತಿ ಸಮೋಧಾನಂ ನನ್ದಿಸಮುದಯೋ, ತಸ್ಮಾ ನನ್ದಿಸಮುದಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಯ ಸಮೋಧಾನೇನಾ’’ತಿ. ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮೋಧಾನೇನ ಸಮುದಿತಿ ಪವತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಸಹ ಸಮುದಯೇನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ‘‘ವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನಿರೋಧೂಪಾಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ‘‘ವಿವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಆದೀಸು ಅಞ್ಞತರೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಅನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ.

ಚಣ್ಡಾತಿ ಕೋಧನಾ. ದುಟ್ಠಾತಿ ದೋಸವನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಬ್ಬಿಸಾತಿ ಪಾಪಾ. ಕಕ್ಖಳಾತಿ ದಾರುಣಾ. ಘಟಿಕಮುಗ್ಗರೇನಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಘಟಿಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕತೇನ ರಸ್ಸದಣ್ಡೇನ. ಸತ್ತಾನಂ ಸಸನತೋ ಸತ್ಥಂ, ತತೋ ಏವ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಹರಣತೋ ಹಾರಕಞ್ಚಾತಿ ಸತ್ಥಹಾರಕಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ‘‘ದಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ದಮನತೋ. ಪಞ್ಞಾ ‘‘ದಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಕಿಲೇಸವಿಸೇವಿತಾನಂ ದಮನತೋ ವೂಪಸಮನತೋ. ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ‘‘ದಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಾಯದ್ವಾರಾದೀಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಅಸಮಸ್ಸ ದಮನತೋ. ಖನ್ತಿ ‘‘ದಮೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ದಮನತೋ ವೂಪಸಮನತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪಸಮೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ.

ಏತ್ಥಾತಿ ಸುನಾಪರನ್ತಜನಪದೇ. ಏತೇ ದ್ವೇತಿ ಅಯಂ ಪುಣ್ಣತ್ಥೇರೋ ತಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠೋತಿ ಏತೇ ದ್ವೇ ಭಾತರೋ. ಆಹಚ್ಚ ಅಟ್ಠಾಸಿ ಉಳಾರಂ ಬುದ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಪೀತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ. ಸತ್ತ ಸೀಹನಾದೇ ನದಿತ್ವಾತಿ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಕಾನಮ್ಪಿ ಅಕ್ಕೋಸಪರಿಭಾಸಾನಂ ಖಮನೇ ಸನ್ತೋಸಾಭಾವದೀಪನಂ, ಪಾಣಿಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ, ಲೇಡ್ಡುಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ, ದಣ್ಡಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ, ಸತ್ಥಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ, ಜೀವಿತವೋರೋಪನಸ್ಸ, ಖಮನೇ ಸನ್ತೋಸಾಭಾವದೀಪನಞ್ಚಾತಿ ಏವಂ ಸತ್ತ ಸೀಹನಾದೇ ನದಿತ್ವಾ. ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ವಸಿತತ್ತಾ ಪಾಳಿಯಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಅನುದ್ದೇಸಿಕಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುನಾಪರನ್ತಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ವಿಹರತಿ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ.

ಚತೂಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಅಬ್ಬುಹತ್ಥಪಬ್ಬತೇ, ಸಮುದ್ದಗಿರಿವಿಹಾರೇ, ಮಾತುಲಗಿರಿಮ್ಹಿ, ಮಕುಳಕಾರಾಮವಿಹಾರೇತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು. ತನ್ತಿ ಚಙ್ಕಮಂ ಆರುಯ್ಹ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ಚಙ್ಕಮಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ ಮಹತಾ ಸಮುದ್ದಪರಿಸ್ಸಯೇನ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಅನಭಿಸಮ್ಭುಣನತೋ. ಉಪ್ಪಾತಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾತಕರಂ ಮಹಾಸಙ್ಖೋಭಂ ಉಟ್ಠಪೇತ್ವಾ. ಸಮ್ಮುಖೇತಿ ಅನಿಲಪದೇಸೇ. ಪಟಿವೇದೇಸುನ್ತಿ ಪವೇದೇಸುಂ.

ಆರದ್ಧಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಮಣ್ಡಲಮಾಳಸ್ಸ ಕಾತುಂ ಪಥವೀಮಿತಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ. ಸಚ್ಚಬನ್ಧೇನ ಪಞ್ಚಸತಾನಿ ಪರಿಪೂರೇತುಂ ‘‘ಏಕೂನಪಞ್ಚಸತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಗನ್ಧಕುಟಿನ್ತಿ ಜೇತವನಮಹಾವಿಹಾರೇ ಮಹಾಗನ್ಧಕುಟಿಂ.

ಸಚ್ಚಬನ್ಧನಾಮೋತಿ ಸಚ್ಚಬನ್ಧೇ ಪಬ್ಬತೇ ಚಿರನಿವಾಸಿತಾಯ ‘‘ಸಚ್ಚಬನ್ಧೋ’’ತ್ವೇವ ಲದ್ಧನಾಮೋ. ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೀತಿ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಪರಿವಾರಂ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗಚ್ಛಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗೇನೇವಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಆಗತಾ’’ತಿ.

ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಾ ಮಹಾಜನಾ ಕೇಚಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾ, ಕೇಚಿ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ, ಕೇಚಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ, ಕೇಚಿ ಅರಹನ್ತೋ ಅಹೇಸುಂ. ತತ್ಥಾಪಿ ಕೇಚಿ ತೇವಿಜ್ಜಾ, ಕೇಚಿ ಛಳಭಿಞ್ಞಾ, ಕೇಚಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಪ್ಪತ್ತಾ ಅಹೇಸುಂ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖೋ ಜಾತೋ’’ತಿ. ಯೇ ಪನ ತತ್ಥ ಸರಣಗಮನಪಞ್ಚಸೀಲದಸಸೀಲಸಮಾದಾನೇನ ಲದ್ಧಾನುಗ್ಗಹಾ, ತೇಸಂ ದೇವತಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ‘‘ಮಹನ್ತಂ ಬುದ್ಧಕೋಲಾಹಲಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅರುಣಂ ಪನ ಮಹಾಗನ್ಧಕುಟಿಯಂಯೇವ ಉಟ್ಠಪೇಸಿ ದೇವತಾನುಗ್ಗಹತ್ಥಞ್ಚೇವ ಕುಲಾನುದಯಾಯ ಚ. ಅಪಾಯಮಗ್ಗೇ ಓತಾರಿತೋ ‘‘ಕೋಚಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಜಿತಾ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪವತ್ತಿಸಂಹಾರಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನೇವಾಯಂ ಪಜಾ ಸನಾಥಾ ಹೋತಿ, ತಂ ಯುಞ್ಜತಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮೇ’’ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೇಹಿ. ಪರಿಚರಿತಬ್ಬಂ ಯಾಚಿ ‘‘ಏತ್ಥ ಮಯಾ ಚಿರಂ ವಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ಛಟ್ಠನ್ತಿ ಬಾಹಿಯಸುತ್ತಂ. ತಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ.

ಪುಣ್ಣಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭-೮. ಪಠಮಏಜಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೯೦-೯೧. ಏಜತಿ ಛಳಾರಮ್ಮಣನಿಮಿತ್ತಂ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಏಜಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚಲನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ. ಆಬಾಧನಟ್ಠೇನ ಪೀಳನಟ್ಠೇನ. ಅನ್ತೋ ದೋಸನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನ್ತೋಚಿತ್ತೇ ಏವ ಪದುಸ್ಸನಟ್ಠೇನ. ನಿಕನ್ತನಟ್ಠೇನಾತಿ ಛಿನ್ದನಟ್ಠೇನ. ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಞ್ಞಿತಸಮುಗ್ಘಾತಸಾರುಪ್ಪಸುತ್ತೇ ಆಗತಮೇವ. ವುತ್ತನಯಮೇವ ಮಞ್ಞಿತಸಮುಗ್ಘಾತಸುತ್ತೇ.

ಪಠಮಏಜಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯-೧೦. ಪಠಮದ್ವಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೯೨-೯೩. ದ್ವಯನ್ತಿ ದುಕಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಆಮೇಡಿತಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ’’ತಿ. ಏವಮೇತನ್ತಿ ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನ ಏತಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಞ್ಚಾತಿ ದ್ವಯಂ. ಚಲತೀತಿ ಅನವಟ್ಠಾನೇನ ಪಚಲತಿ. ಬ್ಯಥತೀತಿ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚ ಪವೇಧತಿ. ಹೇತು ಚೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ. ಸಹಗತೀತಿ ಸಹಪ್ಪವತ್ತಿ, ತಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಙ್ಗತೀ’’ತಿ ಫಸ್ಸೋ ವುತ್ತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಂಗಚ್ಛಮಾನಧಮ್ಮವಿಮುತ್ತಾ ಸಙ್ಗತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಥಾ ಸನ್ನಿಪಾತಸಮವಾಯಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಫಸ್ಸೋ ತಥಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾ’’ತಿಆದಿ.

ವತ್ಥೂತಿ ಚಕ್ಖು ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೇನ. ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೇನ. ಸಹಜಾತಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾದಯೋ, ತೇ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ. ಅಯಂ ಹೇತೂತಿ ಅಯಂ ತಿವಿಧೋ ಹೇತೂ. ಫಸ್ಸೇನಾತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಫಸ್ಸೇ ಅತ್ತನೋ ಫುಸನಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೇ ಏವಂ ವೇದನಾ ಅನುಭವನಕಿಚ್ಚಂ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಫಸ್ಸೇನ ಫುಟ್ಠಮೇವಾ’’ತಿಆದಿವುತ್ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಇದಾನಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಫುಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಞ್ಚೇವ ಖನ್ಧಾ ಭಗವತಾ ಸಮತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ವುತ್ತಾ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ. ರುಕ್ಖಸಾಖಾಸು ರುಕ್ಖವೋಹಾರೋ ವಿಯ ಏಕೇಕಧಮ್ಮೇಪಿ ಖನ್ಧವೋಹಾರೋ ಹೋತಿಯೇವ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ಯಮ. ಖನ್ಧಯಮಕ ೨).

ಪಠಮದ್ವಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.