೧೫. ನವಪುರಾಣವಗ್ಗೋ

೧. ಕಮ್ಮನಿರೋಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೪೬. ಸಮ್ಪತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ತಂನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ನ ಚಕ್ಖು ಪುರಾಣಂ, ಕಮ್ಮಮೇವ ಪುರಾಣ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪುರಾಣಪರಿಯಾಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಕಮ್ಮತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಚ್ಚಯನಾಮೇನಾತಿ ಪುರಿಮಜಾತಿಸಂಸಿದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ಪುರಾಣ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಾಮೇನ. ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಪುರಾಣಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಭಿಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಕತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಸಮೇಚ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ. ಚೇತನಾಯಾತಿ ಕಮ್ಮಚೇತನಾಯ. ಪಕಪ್ಪಿತನ್ತಿ ಅಭಿಸಮೀಹಿತಂ. ವೇದನಾಯಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾಯ ವೇದನಾಯ. ವತ್ಥೂತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾರಣಂ ಪವತ್ತಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಸಿದ್ಧೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ. ವಿಮುತ್ತಿಂ ಫುಸತೀತಿ ಅರಹತ್ತಫಲವಿಮುತ್ತಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಆರಮ್ಮಣಭೂತೋ ನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ಕಮ್ಮನಿರೋಧೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಕಮ್ಮಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ‘‘ಝಾಯಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾ ಪಮಾದತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಕಮ್ಮನಿರೋಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨-೫. ಅನಿಚ್ಚನಿಬ್ಬಾನಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೪೭-೧೫೦. ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ, ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ವಾ. ಉಪಕಾರಪಟಿಪದನ್ತಿ ಉಪಕಾರಾವಹಂ ಪಟಿಪದಂ. ಚತೂಸೂತಿ ದುತಿಯಾದೀಸು ಚತೂಸು. ನಿಬ್ಬಾನಸಪ್ಪಾಯಾ ಪಟಿಪದಾ ದೇಸಿತಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅನಿಚ್ಚನಿಬ್ಬಾನಸಪ್ಪಾಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬-೭. ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೫೧-೧೫೨. ಅನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಸಮೀಪತ್ಥೇ ವತ್ತತಿ ‘‘ಉದಕನ್ತಂ ವನನ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು, ಕಿಲೇಸೋ ಪನ ಅತಿಆಸನ್ನೇ ವಸತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ‘‘ಅನ್ತೇವಾಸಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ ವಿಭತ್ತಿಅಲೋಪೇನ ಯಥಾ ‘‘ವನೇಕುಸಲೋ, ಕೂಲೇರುಕ್ಖಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅನನ್ತೇವಾಸಿಕನ್ತಿ ಅನ್ತೋವಸನಕಿಲೇಸವಿರಹಿತ’’ನ್ತಿ. ಆಚರಣಕಕಿಲೇಸವಿರಹಿತನ್ತಿ ಸಮುದಾಚರಣಕಿಲೇಸರಹಿತಂ. ಅನ್ತೋ ಅಸ್ಸ ವಸನ್ತೀತಿ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಚಿತ್ತೇ ವಸನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ತೇ ಏತಂ ಅಧಿಭವನ್ತೀತಿ ತೇ ಕಿಲೇಸಾ ಏತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತೇನ್ತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತಿ ವಾ’’ತಿ. ತೇಹಿ ಆಚರಿಯೇಹೀತಿ ತೇಹಿ ಕಿಲೇಸಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಸತ್ತೇ ಅತ್ತನೋ ಗತಿಯಂ ಠಪೇನ್ತೇಹಿ ಆಚರಿಯೇಹಿ. ಸತ್ತಮಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತನಯಮೇವಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಖನ್ಧವಸೇನ ದೇಸನಾ ಆಗತಾ, ಇಧ ಆಯತನವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ.

ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಅತ್ಥಿನುಖೋಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೫೩. ಪರಿಯಾಯತಿ ಪರಿಗಚ್ಛತಿ ಫಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಯಾಯೋ ಹೇತೂತಿ ಆಹ – ‘‘ಯಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಯಂ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಕ್ಖದಿಟ್ಠೇ ಅವಿಪರೀತೇ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಸದ್ಧಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸದ್ಧಾ ಯಥಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ, ಸ್ವಾಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೮) ಚ. ಏವಂ ಕಿರಾತಿ ಇತಿ ಕಿರಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಸದ್ದಹನಾಕಾರೋ ಸದ್ಧಾಪತಿರೂಪಕೋ. ಏತನ್ತಿ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರೇವ ಸದ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ. ರುಚಾಪೇತ್ವಾತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಯಾ ರೋಚೇತ್ವಾ. ಖಮಾಪೇತ್ವಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ, ಚಿತ್ತಂ ತಥಾ ಖಮಾಪೇತ್ವಾ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅತ್ಥೇತನ್ತಿ ಗಹಣಾಕಾರೋ’’ತಿ. ಪರಮ್ಪರಾಗತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸಾತಿ ಅನುಸ್ಸವನಂ. ಕಾರಣಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯುತ್ತಿಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ. ಕಾರಣಂ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪತಿಟ್ಠತಿ. ಅತ್ಥೇತನ್ತಿ ‘‘ಏತಂ ಕಾರಣಂ ಏವಮಯಮತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಗಹಣಂ. ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕೋತಿ ಯುತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪನಾ. ಲದ್ಧೀತಿ ನಿಚ್ಛಯೇನ ಗಹಣಂ, ಸಾ ಚ ಖೋ ದಿಟ್ಠಿ ಅಯಾಥಾವಗ್ಗಹಣೇನ ಅಞ್ಞಾಣಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತನ್ತಿ ಲದ್ಧಿಂ. ಅತ್ಥೇಸಾತಿ ಏಸಾ ಲದ್ಧಿ ಮಮ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅತ್ಥಿ ಯುತ್ತರೂಪಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ಏವಂ ಗಹಣಾಕಾರೋ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿ ನಾಮ, ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನಲದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮನಾಕಾರೋ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿ ನಾಮ. ಪಞ್ಚ ಠಾನಾನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಕಾರಣಾನಿ. ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗವಜ್ಝಾನಂ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನತ್ಥಿ ಮೇ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರಾಗದೋಸಮೋಹೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಸೇಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ. ‘‘ಸನ್ತಂ ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸೇಕ್ಖಾನಂ, ‘‘ಅಸನ್ತಂ ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಸೇಕ್ಖಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಕಥಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅತ್ಥಿನುಖೋಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯-೧೦. ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪನ್ನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೫೪-೧೫೫. ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಹರಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೬೪) ವಿಯ ಪರಿಪುಣ್ಣತ್ಥೋ ಇಧ ಸಮ್ಪನ್ನ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಿನ್ದ್ರಿಯೋ’’ತಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಿನ್ದ್ರಿಯೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವಂ ಸತಿ ಸಮನ್ನಾಗಮಸಮ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಆಸಙ್ಕನ್ತೋ ‘‘ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಹೇಟ್ಠಾ ಖನ್ಧಿಯವಗ್ಗೇ ಖನ್ಧವಸೇನ ದೇಸನಾ ಆಗತಾ, ಇಧ ಆಯತನವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ವುತ್ತನಯಮೇವಾ’’ತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪನ್ನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನವಪುರಾಣವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ತತಿಯೋ ಪಣ್ಣಾಸಕೋ.