೬. ದುಕ್ಖವಗ್ಗೋ

೧. ಪರಿವೀಮಂಸನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೧. ಉಪಪರಿಕ್ಖಮಾನೋತಿ ಪವತ್ತಿಪವತ್ತಿಹೇತುಂ, ನಿವತ್ತಿನಿವತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಪರಿತುಲೇನ್ತೋ. ಕುತೋ ಪನೇತನ್ತಿ? ‘‘ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ. ನ ಹಿ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಪರಿವೀಮಂಸಂ ವಿನಾ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ಕಸ್ಮಾತಿಆದಿನಾ ಜರಾಮರಣಸ್ಸೇವ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಜಾತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿ ದುಕ್ಖಭಾವಿನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಸ್ಮಾ ಜರಾಮರಣೇ ಗಹಿತೇ ಸತಿ ಜಾತಿಪಿ ಗಹಿತಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಅಭಾವೇ ಜರಾಮರಣಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಭವಾದೀಸುಪಿ. ಏವಂ ಯಾವ ಜಾತಿಧಮ್ಮೋ ಜರಾಮರಣೇ ಗಹಿತೇ ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ, ಜರಾಮರಣಪದೇಸೇನ ತಬ್ಬಿಕಾರವನ್ತೋ ಸಬ್ಬೇ ತೇಭೂಮಕಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಜರಾಮರಣಗ್ಗಹಣೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ. ಅನೇಕವಿಧನ್ತಿ ಬಹುವಿಧಂ ಬಹುಕೋಟ್ಠಾಸಂ. ‘‘ಅನೇಕ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ಅನೇಕನ್ತಿ ಬಹುಲವಚನಂ. ವಿಧನ್ತಿ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಪಾಲಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪರೀತಕೋಟ್ಠಾಸಂ. ನಾನಪ್ಪಕಾರಕನ್ತಿ ತತೋ ಏವ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ. ನ್ಹತ್ವಾ ಠಿತಂ ಪುರಿಸಂ ವಿಯಾತಿ ಬಾಲಾನಂ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಸುಭಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ.

‘‘ಸಾರುಪ್ಪಭಾವೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಾರುಪ್ಪಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ಪರಿಸುದ್ಧತಾಯಾ’’ತಿ. ನ ಹಿ ತಸ್ಸೇಸಾ ಅಸಙ್ಖತತಾದಿಭಾವೇನ ಸದಿಸಾ. ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಪಟಿಮುಖೋ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮುಖೋ ಹುತ್ವಾ ಪನ್ನೋ ಅಧಿಗತೋ. ಅನುಗತನ್ತಿ ಅನುಚ್ಛವಿಕಭಾವೇನ ಗತಂ, ಯಥಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ತದನುರೂಪಭಾವೇನ ಗತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನ ಪಜಾನನಾ ವುತ್ತಾ, ‘‘ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ ನಿಯತವಸೇನ. ‘‘ಅಪರಭಾಗವಸೇನಾ’’ತಿ ಅಪರೇ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಜರಾಮರಣಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪದವೀಮಂಸನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣವಸೇನ. ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ನಯಿದಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿರೋಧತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ದೇಸನಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ.

‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಂಯೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅರಹತ್ತಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ, ‘‘ಸೋ ಸುಖಞ್ಚ ವೇದನಂ ವೇದಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತತವಿಹಾರಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಸಬ್ಬಥಾವ ವಟ್ಟದೇಸನಾತೋ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ. ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಏವಮಾದಿಕಂ ಇದಂ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಥನಂ ಪುನ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪುಗ್ಗಲಸದ್ದೋ ಇತರಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಕತೀನಂ ವಾಚಕೋತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಗಹಣೇ ಪಠಮಪಕತಿಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಅವೋಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಸೋಯೇವ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ. ಉಭಯೇನಾತಿ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಗ್ಗಹಣೇನ. ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ಕಥಾ ದೇಸನಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ. ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ಕಥಾ ದೇಸನಾ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ. ತತ್ಥಾತಿ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಕಥಾಸು, ನ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥೇಸು. ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ರಿದಂ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ – ಯಸ್ಮಿಂ ಭಿನ್ನೇ ಬುದ್ಧಿಯಾ ವಾ ಅವಯವವಿನಿಬ್ಭೋಗೇ ಕತೇ ನ ತಂಸಮಞ್ಞಾ, ಸಾ ಘಟಪಟಾದಿಪ್ಪಭೇದಾ ಸಮ್ಮುತಿ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ಪರಮತ್ಥೋ. ನ ಹಿ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಭಾವೇ ಅಯಂ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿ. ತತ್ಥ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಂ ಸಮೂಹಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವೋಹಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತೋ ನರೋ…ಪೇ… ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಾದಯೋ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಾ ‘‘ಖನ್ಧಾ ಧಾತುಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ನ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಖನ್ಧಾ…ಪೇ… ಪರಮತ್ಥಕಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನನು ಖನ್ಧಕಥಾಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾವ, ಸಮ್ಮುತಿ ಹಿ ಸಙ್ಕೇತೋ ಖನ್ಧಟ್ಠೋ ರಾಸಟ್ಠೋ ವಾ ಕೋಟ್ಠಾಸಟ್ಠೋ ವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಯಂ ಪನ ಖನ್ಧಸಮಞ್ಞಾ ಫಸ್ಸಾದೀಸು ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಯ ಪರಮತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ತಸ್ಸ ಆಸನ್ನತರಾ ಪುಗ್ಗಲಸಮಞ್ಞಾದಯೋ ವಿಯ ನ ದೂರೇತಿ ಪರಮತ್ಥಸಙ್ಗಹತಾ ವುತ್ತಾ. ಖನ್ಧಸೀಸೇನ ವಾ ತದುಪಾದಾನಾ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ಏವ ಗಹಿತಾ. ನನು ಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಮುತಿಮುಖೇನೇವ ದೇಸನಂ ಆರೋಹನ್ತಿ, ನ ಸಮ್ಮುಖೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದೇಸನಾ ಸಮ್ಮುತಿದೇಸನಾವ ಸಿಯಾತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ದೇಸನಾವಿಭಾಗಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ನ ಚ ಸದ್ದೋ ಕೇನಚಿ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ವಿನಾ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಮತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತಾಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ಕಥೇನ್ತೀ’’ತಿ. ಸಚ್ಚಮೇವ ಅವಿಪರೀತಮೇವ ಕಥೇನ್ತಿ.

ಸಮ್ಮುತೀತಿ ಸಮಞ್ಞಾ. ಪರಮೋ ಉತ್ತಮೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಪರಮತ್ಥೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವೋ. ತಂ ಪರಮತ್ಥಂ, ಸಮ್ಮುತಿ ಪನ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಙ್ಕೇತಮತ್ತಸಿದ್ಧಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾಯ ಸಚ್ಚತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತನತೋ. ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾಯ ಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸನಂ ವಿನಾ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಸುತಸ್ಸ ಸಾವನಾ ವಿಯ, ನ ಮುಸಾ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತೋ ತಸ್ಸಾ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಜನಪದನಿರುತ್ತಿಂ ನಾಭಿನಿವೇಸೇಯ್ಯ, ಸಮಞ್ಞಂ ನಾತಿಧಾವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ. ಭೂತಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ದೀಪೇನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ.

ತೇರಸಚೇತನಾಭೇದನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾಪಞ್ಚರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾಭೇದಂ. ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪುನನತೋ ಪುಜ್ಜಭವಫಲಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣತೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ. ಕಮ್ಮಪುಞ್ಞೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಭೂತೇನ. ವಿಪಾಕಪುಞ್ಞೇನಾತಿ ವಿಪಾಕಸಙ್ಖಾತೇನ. ಪುಞ್ಞಫಲಮ್ಪಿ ಹಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ‘‘ಅಪುಞ್ಞೂಪಗಂ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪುಞ್ಞೂಪಗಂ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ ನ ಉದ್ಧತಂ. ಅಪುಞ್ಞಫಲಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ಅಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಗಹಿತೋ, ‘‘ಪುಞ್ಞೂಪಗಂ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಗಹಿತೇ ನಾಮರೂಪಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವಾದಸಪದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಗಹಿತೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ. ತಸ್ಸಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಹೀನಾ ಹೋತಿ. ಪಠಮಮೇವಾತಿ ಇದಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಹಾನವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾನಂ ಸಮಾನಕಾಲತಾದಸ್ಸನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಪದೀಪುಜ್ಜಲೇನಾತಿ ಪದೀಪುಜ್ಜಲನಹೇತುನಾ ಸಹೇವ. ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾತಿ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಹೇತು, ಏವಂ ಸತೀಪಿ ಸಮಕಾಲತ್ತೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನ ತಣ್ಹಾಯತಿ ನ ಭಾಯತಿ ತಣ್ಹಾವುತ್ತಿನೋ ಅಭಾವಾ, ತತೋ ಏವ ಭಯವತ್ಥುನೋ ಚ ಅಭಾವಾ.

ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾತಿ ಗಿಲಿತ್ವಾ ವಿಯ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅವಿಸಯಂ ವಿಯ ಕರಣೇನ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ. ಸಾಮಿಸಸುಖಸ್ಸ ಅನೇಕದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧಭಾವತೋ, ಸುಖಾಭಿನನ್ದಸ್ಸ ದುಕ್ಖಹೇತುಭಾವತೋ ಚ ಸುಖಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೋಯೇವ ದುಕ್ಖಂ ಅಭಿನನ್ದತಿ ನಾಮ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಸುಖಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಧೂಮದುಕ್ಖಾನುಞ್ಞಾತೋ ವಿಯ. ದುಕ್ಖಂ ಪತ್ವಾ ಸುಖಂ ಪತ್ಥನತೋತಿ ಏತ್ಥ ದುಬ್ಬಲಗಹಣಿಕಾದಯೋ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಹಿ ಯಾವ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಾಪಿ ಅಭುತ್ವಾ ಸಾಯಮಾಸಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಜಿಘಚ್ಛಾದಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಿ. ಸುಖಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತೋ ಸುಖಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೋ ದುಕ್ಖಂ ಅಭಿನನ್ದತಿ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವಿಪರಿಣಾಮಸುಖತೋ ತಂ ಸುಖಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೋ ದುಕ್ಖಂ ಅಭಿನನ್ದತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ತಂ ನ, ನ ಹಿ ತಾದಿಸಂ ಸುಖನಿಮಿತ್ತಂ ಕೋಚಿ ದುಕ್ಖಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೋ, ದುಕ್ಖಹೇತುಂ ಪನ ಸಾಮಿಸಂ ಸುಖಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೋ. ದುಕ್ಖಹೇತುಂ ಸಾಮಿಸಂ ಸುಖಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೋ ಅತ್ಥತೋ ದುಕ್ಖಂ ಅಭಿನನ್ದತಿ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ಕಾಯೋತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಕಾಯೋ, ಸೋ ಪರಿಯನ್ತೋ ಅವಸಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯಪರಿಯನ್ತಿಕಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾವ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಕಾಯೋ ಪವತ್ತತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಜೀವಿತಪರಿಯನ್ತಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಠಮಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವೇದನಾತೋ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ಪಠಮಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತತೋ ಏವ ಸಿದ್ಧಮತ್ಥಂ ಸರೂಪೇನೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮನೋದ್ವಾರಿಕವೇದನಾ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಸಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಾವ ತೇತ್ತಿಂಸವಸ್ಸಾಪಿ ಪಠಮವಯೋ. ಪಣ್ಣಾಸವಸ್ಸಕಾಲೇತಿ ಪಠಮವಯತೋ ಯಾವ ಪಞ್ಞಾಸವಸ್ಸಕಾಲಾ, ತಾವ ಠಿತಾ ಹೋತೀತಿ ವುಡ್ಢಿಹಾನಿಯೋ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ಸರೂಪೇನೇವ ಠಿತಾ ಹೋತಿ. ಮನ್ದಾತಿ ಮುದುಕಾ ಅತಿಖಿಣಾ. ತದಾತಿ ಅಸೀತಿನವುತಿವಸ್ಸಕಾಲೇ. ತಥಾ ಚಿರಪರಿವಿತಕ್ಕೇಪಿ. ಭಗ್ಗಾ ನಿತ್ತೇಜಾ ಭಗ್ಗವಿಭಗ್ಗಾ ದುಬ್ಬಲಾ. ಹದಯಕೋಟಿಂಯೇವಾತಿ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥೂಸು ಅವತ್ತೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಖೀಣತ್ತಾ ಕೋಟಿಭೂತಂ ಹದಯವತ್ಥುಂಯೇವ. ಯಾವ ಏಸಾ ವೇದನಾ ವತ್ತತಿ.

ವಾಪಿಯಾತಿ ಮಹಾತಳಾಕೇನ. ಪಞ್ಚಉದಕಮಗ್ಗಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಉದಕಸ್ಸ ಪವಿಸನನಿಕ್ಖಮನಮಗ್ಗೇಹಿ ಯುತ್ತಂ. ತತೋ ತತೋ ವಿಸ್ಸನ್ದಮಾನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪುಣ್ಣತ್ತಾ.

ಪಠಮಂ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇತಿಆದಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ. ಇಮಂ ವೇದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಇಮಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪರಿಯೋಸಾನಪ್ಪತ್ತಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವೇದನಂ ಸನ್ಧಾಯ.

ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ವಿನಾಸತೋ. ‘‘ಉದ್ಧಂ ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಾ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋ. ಪರಲೋಕವಸೇನ ಅಗನ್ತ್ವಾ. ವೇದನಾನಂ ಸೀತಿಭಾವೋ ನಾಮ ಸಙ್ಖಾರದರಥಪರಿಳಾಹಭಾವೋ, ಸೋ ಪನಾಯಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪವತ್ತಿ…ಪೇ… ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. ಧಾತುಸರೀರಾನೀತಿ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಸಙ್ಖಾತಧಾತುಸರೀರಾನಿ. ಸರೀರೇಕದೇಸೇ ಹಿ ಸರೀರಸಮಞ್ಞಾ.

ಕುಮ್ಭಕಾರಪಾಕಾತಿ ಕುಮ್ಭಕಾರಪಾಕತೋ. ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚತೀತಿ ಪಾಕೋ, ಪಚನಟ್ಠಾನಂ. ತದೇವ ಪಾಚನವಸೇನ ಆವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆವಾಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಕುಮ್ಭಕಾರಾವಾಸತೋ. ಅವಿಗತವೂಪಸಮಂ ಸಙ್ಖರಿತಂ ಕುಮ್ಭಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತೋ ಛಾರಿಕಾಯ ಸತಿ ಪಿಧಾನವಸೇನ ಠಪೇತಿ. ತಥಾ ಠಪನಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಸಿಸ್ಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಕುಮ್ಭಸ್ಸ ಪದೇಸಭೂತತಾಯ ಆಬದ್ಧಾ ಅವಯವಾ ‘‘ಕುಮ್ಭಕಪಾಲಾನೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ, ನ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಾನಿ. ಅವಯವಮುಖೇನ ಹಿ ಸಮುದಾಯೋ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಕಪಾಲಸಮುದಾಯೋ ಹಿ ಘಟೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮುಖವಟ್ಟಿಯಾ ಏಕಬದ್ಧಾನೀ’’ತಿ. ಅವಸಿಸ್ಸೇಯ್ಯುನ್ತಿ ವಣ್ಣವಿಸೇಸಉಣ್ಹಭಾವಾಪಗತಾ ಘಟಕಾರಾನೇವ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯುನ್ತಿ. ಆದಿತ್ತ…ಪೇ… ತಯೋ ಭವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಆದಿತ್ತಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಕುಮ್ಭಕಾರೋ ಕುಮ್ಭಕಾರಾವಾಸಂ ಆದಿತ್ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಏವಂ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋಪೇಸ ಭವತ್ತಯಂ ರಾಗಾದೀಹಿ ಆದಿತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಮ್ಭಕಾರೋ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರೋ’’ತಿ. ನೀಹರಣದಣ್ಡಕೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಭವತ್ತಯಪಾಕತೋ ನೀಹರಣತೋ. ಸಮೋ ಭೂಮಿಭಾಗೋ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನತಲಂ ಸಬ್ಬವಿಸಮಾ ನಿವತ್ತನತೋ.

‘‘ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನತೋ, ವಯೋವುದ್ಧತ್ಥಙ್ಗಮತೋ, ಆಹಾರಮಯತೋ, ಉತುಮಯತೋ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತೋ, ಕಮ್ಮಜತೋ, ಧಮ್ಮತಾರೂಪತೋ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೦೬) ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ರೂಪಸತ್ತಕಂ ವಿಪಸ್ಸತಿ ನಾಮ. ‘‘ಕಲಾಪತೋ, ಯಮಕತೋ, ಖಣಿಕತೋ, ಪಟಿಪಾಟಿತೋ, ದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟನತೋ, ಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟತೋ, ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನತೋ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೧೭) ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಅರೂಪಸತ್ತಕಂ ವಿಪಸ್ಸತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಇಮಂ ರೂಪಸತ್ತಕಂ ಅರೂಪಸತ್ತಕಞ್ಚ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ. ಯದಿಪಿ ಅರಹತೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ಸಬ್ಬಭವೇಹಿಪಿ ಉದ್ಧಟೋ, ಯಾವ ಪನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಾವ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸುಗತಿಭವೇ ಠಿತೋಯೇವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಚತೂಹಿ ಅಪಾಯೇಹಿ ಅತ್ತಭಾವಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಖೀಣಾಸವೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ವಟ್ಟವೂಪಸಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾಯ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ. ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಹೇತುತೋ ಹೇತ್ಥ ಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮಸ್ಸ ಉಪಸಮಭಾವೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಉಣ್ಹಕುಮ್ಭನಿಬ್ಬಾನನಿದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಸರೀರಾನೀತಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಕಲಾಪೇ ವದನ್ತಿ. ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ಪನ ವಚನಂ. ಅನುಯೋಗಾರೋಪನತ್ಥನ್ತಿ ಕಾಯಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಮಾನೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಅಪಿ ನು ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಮ್ಮಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಪಞ್ಹಂ ಕಾತುಂ. ಅಥ ವಾ ಅನುಯೋಗಾರೋಪನತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಅಪಿ ನು ಖೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ ವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖರೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಯೋಗಂ ಆರೋಪೇತುಂ ವುತ್ತಂ, ನ ತಾವ ಯಥಾರದ್ಧದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸಿಯಾ ಸಮ್ಭವೋ, ನಾಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಸೋ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಸನ್ತೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಪಿ ನು ಖೋ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ಸಬ್ಬಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ. ಥೇರಾನನ್ತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಆಲಪಿತತ್ಥೇರಾನಂ. ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಂ ಸಮ್ಪಹಂಸತಿ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸಂಸನ್ದನತೋ. ಅಪ್ಪಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಪ್ಪಞ್ಞಾಯನಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಅಸತಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅಪ್ಪಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಸದ್ದಹನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ. ಅಧಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ನಿಚ್ಛಯಾಕಾರವಿಮೋಕ್ಖಂ ಸದ್ಧಾವಿಮೋಕ್ಖಞ್ಚ. ತೇನಾಹ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸದ್ದಹಥ ಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ. ಸದ್ಧಾಸಹಿತಞ್ಹಿ ನಿಚ್ಛಯಾಕಾರವಿಮೋಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ಅನ್ತೋತಿ ಪರಿಯನ್ತೋ. ಪರಿತೋ ಛಿಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ.

ಪರಿವೀಮಂಸನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಉಪಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೨. ಆರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೇನ ಸಂವತ್ತನತೋ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಹಿತಾನಿ ಉಪಾದಾನಿಯಾನಿ, ತೇಸು ಉಪಾದಾನಿಯೇಸು. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಪಚ್ಚಯೇಸೂ’’ತಿ. ಅಸ್ಸಾದಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಸಾದೇತಬ್ಬಂ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣೇನ ಅನುಪಸ್ಸತೋ. ತದಾಹಾರೋತಿ ಸೋಳಸ ವಾ ವೀಸಂ ತಿಂಸಂ ಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಪಞ್ಞಾಸಂ ವಾ ಆಹಾರೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತದಾಹಾರೋ. ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ ತಯೋ ಭವಾ ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಆದಿತ್ತಭಾವತೋ ಏತದೇವ ಭವತ್ತಯಂ. ಅಗ್ಗಿ…ಪೇ… ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಸದಿಸಸ್ಸ ಭವತ್ತಯಸ್ಸ ಪರಿಬನ್ಧನತೋ.

ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಪಾಸಾದನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಪಾಸಾದಂ. ಸೋ ಹಿ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ‘‘ಪಾಸಾದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮಹಾವೀಥಿಯಂ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಾಯಾತಿ.

ಉಪಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩-೪. ಸಂಯೋಜನಸುತ್ತದ್ವಯವಣ್ಣನಾ

೫೩-೫೪. ಮಹನ್ತವಟ್ಟಪ್ಪಬನ್ಧಓಪಮ್ಮಭಾವೇನ ತೇಲಪದೀಪಸ್ಸ ಆಹತತ್ತಾ ‘‘ಮಹನ್ತಞ್ಚ ವಟ್ಟಿಕಪಾಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಉಪಾದಾನಿಯಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ. ತಥಾ ವಿನೇತಬ್ಬಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಹಿ ಇಮೇಸಂ ಸುತ್ತಾನಂ ಏವಂ ವಚನಂ ಏವಂ ದೇಸನಾ. ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ.

ಸಂಯೋಜನಸುತ್ತದ್ವಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫-೬. ಮಹಾರುಕ್ಖಸುತ್ತದ್ವಯವಣ್ಣನಾ

೫೫-೫೬. ಓಜಂ ಅಭಿಹರನ್ತೀತಿ ರಸಹರಣಿಯೋ ವಿಯ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸರೀರೇ ರುಕ್ಖಮೂಲಾನಿ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಥವೀಆಪೋರಸೇ ಉಪರಿ ಆರೋಪೇನ್ತಿ. ತೇಸಂ ತಥಾ ಆರೋಪನಂ ‘‘ಓಜಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಾವೇತಿ. ಹತ್ಥಸತುಬ್ಬೇಧಮಸ್ಸಾತಿ ಹತ್ಥಸತುಬ್ಬೇಧೋ, ಹತ್ಥಸತಂ ಉಬ್ಬಿದ್ಧಸ್ಸಪಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಿಸ್ಸಂ ವಟ್ಟಕಥಾಯಂ. ಕಮ್ಮಾರೋಹನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ.

ಪುನ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಿಸ್ಸಂ ವಿವಟ್ಟಕಥಾಯಂ. ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ನಾಸೇತುಕಾಮಸ್ಸ ದಳ್ಹಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸಂವೇಗಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕುದ್ದಾಲೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಞಾಣಂ ಸಮಾಧಿಪಚ್ಛಿಯಾ ಠಿತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಭಞಾಣಂ. ರುಕ್ಖಚ್ಛೇದನಫರಸು ವಿಯಾತಿ ಏವಂಭೂತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಏಕನ್ತತೋ ವಟ್ಟಚ್ಛೇದಾಯ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ರುಕ್ಖಸ್ಸ…ಪೇ… ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ. ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧವವತ್ಥಾನವಸೇನ ವೀಸತಿ ಪಥವೀಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ದ್ವಾದಸ ಆಪೋಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ಚತ್ತಾರೋ ತೇಜೋಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ಛ ವಾಯೋಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು. ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ ಚ. ತೇನ ಭೂತರೂಪಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸತ್ತಸು ಸಪ್ಪಾಯೇಸು ಯಸ್ಸ ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಭೂತಂ ಹುತ್ವಾ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞತರಂ ಸಪ್ಪಾಯ’’ನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಮಹಾರುಕ್ಖಸುತ್ತದ್ವಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ತರುಣರುಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೭-೫೯. ಪಲಿಮಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಲ್ಲಕರಣವಸೇನ ಪರಿತೋ ಪಾಳಿಂ ಬನ್ಧೇಯ್ಯ. ತಥಾ ಕರೋನ್ತೋ ಯಸ್ಮಾ ಚ ತತ್ಥ ತಿಣಗಚ್ಛಾದೀನಂ ಮೂಲಸನ್ತಾನಗ್ಗಹಣೇನ ತಂ ಠಾನಂ ಸೋಧೇತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋಧೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಪಂಸುನ್ತಿ ಅಸ್ಸ ಪವಡ್ಢಕಾರಕಂ, ಆಗನ್ತುಕಂ ಪಂಸುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದದೇಯ್ಯಾತಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಥದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿ. ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ರುಕ್ಖಂ ನಾಸೇತುಕಾಮೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ. ಅಟ್ಠಮನವಮಾನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ.

ತರುಣರುಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ನಿದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೦. ಬಹುವಚನವಸೇನಾತಿ ಕುರೂ ನಾಮ ಜಾನಪದಿನೋ ರಾಜಕುಮಾರಾ, ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋ ಏಕೋಪಿ ಜನಪದೋ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ‘‘ಕುರೂ’’ತಿ ಏವಂ ಬಹುವಚನವಸೇನ. ಯತ್ಥ ಭಗವತೋ ವಸನೋಕಾಸಭೂತೋ ಕೋಚಿ ವಿಹಾರೋ ನ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಕೇವಲಂ ಗೋಚರಗಾಮಕಿತ್ತನಂ ನಿದಾನಕಥಾಯ ಪಕತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸಕ್ಕೇಸು ವಿಹರತಿ ದೇವದಹಂ ನಾಮ ಸಕ್ಯಾನಂ ನಿಗಮೋ’’ತಿ. ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದೇವಾನಂ ಪಿಯೋ’’ತಿ ವಾ ಭವನ್ತಿ ವಾ ಪಿಯಸಮುದಾಹಾರೋ ಏಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಪಿಯವಚನಮೇತ’’ನ್ತಿ. ತಯಿದಂ ಪಿಯವಚನಂ ಗಾರವವಸೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗರುವಚನಮೇತ’’ನ್ತಿ. ಅತಿದೂರಂ ಅಚ್ಚಾಸನ್ನಂ ಅತಿಸಮ್ಮುಖಾ ಅತಿಪಚ್ಛತೋ ಉಪರಿವಾತೋ ಉನ್ನತಪ್ಪದೇಸೋತಿ ಇಮೇ ಛ ನಿಸಜ್ಜದೋಸಾ. ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತೋದಾತಮಞ್ಜಿಟ್ಠಪಭಸ್ಸರವಸೇನ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾನಂ.

ಕುಲಸಙ್ಗಹತ್ಥಾಯಾತಿ ಕುಲಾನುದ್ದಯತಾವಸೇನ ಕುಲಾನುಗ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಾಯ. ಸಹಸ್ಸಭಣ್ಡಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವಿಯ ಭಿಕ್ಖಾಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ತೇಸಂ ಅಭಿವಾದನಾದಿಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನ ಚ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಸ್ಸ ಜನನೇನ. ಪಟಿಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇಹಿ ಸಮ್ಮಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರಿತಾಯ ಪುನ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ. ಉಭಯನ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಜ್ಝನ್ತಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವೇದನಂ, ಜರಾಮರಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚ ವೇದನಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನಮಾಹ. ತಿಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ‘‘ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಚತುರಾಕಾರುಪಸಂಹಿತೇ ತಯೋ ವಾರೇ. ತೇನ ದ್ವಾದಸಕ್ಖತ್ತುಂ ಸಮ್ಮಸನಮಾಹ. ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತಾ ಗಮ್ಭೀರಭಾವೇನೇವ ಕಥಿತತ್ತಾ ಸೇಸಬುದ್ಧೇಹಿಪಿ ಏವಮೇವ ಕಥಿತೋತಿ ಧಮ್ಮನ್ವಯೇ ಠತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಬುದ್ಧೇಹಿ…ಪೇ… ಕಥಿತೋ’’ತಿ.

ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕಮೇತಿ ಅಪರಿಮಾಣತ್ಥೇ ‘‘ಯಾವಞ್ಚಿದಂ ತೇನ ಭಗವತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೩) ವಿಯ. ಅತಿರೇಕಭಾವಜೋತನೋ ಹಿ ಯಂ ಯಾವ-ಸದ್ದೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತಿಗಮ್ಭೀರೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅವಭಾಸತಿ ಖಾಯತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಞಾಣಸ್ಸ. ತಥಾ ಉಪಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನನು ಏಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಏಕನ್ತಗಮ್ಭೀರೋವ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸತಾ ಜೋತಿತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಏಕನ್ತಗಮ್ಭೀರತಾದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ಪನಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸಗ್ಗಹಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಚಾತುಕೋಟಿಕಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ನಿದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಮೇವಸ್ಸ ಏಕನ್ತಗಮ್ಭೀರತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಏಕಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಗಮ್ಭೀರೋ ಅಗಮ್ಭೀರಾವಭಾಸೋ ಚಾತಿ ಏತಂ ದ್ವಯಂ ನತ್ಥಿ. ತೇನ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೇ ಚಾತುಕೋಟಿಕೇ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಏಕಕೋಟಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

ಯೇಹಿ ಗಮ್ಭೀರಭಾವೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಗಮ್ಭೀರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇ ಚತೂಹಿ ಉಪಮಾಹಿ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ್ತೋ ‘‘ಭವಗ್ಗಗ್ಗಹಣಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಥಾ ಭವಗ್ಗಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ದೂರಭಾವತೋ, ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತಸಮುದಾಗತತ್ಥೋ ಪಕತಿಞಾಣೇನ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಯಥಾ ಸಿನೇರುಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಿಞ್ಜಂ ಪಬ್ಬತರಸಂ ಪಾಕತಿಕಪುರಿಸೇನ ನೀಹರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಏವಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಗತೇ ಧಮ್ಮತ್ಥಾದಿಕೇ ಪಕತಿಞಾಣೇನ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿಭಜ್ಜ ಪಟಿವಿಜ್ಝನವಸೇನ ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಯಥಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪಕತಿಪುರಿಸಸ್ಸ ಬಾಹುದ್ವಯವಸೇನ ಪಾರಂ ತರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಏವಂ ವೇಪುಲ್ಲಟ್ಠೇನ ಮಹಾಸಮುದ್ದಸದಿಸಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಪಕತಿಞಾಣೇನ ದೇಸನಾವಸೇನ ಪರಿಹರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಯಥಾ ಪಥವಿಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಾಕತಿಕಪುರಿಸಸ್ಸ ಪಥವೋಜಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಏವಂ ಇತ್ಥಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸಭಾವೋ ಪಾಕತಿಕಞಾಣೇನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಗಮ್ಭೀರತಾವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ ಉಪಮಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಪಾಕತಿಕಞಾಣವಸೇನ ಚಾಯಮತ್ಥಯೋಜನಾ ಕತಾ ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಾನಂ ತತ್ಥ ಪಟಿವೇಧಸಬ್ಭಾವತೋ, ತಥಾಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಾವಕಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ತತ್ಥ ಸಪ್ಪದೇಸಮೇವ ಞಾಣಂ, ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ನಿಪ್ಪದೇಸಂ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬುದ್ಧವಿಸಯಂ ಪಞ್ಹ’’ನ್ತಿ.

ಮಾತಿ ಪಟಿಸೇಧೇ ನಿಪಾತೋ. ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ಉತ್ತಾನಕುತ್ತಾನಕೋ ವಿಯ ಖಾಯತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಾ ಭಣೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಉಸ್ಸಾದೇನ್ತೋತಿ ಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಉಕ್ಕಂಸನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಸಾದೇನ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಭಚ್ಛನ್ತೋ, ನಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞಭಾವೇನ.

ತತ್ಥಾತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ಉತ್ತಾನಭಾವೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಗಮ್ಭೀರಭಾವೇ. ಸುಭೋಜನರಸಪುಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ಸುನ್ದರೇನ ಭೋಜನರಸೇನ ಪೋಸಿತಸ್ಸ. ಕತಯೋಗಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬುದ್ಧಪಯೋಗೇ ಕತಪರಿಚಯಸ್ಸ. ಮಲ್ಲಪಾಸಾಣನ್ತಿ ಮಲ್ಲೇಹಿ ಮಹಾಬಲೇಹೇವ ಖಿಪಿತಬ್ಬಪಾಸಾಣಂ. ಕುಹಿಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾರಿಯಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕಸ್ಮಿಂ ಪಸ್ಸೇ ಇಮಸ್ಸ ಪಾಸಾಣಸ್ಸ ಗರುತರಪದೇಸೋತಿ ತಸ್ಸ ಸಲ್ಲಹುಕಭಾವಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ವದತಿ.

ತಿಮಿರಪಿಙ್ಗಲೇನೇವ ದೀಪೇನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಕ್ಕುಥತೀತಿ ಪಕ್ಕುಥನ್ತಂ ವಿಯ ಪರಿವತ್ತತಿ ಪರಿತೋ ವತ್ತತಿ. ಲಕ್ಖಣವಚನಞ್ಹೇತಂ. ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಸಕಲಿಕಅಟ್ಠಿಕಾ ಪಿಟ್ಠಿಪತ್ತಂ. ಕಾಯೂಪಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಮಹತಾ ಕಾಯೇನ ಉಪೇತಸ್ಸ, ಮಹಾಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಿಞ್ಛ ವಟ್ಟೀತಿ ಪಿಞ್ಛ ಕಲಾಪೋ. ಸುಪಣ್ಣವಾತನ್ತಿ ನಾಗಗ್ಗಹಣಾದೀಸು ಪಕ್ಖಪಪ್ಫೋಟನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಾತಂ.

‘‘ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಣಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಇತೋ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇತೋತಿ ಇತೋ ಭದ್ದಕಪ್ಪತೋ. ಸತಸಹಸ್ಸಿಮೇತಿ ಸತಸಹಸ್ಸಮೇ. ಹಂಸವತೀ ನಾಮ ನಗರಂ ಅಹೋಸಿ ಜಾತನಗರಂ. ಧುರಪತ್ತಾನೀತಿ ಬಾಹಿರಪತ್ತಾನಿ, ಯಾನಿ ದೀಘತಮಾನಿ.

ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾತಿ ವೇಮಾತಿಕಭಾತಾ ಕನಿಟ್ಠೋ ಯಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ನನ್ದತ್ಥೇರೋ. ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಸಹೋದರಾ ಭಾತರೋ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಜೇಟ್ಠಾ ತಾವ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕನಿಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವ. ಭೋಗನ್ತಿ ವಿಭವಂ. ಉಪಸನ್ತೋತಿ ಚೋರಜನಿತಸಙ್ಖೋಭವೂಪಸಮೇನ ಉಪಸನ್ತೋ ಜನಪದೋ.

ದ್ವೇ ಸಾಟಕೇ ನಿವಾಸೇತ್ವಾತಿ ಸಾಟಕದ್ವಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಪರಿಹಾರಿಯಂ ಕತ್ವಾ, ಇತರಂ ಸಬ್ಬಸಮ್ಭಾರಂ ಅತ್ತನಾ ಮೋಚೇತ್ವಾ.

ಪತ್ತಗ್ಗಹಣತ್ಥನ್ತಿ ಅನ್ತೋಪಕ್ಖಿತ್ತಉಣ್ಹಭೋಜನತ್ತಾ ಪತ್ತಸ್ಸ ಅಪರಾಪರಂ ಹತ್ಥೇ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಸುಖೇನ ಪತ್ತಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ. ಉತ್ತರಿಸಾಟಕನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಉತ್ತರಿಯಂ ಸಾಟಕಂ. ಏತಾನಿ ಪಾಕಟಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಏತಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಪಾಕಟಾನಿ ಬುದ್ಧೇ ಬುದ್ಧಸಾವಕೇ ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಕರಣಟ್ಠಾನಾನಿ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಂ ಪನ ಬೋಧಿಸತ್ತಞ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಕರಣಟ್ಠಾನಾನಿ ಬಹೂನಿಯೇವ.

ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣದಿವಸೇಯೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ.

ಉಗ್ಗಹನಂ ಪಾಳಿಯಾ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ, ಸವನಂ ಅತ್ಥಸವನಂ, ಪರಿಪುಚ್ಛನಂ ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನೇಸು ಅತ್ಥಪರಿಪುಚ್ಛನಂ, ಧಾರಣಂ ಪಾಳಿಯಾ ಪಾಳಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತೇ ಠಪನಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ಇಧ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ಸೋತಾಪನ್ನಾನಞ್ಚ…ಪೇ… ಉಪಟ್ಠಾತಿ ತತ್ಥ ಸಮ್ಮೋಹವಿಗಮೇನ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ. ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಸಹ ಪಚ್ಚಯೇನ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಅವಬೋಧೋ. ಚತೂಹೀತಿ ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಗಮ್ಭೀರತಾ.

ಸಾವಕೇಹಿ ದೇಸಿತಾ ದೇಸನಾಪಿ ಪನ ಸತ್ಥು ಏವ ದೇಸನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಯಾ ದಿನ್ನನಯೇ ಠತ್ವಾ’’ತಿ. ‘‘ಸೇಕ್ಖೇನ ನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ನ ತಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತಾತಿ ತಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತಾ ವಿಯ ಸುಟ್ಠು ದಿಟ್ಠಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಗಮ್ಭೀರಂ, ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಪನ ಉತ್ತಾನಕೋ ಜಾತೋ’’ತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ ನಿಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ, ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾಯೇವ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ಇತರೇ. ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ‘‘ಇದಂ ಅಪರದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಥೇರಂ ಅಪಸಾದೇನ್ತೇನ. ತಮೇವ ಹಿಸ್ಸ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಟಿವೇಧಾಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅಥ ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಸತಿಪಿ ಧಮ್ಮತೋ ಭೇದೇ ಸಂಯೋಜನತ್ಥಅನುಸಯತ್ಥವಸೇನ ಪನ ತೇಸಂ ಲಬ್ಭಮಾನಭೇದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಕಿಲೇಸೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞೋ ಹಿ ತೇಸಂ ಬನ್ಧನತ್ಥೋ, ಅಞ್ಞೋ ಥಾಮಗಮನಟ್ಠೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ತಥಾರೂಪಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪದಂ ಅಭಾವಯತೋವ ಅನುತ್ತಾನಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ಉತ್ತಾನನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಚತ್ತಾರಿ ಅಟ್ಠ ಸೋಳಸ ವಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನೀತಿ ಇದಂ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಬೋಧಿಪರಿಪಾಚಕಧಮ್ಮಾನಂ ತಿಕ್ಖಮಜ್ಝಿಮಮುದುಭಾವಸಿದ್ಧಕಾಲವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಏತೇಹೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಬುದ್ಧಸಾವಕಅಗ್ಗಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೇಹಿ. ಪಚ್ಚನೀಕನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಂ ವಿರುದ್ಧಂ. ಸಬ್ಬಥಾ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾಧಿಗಮೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ವಾಯಮನ್ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ. ನವಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ನವಹಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇಹಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೪೫) –

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿ ಚ ಪವತ್ತಟ್ಠಿತಿ ಚ ನಿಮಿತ್ತಟ್ಠಿತಿ ಚ ಆಯೂಹನಟ್ಠಿತಿ ಚ ಸಂಯೋಗಟ್ಠಿತಿ ಚ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠಿತಿ ಚ ಸಮುದಯಟ್ಠಿತಿ ಚ ಹೇತುಟ್ಠಿತಿ ಚ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿ ಚ, ಇಮೇಹಿ ನವಹಾಕಾರೇಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ನವಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ನವಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೂಪಗಮನೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭಾವೋ. ಸತಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನಾಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಚ ನಿಮಿಯನ್ತಿ ಚ. ಯಥಾ ಚ ಭವಾದೀಸು ಖಿಪನ್ತಿ, ಏವಂ ತೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಆಯೂಹನ್ತಿ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಘಟೇನ್ತಿ ಸಂಯುಜ್ಜನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲೇನ. ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಸಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಂ ಪಲಿಬುನ್ಧನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇ ಉದಯನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಹಿನೋತಿ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಕಾರಣಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ. ಪಟಿಚ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಂ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅಯನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಕಾರಣಭಾವೂಪಗಮನವಿಸೇಸಾ ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ. ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತೀತಿ ಚ ತಿಟ್ಠತಿ ಏತೇನಾತಿ ಠಿತಿ, ಕಾರಣಂ. ಉಪ್ಪಾದೋ ಏವ ಠಿತಿ ಉಪ್ಪಾದಠಿತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಇದಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರದಸ್ಸನಂ ಯಥಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಮೂಲೇ ಪವತ್ತಿತಂ, ತಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತಾಪಿ ಪವತ್ತಿತನ್ತಿ ಅಚ್ಛರಿಯವೇಗಾಭಿಹತಾ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಸಙ್ಕಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಕಮ್ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಿಟ್ಠಮತ್ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಏತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸಞ್ಞಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಸೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಹೇತುಪ್ಪಭವಾನಂ ಹೇತು. ತೇನಾಹ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಜಾತಿಆದೀನಂ ಜರಾಮರಣಪಚ್ಚಯತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ ತಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋ ನ ಪಠಮಾಭಿನಿವೇಸಮತ್ತೇನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ತತ್ಥ ಅಪರಾಪರಂ ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಸಞ್ಞಿತೇನ ಅನು ಅನು ಬುಜ್ಝನೇನ. ತದುಭಯಭಾವಂ ಪನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಅನನುಬುಜ್ಝನಾ’’ತಿ ಆಹ. ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಪಜಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೇ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ, ತದಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಚ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಚ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ತೀರಣಪ್ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಸಙ್ಗಹೋ ಚಾತಿ ತದುಭಯಪಟಿವೇಧಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೀರಣಪ್ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಾ’’ತಿ ಆಹ. ತನ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಟವೀನನತ್ಥಂ ತನ್ತವಾಯೇತಿ ತನ್ತಂ ಆವಞ್ಛಿತ್ವಾ ಪಸಾರಿತಸುತ್ತವಟ್ಟಿತಂ ನೀಯತೀತಿ ಕತ್ವಾ, ತಂ ಪನ ತನ್ತಾಕುಲತಾಯ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ಆಕುಲಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತನ್ತಂ ವಿಯ ಆಕುಲಜಾತಾ’’ತಿ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮಾನೇತುನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ಆನೇತುಂ, ಅವಿಸಮಂ ಉಜುಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತನ್ತಮೇವ ವಾ ಆಕುಲಂ ತನ್ತಾಕುಲಂ, ತನ್ತಾಕುಲಂ ವಿಯ ಜಾತಾ ಭೂತಾ ತನ್ತಾಕುಲಕಜಾತಾ. ಮಜ್ಝಿಮಂ ಪಟಿಪದಂ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ಅನ್ತದ್ವಯಪಕ್ಖನ್ದೇನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಖಲಿತ್ವಾ ಆಕುಲಬ್ಯಾಕುಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನೇವ ಅನ್ತದ್ವಯಪಕ್ಖನ್ದೇನ ತಂತಂದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಾ ಉಜುಕಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿತನ್ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಉಜುಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ. ದ್ವೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೇತಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸತ್ತಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತೇ. ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ, ಪರೋಪದೇಸೇನ ವಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗುಳಕಜಾತನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಜಾತಗುಳಕಂ ಪಿಣ್ಡಿಸುತ್ತಂ. ತತೋ ಏವ ಗಣ್ಠಿಬದ್ಧನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪಕ್ಖಲಿತ್ವಾತಿ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಾದಿಸಭಾವೇಸು ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವವಸೇನ ಪಕ್ಖಲಿತ್ವಾ. ಪಚ್ಚಯೇ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ನಿಚ್ಚಾದಿಗಾಹಸ್ಸ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ದಸ್ಸನಂ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಕಾಯಗನ್ಥವಸೇನ ಗಣ್ಠಿಕಜಾತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ…ಪೇ… ಗಣ್ಠಿಬದ್ಧಾ’’ತಿ.

ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಆದಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಅಲ್ಲೀನಾ, ವಿನನತೋ ಕುಲಾತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ತನ್ತವಾಯಸ್ಸ ಗಣ್ಠಿಕಂ ನಾಮ ಆಕುಲಭಾವೇನ ಅಗ್ಗತೋ ವಾ ಮೂಲತೋ ವಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾವಯವಂ ಖಲಿತಬನ್ಧಸುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಲಾಗಣ್ಠಿಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪೇಸಕಾರಕಞ್ಜಿಯಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಸಕುಣಿಕಾತಿ ವಟ್ಟಚಾಟಕಸಕುಣಿಕಾ. ಸಾ ಹಿ ರುಕ್ಖಸಾಖಾಸು ಓಲಮ್ಬನಕುಲಾವಕಾ ಹೋತಿ. ತಞ್ಹಿ ಸಾ ಕುಲಾವಕಂ ತತೋ ತತೋ ತಿಣಹೀರಾದಿಕೇ ಆನೇತ್ವಾ ತಥಾ ತಥಾ ವಿನನ್ಧತಿ, ಯಥಾ ತೇಸಂ ಪೇಸಕಾರಕಞ್ಜಿಯಸುತ್ತಂ ವಿಯ ಅಗ್ಗೇನ ವಾ ಅಗ್ಗಂ, ಮೂಲೇನ ವಾ ಮೂಲಂ ಸಮಾನೇತುಂ ವಿವೇಚೇತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ. ತದುಭಯಮ್ಪೀತಿ ಕುಲಾಗಣ್ಠಿಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಞ್ಜಿಯಸುತ್ತಂ ಕುಲಾವಕಞ್ಚ. ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಏವಮೇವ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ.

ಕಾಮಂ ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜತಿಣಾನಿ ಯಥಾಜಾತಾನಿಪಿ ದೀಘಭಾವೇನ ಪತಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಟ್ಠಾನೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿನನ್ಧಿತ್ವಾ ಆಕುಲಾನಿ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಾನಿ ಪನ ತಥಾ ದುಬ್ಬಿವೇಚಿಯಾನಿ ಯಥಾ ರಜ್ಜುಭೂತಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅಪಾಯೋತಿ ಅಯೇನ ಸುಖೇನ, ಸುಖಹೇತುನಾ ವಾ ವಿರಹಿತೋ. ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗತಿಭಾವತೋತಿ ಅಪಾಯಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ. ಸುಖಸಮುಸ್ಸಯತೋತಿ ‘‘ಅಬ್ಭುದಯತೋ ವಿನಿಪತಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವಿರೂಪಂ ನಿಪತಿತತ್ತಾ ಯಥಾ ತೇನತ್ತಭಾವೇನ ಸುಖಸಮುಸ್ಸಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ನಿಪತಿತತ್ತಾ. ಇತರೋತಿ ಸಂಸಾರೋ ನನು ‘‘ಅಪಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋಪಿ ಸಂಸಾರೋ ಏವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ನಿರಯಾದೀನಂ ಪನ ಅಧಿಮತ್ತದುಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಪಾಯಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಗೋಬಲಿಬದ್ದಞಾಯೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟೀತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿ. ಅಬ್ಭೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ.

ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ತಂ ‘‘ಅಪಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಞ್ಚೇವ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಞ್ಚ. ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ವಾತಕ್ಖಿತ್ತಾ ನಾವಾ ವಿಯಾತಿ ಇದಂ ಪರಿಬ್ಭಮನಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಮಹನ್ತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಪರಿಬ್ಭಮನಸ್ಸ ಅನವತ್ತಿತದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ನಿದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುಕ್ಖವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.