೭. ಮಹಾವಗ್ಗೋ

೧. ಅಸ್ಸುತವಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೧. ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ’’ತಿ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಉಪಧಾರಿತಂ, ಉಪಧಾರಣಂ ವಾ ಸುತಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸುತವಾ, ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನ ಸುತವಾತಿ ಅಸ್ಸುತವಾ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ಚಾಯಂ ಪಸಂಸಾಯಂ, ಅತಿಸಯಸ್ಸ ವಾ ಬೋಧನಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಪಸಂಸಿತಂ, ಅತಿಸಯೇನ ವಾ ಸುತಂ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ‘‘ಸುತವಾ’’ತಿ ಸಂಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಪರಿಚಯೋ ‘‘ತಂ ಸುತ್ವಾ ತಥತ್ತಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ಸುತವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಪಕಾಸಿತೋ. ಅಥ ವಾ ಸೋತಬ್ಬಯುತ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಸುಣೀತಿ ಸುತವಾ. ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನ ಸುತವಾತಿ ಅಸ್ಸುತವಾ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ ‘‘ಆಗಮಾಧಿಗಮಾಭಾವಾ, ಞೇಯ್ಯೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಇತೀ’’ತಿ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಖನ್ಧಧಾತು…ಪೇ… ವಿನಿಚ್ಛಯರಹಿತೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ವಾಚುಗ್ಗತಕರಣಂ ಉಗ್ಗಹೋ, ತತ್ಥ ಪರಿಪುಚ್ಛನಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ, ಕುಸಲೇಹಿ ಸಹ ಚೋದನಾಪರಿಹರಣವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಪುಥೂನನ್ತಿ ಬಹೂನಂ. ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗನಿದ್ದೇಸೇಸು (ಮಹಾನಿ. ೫೧, ೯೪) ಆಗತನಯೇನ. ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ಗಹಿತೋ ‘‘ನಾಲಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತು’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ. ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖವಾಚೀ ಇದಂ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾಯಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಚತೂಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕೋ. ಯಥಾ ಪನ ಮಹಾಮತ್ತಿಕಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಮತ್ತಿಕಾಮಯಂ, ಏವಮಯಂ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ‘‘ಚತುಮಹಾಭೂತಮಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಬ್ಬಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಮ್ಪಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಾ ನಾಮ ಉಕ್ಕಣ್ಠನಾ ಅನಭಿರತಿಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಕ್ಕಣ್ಠೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ವಿರಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ವೀತರಾಗೋ ಭವೇಯ್ಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ರಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ವಿಮುಚ್ಚೇಯ್ಯಾತಿ ಇಧ ಪನ ಅಚ್ಚನ್ತಾಯ ವಿಮುಚ್ಚನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಚತೂಹಿ ಚ ರೂಪಜನಕಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಆಗತೋ ಚಯೋತಿ, ಆಚಯೋ, ವುದ್ಧಿ. ಚಯತೋ ಅಪಕ್ಕಮೋತಿ ಅಪಚಯೋ, ಪರಿಹಾನಿ. ಆದಾನನ್ತಿ ಗಹಣಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಭೇದೋತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದೋ. ಸೋ ಹಿ ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಕ್ಖೇಪನನ್ತಿ ಭೇದೋ’’ತಿ.

ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಪಕಾರತೋ ಞಾಯನ್ತಿ. ರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನಪಿ ರೂಪಂ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ. ಅಯುತ್ತರೂಪಂ ಕತ್ವಾ ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಅರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಯುತ್ತರೂಪಂ ಕರೋತಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಪ್ಪಾಯಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ನಿಕ್ಕಡ್ಢನ್ತೋತಿ ತತೋ ಗಾಹತೋ ನೀಹರನ್ತೋ.

ಮನಾಯತನಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ, ನ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯಂ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩, ೧೯೨; ಪೇಟಕೋ. ೨೨; ಮಿ. ಪ. ೧.೯.೯), ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೭೪) ವಿಯ. ಚಿತ್ತೀಕಾತಬ್ಬಭೂತಂ ವತ್ಥು ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತವತ್ಥು, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಚಿತ್ತವತ್ಥುತಾ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಚಿತ್ತಭಾವಮಾಹ. ಚಿತ್ತಗೋಚರತಾಯಾತಿ ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತವಿಸಯತಾಯ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಚಿತ್ತತಾಯಾತಿ ರಾಗಾದಿಸದ್ಧಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮವಸೇನ ಚಿತ್ತಸಭಾವತ್ತಾ. ತೇನ ಚಿತ್ತತಾಯ ಚಿತ್ತತ್ತಮಾಹ. ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನಾತಿ ಬುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ. ಅಜ್ಝೋಸಿತನ್ತಿ ಅಜ್ಝೋಸಾಭೂತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಗಹಿತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಪರಾಮಸಿತ್ವಾತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರತೋ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಆಮಸಿತ್ವಾ. ಅಟ್ಠಸತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಾಧಿಕಂ ಸತಂ. ನವ ಮಾನಾತಿ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಾ ನವವಿಧಮಾನಾ. ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ಆಗತಾ ಸಸ್ಸತವಾದಾದಯೋ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಯೋ. ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ. ಯಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಪುಥುಜ್ಜನೇನ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತುಂ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ನ ಸಮತ್ಥೋ.

ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ‘‘ವರ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಇದಂ ಅನುಸನ್ಧಿವಚನಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಆಹಾ’’ತಿ ಕಥೇತುಕಾಮತಾಯ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಠಮಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಅಸ್ಸುತವತಾ ಪುಥುಜ್ಜನೇನ. ತೇನಾತಿ ಭಗವತಾ. ಅಯುತ್ತರೂಪಂ ಕತಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಿನ್ದೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆದೀನವಸ್ಸ ವಿಭಾವಿತತ್ತಾ. ಅರೂಪೇ ಪನ ತಥಾ ಆದೀನವಸ್ಸ ಅವಿಭಾವಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಯುತ್ತರೂಪ’’ನ್ತಿ, ಯುತ್ತರೂಪಂ ವಿಯ ಕತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಗಾಹೋತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೋ. ‘‘ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅರೂಪಂ ಗತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಭಗವತಾ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ರೂಪೇ ಗಾಹೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ನ ಅರೂಪೇ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾತಬ್ಬೋ ನು ಖೋ ಸೋ ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ ಸೋ ತತೋ ರೂಪತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅರೂಪಂ ಗತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ತಿಟ್ಠಮಾನನ್ತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಂ. ‘‘ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಯ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ‘‘ಪಠಮವಯೇ’’ತಿಆದಿನಾ ರೂಪಸ್ಸ ಭೇದಂ ವಯಾದೀಹಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಾದಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣೇತಿ ಯಥಾ ಠಪಿತಸ್ಸ ಪಾದಸ್ಸ ಉಕ್ಖಿಪನೇ. ಅತಿಹರಣನ್ತಿ ಯಥಾಉದ್ಧತಂ ಯಥಾಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಹರಣಂ. ವೀತಿಹರಣನ್ತಿ ಉದ್ಧತೋ ಪಾದೋ ಯಥಾಟ್ಠಿತಂ ಪಾದಂ ಯಥಾ ನ ಘಟ್ಟೇತಿ, ಏವಂ ಥೋಕಂ ಪಸ್ಸತೋ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ಹರಣಂ. ವೋಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ತಥಾ ಪರಪಾದಂ ವೀತಿಸಾರೇತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿಪನತ್ಥಂ ಅವೋಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಸನ್ನಿಕ್ಖೇಪನನ್ತಿ ವೋಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಸಮಂ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ ಠಪನಂ. ಸನ್ನಿರುಜ್ಝನನ್ತಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ನಿರುಜ್ಝನಂ ಉಪ್ಪೀಳನಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮವಯಾದಿಕೇ ಏವ. ಅವಧಾರಣೇನ ತೇಸಂ ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತರಸಙ್ಕಮನಾಭಾವಮಾಹ. ಓಧೀತಿ ಭಾವೋ, ಪಬ್ಬನ್ತಿ ಸನ್ಧಿ. ಪಠಮವಯಾದಯೋ ಏವ ಹೇತ್ಥ ಓಧಿ ಪಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಪಟಪಟಾಯನ್ತಾತಿ ‘‘ಪಟಪಟಾ’’ಇತಿ ಕರೋನ್ತಾ ವಿಯ, ತೇನ ನೇಸಂ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣಸ್ಸ ಇತ್ತರತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತನ್ತಿ ಏತಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಭಿಜ್ಜನಂ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಮೇವ. ವಟ್ಟಿಪ್ಪದೇಸನ್ತಿ ವಟ್ಟಿಯಾ ಪುಲಕಂ ಬರಹಂ. ತಞ್ಹಿ ವಟ್ಟಿಯಾ ಪುಲಕಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಸಾ ದೀಪಜಾಲಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಪವೇಣಿಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನಾತಿ ಸನ್ತತಿವಸೇನ.

ರತ್ತಿನ್ತಿ ರತ್ತಿಯಂ. ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಹೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ಏವಂ ಪನ ಅತ್ಥೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ನಿರೋಧಾಭಾವತೋ. ಪುರಿಮಪವೇಣಿತೋತಿ ರೂಪೇ ವುತ್ತಪವೇಣಿತೋ. ಅನೇಕಾನಿ ಚಿತ್ತಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಥೇರವಾದೇನ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಡ್ಢಚೂಳನ್ತಿ ಥೋಕೇನ ಊನಂ ಉಪಡ್ಢಂ, ತಸ್ಸ ಪನ ಉಪಡ್ಢಂ ಅಧಿಕಾರತೋ ವಾಹಸತಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ಅಡ್ಢಚುದ್ದಸ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ, ‘‘ಅಡ್ಢಚತುತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇ. ‘‘ಸಾಧಿಕಂ ದಿಯಡ್ಢಸತಂ ವಾಹಾ’’ತಿ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ವದನ್ತೀತಿ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ಚತುನಾಳಿಕೋ ತುಮ್ಬೋ. ಮಹಾರಞ್ಞತಾಯ ಪವದ್ಧಂ ವನಂ ಪವನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪವನೇತಿ ಮಹಾವನೇ’’ತಿ. ತನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಗಹಿತಸಾಖಂ. ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ಅಯಂ ಭೂಮಿಂ ಅನೋತರಿತ್ವಾ ಠಿತಸಾಖಾಯ ಏವ ಗಹಣಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ. ಏತದತ್ಥಮೇವ ಹಿ ಭಗವಾ ‘‘ಅರಞ್ಞೇ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ‘‘ಪವನೇ’’ತಿ ಆಹ.

ಅರಞ್ಞಮಹಾವನಂ ವಿಯಾತಿ ಅರಞ್ಞಟ್ಠಾನೇ ಬ್ರಹಾರಞ್ಞೇ ವಿಯ. ಆರಮ್ಮಣೋಲಮ್ಬನನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅವಲಮ್ಬನಂ. ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ವಿನಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ಏಕಜಾತಿಯನ್ತಿ ರೂಪಾದಿನೀಲಾದಿಏಕಸಭಾವಂ. ‘‘ದಿಸ್ಸತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮಸ್ಸ ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಚಯೋಪಿ ಅಪಚಯೋಪೀ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ರೂಪತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಅರೂಪೇ ಗಾಹೋ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತೋ ನಾಮ, ‘‘ವರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿಆದಿಂ ವದನ್ತೇನ ಅರೂಪತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ರೂಪೇ ಗಾಹೋ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತೋ ನಾಮ.

ನನ್ತಿ ಗಾಹಂ. ಉಭಯತೋತಿ ರೂಪತೋ ಚ ಅರೂಪತೋ ಚ. ಹರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ನೀಹರಿಸ್ಸಾಮಿ. ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಮನ್ತಂ ಜಪ್ಪಿತ್ವಾ. ಕಣ್ಣೇ ಧುಮೇತ್ವಾತಿ ಕಣ್ಣೇ ಧಮೇತ್ವಾ. ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಸ್ಸ. ನಿಮ್ಮಥೇತ್ವಾತಿ ನಿಮ್ಮದ್ದಿತ್ವಾ, ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಮಗ್ಗೋತಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ. ‘‘ನಿಬ್ಬಿನ್ದ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ.

ಅಸ್ಸುತವಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದುತಿಯಅಸ್ಸುತವಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೨. ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸುಖವೇದನಾಯ ಹಿತನ್ತಿ ಸುಖವೇದನಿಯಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ, ನ ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ನನು ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಜವನವೇದನಾಯಾತಿ ಜವನಚಿತ್ತಸಹಗತಾಯ ವೇದನಾಯ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಏತನ್ತಿ ಏತಂ ‘‘ಸುಖವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ನನು ಚ ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಸುಖವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಅತಿದಿಸತಿ. ಸೋ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಜಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಜ್ಜಾತಿಕಂ, ವೇದಯಿತಂ. ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾರುಪ್ಪಂ ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಅನುರೂಪನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಸುಖವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಿಧಿಅನುಸಾರೇನ. ಅಧರಾರಣಿಯಂ ಉತ್ತರಾರಣಿಯಾ ಮನ್ತನವಸೇನ ಘಟ್ಟನಂ ಇವ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ಫಸ್ಸೇನ ಯುಗಗ್ಗಾಹೋ, ತಸ್ಸ ಪನ ಘಟ್ಟನಸ್ಸ ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಿಣ್ಡಿತಭಾವೋ ಇಧ ಸಮೋಧಾನಂ, ನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಾ ಸಹಾವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಘಟ್ಟನಸಮ್ಪಿಣ್ಡನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅಗ್ಗಿಚುಣ್ಣೋತಿ ವಿಪ್ಫುಲಿಙ್ಗಂ. ವತ್ಥೂತಿ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥು ವಿಸಯಸಙ್ಘಟ್ಟನತೋ. ಲಬ್ಭಮಾನೋವ ಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ವಿಯ ಗಯ್ಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ವಿಯ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ. ಉಸ್ಮಾಧಾತು ವಿಯ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಸಭಾವತ್ತಾ.

ದುತಿಯಅಸ್ಸುತವಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪುತ್ತಮಂಸೂಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೩. ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಆಹಾರವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೇನಾತಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಕೇಚಿ. ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೇ ವಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅಪರೇ. ಯೋ ಹಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರನಿಮಿತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಗೇಧೇನ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಪರಿಭೋಗೋ ಜಾತೋ, ತಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವಾ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿ. ಯಮಕಮಹಾಮೇಘೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಓಲಮ್ಬನಉಪರಿಉಗ್ಗಮನವಸೇನ ಸತಪಟಲಸಹಸ್ಸಪಟಲೋ ಯುಗಳಮಹಾಮೇಘೋ.

ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚೇವ ಭಗವತಿ ಕತ್ಥಚಿ ನಿಬದ್ಧವಾಸಂ ವಸನ್ತೇ, ಚಾರಿಕಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಅನುಬನ್ಧನ್ತಿ ಚ. ಭಿಕ್ಖೂನಮ್ಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಂ ತತೋ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ಪೂರಿತದಾನಪಾರಮಿಸಞ್ಚಯತ್ತಾ ತದಾ ಮಹಾಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸಪೀ’’ತಿ. ಸಕ್ಕತೋತಿ ಸಕ್ಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ. ಗರುಕತೋತಿ ಗರುಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ. ಮಾನಿತೋತಿ ಬಹುಮತೋ ಮನಸಾ ಪಿಯಾಯಿತೋ ಚ. ಪೂಜಿತೋತಿ ಮಾಲಾದಿಪೂಜಾಯ ಚೇವ ಚತುಪಚ್ಚಯಾಭಿಪೂಜಾಯ ಚ ಪೂಜಿತೋ. ಅಪಚಿತೋತಿ ಅಪಚಾಯನಪ್ಪತ್ತೋ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಸಕ್ಕತ್ವಾ ಸುಅಭಿಸಙ್ಖತೇ ಪಣೀತಪಣೀತೇ ಉಪನೇನ್ತಿ, ಸೋ ಸಕ್ಕತೋ. ಯಸ್ಮಿಂ ಗರುಭಾವಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ದೇನ್ತಿ, ಸೋ ಗರುಕತೋ. ಯಂ ಮನಸಾ ಪಿಯಾಯನ್ತಿ ಬಹುಮಞ್ಞನ್ತಿ, ಸೋ ಬಹುಮತೋ. ಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಪೂಜಾವಸೇನ ಕರೋನ್ತಿ, ಸೋ ಪೂಜಿತೋ. ಯಸ್ಸ ಅಭಿವಾದನಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಪರಮನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಸೋ ಅಪಚಿತೋ. ಭಗವತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಚ ಲೋಕೋ ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ…ಪೇ… ಪರಿಕ್ಖಾರಾನ’’ನ್ತಿ (ಉದಾ. ೧೪; ಸಂ. ನಿ. ೨.೭೦). ಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಲಾಭಸ್ಸ ಚ ಯಸಸ್ಸ ಚ ಅಗ್ಗಂ ಉಕ್ಕಂಸಂ ಪತ್ತಂ.

ಪಠಮಾಹಾರವಣ್ಣನಾ

ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ. ಧಮ್ಮಸಭಾವಚಿನ್ತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಸಂವೇಗೋ. ಧುವಪಟಿಸೇವನಟ್ಠಾನಞ್ಹೇತಂ ಸತ್ತಾನಂ, ಯದಿದಂ ಆಹಾರಪರಿಭೋಗೋ, ತಸ್ಮಾ ನ ತತ್ಥ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಮತ್ತೇನ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಞ್ಞಪೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಆಹಾರಾತಿ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ಆಹಾರೇಸು ವುತ್ತವಿಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆಹ ‘‘ಆಹಾರಾ’’ತಿಆದಿ. ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಆದೀನವನ್ತಿ ದೋಸಂ. ಜಾಯಾತಿ ಭರಿಯಾ. ಪತೀತಿ ಭತ್ತಾ. ಅಪೇಕ್ಖಾಸದ್ದಾ ಚೇತೇ ಪಿತಾಪುತ್ತಸದ್ದಾ ವಿಯ, ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಆ-ಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಸಾನುನಾಸಿಕಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜಾಯಮ್ಪತಿಕಾ’’ತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಫಲಂ ವಹತೀತಿ ಸಮ್ಬಲಂ, ಸುಖಾವಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ‘‘ಪಥೇ ಹಿತನ್ತಿ ಪಾಥೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕನ್ತಾರಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕನ್ತಾರಭೂತಂ ಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ. ದುಲ್ಲಭತಾಯ ತಂ ಉದಕಂ ತತ್ಥ ತಾರೇತೀತಿ ಕನ್ತಾರಂ, ನಿರುದಕಂ ಮಹಾವನಂ. ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಇತರಮ್ಪಿ ಮಹಾವನಂ ತಥಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚೋರಕನ್ತಾರ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಪರರಾಜೂನಂ ವೇರಿಆದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ಸಪ್ಪಟಿಭಯಮ್ಪಿ ಅರಞ್ಞಂ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಚವಿಧ’’ನ್ತಿ.

ಘನಘನಟ್ಠಾನತೋತಿ ಮಂಸಸ್ಸ ಬಹಲಬಹಲಂ ಥೂಲಥೂಲಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಟ್ಠಾನತೋ. ‘‘ತಾದಿಸಞ್ಹಿ ಮಂಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸುಕ್ಖಾಪಿತಂ ವಲ್ಲೂರಂ. ಸೂಲೇ ಆವುನಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಂಸಂ ಸೂಲಮಂಸಂ. ವಿರಳಚ್ಛಾಯಾಯಂ ನಿಸೀದಿಂಸು ಗನ್ತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ ಹುತ್ವಾ. ಗೋವತಕುಕ್ಕುರವತದೇವತಾಯಾಚನಾದೀಹೀತಿ ಗೋವತಕುಕ್ಕುರವತಾದಿವತಚರಣೇಹಿ ಚೇವ ದೇವತಾಯಾಚನಾದೀಹಿ ಪಣಿಧಿಕಮ್ಮೇಹಿ ಚ ಮಹನ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭೂತಂ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾಸನೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಹಾರಪರಿಭೋಗಸ್ಸ ಓಪಮ್ಮಭಾವೇನ ತೇಸಂ ಜಾಯಮ್ಪತಿಕಾನಂ ಪುತ್ತಮಂಸಪರಿಭೋಗೋ ಇಧ ಭಗವತಾ ಆನೀತೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ನಾನಾಕಾರೇಹಿ ಓಪಮ್ಮತ್ತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತೇಸಂ ಸೋ ಪುತ್ತಮಂಸಾಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಸಜಾತಿಮಂಸತಾಯಾತಿ ಸಮಾನಜಾತಿಕಮಂಸಭಾವೇನ, ಮನುಸ್ಸಮಂಸಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಸುಸ್ಸಮಂಸಞ್ಹಿ ಕುಲಪ್ಪಸುತಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಮನುಞ್ಞಂ ಹೋತಿ ಅಪರಿಚಿತಭಾವತೋ ಗಾರಯ್ಹಭಾವತೋ ಚ, ತತೋ ಏವ ಞಾತಿಆದಿಮಂಸತಾಯಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತರುಣಮಂಸತಾಯಾತಿಆದಿ ಪನ ಸಭಾವತೋ ಅನಭಿಸಙ್ಖಾರತೋ ಚ ಅಮನುಞ್ಞಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅಧೂಪಿತತಾಯಾತಿ ಅಧೂಪಿತಭಾವತೋ. ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೇಯೇವ ಠಿತಾ. ತತೋ ಏವ ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗಪರಿಭೋಗೇ ಠಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಕನ್ತಾರತೋ ನಿತ್ಥರಣಜ್ಝಾಸಯತಾಯ. ಇದಾನಿ ಯೇ ಚ ತೇ ಅನಪನೀತಾಹಾರೋ, ನ ಯಾವದತ್ಥಪರಿಭೋಗೋ ವಿಗತಮಚ್ಛೇರಮಲತಾ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಾವೋ ಆಯತಿಂ ತತ್ಥ ಪತ್ಥನಾಭಾವೋ ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಾಭಾವೋ ಅಪರಿಚ್ಚಜನಮದತ್ಥಾಭಾವೋ ಅಹೀಳನಾ ಅವಿವಾದಪರಿಭೋಗೋ ಚಾತಿ ಉಪಮಾಯಂ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಪಕಾರವಿಸೇಸಾ, ತೇ ತಥಾ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಉಪಮೇಯ್ಯೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಅಟ್ಠಿನ್ಹಾರುಚಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ತಂ ತೇಸಂ ಜಾಯಮ್ಪತೀನಂ ಯಾವದೇವ ಕನ್ತಾರನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ ಪುತ್ತಮಂಸಪರಿಭೋಗಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾರಣಂ.

ನಿಸ್ಸನ್ದಪಾಟಿಕುಲ್ಯತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋಪಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಪರಿವೀಮಂಸತಿ. ಯಥಾ ತೇ ಜಾಯಮ್ಪತಿಕಾತಿಆದಿಪಿ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ. ‘‘ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಆಹಾರೋ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ. ಅಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಅನಪನೇತ್ವಾ. ವಟ್ಟಕೇನ ವಿಯ ಕುಕ್ಕುಟೇನ ವಿಯ ಚಾತಿ ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣಂ. ಓಧಿಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಮಹನ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಓಧಿಂ ಅಕತ್ವಾ. ಸೀಹೇನ ವಿಯಾತಿ ಸದಿಸೂದಾಹರಣಂ. ಸೋ ಕಿರ ಸಪದಾನಮೇವ ಖಾದತಿ.

ಅಗಧಿತಅಮುಚ್ಛಿತಾದಿಭಾವೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ‘‘ಅಮಚ್ಛರಾಯಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ತೂಪಲದ್ಧಿ, ತಂಸಹಗತೇನ ಸಮ್ಮೋಹೇನ ಅತ್ತಾ ಆಹಾರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀತಿ. ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞವಸೇನಪೀತಿ ‘‘ಅಸಿತೇ ಪೀತೇ ಖಾಯಿತೇ ಸಾಯಿತೇ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞವಸೇನಪಿ.

‘‘ಅಹೋ ವತ ಮಯಂ…ಪೇ… ಲಭೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಪತ್ಥನಂ ವಾ, ‘‘ಹಿಯ್ಯೋ ವಿಯ…ಪೇ… ನ ಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಅನುಸೋಚನಂ ವಾ ಅಕತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ.

‘‘ಸನ್ನಿಧಿಂ ನ ಅಕಂಸು, ಭೂಮಿಯಂ ವಾ ನಿಖಣಿಂಸು, ಅಗ್ಗಿನಾ ವಾ ಝಾಪಯಿಂಸೂ’’ತಿ ನ-ಕಾರಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ.

ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ವಾ ಅಹೀಳೇನ್ತೇನ ದಾಯಕಂ ವಾ ಅಹೀಳೇನ್ತೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಸ ಪತ್ತಪಾಣೀತಿ ಸೋ ಪತ್ತಹತ್ಥೋ. ನಾವಜಾನಿಯಾತಿ ನ ಅವಜಾನಿಯಾ. ಅತಿಮಞ್ಞತೀತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮಞ್ಞತಿ, ಅವಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾತೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಾಹಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಪರಿಜಾನನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸವತ್ಥುಕವಸೇನಾತಿ ಸಸಮ್ಭಾರವಸೇನ, ಸಭಾವತೋ ಪನ ರೂಪಾಹರಣಂ ಓಜಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇದಞ್ಹಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ. ಕಾಮಂ ರಸಾರಮ್ಮಣಂ ಜಿವ್ಹಾಪಸಾದೇ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ, ತೇನ ಪನ ಅವಿನಾಭಾವತೋ ಸಮ್ಪತ್ತವಿಸಯಗಾಹಿತಾಯ ಚ ಜಿವ್ಹಾಪಸಾದಸ್ಸ ‘‘ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಂ ಕತ್ಥ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಜಿವ್ಹಾಪಸಾದಸ್ಸ. ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮೇ ಯಥಾವುತ್ತಭೂತುಪಾದಾಯಧಮ್ಮಾ. ತನ್ತಿ ರೂಪಖನ್ಧಂ. ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತೋತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ. ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಯೇ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತೇಹಿ ಸಹಪ್ಪವತ್ತಾವ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಇಮೇ. ಸರಸಲಕ್ಖಣತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚತೋ ಲಕ್ಖಣತೋ ಚ. ತೇಸಂ ನಾಮರೂಪಭಾವೇನ ವವತ್ಥಪಿತಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ‘‘ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾ ತೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಏವಂ ಉದ್ಧಂ ಆರೋಹನವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಂ. ಅಧೋಓರೋಹನವಸೇನ ಪನ ಸಳಾಯತನಾದಿಕೇ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಸಳಾಯತನಾದಯೋಪಿ ಹಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾತಿ. ಯಾಥಾವತೋ ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ‘‘ಇದಂ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ, ಇದಂ ನಾಮಂ, ಏತ್ತಕಂ ನಾಮಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ, ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾ, ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಇಮಾಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ವಸೇನ. ಸೋತಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ. ತಿಲಕ್ಖಣ…ಪೇ… ಸಙ್ಖಾತಾಯಾತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನವಸೇನ ಲಕ್ಖಣವನ್ತಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾಯ. ಪರಿಞ್ಞಾತೋ ಹೋತಿ ಅನವಸೇಸತೋ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಞಾತತ್ತಾ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಚ ಆಹಾರಸ್ಸ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಛನ್ದರಾಗಾವಕಡ್ಢನೇನಾತಿ ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ಪಜಹನೇನ.

ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಕಾರಣಭೂತಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ. ಏಕಿಸ್ಸಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾ ಏಕಪರಿಞ್ಞಾ. ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕಸ್ಸ ರಾಗಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾ, ಸಬ್ಬಪರಿಞ್ಞಾ. ತದುಭಯಸ್ಸಪಿ ಮೂಲಭೂತಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾ ಮೂಲಪರಿಞ್ಞಾ. ಇದಾನಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾಯೋ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಜಿವ್ಹಾದ್ವಾರೇ ಏಕರಸತಣ್ಹಂ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾಯ ರಸಂ ಸಾಯಿತ್ವಾ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘‘ಯೋ ಯಮೇತ್ಥ ರಸೋ, ಸೋ ವತ್ಥುಕಾಮವಸೇನ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಂ ಹೋತಿ ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ ಪಸಾದೋ. ಸೋ ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ? ಚತುಮಹಾಭೂತನಿಸ್ಸಿತೋ. ತಂಸಹಜಾತೋ ವಣ್ಣೋ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಓಜಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ. ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ರಸೇ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಅಯಂ ರಸತಣ್ಹಾ. ತಂಸಹಗತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿವಸೇನ. ಸಬ್ಬಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇನ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ ಪರಿಞ್ಞಾತೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಜಿವ್ಹಾದ್ವಾರೇ ರಸತಣ್ಹಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ತೇನ. ಕಥಂ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ತಣ್ಹಂ ಪರಿಜಾನತೋ ಪಞ್ಚಸು ದ್ವಾರೇಸು ರಾಗೋ ಪರಿಞ್ಞಾತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸಾಯೇವಾತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಏವ ತಣ್ಹಾಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕತ್ತನಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಚಸು ದ್ವಾರೇಸು. ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ರೂಪರಾಗಾದಿಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ಲೋಭೋ ಏವ ಹಿ ತಣ್ಹಾಯನಟ್ಠೇನ ‘‘ತಣ್ಹಾ’’ತಿಪಿ, ರಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ‘‘ರಾಗೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾಯೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಇದಾನಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪಮಾಯ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ. ಪಞ್ಚಮಗ್ಗೇ ಹನತೋತಿ ಪಞ್ಚಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಸಞ್ಚರಿತ್ತಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಮಗ್ಗಗಾಮಿನೋ ಹನನ್ತೋ ‘‘ಮಗ್ಗೇ ಹನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

ಸಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪಿಣ್ಡಪಾತಸಞ್ಞಿತೇ ಭತ್ತಸಮೂಹೇ ಮನುಞ್ಞೇ ರೂಪೇ ರೂಪಸದ್ದಾದಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣರಾಗಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗಿಯೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಪಾಲಕೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗಪರಿಭೋಗೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸಿದ್ಧೇನ ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುತ್ತೇ. ಸೋತಿ ಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ.

ತಸ್ಮಿಂ ಸತೀತಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೇ ಸತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗಸ್ಸ. ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ನ ಹಿ ಆಹಾರಾಲಾಭೇನ ಜಿಘಚ್ಛಾದುಬ್ಬಲ್ಯಪರೇತಸ್ಸ ಕಾಮಪರಿಭೋಗಿಚ್ಛಾ ಸಮ್ಭವತಿ. ಉಪನಿಜ್ಝಾನಚಿತ್ತನ್ತಿ ರಾಗವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಓಲೋಕನಚಿತ್ತಂ.

ನತ್ಥಿ ತಂ ಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಮ್ಪಿ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇನ ರಾಗೇನ…ಪೇ… ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ತೇನಾತಿ ಕಾಮರಾಗೇನ. ಏತ್ತಕೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ದೇಸನಾಯ. ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಇಮಂ ಪಠಮಾಹಾರಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೇನ.

ಪಠಮಾಹಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುತಿಯಾಹಾರವಣ್ಣನಾ

ದುತಿಯೇತಿ ದುತಿಯೇ ಆಹಾರೇ. ಉದ್ದಾಲಿತಚಮ್ಮಾತಿ ಉಪ್ಪಾಟಿತಚಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪನೀತಚಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ದುಬ್ಬಲಭಾವತೋ, ತಥಾ ಹಿ ಇತ್ಥೀ ‘‘ಅಬಲಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಿಲಾಕುಟ್ಟಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಇಟ್ಠಕಕುಟ್ಟಮತ್ತಿಕಾಕುಟ್ಟಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ಉಣ್ಣನಾಭೀತಿ ಮಕ್ಕಟಕಂ. ಸರಬೂತಿ ಘರಗೋಳಿಕಾ. ಉಚ್ಚಾಲಿಙ್ಗಪಾಣಕಾ ನಾಮ ಲೋಮಸಾ ಪಾಣಕಾ. ಆಕಾಸನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಆಕಾಸಚಾರಿನೋ. ಲುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ಉಪ್ಪಾಟೇತ್ವಾ.

ತಿಸ್ಸೋ ಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾದಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ಪರಿಞ್ಞಾ. ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾತಿ ಫಸ್ಸಮೂಲಕತ್ತಾ. ದೇಸನಾ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ಕಥಿತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ವೇದನಾಸು ಪರಿಞ್ಞಾತಾಸು ಕಿಲೇಸಾನಂ ಲೇಸಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವತೋ.

ದುತಿಯಾಹಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ತತಿಯಾಹಾರವಣ್ಣನಾ

ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುನ್ತಿ ಅಙ್ಗಾರರಾಸಿಂ. ಫುಣನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಉಪರಿ ಸಯಮೇವ ಆಕಿರನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನರಾ ರುದನ್ತಾ ಪರಿದಡ್ಢಗತ್ತಾ’’ತಿ. ನರಾತಿ ಪುರಿಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಮನುಸ್ಸಾ. ಭಯಞ್ಹಿ ಮಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ಭಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಕರೋನ್ತೋ ಭಯಂ ಲಭತಿ ನಾಮ. ಸನ್ತರಮಾನೋವಾತಿ ಸುಟ್ಠು ತರಮಾನೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ. ಪೋರಿಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುರಿಸಪ್ಪಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಅತಿರೇಕಪೋರಿಸಾ ಪುರಿಸಪ್ಪಮಾಣತೋ ಅಧಿಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚರತನಪ್ಪಮಾಣಾ’’ತಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಾಸುಯಾ. ತದಭಾವೇತಿ ತೇಸಂ ಜಾಲಾಧೂಮಾನಂ ಅಭಾವೇ. ಆರಕಾವಸ್ಸಾತಿ ಆರಕಾ ಏವ ಅಸ್ಸ.

ಅಙ್ಗಾರಕಾಸು ವಿಯ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಅಗ್ಗೀನಂ ವಸೇನ ಮಹಾಪರಿಳಾಹತೋ. ಜಿವಿ…ಪೇ… ಪುಥುಜ್ಜನೋ ತೇಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ದಹಿತಬ್ಬತೋ. ದ್ವೇ ಬಲ…ಪೇ… ಕಮ್ಮಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖೇ ಪಾತನತೋ. ಆಯೂಹನೂಪಕಡ್ಢನಾನಂ ಕಾಲಭೇದೋ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬೋ ಏಕನ್ತಭಾವಿನೋ ಫಲಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದಿತತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

ಫಸ್ಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ತತ್ಥ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ‘‘ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ. ‘‘ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಂ, ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯ ತಣ್ಹಾ ಮೂಲಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಮೂಲಕತ್ತಾ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯ ಫಲಭೂತಂ ವೇದನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

ತತಿಯಾಹಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚತುತ್ಥಾಹಾರವಣ್ಣನಾ

ಅನಿಟ್ಠಪಾಪನವಸೇನ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಗು, ಪಾಪಂ, ತಂ ಚರತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಆಗುಚಾರೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾಪಚಾರಿ’’ನ್ತಿ.

ರಾಜಾ ವಿಯ ಕಮ್ಮಂ ಪರಮಿಸ್ಸರಭಾವತೋ. ಆಗುಚಾರೀ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ…ಪೇ… ಪುಥುಜ್ಜನೋ ದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವತೋ. ಆದಿನ್ನಪ್ಪಹಾರವಣಾನಿ ತೀಣಿ ಸತ್ತಿಸತಾನಿ ವಿಯ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಆತುರಮಾನಮಹಾದುಕ್ಖಪತಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ. ತೇನಾಹ ಸತ್ತಿ…ಪೇ… ದುಕ್ಖನ್ತಿ.

ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಮೂಲಕತ್ತಾ ಇತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತನಾಮರೂಪಸ್ಸ.

ಚತುತ್ಥಾಹಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪುತ್ತಮಂಸೂಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಅತ್ಥಿರಾಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೪. ಚತುತ್ಥೇ ಸೋತಿ ಲೋಭೋ. ರಞ್ಜನವಸೇನಾತಿ ರಙ್ಗಜಾತಂ ವಿಯ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುರಞ್ಜನವಸೇನ. ನನ್ದನವಸೇನಾತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಭಿನನ್ದನವಸೇನ. ತಣ್ಹಾಯನವಸೇನಾತಿ ವಿಸಯಕತ್ತುಕಾಮತಾಯ ವಸೇನ. ಏಕೋ ಏವ ಹಿ ಲೋಭೋ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ ತಥಾ ವುತ್ತೋ. ಪತಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಲದ್ಧಸಭಾವಂ. ತತ್ಥಾತಿ ವಟ್ಟೇ. ಆಹಾರೇತಿ ಕೇಚಿ. ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ. ವಿರುಳ್ಹನ್ತಿ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ವಿರುಳ್ಹಿಪ್ಪತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಜವಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಜವಾಪೇತ್ವಾತಿ ಫಲಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ. ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚೇವ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಫಲುಪ್ಪಾದನೇ ಸಾಮತ್ಥಿಯತ್ತಾ ವಿರುಳ್ಹಿಪ್ಪತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಸನ್ತಾನೇ ಲದ್ಧಭಾವಂ ವಿರುಳ್ಹಿಪ್ಪತ್ತಞ್ಚಸ್ಸ ಹೋತೀ’’ತಿ. ವಟ್ಟಕಥಾ ಏಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯತ್ಥಾತಿ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟೇ ಭುಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು. ಪುರಿಮಪದೇ ಏತಂ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ‘‘ಯತ್ಥ ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಆಗತಂ ಏತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ವಿಸಯಭೂತೇ. ತಞ್ಹಿ ಆರಬ್ಭ ಏತಂ ‘‘ಯತ್ಥ ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ವುತ್ತಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕವಟ್ಟೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ವಿಪಾಕವಟ್ಟೇ. ಆಯತಿಂ ವಟ್ಟಹೇತುಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ. ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ. ಜಾತೀತಿ ಚೇತ್ಥ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ನಿಕ್ಖಮನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾರಣೇ ಸತಿ.

ಕಾರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಹಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಹೇತೂ, ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾಯೋ, ಕಾಲಗತಿಆದಯೋ ಚ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾರಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಕಮ್ಮಗತಿಕಾಲಾ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಕಾಲಗತಿಆದಯೋ ಚ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾರಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತಂತಂಭವಪತ್ಥನಾಯ ತಥಾ ತಥಾ ಗತೋ ತಿವಿಧೋ ಭವೋವ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯತ್ಥಾತಿ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟೇ’’ತಿ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಸಸಮ್ಭಾರಕಕಮ್ಮಂ ಭವೇಸು ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ. ರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವಂ.

ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ತೀಸು ಅಕತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಏಕಸಙ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕೋ ಸನ್ಧೀತಿ ಏಕೋ ಹೇತುಫಲಸನ್ಧಿ. ವಿಪಾಕವಿಧಿನ್ತಿ ಸಳಾಯತನಾದಿಕಂ ವೇದನಾವಸಾನಂ ವಿಪಾಕವಿಧಿಂ. ‘‘ನಾಮರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನಾಮರೂಪೇನಾತಿ ವಾ ಸಹಯೋಗೇ ಕರಣವಚನಂ. ಇಧ ಏಕೋ ಸನ್ಧೀತಿ ಏಕೋ ಹೇತುಫಲಸನ್ಧಿ. ಆಯತಿಭವಸ್ಸಾತಿ ಆಯತಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ. ತೇನ ಚೇತ್ಥ ಏಕೋ ಸನ್ಧಿ ಹೇತುಫಲಸನ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾಧಿಗಮನತೋವ ಪವತ್ತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನ ಸಹಾಯವೇಕಲ್ಲಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ. ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಸಮನ್ತಿ ತತೋ ಏವ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಸಮಂ. ಸಾತಿ ರಸ್ಮಿ. ಕಾಯಾದಯೋತಿ ಕಾಯದ್ವಾರಾದಯೋ. ಕತಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣಪತ್ತತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಕಿರಿಯಮತ್ತೇತಿ ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತ್ತಾ ಕಾಯಿಕಾದಿಪಯೋಗಮತ್ತೇ ಠತ್ವಾ. ಅವಿಪಾಕಂ ಹೋತಿ ತೇಸಂ ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತ್ತಾ.

ಅತ್ಥಿರಾಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ನಗರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೫. ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತೇ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಬೋಧಾ’’ತಿಆದಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಮೇವಾತಿ ಅವುತ್ತಮೇವ ಸಂವಣ್ಣೇತುಂ ‘‘ನಾಮರೂಪೇ ಖೋ ಸತೀ’’ತಿ ಆರದ್ಧೋ. ತತ್ಥ ದ್ವಾದಸಪದಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಯಾನಿ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಅಗ್ಗಹಿತಾನಿ, ನೇಸಂ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಕಾಮೋ ತೇಸಂ ಗಹೇತಬ್ಬಕಾರಣಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಭವಂ ಪಠಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಅನಾಗತಸ್ಸ ‘‘ದುತಿಯ’’ನ್ತಿ ಗಹಣೇ ಅತೀತೋ ತತಿಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ ಹಿ ತತಿಯೋ ಭವೋ’’ತಿ. ನನು ಚೇತ್ಥ ಅನಾಗತಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಗಹಣಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವವಸೇನ ಅಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಜೋತಿತತ್ತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಕಾರಣೇ ಪನ ಗಹಿತೇ ಫಲಂ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ ಅತ್ಥತೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಏವ ಯತೋ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನಾಗತದ್ಧಸಂಗಾಹಿತಾ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ, ಚತುವೋಕಾರವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮನ್ತಿ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಞ್ಚವೋಕಾರವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಹೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇಹಿ. ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾ. ನ ಘಟೀಯತೀತಿ ನ ಸಮಿಜ್ಝತಿ. ಮಹಾ…ಪೇ… ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋತಿ ನ ಘಟನೇ ಕಾರಣಮಾಹ, ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಸಮ್ಮಸನೀಯಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅದಿಟ್ಠೇಸೂತಿ ಅನವಬುದ್ಧೇಸು. ಚತುಸಚ್ಚಸ್ಸ ಅನುಬೋಧೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ಬುದ್ಧೇನ ಭವಿತು’’ನ್ತಿ. ಇಮಿನಾತಿ ಮಹಾಸತ್ತೇನ. ತೇತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ. ಭವಉಪಾದಾನತಣ್ಹಾವಸೇನಾತಿ ಭವಉಪಾದಾನತಣ್ಹಾದಸ್ಸನವಸೇನ. ದಿಟ್ಠಾವ ‘‘ತಂಸಹಗತಾ’’ತಿ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖಮತ್ತಾ. ನ ಪರಭಾಗಂ ಖನೇಯ್ಯ ಅತ್ತನಾ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪರಭಾಗೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ನತ್ಥಿತಾಯಾ’’ತಿ. ಪಟಿನಿವತ್ತೇಸೀತಿ ಪಟಿಸಂಹರಿ. ಪಟಿನಿವತ್ತನೇ ಪನ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತದೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿನ್ನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಖಣಿತಟ್ಠಾನಂ.

ಪಚ್ಚಯತೋತಿ ಹೇತುತೋ, ಸಙ್ಖಾರತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಕಿಮ್ಹಿ ನು ಖೋ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇತುಪರಮ್ಪರವಸೇನ ಫಲಪರಮ್ಪರಾಯ ಕಿತ್ತಮಾನಾಯ, ಕಿಮ್ಹಿ ನು ಖೋ ಸತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತೀತಿ ಚ ವಿಚಾರಣಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಖೋ ಸತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಕಾರಣಭೂತೋ ಸಙ್ಖಾರೋ ಅಗ್ಗಹಿತೋ, ತತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಟಿನಿವತ್ತತಿ ನಾಮ, ನ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯತೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಾಮರೂಪೇ ಖೋ ಸತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಕಿಂ ನಾಮ ಹೇತ್ಥ ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಕಮ್ಮೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಅಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಜೋತಿತತ್ತಾ. ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಆರಮ್ಮಣತೋ, ಅತೀತಭವಸಙ್ಖಾತಆರಮ್ಮಣತೋ. ಅತೀತದ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ. ತತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತೀತಭವೋಪಿ ಪಟಿನಿವತ್ತತಿ ನಾಮ. ಉಭಯಮ್ಪೀತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ. ನಾಮರೂಪಂ ನ ಅತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಞ್ಚ ನಾಮರೂಪಂ ನ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ ತೇನ ವಿನಾ ಅವತ್ತನತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಾಮರೂಪತೋ ಪರಂ ನ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇ ಹೋನ್ತೇತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇ ಹೋನ್ತೇ. ನಾಮರೂಪೇ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇ ಹೋನ್ತೇತಿ ನಾಮರೂಪೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇ ಹೋನ್ತೇ. ಚತುವೋಕಾರಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದ್ವೀಸುಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಹೋನ್ತೇಸೂತಿ ಪನ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವವಸೇನ. ಏತ್ತಕೇನಾತಿ ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ. ಜಾಯೇಥ ವಾ ಉಪಪಜ್ಜೇಥ ವಾತಿ ‘‘ಸತ್ತೋ ಜಾಯತಿ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಾ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಏತದೇವಾತಿ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ದ್ವಯಮೇವ.

ಅಪರಾಪರಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಹೀತಿ ಅಪರಾಪರಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿದೀಪಕೇಹಿ ‘‘ಚವತಿ, ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ. ಪಞ್ಚ ಪದಾನೀತಿ ‘‘ಜಾಯೇಥ ವಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಪದಾನಿ. ನನು ತತ್ಥ ಪಠಮತತಿಯೇಹಿ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಾನಿ ಅತ್ಥತೋ ಅಭಿನ್ನಾನೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಾನಂ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪರಾಪರಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಹೀ’’ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥನ್ತಿ ಯೋ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋ, ತಮೇವ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ‘‘ಯದಿದ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿಯ್ಯಾತೇನ್ತೋ ಪುನ ವತ್ವಾ. ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಕಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮದಸ್ಸನವಸೇನ. ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ, ಸೋ ಚ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಸಙ್ಖಾರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಲೋಮನತೋ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ.

ಆಪತೋತಿ ಪರಿಖಾಗತಉದಕತೋ. ದ್ವಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತತ್ಥ ವಸನ್ತಾನಂ ಪವೇಸನನಿಗ್ಗಮನಫಾಸುತಾಯ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗವತ್ಥುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸರೀರಚಿತ್ತಸುಖತಾಯ ನಗರಸ್ಸ ಮನುಞ್ಞತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮನ್ತಾ …ಪೇ… ರಮಣೀಯ’’ನ್ತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ಸುಞ್ಞಭಾವೇನ ಅರಞ್ಞಸದಿಸಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಂ ಜನವಾಸಂ ಕರೋನ್ತೇ ನಗರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಂ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ಇದ್ಧಞ್ಚೇವ ಅಸ್ಸ ಫೀತಞ್ಚಾ’’ತಿ.

‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಆಜೀವೋ ಚ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ತೀಹಿ ವಿರತೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗೋಪಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕವೋಹಾರಂ ಲದ್ಧುಂ ಅರಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚಿಣ್ಣನ್ತೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಞ್ಚರಿತತಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ತೀರಿತೇ ಪರಿಯೇಸಿತೇ. ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನುಮಾನಾದಿವಸೇನ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ. ತಥಾ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನನಗರಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ದಿಟ್ಠಕಾಲೋತಿ ಅಧಿಗಮವಸೇನ ದಿಟ್ಠಕಾಲೋ. ಮಗ್ಗಫಲವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪರೋಪಣ್ಣಾಸ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಪನ ತೇಸಂ ವವತ್ಥಾಪಕಂ. ಯಾಪೇತ್ವಾತಿ ಚರಾಪೇತ್ವಾ.

ಅವತ್ತಮಾನಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಬುದ್ಧಸುಞ್ಞೇ ಲೋಕೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಸನ್ತಾನೇ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋವ ಉಪ್ಪಾದಾದಿವಸೇನ ವತ್ತಮಾನವಸೇನ. ತಥಾ ಹಿ ಭಗವಾ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ, ಅಸಞ್ಜಾತಸ್ಸ ಸಞ್ಜನೇತಾ’’ತಿಆದಿಕೇಹಿ ಥೋಮಿತೋ. ಪುಬ್ಬಕೇಹಿ ಮಹೇಸೀಹಿ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಇತರೇಹಿ ಅನ್ತರಾ ಕೇಹಿಚಿ ಅವಳಞ್ಜಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಳಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಪುರಾಣಮಗ್ಗೋ’’ತಿ. ಝಾನಸ್ಸಾದೇನಾತಿ ಝಾನಸುಖೇನ ಝಾನಪೀತಿಯಾ. ಸುಭಿಕ್ಖಂ ಪಣೀತಧಮ್ಮಾಮತತಾಯ ತಿತ್ತಿಆವಹಂ. ಪುಪ್ಫಿತಂ ಉಪಸೋಭಿತಂ. ಯಾವ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ’’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಬುದ್ಧಖೇತ್ತತ್ತಾ. ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಿ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ.

ನಗರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸಮ್ಮಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೬. ಛಟ್ಠೇ ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ. ಸಣ್ಹಸುಖುಮಧಮ್ಮಪರಿದೀಪನತೋ ಸುಖುಮಾ. ತೀಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಅಙ್ಕಿಯತ್ತಾ ತಿಲಕ್ಖಣಾಹತಾ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಪರಿದೀಪಿನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅರಿಯಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೇನ ಹೇತುನಾ ಸಹೇತುಕಾ. ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ನ ಕೇವಲಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಅಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯೇವ, ಬಾಹಿರಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಪಿ ನೇಸಮತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಿನಿದ್ಧಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಬ್ಭನ್ತರನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ. ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಮಸನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯವೀಮಂಸಂ.

ಆರಮ್ಭಾನುರೂಪಾ ಅನುಸನ್ಧಿ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿ. ನ ಗತಾತಿ ನ ಸಮ್ಪತ್ತಾ. ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಪದನ್ತಿ ಅವೋಮಿಸ್ಸಕಪದಂ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಏವಂ ಅನಾಗತಂ ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ಥ ಹಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಏವನ್ತಿ ‘‘ತೇನಹಾನನ್ದಾ’’ತಿ ಏಕವಚನಂ, ‘‘ಸುಣಾಥ ಮನಸಿ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತೇನಹಾನನ್ದಾ’’ತಿ ಇಧಾಪಿ ಬಹುವಚನಮೇವ ಕತ್ವಾ ಪಠನ್ತಿ ‘‘ಸಾಧು ಅನುರುದ್ಧಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಉಪಧೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಉಪಧೀಯತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖನ್ತಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಉದಯಂ ಪಟಿಲಭತಿ ‘‘ಪಾಕಟಭಾವೋ ಠಿತಿಕೋ, ಅತ್ತಲಾಭೋ ಉದಯೋ’’ತಿ. ನಿವಿಸತಿ ನಿವೇಸಂ ಓಕಾಸಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಏಕವಾರಮೇವ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಮತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲತ್ತೇನ ಓಕಾಸೇ ವಿಯ ಪತಿಟ್ಠಹನಂ ನತ್ಥಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಂ ನಿವಿಟ್ಠಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿವಿಸತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಹತೀ’’ತಿ.

ಪಿಯಸಭಾವನ್ತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಜಾತಿಕಂ. ಮಧುರಸಭಾವನ್ತಿ ಇಟ್ಠಜಾತಿಕಂ. ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಾತಿ ತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸೇನ ಓತಿಣ್ಣಾ. ಸಮ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ. ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಾನುಸಾರೇನಾತಿ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಗ್ಗಹಣಾನುಸಾರೇನ. ಕಣ್ಣಸ್ಸ ಛಿದ್ದಪದೇಸಂ ರಜತನಾಳಿಕಂ ವಿಯ, ಕಣ್ಣಬದ್ಧಂ ಪನ ಪಾಮಙ್ಗಸುತ್ತಂ ವಿಯ. ತುಙ್ಗಾ ಉಚ್ಚಾ ದೀಘಾ ನಾಸಿಕಾ ತುಙ್ಗನಾಸಾ. ಏವಂ ಲದ್ಧವೋಹಾರಂ ಅತ್ತನೋ ಘಾನಂ. ‘‘ಲದ್ಧವೋಹಾರಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ತುಙ್ಗಾ ನಾಸಾ ಯೇಸಂ ತೇ ತುಙ್ಗನಾಸಾ. ಏವಂ ಲದ್ಧವೋಹಾರಾ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಘಾನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನತೋ ರತ್ತಕಮ್ಬಲಪಟಲಂ ವಿಯ. ಸಮ್ಫಸ್ಸತೋ ಮುದುಸಿನಿದ್ಧಂ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಿನಿದ್ಧಮಧುರರಸದಂ. ಸಾಲಲಟ್ಠಿನ್ತಿ ಸಾಲಕ್ಖನ್ಧಂ.

ಅದ್ದಸಂಸೂತಿ ಪಸ್ಸಿಂಸು. ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಕಂಸೇ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವೋಹಾರೇನ.

ಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ವಣ್ಣಾದಿಗುಣಂ. ಆದೀನವನ್ತಿ ಮರಣಗ್ಗತತೋ.

ಸತ್ತುಪಾನೀಯೇನಾತಿ ಸತ್ತುಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆಲೋಲಿತಪಾನೀಯೇನ. ಚತ್ತಾರಿ ಪಾನಾನಿ ವಿಯ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ತಣ್ಹಾಪಿಪಾಸಾವೂಪಸಮನತೋ.

ಸಮ್ಮಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ನಳಕಲಾಪೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೭. ಸತ್ತಮೇ ಕಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿಕತ್ಥೇರೋ ಸಯಂ ತತ್ಥ ನಿಕ್ಕಙ್ಖೋ ಸಮಾನೋ ಕಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಜ್ಝಾಸಯಜಾನನತ್ಥನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಮಹಾಸಾವಕಸ್ಸ ಪರಚಿತ್ತಜಾನನೇನ ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಂ ಸಿಯಾ, ತೇನ ತಂ ಅಪರಿತುಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾತಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಉತ್ತಮಸಾವಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಹಿ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿಕತ್ಥೇರೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತೋ, ಅಥ ಖೋ ಮಹಾಸಾವಕಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತೋ. ಇದಾನೇವ ಖೋ ಮಯನ್ತಿಆದಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಾಲೋಳೇನ್ತೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಆಹಟಾ, ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾವಸೇನ, ಇಧ ಪನ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತಂ ಆಲೋಳೇತ್ವಾ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಕಥಿತಂ ಮಹಾಥೇರೇನ, ತಮೇವಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ತೇನೇವ ಪಕಾಸೇತುಕಾಮೋ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿಕತ್ಥೇರೋ ಆಹ ‘‘ಇದಾನೇವ ಖೋ ಮಯ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ಥೇರೋ’’ತಿಆದಿ.

ಏತ್ತಕೇ ಠಾನೇತಿ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಆವುಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಾರಮ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ‘‘ನಿರೋಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪದಂ, ಏತ್ತಕೇ ಠಾನೇ. ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಫಲೇ ಗಹಿತೇ ಕಾರಣಂ ಗಹಿತಮೇವಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಗಹಿತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತೇಸಞ್ಚ ಕಾರಣಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇಸು ದ್ವಾದಸಸು ಪದೇಸೂ’’ತಿ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇ. ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಸೇನಾತಿ ‘‘ನಿರೋಧಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ, ನಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ನಿರೋಧಾ ಅನುಪಾದಾವಿನಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಮಾಗತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಾರಾನಂ ವಸೇನ. ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ವತ್ಥೂಹೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ. ೪೬೮) ವಿಯ ಇಧ ವತ್ಥುಸದ್ದೋ ಕಾರಣಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಛತ್ತಿಂಸಾಯ ಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿ. ಪಠಮೋ ಅನುಮೋದನಾವಿಧಿ. ಧಮ್ಮಕಥಿಕಗುಣೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಸಯೋ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ವುತ್ತೋ. ಸೇಸದ್ವಯೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ದುತಿಯೋ ಅನುಮೋದನಾ, ತತಿಯಂ ಅನುಮೋದನನ್ತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಾನುರೂಪಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ದೇಸನಾಸಮ್ಪತ್ತಿ ಕಥಿತಾ ‘‘ನಿಬ್ಬಿದಾಯ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ಕಥಿತಾ ‘‘ನಿಬ್ಬಿದಾಯ…ಪೇ… ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ಕಥಿತಾ ‘‘ನಿಬ್ಬಿದಾ …ಪೇ… ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ.

ನಳಕಲಾಪೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಕೋಸಮ್ಬಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಪರಸ್ಸ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾತಿ ಪರಸ್ಸ ವಚನಂ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ಏಸ ಭಣತಿ, ತಂ ಭೂತನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ. ಪರಪತ್ತಿಯೋ ಹಿ ಏಸೋ ಪರನೇಯ್ಯಬುದ್ಧಿಕೋ. ಯಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಯಂ ಅತ್ತನಾ ಚಿನ್ತಿತವತ್ಥು. ರುಚ್ಚತೀತಿ ‘‘ಏವಮೇತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಯಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ರುಚ್ಚತಿ. ರುಚಿಯಾ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪರಪತ್ತಿಯೋ ಅಹುತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ತಥಾ ರೋಚೇನ್ತೋ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅನುಸ್ಸವೋತಿ ‘‘ಅನು ಅನು ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಚಿರಕಾಲಗತಾಯ ಅನುಸ್ಸುತಿಯಾ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ‘‘ಕಥಮಿದಂ ಸಿಯಾ, ಕಸ್ಮಾ ಭೂತಮೇತ’’ನ್ತಿ ಅನುಸ್ಸವೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ. ವಿತಕ್ಕಯತೋತಿ ‘‘ಏವಮೇತಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ. ಏಕಂ ಕಾರಣಂ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಿತವತ್ಥು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕೇನಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಕಪ್ಪಿತಾಕಾರೇನಾ ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ‘‘ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಏವಮೇತಂ, ನಾಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಏಕೋ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಾಯಸ್ಸಾತಿ ಯಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ನಿಜ್ಝಾಯನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ವಿಯ ನಿರೂಪೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ. ಖಮತೀತಿ ತಥಾ ಗಹಣಕ್ಖಮೋ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋ…ಪೇ… ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ. ಏತಾನೀತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಸದ್ಧೇಯ್ಯಾನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಗಹಣಹೇತುಭಾವತೋ ‘‘ಕಾರಣಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಭವನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ನವವಿಧೋಪಿ ಭವೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಗತೇತಿ ಭವನಿರೋಧೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಸ್ವಾಯಂ ಭವೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೋ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ. ಭವನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮಾತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಭವನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಏಸ ಪಞ್ಹೋ ಸೇಕ್ಖೇಹಿಪಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ, ನ ಅಸೇಕ್ಖೇಹೇವ. ಇಮಂ ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ಯಾಥಾವಕಾರಣಂ.

ಸುಟ್ಠು ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ‘‘ಭವನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಮಯಾ ಸುಟ್ಠು ಯಾಥಾವತೋ ದಿಟ್ಠಂ, ಭವಸ್ಸ ಪೀಳನಸಙ್ಖತಸನ್ತಾಪವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠಾನಂ, ಭವನಿರೋಧಸ್ಸ ಚ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕಾಸಙ್ಖತಾಮತಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ. ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ ಠಿತೋ ಹಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಠಿತೋ ಏವ ನಾಮ ಉಪರಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಠಿತತ್ತಾ’’ತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಮ್ಪಿ ಥೇರಸ್ಸೇತಂ ಞಾಣಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಞಾಣಂ ವಿಯ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ…ಪೇ… ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ಏತೇನ ಏತಂ ನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ವಿಯ ನ ಹೋತಿ ಸಪ್ಪದೇಸಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇಧ ಉದಪಾನನಿದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಸಮತ್ಥಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇನಾತಿ ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸಾನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇನ. ಉಪರಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಯೋತಿ ಉಪರಿ ಸಿಜ್ಝನತೋ ಅರಹತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ ತಥಾ ಅತ್ಥಿ. ‘‘ಯೇನಾಹಂ ತಂ ಪರಿಯೇಸತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ.

ಕೋಸಮ್ಬಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಉಪಯನ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೯. ನವಮೇ ಉದಕವಡ್ಢನಸಮಯೇತಿ ಸಬ್ಬದಿವಸೇಸು ಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಮಹನ್ತಚನ್ದಕನ್ತಮಣಿಪಬ್ಬತಾನಂ ಜುಣ್ಹಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಪಹತತ್ತಾ ಜಲಾಭಿಸನ್ದನವಸೇನ ಉದಕಸ್ಸ ವಡ್ಢನಸಮಯೇ. ಉಪರಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಪಕತಿಯಾ ಉದಕಸ್ಸ ತಿಟ್ಠಟ್ಠಾನಸ್ಸ ತತೋ ಉಪರಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪರಿ ಯಾಪೇತೀತಿ ಉದಕಂ ತತ್ಥ ಉಪರೂಪರಿ ವಡ್ಢೇತಿ. ತಥಾಭೂತೋ ಚ ತಂ ಬ್ರೂಹೇನ್ತೋ ಪೂರೇನ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಡ್ಢೇತಿ ಪೂರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸಮವಾಯಪಚ್ಚಯೇ ಹೋನ್ತೇ ತಸ್ಸ ಉಪರಿ ಠಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತಾಪನತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಉಪರಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ. ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಹಿ ಸಾ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣನ್ತೀ’’ತಿ. ಅಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಯಾಯನ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಓಸರನ್ತೋ’’ತಿ, ಅವಡ್ಢನ್ತೋ ಪರಿಹೀಯಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉಪಯನ್ತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಸುಸಿಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭೦. ದಸಮೇ ಗರುಕತೋತಿ ಗರುಭಾವಹೇತೂನಂ ಉತ್ತಮಗುಣಾನಂ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇನ ಗರುಕಾರೇನ ಗರುಕತೋ. ಮಾನಿತೋತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮಾನಿತೋ. ತಾಯ ಹಿ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಮನಾಪತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮನೇನ ಪಿಯಾಯಿತೋ’’ತಿ. ಚತುಪಚ್ಚಯಪೂಜಾಯ ಚ ಪೂಜಿತೋತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥವಚನಂ. ಯದತ್ಥಂ ಸಂಗೀತಿಕಾರೇಹಿ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ಸಕ್ಕತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿದಾನಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ. ಅಂಸಕೂಟತೋತಿ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗೇನ ಉಭೋ ಅಂಸಕೂಟೇ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಠಿತಾ ದಕ್ಖಿಣಅಂಸಕೂಟತೋ, ಉಭಯತೋ ವಾ ಅಪನೇನ್ತಿ. ಪರಿಚಿತಗನ್ಥವಸೇನ ಪಣ್ಡಿತಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ, ಯತೋ ಪಚ್ಛಾ ವಿಸೇಸಭಾಗೀ ಜಾತೋ. ವಿಚಿತ್ತನಯಾಯ ಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಕಥನತೋ ‘‘ಕವಿಸೇಟ್ಠೋ’’ತಿ ಆಹಂಸು.

ತೇಜುಸ್ಸದೋತಿ ಮಹಾತೇಜೋ. ಪುರೇಭತ್ತಕಿಚ್ಚಾದೀನಂ ನಿಯತಭಾವೇನ ನಿಯಮಮನುಯುತ್ತೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾಲಕ್ಖಣಮ್ಹೀತಿ ಞಾಣಂ ತತ್ಥ ಕಥಿತಂ. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ತಸ್ಸಂ ತಸ್ಸಂ ಪರಿಸಾಯಂ ಥೇರಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮುಖಾ ದೇಸಿತಂ ಧಮ್ಮಂ. ಆಹರಿತ್ವಾ ಕಥೇತಿ ತಥಾ ವರಸ್ಸ ದಿನ್ನತ್ತಾ.

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸುಸಿಮೋ ಪೂರಣಾದಯೋ ವಿಯ ಸತ್ಥುಪಟಿಞ್ಞೋ ನ ಹೋತಿ, ತಿತ್ಥಿಯೇಹಿ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಬ್ಬಜಿತೋ ಪಞ್ಞವಾ ವೇದಙ್ಗಕುಸಲೋ’’ತಿ ಗಣಾಚರಿಯಟ್ಠಾನೇ ಠಪಿತೋ, ತಥಾ ಚಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾವಿತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಹಂ ಸತ್ಥಾತಿ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ’’ತಿ, ನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಕತ್ತಾ. ತಥಾ ಹೇಸ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಉಪಗನ್ತುಂ ಅಸಕ್ಖಿ.

ಅಞ್ಞಾತಿ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚಿಣ್ಣನ್ತೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ತಂ ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಯಂ ಅಞ್ಞಬ್ಯಾಕರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುತ್ವಾ. ಅಸ್ಸ ಸುಸಿಮಸ್ಸ, ಪರಮಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಉತ್ತಮಕೋಟಿ. ಆಚರಿಯಮುಟ್ಠೀತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಮುಟ್ಠಿಕತಧಮ್ಮೋ.

ಅಙ್ಗಸನ್ತತಾಯಾತಿ ನೀವರಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಾನಂ ವಿದೂರಭಾವೇನ ಝಾನಙ್ಗಾನಂ ವೂಪಸನ್ತತಾಯ. ನಿಬ್ಬುತಸಬ್ಬದರಥಪರಿಳಾಹತಾಯ ಹಿ ತೇಸಂ ಝಾನಾನಂ ಪಣೀತತರಭಾವೋ. ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯಾತಿ ರೂಪಪತಿಭಾಗವಿಗಮೇನ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸನ್ತಭಾವೇನ. ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ತೇಸಂ ಭಾವನಾತಿಸಯಸಮ್ಭಾವಿತಸಣ್ಹಸುಖುಮಪ್ಪಕಾರಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಸನ್ತಾನಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಸನ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯ ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತತಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ಆರುಪ್ಪವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಾ. ಪಞ್ಞಾಮತ್ತೇನೇವ ವಿಮುತ್ತಾ, ನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತತಾ ತಂಸಭಾವತಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ, ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತತಾ, ತತ್ಥ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ಏವಮಾಹಾತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಖೋ, ಸುಸಿಮ, ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ, ಪಚ್ಛಾ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ.

ವಿನಾಪಿ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಸಮಥಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಂ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಂ ವಿನಾಪಿ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ. ನ ಸಮಾಧಿನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಾ ವಿಯ. ನ ಸಮಾಧಿಆನಿಸಂಸೋ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾ ವಿಯ. ನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಸಬ್ಬಭವಗ್ಗಂ ವಿಯ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಮಗ್ಗೋ ವಾ ಫಲಂ ವಾತಿ ಯೋಜನಾ.

ರೂಪಾದೀಸು ಚೇತೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ದೇಸನಾ ತೇಪರಿವಟ್ಟದೇಸನಾ. ಅನುಯೋಗಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋತಿ ನನು ವುತ್ತಂ, ಸುಸಿಮ, ಇದಾನಿ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಿಗತಸಮ್ಮೋಹೋತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಪಾಕಟಕರಣತ್ಥನ್ತಿ ಯಥಾ ತ್ವಂ, ಸುಸಿಮ, ನಿಜ್ಝಾನಕೋ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಆಸವಾನಂ ಖಯಸಮ್ಮಸನೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಪಿ ಪನ ತುಮ್ಹೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನ ತೇ ತಯಾ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ.

ಸುಸಿಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮಹಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.