ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೇ

ನಿದಾನವಗ್ಗಟೀಕಾ

೧. ನಿದಾನಸಂಯುತ್ತಂ

೧. ಬುದ್ಧವಗ್ಗೋ

೧. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧. ದುತಿಯಸುತ್ತಾದೀನಿಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವ ದೇಸಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತತ್ರಾತಿ ಪದಂ ಯೇ ದೇಸಕಾಲಾ ಇಧ ವಿಹರಣಕಿರಿಯಾಯ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಸಮಯಂ…ಪೇ… ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಂ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ದೇಸಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ. ಅಯಂ ತಾವ ತತ್ರಸದ್ದಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಭಾವೇ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ತತ್ರಸದ್ದೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾವಿಸಿಟ್ಠಂ ದೇಸಂ ಕಾಲಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಾಸಿತಬ್ಬಯುತ್ತೇ ವಾ ದೇಸಕಾಲೇ’’ತಿ. ತೇನ ತತ್ರಾತಿ ಯತ್ಥ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಲಪಿ ಅಭಾಸಿ, ತಾದಿಸೇ ದೇಸೇ, ಕಾಲೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹೀತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ.

ನನು ಚ ಯತ್ಥ ಠಿತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅಕಾಲೋ ಖೋ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬಾಹಿಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ, ತತ್ಥೇವ ಅನ್ತರವೀಥಿಯಂ ಠಿತೋವ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ. ಅದೇಸೇತಬ್ಬಕಾಲೇ ಅದೇಸನಾಯ ಹಿ ಇದಂ ಉದಾಹರಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಕಾಲೋ ಖೋ ತಾವಾ’’ತಿ. ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನ್ತರಘರಂ ಪವಿಟ್ಠಮ್ಹಾ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಅಕಾಲಭಾವಸ್ಸೇವ ಪರಿಯಾಯೇನ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಹಿ ತದಾ ಅದ್ಧಾನಪರಿಸ್ಸಮೇನ ರೂಪಕಾಯೇ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಅಹೋಸಿ, ಬಲವಪೀತಿವೇಗೇನ ನಾಮಕಾಯೇ. ತದುಭಯಸ್ಸ ವೂಪಸಮಂ ಆಗಮೇನ್ತೋ ಪಪಞ್ಚಪರಿಹಾರತ್ಥಂ ಭಗವಾ ‘‘ಅಕಾಲೋ ಖೋ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ. ಅದೇಸೇತಬ್ಬದೇಸೇ ಅದೇಸನಾಯ ಪನ ಉದಾಹರಣಂ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಗ್ಗಾ ಓಕ್ಕಮ್ಮ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಸೀದಿ, ವಿಹಾರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಪಚ್ಛಾಯಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಇಧ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ‘‘ಸ ಖೋ ಸೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಬಾಲೋ ಇಧ ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪೮) ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ಖೋ-ಸದ್ದೋ, ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಖೋ ಅಗಾರವೋ ವಿಹರತಿ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೨೧) ಅವಧಾರಣೇ, ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಸತ್ಥು ಪವಿವಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಹರತೋ ಸಾವಕಾ ವಿವೇಕಂ ನಾನುಸಿಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೧) ಆದಿಕಾಲತ್ಥೇ, ವಾಕ್ಯಾರಮ್ಭೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಪದಪೂರಣೇನ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರಮತ್ತಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ಆದಿಕಾಲತ್ಥೇನ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಉಪಞ್ಞಾಸಮತ್ತಂ, ಅವಧಾರಣತ್ಥೇನ ಪನ ನಿಯಮದಸ್ಸನಂ. ‘‘ತಸ್ಮಾ ಆಮನ್ತೇಸಿ ಏವಾ’’ತಿ ಆಮನ್ತನೇ ನಿಯಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ.

‘‘ಭಗವಾತಿ ಲೋಕಗರುದೀಪನ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಯದಿಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಹರಣಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುವಿಸೇಸದಸ್ಸನಪರಂ, ನ ಆಮನ್ತನಕಿರಿಯಾಯ, ಇಧ ಪನ ಆಮನ್ತನಕಿರಿಯಾಯ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥಂ ಪುನ ಭಗವಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವಾತಿ ಲೋಕಗರುದೀಪನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಕಥಾಸವನಯುತ್ತಪುಗ್ಗಲವಚನನ್ತಿ ವಕ್ಖಮಾನಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾಯ ಸವನಯೋಗ್ಯಪುಗ್ಗಲವಚನಂ. ಚತೂಸುಪಿ ಪರಿಸಾಸು ಭಿಕ್ಖೂ ಏವ ಏದಿಸಾನಂ ದೇಸನಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಭಾಜನಭೂತಾತಿ ಸಾತಿಸಯೇನ ಸಾಸನಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇಧ ಭಿಕ್ಖುಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸದ್ದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖಕೋತಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಭಿಕ್ಖನಸೀಲತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖನಧಮ್ಮತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತೋತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿಪಿ ಅಜ್ಝುಪಗತಂ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಉಞ್ಛಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತತ್ತಾ ಅನುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖು. ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಮಹನ್ತಂ ವಾ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಹಾಯ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ಸೋ ಕಸಿಗೋರಕ್ಖಾದೀಹಿ ಜೀವಿಕಕಪ್ಪನಂ ಹಿತ್ವಾ ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನೇವ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖು. ಪರಪಟಿಬದ್ಧಜೀವಿಕತ್ತಾ ವಾ ವಿಹಾರಮಜ್ಝೇ ಕಾಜಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಮಾನೋಪಿ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತೋತಿ ಭಿಕ್ಖು ಪಿಣ್ಡಿಯಾಲೋಪಭೋಜನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತತ್ತಾ ವಾ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಅಜ್ಝುಪಗತೋತಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಆದಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ‘‘ಭಿನ್ನಪಟಧರೋತಿ ಭಿಕ್ಖು, ಭಿನ್ದತಿ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಭಿಕ್ಖು, ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೫೦೯) ಆಗತನಯೇನ. ಞಾಪನೇತಿ ಅವಬೋಧನೇ, ಪಟಿವೇದನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಿಕ್ಖನಸೀಲತಾ, ನ ಕಸಿವಾಣಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಜೀವನಸೀಲತಾ. ಭಿಕ್ಖನಧಮ್ಮತಾ ‘‘ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅರಿಯಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೭.೫೯) ಏವಂ ವುತ್ತಭಿಕ್ಖನಸಭಾವತಾ, ನ ಯಾಚನಾಕೋಹಞ್ಞಸಭಾವತಾ. ಭಿಕ್ಖನೇ ಸಾಧುಕಾರಿತಾ ‘‘ಉತ್ತಿಟ್ಠೇ ನಪ್ಪಮಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧೬೮) ವಚನಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜತಾ. ಅಥ ವಾ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಪಕತಿಸಭಾವೋ. ಇಧ ಪನ ತಥಾಧಿಟ್ಠಾನಂ. ಧಮ್ಮೋತಿ ವತಂ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸೀಲಂ ನಾಮ ವತವಸೇನ ಸಮಾದಾನಂ. ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಪವೇಣಿ-ಆಗತಂ ಚಾರಿತ್ತಂ. ಸಾಧುಕಾರಿತಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರಿತಾ ಆದರಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ.

ಹೀನಾಧಿಕಜನಸೇವಿತವುತ್ತಿನ್ತಿ ಯೇ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೇ ಠಿತಾಪಿ ಜಾತಿಮದಾದಿವಸೇನ ಉದ್ಧತಾ ಉನ್ನಳಾ, ಯೇ ಚ ಗಿಹಿಭಾವೇ ಪರೇಸು ಅತ್ಥಿಕಭಾವಮ್ಪಿ ಅನುಪಗತತಾಯ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಂ ಪರಮಕಾಪಞ್ಞಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ಹೀನಜನೇಹಿ ದಲಿದ್ದೇಹಿ ಪರಮಕಾಪಞ್ಞತಂ ಪತ್ತೇಹಿ ಪರಕುಲೇಸು ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಾಯ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೇಹಿ ಸೇವಿತಂ ವುತ್ತಿಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಉದ್ಧತಭಾವನಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತಿ, ಅಧಿಕಜನೇಹಿ ಉಳಾರಭೋಗಖತ್ತಿಯಕುಲಾದಿತೋ ಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಆಜೀವಸೋಧನತ್ಥಂ ಸೇವಿತಂ ವುತ್ತಿಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ದೀನಭಾವನಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಆಮನ್ತನಭಾವತೋ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣಂ, ಪಕರಣತೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಚ ಸುಸ್ಸೂಸಾಜನನಂ, ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನಮನಸಿಕಾರನಿಯೋಜನಞ್ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಇಮಿನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕಾರೇಪೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಸವನೇ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕಾರೇ ಚ. ಕಥಂ ಪವತ್ತಿತಾ ಸವನಾದಯೋ ಸಾಧುಕಂ ಪವತ್ತಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ? ‘‘ಅದ್ಧಾ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಕಲಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿ ಹತ್ಥಗತಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆದರಗಾರವಯೋಗೇನ ಕಥಾದೀಸು ಅಪರಿಭವಾದಿನಾ ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸುಣನ್ತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಭಬ್ಬೋ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತಂ. ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ? ನ ಕಥಂ ಪರಿಭೋತಿ, ನ ಕಥಿಕಂ ಪರಿಭೋತಿ, ನ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಭೋತಿ, ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ, ಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸುಣನ್ತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಭಬ್ಬೋ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೫೧). ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕಾರಾಯತ್ತಾ ಹಿ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ. ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಸೀಲಾದಿನಿಪ್ಫತ್ತಿ. ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅಧಿಗಮವಸೇನ. ಸತ್ಥುಚರಿಯಾನುವಿಧಾಯಕತ್ತಾ ಸೀಲಾದಿಗುಣಾನುಟ್ಠಾನೇನ. ತಿಣ್ಣಂ ಯಾನಾನಂ ವಸೇನ ಅನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ಸಕಲಸಾಸನಪಟಿಗ್ಗಾಹಕತ್ತಾ.

ಸನ್ತಿಕತ್ತಾತಿ ಸಮೀಪಭಾವತೋ. ಸನ್ತಿಕಾವಚರತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸಂವುತ್ತಿಭಾವತೋ. ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅನುಸಾಸನಿಯಾನುರೂಪಂ, ಅನುಸಾಸನಿಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಯೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮೇ ದೇಸನಾಪಸುತಾ, ತೇ. ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಸಬ್ಬಪರಿಸಸಾಧಾರಣಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಏವ ಆಮನ್ತನಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ಭಗವಾತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞವಿಹಿತಾ. ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾತಿ ಅಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಾ. ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಾತಿ ಹಿಯ್ಯೋ ತತೋ ಪರದಿವಸೇಸು ವಾ ಸುತಧಮ್ಮಂ ಪತಿ ಮನಸಾ ಅವೇಕ್ಖನ್ತಾ. ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇ ದೇಸಿಯಮಾನೇ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದೇಸನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇ ಅನಾಮನ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಚ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಇ-ಕಾರಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ ಇತೀ’’ತಿ, ಅಯಞ್ಹಿ ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಪರಿಸಮಾಪನಾದಿಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯಪಕಾರಾವಧಾರಣನಿದಸ್ಸನಾದಿಅನೇಕತ್ಥಪಭೇದೋ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯) ಹೇತುಮ್ಹಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವಥ, ಮಾ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೯) ಪರಿಸಮಾಪನೇ, ‘‘ಇತಿ ವಾ ಏವರೂಪಾ ವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೩) ಆದಿಅತ್ಥೇ ‘‘ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ನಾಮಂ ನಾಮಕಮ್ಮಂ ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ನಿರುತ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅಭಿಲಾಪೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ. ೭೩, ೭೫) ಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯೇ, ‘‘ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಬಾಲೋ, ಅಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಪಣ್ಡಿತೋ. ಸಉಪದ್ದವೋ ಬಾಲೋ, ಅನುಪದ್ದವೋ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೪) ಪಕಾರೇ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಸತಾ, ಆನನ್ದ, ಅತ್ಥೀತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯಂ. ಕಿಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೬) ಅವಧಾರಣೇ, ‘‘ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ, ಸಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫; ೩.೯೦) ನಿದಸ್ಸನೇ. ಇಧಾಪಿ ನಿದಸ್ಸನೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಆಮನ್ತನಾಕಾರೋ ತಮೇಸ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಭದ್ದನ್ತೇತಿಆದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸುನ್ತಿ ಇಧ ಭಗವತೋತಿ ಸಾಮಿವಚನಂ ಆಮನ್ತನಮೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಅನ್ತರಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಭಗವತೋ ಆಮನ್ತನಂ ಪಟಿಅಸ್ಸೋಸು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭಗವತೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಪಟಿಸ್ಸವಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ಯಂ ಕಾಲದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾಪದೇಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ನಿದಾನಂ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ಧಮ್ಮವಿನಯಸಙ್ಗಹೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ನಿದಾನವಚನಂ, ನನು ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತವಚನಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ದೇಸನಾಯ ಠಿತಿಅಸಮ್ಮೋಸಸದ್ಧೇಯ್ಯಭಾವಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ. ಕಾಲದೇಸದೇಸಕನಿಮಿತ್ತಪರಿಸಾಪದೇಸೇಹಿ ಉಪನಿಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾ ಹಿ ದೇಸನಾ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾ ಹೋತಿ ಅಸಮ್ಮೋಸಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯಾ ಚ, ದೇಸಕಾಲಕತ್ತುಸೋತುನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಉಪನಿಬನ್ಧೋ ವಿಯ ವೋಹಾರವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತೇನೇವ ಚಾಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೇನ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸುತ್ತಂ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದೇಸಾದಿಪುಚ್ಛಾಸು ಕತಾಸು ತಾಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿದಾನಂ ಭಾಸಿತಂ.

ಅಪಿಚ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪತ್ತಿಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ. ತಥಾಗತಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ಪುಬ್ಬರಚನಾನುಮಾನಾಗಮತಕ್ಕಾಭಾವತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಸಿದ್ಧಿ. ನ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪುಬ್ಬರಚನಾದೀಹಿ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರತಾಯ ಏಕಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ ಚ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು. ತಥಾ ಆಚರಿಯಮುಟ್ಠಿಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯಸತ್ಥುಸಾವಕಾನುರೋಧಾಭಾವತೋ ಖೀಣಾಸವತ್ತಸಿದ್ಧಿ. ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಾ ಚಸ್ಸ ಪರಾನುಗ್ಗಹಪ್ಪವತ್ತಿ, ಏವಂ ದೇಸಕಸಂಕಿಲೇಸಭೂತಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಮ್ಪದಾದೂಸಕಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಾಭಾವಸಂಸೂಚಕೇಹಿ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾಪಹಾನಸಮ್ಪದಾಭಿಬ್ಯಞ್ಜನಕೇಹಿ ಚ ಸಂಬುದ್ಧವಿಸುದ್ಧಭಾವೇಹಿ ಪುರಿಮವೇಸಾರಜ್ಜದ್ವಯಸಿದ್ಧಿ, ತತೋ ಏವ ಚ ಅನ್ತರಾಯಿಕನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮೋಹಾಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ ಪಚ್ಛಿಮವೇಸಾರಜ್ಜದ್ವಯಸಿದ್ಧೀತಿ ಭಗವತೋ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಸಮನ್ನಾಗಮೋ ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ನಿದಾನವಚನೇನ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪತ್ತಪರಿಸಾಯ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಪಟಿಭಾನೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾದೀಪನತೋ, ಇಧ ಪನ ಮೂಲದ್ವಯವಸೇನ ಅನ್ತದ್ವಯರಹಿತಸ್ಸ ತಿಸನ್ಧಿಕಾಲಬನ್ಧಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧನಯಸಙ್ಖೇಪಗಮ್ಭೀರಭಾವಯುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಬೋಧಿಯಾ ನಿದಸ್ಸನತೋ ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪತ್ತಿಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನ’’ನ್ತಿ.

ತಥಾ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ. ಞಾಣಕರುಣಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಬ್ಬಕಿರಿಯಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ನತ್ಥಿ ನಿರತ್ಥಿಕಾ ಪವತ್ತಿ, ಅತ್ತಹಿತತ್ಥಾ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ಪರೇಸಂ ಏವ ಅತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಸಬ್ಬಕಿರಿಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಂ ಯಥಾಪವತ್ತಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅನುಸಾಸನಟ್ಠೇನ ಸಾಸನಂ, ನ ಕಬ್ಬರಚನಾ. ತಯಿದಂ ಸತ್ಥುಚರಿತಂ ಕಾಲದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾಪದೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿದಾನವಚನೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಪಕಾಸೀಯತಿ, ಇಧ ಪನ ದ್ವಾದಸಪದಿಕಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಾವನೇನ ತೇನ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಪಕಾಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನ’’ನ್ತಿ.

ಅಪಿಚ ಸತ್ಥು ಪಮಾಣಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನಿದಾನವಚನಂ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವದಸ್ಸನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾದಿ-ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸಮಲದುಚ್ಚರಿತಾದಿದೋಸಪ್ಪಹಾನದೀಪನೇನ ವಚನೇನ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಸುಪರಿಸುದ್ಧಞಾಣಕರುಣಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗಪರಿದೀಪನೇನ ತತೋ ಏವ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮಭಾವದೀಪನೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಬ್ಬಥಾ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಾನವಚನೇ ಪಯೋಜನನಿದಸ್ಸನಂ.

ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ದೇಸಿತಸ್ಸ. ದೇಸನಾಪಿ ಹಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ನಿಕ್ಖಿಪನತೋ ‘‘ನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ‘‘ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಂ ತಾವ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥಾಯಂ ದೇಸನಾ ಏವಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನೇ ದಸ್ಸಿತೇ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿದಾನಪರಿಜಾನನೇನ ವಣ್ಣನಾಯ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ಚೋದನಾಯ ಕತಾಯ ‘‘ಪರಜ್ಝಾಸಯೋಯಂ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ಪರಿಹಾರೋ ಸುಕಥಿತೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಅನೇಕಸತಅನೇಕಸಹಸ್ಸಭೇದಾನಿಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಾನಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಪಧಾನನಯೇನ ಸೋಳಸವಿಧತಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಿಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಭಾವನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಸಮ್ಭವತಿ ‘‘ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಸಮ್ಭವತೋ, ಏವಂ ಯದಿಪಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನಪಿ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದೀಹಿ ಪನ ಪುರತೋ ಠಿತೇಹಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಂಸಗ್ಗೋ ನತ್ಥೀತಿ. ನಯಿಧ ನಿರವಸೇಸೋ ವಿತ್ಥಾರನಯೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ವಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಸೇಸನಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ಮೂಲನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋವ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಥಾದಸ್ಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಯಂ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತಂ ಏವ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅಥ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತದೇಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಕಾರಣಭೂತೋತಿ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ. ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ. ಪರಜ್ಝಾಸಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪುಚ್ಛಾಯ ವಸೇನ ಪವತ್ತಧಮ್ಮೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ, ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ. ಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ವತ್ಥುಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿ, ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ. ಅಥ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತಿ ಸುತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಿ ಏವ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ. ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ. ಪುಚ್ಛೀಯತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ವಚನಂ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಂ, ತದೇವ ನಿಕ್ಖೇಪಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ‘‘ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ ಏವ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಪರೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಾದಿಕಾರಣನಿರಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಧಮ್ಮತನ್ತಿಠಪನತ್ಥಂ ಪವತ್ತಿತದೇಸನತ್ತಾ. ಪರಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಾನಂ ಪನ ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾನಂ ದೇಸನಾಪವತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತಿತಾನಂ ಕಥಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅನವರೋಧೋ, ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕಾನಂ ವಾ ಪರಜ್ಝಾಸಯಾನುರೋಧೇನ ಪವತ್ತಿತಾನಂ ಕಥಂ ಪರಜ್ಝಾಸಯೇ ಅನವರೋಧೋತಿ? ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ. ಪರೇಸಞ್ಹಿ ಅಭಿನೀಹಾರಪರಿಪುಚ್ಛಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸೇವ ಸುತ್ತದೇಸನಾಕಾರಣುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪರಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಾನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ. ತಥಾ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಧಮ್ಮದಾಯಾದಸುತ್ತಾದೀನಂ ವಣ್ಣಾವಣ್ಣಆಮಿಸುಪ್ಪಾದಾದಿದೇಸನಾನಿಮಿತ್ತಂ ‘‘ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪರೇಸಂ ಪುಚ್ಛಂ ವಿನಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಏವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ, ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಏವ ದೇಸಿತೋ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋತಿ ಪಾಕಟೋವಾಯಮತ್ಥೋತಿ. ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಕಥೇತಿ ಧಮ್ಮತನ್ತಿಠಪನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ದಸಬಲಸುತ್ತನ್ತಹಾರಕೋತಿ ದಸಬಲವಗ್ಗೇ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ಆವಲಿ, ತಥಾ ಚನ್ದೋಪಮಹಾರಕಾದಯೋ.

ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಯೋ. ಅಜ್ಝಾಸಯನ್ತಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ. ಖನ್ತಿನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಂ. ಮನನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ. ಅಭಿನೀಹಾರನ್ತಿ ಪಣಿಧಾನಂ. ಬುಜ್ಝನಭಾವನ್ತಿ ಬುಜ್ಝನಸಭಾವಂ, ಪಟಿವಿಜ್ಝನಾಕಾರಂ ವಾ.

ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂತಿ ಉಗ್ಘಟನಂ ನಾಮ ಞಾಣುಗ್ಘಟನಂ, ಞಾಣೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಮತ್ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪಞ್ಚಿತಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ. ಉದ್ದೇಸಾದೀಹಿ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ನೇಯ್ಯೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಂ ಪರಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪದಪರಮೋ. ಸಹ ಉದಾಹಟವೇಲಾಯಾತಿ ಉದಾಹಾರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸೇ ಉದಾಹಟಮತ್ತೇ ಏವ. ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಭಿಸಮಾಯೋಗೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಮಾತಿಕಾಯ ಠಪಿಯಮಾನಾಯ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥೇ ವಿಭಜಿಯಮಾನೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉದ್ದೇಸತೋತಿ ಉದ್ದೇಸಹೇತು, ಉದ್ದಿಸನ್ತಸ್ಸ ಉದ್ದಿಸಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಉದ್ದಿಸತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ. ಪರಿಪುಚ್ಛತೋತಿ ಪರಿಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ. ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ನ ತಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಮಗ್ಗಂ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಝಾನಂ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಮೇವ ಪರಮಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಪದಪರಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಏಕಚರಾತಿ ವಿವೇಕಾಭಿರತಿಯಾ ಏಕವಿಹಾರಿನೋ. ದ್ವಿಚರಾತಿ ದ್ವೇ ಏಕಜ್ಝಾಸಯಾ ಹುತ್ವಾ ಞಾಣಚರಿಯಾದಿವಸೇನ ವಿಚರನ್ತಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು. ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಾಪಕಾಸನೇನ ಸುಞ್ಞತಂ. ತತೋ ಏವ ಸಣ್ಹಂ ಸುಖುಮಂ. ‘‘ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಭಗವಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಆರಭೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇ ಪನ ‘‘ಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಾ ಅಪರಿಕಮ್ಮಿಕಾ ಸುಪರಿಸೋಧಿತಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ಚಾತಿ ದುವಿಧಾ, ತದುಭಯೇಸು ಸತ್ಥು ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಉಪಮಾಮುಖೇನ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಯಥಾ ಹೀತಿಆದಿಮಾಹ. ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ಲಿಖನವಸೇನ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಅಕತಾಭಿನಿವೇಸನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ಅಕತಾನುಯೋಗಂ. ಸೀಲ…ಪೇ… ಸಮ್ಪದಾಯಾತಿ ಅಸಮಾದಿನ್ನಸೀಲಂ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ, ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾಯ, ಅನುಜುಕತದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಾಯ ಯೋಜೇನ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ.

ಯನ್ತಿ ಯಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಸೀಲನ್ತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ. ದಿಟ್ಠಿ ಚಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಿಟ್ಠಿ ಚೇವ ಕಮ್ಮಪಥಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಚ. ತಿವಿಧೇನಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಏವಂ ವಿಸಯಭಾವತೋ ತಿಪ್ಪಕಾರೇನ. ಯಥಾವುತ್ತದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಂ ಸೀಲಂಯೇವ ಭಾವನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ.

ಸುಧನ್ತಸುವಣ್ಣಂ ಅಪಗತಸಬ್ಬಕಾಳಕಂ. ಚತುರಸ್ಸಾದಿಧೋತೋ ಸುಪರಿಮಜ್ಜಿತಮಣಿಕ್ಖನ್ಧೋ. ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ. ಸೋ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರ’’ನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

ಕಾಮಂ ವೋ-ಸದ್ದೋ ಪದಪರಟ್ಠಿತೋ ಪಟಿಯೋಗೀಅತ್ಥವಿಸೇಸವಾಚಕೋ, ನಾಮಪರಭೂತೋ ಪನ ತಂ ತಂ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಕರಣಾದಿಸಾಧನವಿಸಿಟ್ಠಮೇವ ಪಬೋಧೇತಿ, ಹಿ-ನಿಪಾತಪರಭೂತೋ ಪನ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವೋತಿ…ಪೇ… ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ತಂದೇಸನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದೇಸನಂ. ಸಾ ಹಿ ಇಧ ತ-ಸದ್ದೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸೀಯತಿ. ‘‘ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾವಚನತೋ ನ ಕೇವಲಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ.

ಏಕತ್ಥಮೇತಂ ಪದಂ ಕ-ಸದ್ದೇನ ಪದವಡ್ಢನಮತ್ತಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಧುಸದ್ದಸ್ಸ ಕತೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ಸಾಧುಕಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಕತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಾಧು ಭನ್ತೇತಿ ಯಾಚಾಮಹಂ ಭನ್ತೇತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಯಾಚನೇ’’ತಿ. ಪುನ ಸಾಧು ಭನ್ತೇತಿ ಏವಂ ಭನ್ತೇತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ’’ತಿ. ಸಾಧು ಸಾಧೂತಿ ಅಹೋ ಅಹೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಹಂಸನೇ’’ತಿ. ಸಾಧು ಧಮ್ಮರುಚೀತಿ ಪುಞ್ಞಕಾಮೋ ಸುನ್ದರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಾಣವಾತಿ ಪಞ್ಞವಾ. ಅದ್ದುಬ್ಭೋತಿ ಅದೂಸಕೋ. ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮೇತಿ ಥಿರೀಕರಣೇ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯಂ. ಆಣತ್ತಿಯನ್ತಿ ಆಣಾಪನೇ. ‘‘ಸುಣಾಥ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಸಾಧುಕಸದ್ದೇನ ಸವನಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾ ವಿಯ ತದಾಣಾಪನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಆಯಾಚನತ್ಥತಾ ವಿಯ ಚಸ್ಸ ಆಣಾಪನತ್ಥತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಇದಾನೇತ್ಥ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯವಿಕ್ಖೇಪನಿವಾರಣಂ ಸವನೇ ನಿಯೋಜನವಸೇನ ಕಿರಿಯನ್ತರಪಟಿಸೇಧನಭಾವತೋ, ಸೋತಂ ಓದಹಥಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನಿನ್ದ್ರಿಯವಿಕ್ಖೇಪನಿವಾರಣಂ ಅಞ್ಞಚಿನ್ತಾಪಟಿಸೇಧನತೋ. ಪುರಿಮನ್ತಿ ‘‘ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ ಪದಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಸುಣಾಥ, ಮನಸಿ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅಧಿಕಾರೇ. ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹನಿವಾರಣಂ ಸೋತದ್ವಾರೇ ವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಬಾಹಕತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಯಾಥಾವತೋ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದತೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹೋ ಹೋತಿ. ಅತ್ಥವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹನಿವಾರಣಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಬಾಹಕತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪಧಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹೋ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇ ನಿಯೋಜೇತಿ ‘‘ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ ವಿದಹನತೋ. ಧಾರಣೂಪಪರಿಕ್ಖಾಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಪರಿಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನೇವ ತುಲನತೀರಣಾದಿಕೇ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಸುಪ್ಪಟಿವೇಧಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜಯತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ. ಸಹ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹೀತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅರಣೀಯತೋ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಅತ್ಥೋ, ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಾದಿಕೋ. ಸಹ ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಸಾತ್ಥೋ, ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರೋತಿಆದೀಸು ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ತನ್ತಿ. ದೇಸನಾ ನಾಮ ತಸ್ಸಾ ಮನಸಾ ವವತ್ಥಪಿತಾಯ ತನ್ತಿಯಾ ದೇಸನಾ ಕಥನಂ. ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ತನ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ತನ್ತಿಯಾ ತನ್ತಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧೋ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇತೇ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಅತ್ಥಪಟಿವೇಧಾ ಸಸಾದೀಹಿ ವಿಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀಹಿ ದುಕ್ಖೋಗಾಳ್ಹಾ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥಾ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ಧಮ್ಮತ್ಥಾನಂ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ದೇಸನಾಯ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ, ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪನ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ತಬ್ಬಿಸಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದೇಸನಂ ನಾಮ ಉದ್ದಿಸನಂ ಸಙ್ಖೇಪದಸ್ಸನಸದಿಸಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತೇ ‘‘ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ನಿದ್ದಿಸನಂ ಭಾಸನನ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿತ್ಥಾರತೋಪಿ ನಂ ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ ಕಥನಂ ವಾ ಭಾಸನಂ.

ಸಾಳಿಕಾಯಿವ ನಿಗ್ಘೋಸೋತಿ ಸಾಳಿಕಾಯ ಆಲಾಪೋ ವಿಯ ಮಧುರೋ ಕಣ್ಣಸುಖೋ ಪೇಮನೀಯೋ. ಪಟಿಭಾನಂ ಸದ್ದೋ. ಉದೀರಯೀತಿ ಉಚ್ಚಾರೀಯತಿ, ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತಾತಿ ಏವಂ ‘‘ಸುಣಾಥ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥ, ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ನ ಕಿರ ಸತ್ಥಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ದೇಸೇಸ್ಸತಿ, ವಿತ್ಥಾರೇನಪಿ ಭಾಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾತುಸ್ಸಾಹಾ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ.

ಕತಮೋತಿ ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪುಚ್ಛಾಭಾವೋ ಞಾಯತಿ, ನ ವಿಸೇಸತೋತಿ ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಿಸೇಸಭಾವಂ ಕಥೇನ್ತೋ ‘‘ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇನೇವ ಪಸಙ್ಗೇನ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಯೇನ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹಿ ಪುಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ಅದಿಟ್ಠಂ ಜೋತೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ. ದಿಟ್ಠಂ ಸಂಸನ್ದೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ. ಸಂಸನ್ದನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಾಕಚ್ಛಾವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕರಣಂ. ವಿಮತಿಂ ಛಿನ್ದತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ. ಅನುಮತಿಯಾ ಪುಚ್ಛನಂ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾಯ ಹಿ ‘‘ಕಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಮತೀ’’ತಿ ಅನುಮತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋತಿ. ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ.

ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಞಾತುಂ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಭಾವೋ. ಅಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಞಾಣೇನ ಅಞ್ಞಾತಭಾವಮಾಹ. ಅದಿಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಯ ನ ದಿಟ್ಠತಂ. ಅತುಲಿತನ್ತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ತುಲನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ನ ತುಲಿತತಂ. ಅತೀರಿತನ್ತಿ ತೀರಣಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಅಕತಞಾಣಕಿರಿಯಾಸಮಾಪನತಂ. ಅವಿಭೂತನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪಾಕಟಭಾವಂ. ಅವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಪಾಕಟೀಕತಭಾವಂ.

ಪಞ್ಚಸು ಪುಚ್ಛಾಸು ಯಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಬ್ಬತೋ ನ ಸನ್ತಿ, ತಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಪುಚ್ಛಂ ನಿಗಮೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಯದಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಕಥಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಕಥೇತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನದಸ್ಸನೇನ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಕಥಿತಭಾವತೋ. ಆಹಾರವಗ್ಗಸ್ಸಾತಿಆದಿ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಪರತೋ ವುತ್ತಂ ಕಿರಿಯಾಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಕಿಂ ಕತಾತಿ ವಾ ಕರೋನ್ತೀತಿ ವಾ ನ ಞಾಯೇಯ್ಯ. ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನುಲೋಮತೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಅನುಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾ.

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತ್ವೇವಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪನ ತಸ್ಸ ವಿಲೋಮತೋ ಪಟಿಲೋಮಕಥಾ. ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿರಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿರಾಗೋ, ಮಗ್ಗೋ. ಅಸೇಸನಿರೋಧಾತಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಾ. ಏವಂ ನಿರೋಧಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುದ್ಧಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧಾ. ಇತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ನಿರೋಧವಚನೇನ ಅರಹತ್ತಂ ವದತಿ. ಸಕಲಸ್ಸಾತಿ ಅನವಸೇಸಸ್ಸ. ಸತ್ತವಿರಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಪರಪರಿಕಪ್ಪಿತಜೀವರಹಿತಸ್ಸ. ವಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧದಸ್ಸನವಸೇನ ವಿಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ.

ಅತ್ತಮನಾತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಗಹಿತಚಿತ್ತಾ. ತಥಾಭೂತಾ ಚ ಹಟ್ಠಚಿತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತುಟ್ಠಚಿತ್ತಾ’’ತಿ. ‘‘ತಸ್ಸ ವಚನಂ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿನನ್ದನಸದ್ದೋ ಅನುಮೋದನತ್ಥೋ. ‘‘ಅಭಿನನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನತ್ಥೋ. ಇಧ ಪನ ಉಭಯತ್ಥೋಪಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಮೋದಿಂಸು ಚೇವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು ಚಾ’’ತಿ.

ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨. ದುತಿಯೇಪೀತಿ ದುತಿಯಸುತ್ತೇಪಿ. ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ತದಞ್ಞೇಸು ಸುತ್ತೇಸುಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಾ ಏವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ತದೇಕದೇಸಂ ಇಧ ವಿನಿಯೋಗಕ್ಖಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತನ್ತಿ ಮೂಲಂ. ವಿತ್ಥಾರದೇಸನನ್ತಿ ‘‘ವಿಭಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ವಿಭಙ್ಗದೇಸನಂ. ಉದ್ದೇಸದೇಸನಾ ಪಠಮಸುತ್ತೇ ಅನುಲೋಮದೇಸನಾಸದಿಸಾವ. ಪುನ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ‘‘ಇತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಿಂ ನಿವತ್ತಿಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ. ಪಠಮಂ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿಭಜನವಸೇನ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತತೋ ಏವ ಬ್ಯತಿರೇಕನಯೇನ ವಿವಟ್ಟಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಪುನಗ್ಗಹಣಂ.

ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಕಾರತೋ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತೇ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ…ಪೇ… ನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ಗತಿಜಾತಿವಸೇನಾತಿ ಪಞ್ಚಗತಿವಸೇನ, ತತ್ಥಾಪಿ ಏಕೇಕಾಯ ಗತಿಯಾ ಖತ್ತಿಯಾದಿಭುಮ್ಮದೇವಾದಿಹತ್ಥಿಆದಿಜಾತಿವಸೇನ ಚ. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಮಾನಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಮಾನೇ ಅತ್ಥೇ ಸದ್ದವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಪಣ್ಡರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಗುಣವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಚೇತಸಿಕಂ ಹದಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನಿಸ್ಸಯವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅವತ್ಥಾಭಾವವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಅಲುಬ್ಭನಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಭಾವವಿಸೇಸಂ, ‘‘ಅಲುಬ್ಭಿತತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವತಾವಿಸೇಸನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಮತ್ತಂ ವಾ ದೀಪನಾ ಸಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ. ಜಿಣ್ಣಸ್ಸ ಜೀರಣವಸೇನ ಪವತ್ತನಾಕಾರೋ ಜೀರಣತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ.

ಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇ ಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸಾತಿ ಕಲಲಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ಪುರಿಮರೂಪಾನಂ ಜರಾಪತ್ತಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಪಚ್ಛಿಮರೂಪಾನಿ ಪರಿಪಕ್ಕರೂಪಾನುರೂಪಾನಿ ಪರಿಣತಪರಿಣತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸುಪರಿಣತರೂಪಾನಂ ಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿಸಭಾವಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ‘‘ಖಣ್ಡಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಯೋ ಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇ ಜರಾಯ ಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸಾ. ಪಕತಿನಿದ್ದೇಸಾತಿ ಫಲವಿಪಚ್ಚನಪಕತಿಯಾ ನಿದ್ದೇಸಾ, ಜರಾಯ ವಾ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬಫಲಮೇವ ಪಕತಿ, ತಸ್ಸಾ ನಿದ್ದೇಸಾ, ನ ಚ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದೀನೇವ ಜರಾತಿ ಉದಕಾದಿಗತಮಗ್ಗೇಸು ತಿಣರುಕ್ಖಸಂಭಗ್ಗತಾದಯೋ ವಿಯ ಪರಿಪಾಕಗತಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೇಸು ಪರಿಪುಣ್ಣರೂಪೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಯೋ ಜರಾಯ ಗತಮಗ್ಗಾಇಚ್ಚೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಜರಾತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಜರಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಆಯು ಹಾಯತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಜಜ್ಜರಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಯುಹಾನಾದಯೋ ಪಕತಿನಿದ್ದೇಸಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಾ ದ್ವೇ ಪಕತಿನಿದ್ದೇಸಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇಹಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಅವಿಞ್ಞಾಯಮಾನನ್ತರತ್ತಾ ಅವೀಚಿಜರಾ ಮಣಿಆದೀಸು ಮನ್ದದಸಕಾದೀಸು ಏಕೇಕದಸಕೇಸು ಚ ಖಣೇ ಖಣೇ ಜಿಣ್ಣವಿಕಾರಾದೀನಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ. ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸೂತಿ ಮಣಿಆದಿತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಾದೀಸು, ಪಾಣೀನಂ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಸಕಲಆಯುಸ್ಮಿಂ ಗಹಿತತರುಣಯುವಾಜರಾಕಾಲೇಸು, ಏಕದ್ವಿತ್ತಿದಿವಸಾತಿಕ್ಕಮೇಸು ಪುಪ್ಫಾದೀಸು ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಜರಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಸವೀಚಿಜರಾ ನಾಮ.

ಚವನಕವಸೇನಾತಿ ಚವನಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವಸೇನ. ಏಕಚತುಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾಯ ಚುತಿಯಾ ಚವನಮೇವ ಚವನತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವವಚನೇನ ಲಕ್ಖಣನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ, ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಚುತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ ಸಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಙ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿ ಭಿಜ್ಜಮಾನತಾ. ತೇನ ‘‘ಭೇದೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನತಾ ಭೇದಸಮಙ್ಗಿತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಠಾನಾಭಾವಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ಕೇನಚಿಪಿ ಆಕಾರೇನ ಅವಟ್ಠಾನಾಭಾವದೀಪನಂ. ಘಟಸ್ಸೇವಾತಿ ಹಿ ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣಂ. ಯಥಾ ಘಟೇ ಭಿನ್ನೇ ಕಪಾಲಾದಿಅವಯವಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಏವಂ ಚುತಿಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಭಙ್ಗೇಸು, ನ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನ್ತರಧಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಮಚ್ಚುಸಙ್ಖಾತಂ ಮರಣನ್ತಿ ಮಚ್ಚುಸಞ್ಞಿತಂ ಮರಣಂ. ‘‘ಕಾಲಮರಣ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಸಮುಚ್ಛೇದಭೂತಂ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಮರಣಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಮರಣಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಖಣಿಕಮರಣಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾತಿ ಅನ್ತಕಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾ, ಯಾ ಲೋಕೇ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಮಚ್ಚೂ’’ತಿ, ಮರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚವನಕಾಲೋ ಏವ ವಾ ಅನತಿಕ್ಕಮನೀಯತ್ತಾ ವಿಸೇಸೇನ ಕಾಲೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾ ಅತ್ಥತೋ ಚುತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದಪವತ್ತಿಯೇವ. ‘‘ಮಚ್ಚು ಮರಣ’’ನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಸಮಾಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಯೋ ‘‘ಮಚ್ಚೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಭೇದೋ, ತಮೇವ ಮರಣಂ ‘‘ಪಾಣಚಾಗೋ’’ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಚತುವೋಕಾರವಸೇನಾತಿ ಚತುವೋಕಾರಭವವಸೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ರೂಪಕಾಯಸಞ್ಞಿತೋ ಕಳೇವರೋ ನತ್ಥಿ, ಯಂ ನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಕವೋಕಾರಭವೇಪಿ ಕಳೇವರನಿಕ್ಖೇಪೋ ನತ್ಥಿ, ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪನ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಏಕವೋಕಾರವಸೇನ ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಚತುವೋಕಾರವಸೇನ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಸೇಸದ್ವಯವಸೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದೋ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಖನ್ಧಭೇದಸಬ್ಭಾವತೋ. ಸೇಸದ್ವಯವಸೇನಾತಿ ಸೇಸಭವದ್ವಯವಸೇನೇವ ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಯದಿಪಿ ಏಕವೋಕಾರಭವೇ ರೂಪಕಾಯೋ ವಿಜ್ಜತಿ, ಕಳೇವರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಪನ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಕಳೇವರಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಮನುಸ್ಸಾದೀಸು ಕಳೇವರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನುಸ್ಸಾದೀಸು ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಕಳೇವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮರಣಂ ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಏಕತೋ ಕತ್ವಾತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ, ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಣಮತ್ತೇನ.

ಜಾಯನಟ್ಠೇನಾತಿಆದಿ ಆಯತನವಸೇನ ಯೋನಿವಸೇನ ಚ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಜಾತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕತ್ತುಭಾವವಸೇನ ಪದದ್ವಯಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜಾತಿ ಸಞ್ಜಾತೀ’’ತಿ ಪನ ಕತ್ತರಿ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ. ಸಮ್ಪುಣ್ಣಾ ಜಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಿ. ಪಾಕಟಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ…ಪೇ… ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಸತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವೋಹಾರದೇಸನಾ.

ತತ್ರ ತತ್ರಾತಿ ಏಕಚತುವೋಕಾರಭವೇಸು ದ್ವಿನ್ನಂ ಸೇಸರೂಪಧಾತುಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ, ಕಾಮಧಾತುಯಂ ವಿಕಲಾವಿಕಲಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತನ್ನಂ ನವನ್ನಂ ದಸನ್ನಂ ಪುನ ದಸನ್ನಂ ಏಕಾದಸನ್ನಞ್ಚ ಆಯತನಾನಂ ವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸನ್ತತಿಯನ್ತಿ ಯೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಾತುಭಾವೋ, ತೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖತಸನ್ತತಿಯಂ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಕಮ್ಮಂಯೇವ ಕಮ್ಮಭವೋ ‘‘ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ಕಮ್ಮೇನ ನಿಯ್ಯಾದಿತಅತ್ತಭಾವುಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಭವತೀತಿ ಭವೋ, ತಥಾ ತಥಾ ನಿಬ್ಬತ್ತವಿಪಾಕೋ ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಭವೋ’’ತಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಫಲವೋಹಾರೇನ ಭವೋತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕಥಿತಂ.

ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಏತೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ. ನ ಕೇವಲಂ ಇಧ ಕರಣಸಾಧನಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಕತ್ತುಸಾಧನಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಯಂ ವಾ’’ತಿ. ತನ್ತಿ ವತ್ಥುಕಾಮಂ. ಕಾಮೋ ಚ ಸೋ ಕಾಮನಟ್ಠೇನ, ಉಪಾದಾನಞ್ಚ ಭುಸಮಾದಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ. ಏತನ್ತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಪದಂ. ಪುನ ಏತನ್ತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಸಙ್ಖಾತಂ.

ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪಾದಿಯಮಾನಂ ಉತ್ತರದಿಟ್ಠಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಏಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ದಳ್ಹೀಕರಣವಸೇನ ಪುರಿಮಂ ಉತ್ತರಾ ಉಪಾದಿಯತಿ, ಏವಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಪೀತಿ. ಅತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಪನ ‘‘ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಅತ್ತಗ್ಗಹಣವಿನಿಮುತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಭೂತಂ ಇಧ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಿಉತ್ತರದಿಟ್ಠಿವಚನೇಹಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಯೇನ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೇನ ಗೋಸೀಲಗೋವತಾದಿಂ ಸಮಾದಿಯತಿ ಚೇವ ಅನುತಿಟ್ಠತಿ ಚ, ಸೋ ಗೋಸೀಲಗೋವತಾದೀನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗೋಸೀಲ…ಪೇ… ಸಯಮೇವ ಉಪಾದಾನಾನೀ’’ತಿ. ಅಭಿನಿವೇಸತೋತಿ ಅಭಿನಿವೇಸನತೋ.

ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಾದಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತವಾದಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಮತ್ತಮೇವ. ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ದಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ.

ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀಸು ಪವತ್ತಾಯಾತಿ ಇದಂ ತಣ್ಹಾಯ ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ ಛದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಿಕಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿನಿಯತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ. ಜವನವೀಥಿಯಾ ಪವತ್ತಾಯಾತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಂ. ಸಭಾವೇನೇವ ಉಟ್ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ವೇಳು ವಿಯ ನಿಸ್ಸಯೋ ಅಹುತ್ವಾ ಓಲುಮ್ಭಕಭಾವೇನ ಭಾವೋ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ತಂಸದಿಸಂ ವುತ್ತಂ. ರೂಪೇತಿ ವಿಸಯೇ ಭುಮ್ಮಂ. ಸಾ ತಿವಿಧಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕಾಮಸ್ಸಾದಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ. ಏವಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಾಯ ಸಂಸಟ್ಠತ್ತಾ ನಿಚ್ಚಧುವಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸಮುಖೇನ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀ. ಭವಸಹಗತಾ ತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ. ಭವತಿ ತಿಟ್ಠತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲನ್ತಿ ಹಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ ಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಭವಸ್ಸಾದವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ವಿಭವತಣ್ಹಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿಭವತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ವಿಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ. ಏವಂ ತಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸಾತಿ ಯಾ ಛ ಕಾಮತಣ್ಹಾ, ಛ ಭವತಣ್ಹಾ, ಛ ವಿಭವತಣ್ಹಾ ವುತ್ತಾ, ಏತಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯೋ. ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಸಕಸನ್ತತಿಯಂ. ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ತತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ. ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಾ ಹೋನ್ತು ಇತರಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಾ, ಸಯಂ ಪನ ಅತೀತಾನಿ ಛತ್ತಿಂಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ‘‘ಅಟ್ಠಸತಂ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇದಾನಿ ಅಪರೇನಪಿ ಪಕಾರೇನ ಅಟ್ಠಸತಂ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ. ಅಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀತಿ ಯದೇತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಉಪಾದಾಯ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಸಮುದಾಯಗ್ಗಾಹತೋ ಅಸ್ಮೀತಿ ಗಾಹೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧ ಪನ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತ್ಥಮಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀತಿ ಖತ್ತಿಯಾದೀಸು ‘‘ಇದಂಪಕಾರೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ತಾವ ಅನುಪನಿಧಾಯ ಗಹಣಂ.

ಏವಮಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಏವಮಸ್ಮಿ, ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮಿ, ಅಹಂ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಇತ್ಥಂ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಅಸಸ್ಮಿ, ಸತಸ್ಮಿ, ಅಹಂ ಸಿಯಂ, ಇತ್ಥಂ ಸಿಯಂ, ಏವಂ ಸಿಯಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿಯಂ, ಅಪಾಹಂ ಸಿಯಂ, ಅಪಾಹಂ ಇತ್ಥಂ ಸಿಯಂ, ಅಪಾಹಂ ಏವಂ ಸಿಯಂ, ಅಪಾಹಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ಉಪನಿಧಾಯ ಗಹಣಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಸಮತೋ ಅಸಮತೋ ವಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಮಸ್ಮಿ, ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಏವಮಸ್ಮೀತಿ ಇದಂ ಸಮತೋ ಉಪನಿಧಾಯ ಗಹಣಂ, ಯಥಾ ಅಯಂ ಖತ್ತಿಯೋ, ಏವಂ ಅಹಮಸ್ಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಅಸಮತೋ ಗಹಣಂ, ಯಥಾಯಂ ಖತ್ತಿಯೋ ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಅಹಂ ಹೀನೋ ವಾ ಅಧಿಕೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಾನಿ ತಾವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ. ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಆದೀನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ಅನಾಗತವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ತೇಸಂ ಪುರಿಮಚತುಕ್ಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಸಸ್ಮೀತಿ ಸಸ್ಸತೋ ಅಸ್ಮಿ, ನಿಚ್ಚಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸತಸ್ಮೀತಿ ಅಸಸ್ಸತೋ ಅಸ್ಮಿ, ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಇತೋ ಪರಾನಿ ಸಿಯನ್ತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಂಸಯಪರಿವಿತಕ್ಕವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಪುರಿಮಚತುಕ್ಕೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಅಪಾಹಂ ಸಿಯನ್ತಿಆದೀನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ‘‘ಅಪಿ ನಾಮಾಹಂ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪತ್ಥನಾಕಪ್ಪನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿಪಿ ಪುರಿಮಚತುಕ್ಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಏವಮೇತೇಸು –

ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠಿಸೀಸಾ ಚತ್ತಾರೋ, ಸುದ್ಧಸೀಸಾ ಸೀಸಮೂಲಕಾ;

ತಯೋ ತಯೋತಿ ಏತಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ವಿಭಾವಯೇ.

ಏತೇ ಹಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದವಸೇನ ವುತ್ತಾ ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠಿಸೀಸಾ ನಾಮ, ‘‘ಅಸ್ಮಿ, ಭವಿಸ್ಸಂ ಸಿಯಂ, ಅಪಾಹಂ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸುದ್ಧಸೀಸಾ ನಾಮ, ‘‘ಇತ್ಥಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಯೋ ತಯೋ ತಯೋತಿ ದ್ವಾದಸ ಸೀಸಮೂಲಕಾ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ತಣ್ಹಾ ಆಗತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಾದಿನಿಸ್ಸಿತಾನೀ’’ತಿ. ಅಟ್ಠಾರಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇಮಿನಾ ಅಸ್ಮೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಭಿಸೇಕಸೇನಾಪಚ್ಚಾದಿನಾ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಮೂಲಭಾವತೋ ‘‘ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ಹೋತಿ. ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಙ್ಗಹೇತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗಸ್ಸ ಸಂಖಿಪನವಸೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹನೇ ಕರಿಯಮಾನೇ. ‘‘ಛಯಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಣ್ಹಾಕಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ನಿದ್ದೇಸೋ. ‘‘ರೂಪೇ ತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾ’’ತಿಆದಿ ನಿದ್ದೇಸತ್ಥೋ. ‘‘ಕಾಮರಾಗಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿಕೋ, ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸುಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ಚ ನಿದ್ದೇಸವಿತ್ಥಾರೋ. ‘‘ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಛಳೇವಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ಸಙ್ಗಹೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ವಿಯ ಅನೇಕಾ ಏವ ವೇದನಾ, ತಸ್ಮಾ ತಾ ರಾಸಿವಸೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಛ ವೇದನಾಕಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದನಾಸಮೂಹಾ’’ತಿ. ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಭಾವೇನ ನಾನಾಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದಯೋ, ತಾ ಕುಚ್ಛಿನಾ ಧಾರೇನ್ತಿಯೋ ವಿಯ ಪೋಸೇನ್ತಿಯೋ ವಿಯ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾಸಂ ಮಾತುಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಹೇತೂತಿ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ. ಅಯನ್ತಿ ಅಯಂ ವೇದನಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಾಧಾರಣತೋ ವುತ್ತಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವೇದನಾಪದೇ. ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ. ಏವಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತನಯೇನ ಸಾಧಾರಣತೋ ವತ್ವಾಪಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತವೇದನಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಪಾಕವಸೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋತಿ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಫಸ್ಸೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು. ಯಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಲಕ್ಖಣಾದಿವಿಭಾಗತೋ, ಆಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಸೇಸತೋ, ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ಸದ್ದತ್ಥದಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ವಿಭಾವಿತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ…ಪೇ… ವುತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಆಹ.

ನಮನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ ಹುತ್ವಾ ನಮನಸಭಾವಂ ತೇನ ವಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ. ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಪನ ಏಕಾವ ವೇದನಾ. ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲಚಿತ್ತಾನಿ ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ. ನನು ತತ್ಥ ಜೀವಿತಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಯೋ ಚ ಸನ್ತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಾಸಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ತಥಾ ಪಾಕಟಂ, ಯಥಾ ಚೇತನಾದೀನನ್ತಿ ತೇ ಏವೇತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಉದ್ಧಟಾ. ಯೇನ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವಾದಿನಾ ಕಾರಣೇನ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಭೂತನಿದ್ದೇಸೇ. ಅಞ್ಞೋ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋತಿ ‘‘ವಚನತ್ಥತೋ ಕಲಾಪತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಲಕ್ಖಣಾದಿನಿಚ್ಛಯತೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ. ನನು ಸೋ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನೇ ವುತ್ತೋ, ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇತಿ? ತತ್ಥ ವುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನೇ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಅತಿದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚ. ಭೂತಾನಿ ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ‘‘ತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ. ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿಪಿ ಏಕೇ ತೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾ ನಾಮ ಏಕಂಸತೋ ಅಪರಕಾಲಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೇನ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ. ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವಿನಾ ಏವ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮೂಹತ್ಥೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮೂಹಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸೇನ ಸಮೂಹತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮೂಹಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ (ಧ. ಸ. ೫೮೪) ಆಗತನಯೇನ ‘‘ತೇವೀಸತಿವಿಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಹದಯವತ್ಥು ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ, ‘‘ಯಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾನ. ೧.೧.೮) ಆಗತತ್ತಾ ಹದಯವತ್ಥುಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಜಾತಿರೂಪಭಾವೇನ ಉಪಚಯಸನ್ತತಿಯೋ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ತೇವೀಸತಿವಿಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಅಸಾಧಾರಣಕಾರಣೇನ ಚಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ. ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣೋತಿ ಆಯೂಹನಸಭಾವೋ. ಚೋಪನವಸೇನಾತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಂಚೋಪನವಸೇನ, ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಚನಭೇದವಸೇನಾತಿ ವಚೀಭೇದುಪ್ಪಾದವಸೇನ, ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಚೋಪನಂ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರಹೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕೂನತಿಂಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾವಿನಿಮುತ್ತಾ ಏವ ಏಕೂನತಿಂಸ ಚೇತನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ತಸ್ಸಾ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ.

ದುಕ್ಖೇತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಇದಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಸಂಸಿಲೇಸನನಿಸ್ಸಯವಿಸಯಬ್ಯಾಪನವಸೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿನಿಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ‘‘ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕೋಪಿ ಹಿ ವಿಭತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೋ ಅನೇಕಧಾ ವಿನಿಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯಥಾ ತದ್ಧಿತತ್ಥೇ ಉತ್ತರಪದಸಮಾಹಾರೇತಿ. ತನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಣಂ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಲಕ್ಖಣಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ. ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪನ ತಂಸಹಜಾತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಅಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಉಪಯೋಗಏಕವಚನಂ. ಏತನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಣಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ. ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾಥಾವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನಪಿ ಏಕದೇಸೇನ ಯಾಥಾವತೋ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ‘‘ಯಾಥಾವಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧನಿವಾರಣೇನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಞಾಣಪವತ್ತಿಯಾ ಚೇತ್ಥ ಅಪ್ಪದಾನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪುರಿಮಂ ಪನ ಪಟಿವೇಧಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಸೇಧಕಥಾದಸ್ಸನಂ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಅನುಬೋಧಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ.

ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ವತ್ಥು ಹೋತಿ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವತ್ಥುತೋ’’ತಿ. ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ. ಯಸ್ಮಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಚ್ಛಾದನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ ಏಕೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಇತರೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಕಿಂ ಪನ ಏತಂ ಏಕಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದನತೋ’’ತಿ. ಇದಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ನಿರೋಧಪಟಿಪದಾನಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತದಾರಬ್ಭಾತಿ ತಂ ಆರಬ್ಭ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ. ಪಚ್ಛಿಮಞ್ಹಿ ಸಚ್ಚದ್ವಯನ್ತಿ ನಿರೋಧೋ ಮಗ್ಗೋ. ತಞ್ಹಿ ನಯಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ. ದುದ್ದಸನ್ತಿ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಧಮ್ಮತ್ತಾ ಸಭಾವೇನೇವ ಗಮ್ಭೀರತಾಯ ದುದ್ದಸಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ದುರವಗ್ಗಾಹಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಪುರಿಮೇ ಸಚ್ಚದ್ವಯೇ. ಅನ್ಧಭೂತನ್ತಿ ಅನ್ಧಕಾರಭೂತಂ. ನ ಪವತ್ತತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಾತುಂ ನ ವಿಸಹತಿ. ವಚನೀಯತ್ತೇನಾತಿ ವಾಚಕಭಾವೇನ ತಥಾ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ. ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ದುದ್ದಸತ್ತಾತಿ ಪೀಳನಾದಿಆಯೂಹನಾದಿವಸೇನ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅಯಂ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೪೮೪; ೩.೧೦೪) ಯಾಥಾವತೋ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ದುದ್ದಸತ್ತಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಪುರಿಮದ್ವಯಂ ಗಮ್ಭೀರಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚದ್ವಯೇ. ವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸುಭಾದಿವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಸೇನ ಅಞ್ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ.

ಇದಾನಿ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪಕಾರನ್ತರೇನಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದುಕ್ಖೇತಿ ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ದುಕ್ಖೇ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇನ. ಸಙ್ಗಹತೋತಿ ಸಮೋಧಾನತೋ. ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧಕಿಚ್ಚತೋ. ಅಞ್ಞಾಣಮಿವಾತಿ ವಿಸಯಸಭಾವಂ ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನಕಿಚ್ಚಮಿವ. ‘‘ದುಕ್ಖೇ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪವತ್ತತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ತಥಾ ಅವಿಸಿಟ್ಠಸಭಾವದಸ್ಸನಂ ಇದನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿಸೇಸತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಖಣಿಕನಿರೋಧಸ್ಸ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಅಯುಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ವಿರಾಗಗ್ಗಹಣತೋ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಪಟಿಬಾಹನಂ ಇಧ ‘‘ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸೋ ಚ ನೇಸಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರೋಧೋ ಹೋತೀತಿ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಏತೇಹಿ ನಿರೋಧಪದೇಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ದೇಸಿತತ್ತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟನ್ತಿ ವಟ್ಟಞ್ಚ ವಿವಟ್ಟಞ್ಚ. ‘‘ದ್ವಾದಸಹೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಅನುಲೋಮತೋ ದ್ವಾದಸಹಿ ಪದೇಹಿ ವಟ್ಟಂ, ಪಟಿಲೋಮತೋ ದ್ವಾದಸಹಿ ವಿವಟ್ಟಂ ಇಧ ದಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ.

ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಟಿಪದಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩. ಮಿಚ್ಛಾ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾ, ವಟ್ಟಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ದುಕ್ಖಾವಹತ್ತಾ. ತಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಪಟಿಪದಾ’’ತಿ. ಸೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಕಥಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾ ಹೋತೀತಿ? ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇ ಸುಖಾವಹೋವ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಟ್ಟಸೀಸತ್ತಾತಿ ವಟ್ಟಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಉತ್ತಮಙ್ಗಭಾವತೋ. ಅನ್ತಮಸೋತಿ ಉಕ್ಕಂಸಪರಿಯನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ ಅವಕಂಸಪರಿಯನ್ತತೋ. ‘‘ಇದಂ ಮೇ ಪುಞ್ಞಂ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತಂ. ಪಣ್ಣಮುಟ್ಠಿದಾನಮತ್ತನ್ತಿ ಸಾಕಪಣ್ಣಮುಟ್ಠಿದಾನಮತ್ತಂ. ಅಪ್ಪತ್ವಾತಿ ಅನ್ತೋಗಧಹೇತು ಏಸ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಪಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಗ್ಗೇನ ವಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ತದಾವಹಾ ಪಟಿಪದಾಪಿ ಪತ್ತಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ‘‘ಅಪ್ಪತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುಲೋಮವಸೇನಾತಿ ಅನುಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನ. ಪಟಿಲೋಮವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪಟಿಪದಾ ಪುಚ್ಛಿತಾತಿ ಏತೇನ ಪಟಿಪದಾ ದೇಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಯಥಾರದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾಯ ಇಧಾಗತತ್ತಾ. ಅನುಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾಯಮ್ಪೇತ್ಥ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಿರೋಧಾ ಪನ ವಿಜ್ಜಾಯ ಸತಿ ಹೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಸಮ್ಭವೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಭಾಜಿತ’’ನ್ತಿ. ಸರೂಪೇನ ಪನ ತಾಯ ವಟ್ಟಮೇವ ಪಕಾಸಿತಂ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘‘ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ. ನಿಯ್ಯಾತನೇತಿ ನಿಗಮನೇ. ಫಲೇನಾತಿ ಪತ್ತಬ್ಬಫಲೇನ ಪಟಿಪದಾಯ ಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುನೋ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ತಿವಿಧೋ ಹೇತು ಞಾಪಕೋ, ನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ, ಸಮ್ಪಾಪಕೋತಿ, ಏವಂ ತಿವಿಧಂ ಫಲಂ ಞಾಪೇತಬ್ಬಂ, ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಂ, ಸಮ್ಪಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪತ್ತಬ್ಬಫಲೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ತಂಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುಭೂತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಫಲೇನ ಹೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಫಲಾ ಅಯಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಸೇಸವಿರಾಗಾ ಅಸೇಸನಿರೋಧಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಸೇಸವಿರಜ್ಜನತೋ ಅಸೇಸನಿರುಜ್ಝನತೋ ಚ. ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಮೇವ ವದತಿ. ತಞ್ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಅಯಂ ಏತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಅಸೇಸನಿರೋಧೋ ಹೋತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಸೇಸನಿರೋಧೋ ಯಂ ಆಗಮ್ಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತೀತಿ ಏವಂ ಪದಭಾಜನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪದತ್ಥೇ ಸತಿ. ಸಾನುಭಾವಾ ಪಟಿಪದಾ ವಿಭತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಸೇಸನಿರೋಧಹೇತುಪಟಿಪದಾ ತತ್ಥ ಸಾತಿಸಯಸಾಮತ್ಥಿಯಸಮಾಯೋಗತೋ ಸಾನುಭಾವಾ ವಿಭತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾಗಹಣೇನೇತ್ಥ ವಟ್ಟಸ್ಸಪಿ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಮೇವ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ.

ಪಟಿಪದಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ವಿಪಸ್ಸೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪. ವಿಪ್ಫನ್ದನ್ತೀತಿ ನಿಮಿಸನವಸೇನ. ಅನಿಮಿಸೇಹೀತಿ ವಿಗತನಿಮಿಸೇಹಿ ಉಮ್ಮೀಲನ್ತೇಹೇವ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಮಹಾಪದಾನೇ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ಪದೇ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ‘‘ಅನಿಮಿಸೇಹೀ’’ತಿಆದಿಕೇ ಯಥಾಗತೇ ಸುತ್ತನ್ತೇ.

ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಅನಿಮಿಸಲೋಚನತೋ ‘‘ವಿಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಕಾರಣಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಮಹಾಸತ್ತಾನಂ ಚರಿಮಭವೇ ಅನಿಮಿಸಲೋಚನತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ತತೋ ಪನ ಅಞ್ಞಮೇವ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಲಾಳಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ತೋಸೇನ್ತಸ್ಸ. ಅನಾದರೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಅಟ್ಟಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ.

ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯಸಙ್ಖಾತೋ ಭಗೋ ಅಸ್ಸ ಅತಿಸಯೇನ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಗವಾತಿ ‘‘ಭಾಗ್ಯಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಯಾಥಾವತೋ, ಞಾಯೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಯೇನ ಹೇತುನಾ’’ತಿ. ಸಂ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸಾಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಮಂ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೇನಾ’’ತಿ, ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮಾ, ಸಾಮಂ ಬುಜ್ಝಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧೋ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ‘‘ಬುಜ್ಝತಿ ಏತೇನಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ಇಧ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ. ಬೋಧಿಮಾ ಸತ್ತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ, ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಾಕಪತ್ಥವೋ’’ತಿ. ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾನಪಟಿಪದಾಯ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬೋಧಿ ಚ ಸೋ ಸತ್ತವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ಸತ್ತೋ ಚಾತಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ. ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ‘‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮ ಮಹನ್ತಂ ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾತಚ್ಛನ್ದೋ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಜಾತಿಆದಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ. ಕಾಮಂ ಚುತುಪಪಾತಾಪಿ ಮರಣಜಾತಿಯೋ, ‘‘ಜಾಯತಿ ಮೀಯತೀ’’ತಿ ಪನ ವತ್ವಾ ‘‘ಚವತಿ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ, ಅಥ ಖೋ ನಾನಾಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇದಂ…ಪೇ… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಸತ್ತೋ ಜಿಣ್ಣಬ್ಯಾಧಿಮತೇ ದಿಸ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಜರಾಮರಣಮೇವ ಆದಿತೋ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ.

ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ಉಪಾಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಞಾಯೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಪಥೇನ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ. ಸಮಾಯೋಗೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನವಸೇನ ಸಮಾಗಮೋ ಅಹೋಸಿ. ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ‘‘ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನೇನ ಆಹ. ಜಾತಿಯಾ ಖೋ ಸತಿ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ‘‘ಕಿಮ್ಹಿ ನು ಖೋ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಹೋತಿ, ಕಿಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಜರಾಮರಣೇ ಕಾರಣಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಯಂ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ಚ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಜಾತಿಕಾರಣಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ‘‘ಜಾತಿಯಾ ಖೋ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಹೋತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಯಾ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಕಾರಣಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿಯಾ ಚಸ್ಸ ಅಭಿಸಮಯೋ ಪಟಿವೇಧೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ. ಹೀತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಇದನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಗಹಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಮಿದ’’ನ್ತಿ. ಇಧ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ಏಕಾದಸಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮುದಯಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಸಮುದಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ. ಅನೇಕವಾರಞ್ಹಿ ಸಮುದಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸಮುದಯೋ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಆಮೇಡಿತವಚನಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಏವಂ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಕೇವಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿದಸ್ಸನಪರಂ, ಅಥ ಖೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ಇಧ ಸಮುದಯಸದ್ದೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಮುಖೇನ ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ವದತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಚ ಯಾವನ್ತೋ ಇಧ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತೇ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪೇನ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಸಮುದಯೋ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಅವೋಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖೂತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಭಾವೋ ಚಕ್ಖು. ಞಾತಟ್ಠೇನಾತಿ ಞಾತಭಾವೇನ. ಪಜಾನನಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿತಂತಂಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಪವತ್ತಿಯಾ ಏತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಪಕಾರತೋ ವಾ ಜಾನನಟ್ಠೇನ. ಪಟಿವೇಧನಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಇಮಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ. ಓಭಾಸನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಮುದಯಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸ್ಸ ಮೋಹನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವಿಧಮನವಸೇನ ಅವಭಾಸನವಸೇನ. ತಂ ಪನೇತಂ ‘‘ಚಕ್ಖು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಞಾಣಂ. ನಿರೋಧವಾರೇತಿ ಪಟಿಲೋಮವಾರೇ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಕಿಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಜರಾಮರಣನಿರೋಧೋ’’ತಿ ನಿರೋಧಕಿತ್ತನವಸೇನ ಆಗತೋ.

ವಿಪಸ್ಸೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫-೧೦. ಸಿಖೀಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫-೧೦. ನ ಏವಂ ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಿಖಿಸ್ಸಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮುಚ್ಚಯವಸೇನ ಏವಂ ನ ಯೋಜೇತ್ವಾ. ಕಸ್ಮಾತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವದತಿ. ಏಕಾಸನೇ ಅದೇಸಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ನಾನಾಠಾನೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿಪಿ ತಾನಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಭಾವೇನ ದೇಸಿತಾನಿ, ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಪನ ಏಕಸದಿಸಾ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿನ್ನತ್ತಾ. ‘‘ಬುದ್ಧಾ ಜಾತಾ’’ತಿ ನ ಅಞ್ಞೋ ಆಚಿಕ್ಖತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ನ ಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಭವೇ ಪರೋಪದೇಸೇನ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ. ಗತಮಗ್ಗೇನೇವಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಗಮನೇನ ಗತಮಗ್ಗೇನೇವ ಪಚ್ಛಿಮಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಧಮ್ಮತಾ. ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಚಿತ್ತಾ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಯಾಥಾವತೋ ಭಾವೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಪನ ತೇಸಂ ಪಠಮವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಬುದ್ಧಭಾವಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಬುದ್ಧತ್ಥಾಯ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಬುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾ.

ಸಿಖೀಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಬುದ್ಧವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಆಹಾರವಗ್ಗೋ

೧. ಆಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧. ಆಹರನ್ತೀತಿ ಆನೇನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಪಸುತಾ. ಭೂತಾ ನಾಮ ಯಸ್ಮಾ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಲೋಕೇ ಜಾತವೋಹಾರೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ, ತಾವ ಸಮ್ಭವೇಸಿನೋ, ಏಸ ತಾವ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇಸು ಭೂತಸಮ್ಭವೇಸಿವಿಭಾಗೋ, ಇತರೇಸು ಪನ ಪಠಮಚಿತ್ತಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ಸಮ್ಭವ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ವಸೇನ ಪಸೂತಿಪರಿಯಾಯೋ, ಇತರೇಸಂ ವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋ. ಪಠಮಚಿತ್ತಪಠಮಇರಿಯಾಪಥಕ್ಖಣೇಸು ಹಿ ತೇ ಸಮ್ಭವಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಏಸನ್ತಿ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ನಾಮ, ನ ತಾವ ಭೂತಾ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ, ಭೂತಾ ಏವ ಸಬ್ಬಸೋ ಭವೇಸನಾಯ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ. ನ ಪುನ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿವತ್ತಿತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯೋ ಚ ‘‘ಕಾಲಘಸೋ ಭೂತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಭೂತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವವಾಚಿತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ‘‘ಅಗ್ಗಿನಾ ವಾ ಉದಕೇನ ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ.

ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪಠಪನಮೇವೇತ್ಥ ಆಹಾರೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಅನುಗ್ಗಹೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ವಚನಭೇದೋ…ಪೇ… ಏಕೋ ಯೇವಾ’’ತಿ. ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ. ಯಥಾ ‘‘ವಸ್ಸಸತಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಠಿತಿಯಾತಿ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಾ ಪನ ಅವಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಚ್ಛೇದಾಯಾ’’ತಿ. ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧಧಮ್ಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೋ ಅನುಗ್ಗಹಿತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯಾ’’ತಿ. ಏತಾನೀತಿ ಠಿತಿಅನುಗ್ಗಹಪದಾನಿ. ಉಭಯತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ ನ ಯಥಾಸಮ್ಬನ್ಧತೋ.

ವತ್ಥುಗತಾ ಓಜಾ ವತ್ಥು ವಿಯ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಜ್ಝೋಹರಿತಬ್ಬತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜ್ಝೋಹರಿತಬ್ಬಕೋ ಆಹಾರೋ’’ತಿ, ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಓಜಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಾನಿ ಆಹರತೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಓಳಾರಿಕತಾ ಅಪ್ಪೋಜತಾಯ ನ ವತ್ಥುನೋ ಥೂಲತಾಯ ಕಥಿನತಾಯ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪರಿತ್ತಾ ಓಜಾ ಹೋತಿ, ತಂ ಓಳಾರಿಕಂ. ಸಪ್ಪಾದಯೋ ದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದಕತಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಸಾಣಾದೀನಂ ತಿವಸ್ಸಛಡ್ಡಿತಾನಂ ಪೂತಿಭೂತತ್ತಾ ಮುದುಕತಾತಿ ವದನ್ತಿ. ತರಚ್ಛಖೇಳತೇಮಿತತಾಯ ಪನ ತಥಾಭೂತಾನಂ ತೇಸಂ ಮುದುಕತಾ. ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಹೇಸ. ಸಸಾನಂ ಆಹಾರೋ ಸುಖುಮೋ ತರುಣತಿಣಸಸ್ಸಖಾದನತೋ. ಸಕುಣಾನಂ ಆಹಾರೋ ಸುಖುಮೋ ತಿಣಬೀಜಾದಿಖಾದನತೋ. ಪಚ್ಚನ್ತವಾಸೀನಂ ಆಹಾರೋ ಸುಖುಮೋ ಮಾಸಮುಗ್ಗಕುರಾದಿಭೋಜನತ್ತಾ. ತೇಸನ್ತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀನಂ. ಸುಖುಮೋತ್ವೇವಾತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪಾದಾಯ, ಅಥ ಖೋ ಸುಖುಮೋಇಚ್ಚೇವ ನಿಟ್ಠಂ ಪತ್ತೋ ತತೋ ಪರಮಸುಖುಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ.

ವತ್ಥುವಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ಆಹಾರಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಚಸ್ಸ ಅಪ್ಪೋಜಮಹೋಜತಾಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪರಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಖುದಾವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಹಿಂಸಂ ಸರೀರದರಥಂ. ವಿನೋದೇತೀತಿ ವತ್ಥು ತಸ್ಸ ವಿನೋದನಮತ್ತಂ ಕರೋತಿ. ನ ಪನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಪಾಲೇತುನ್ತಿ ಸರೀರಂ ಯಾಪೇತುಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ ನಿರೋಜತ್ತಾ. ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಪರಿಸ್ಸಯಂ ವಿನೋದೇತುಂ ಆಮಾಸಯಸ್ಸ ಅಪೂರಣತೋ.

ಛಬ್ಬಿಧೋಪೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಿತಬ್ಬತಮಾಹ. ದೇಸನಕ್ಕಮೇನೇವೇತ್ಥ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ದುತಿಯಾದಿತಾ, ನ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ದೇಸನಾನಯೋ ಏವ ಚೇಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಮನಸೋ ಸಞ್ಚೇತನಾ ನ ಸತ್ತಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಮನೋಗಹಣಂ ಯಥಾ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿ, ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾತಿ ಚೇತನಾವಾ’’ತಿ. ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತಮೇವ. ಏಕರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ, ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಾದಿವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಆಹಾರತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇನ್ತೀತಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ಅನಾಹರಣತೋ. ತದಾಪೀತಿ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಗತಕಾಲೇಪಿ. ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಾಹಾರೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಕೇಚಿ. ಇದಂ ಪನ ಆಚರಿಯಾನಂ ನ ರುಚ್ಚತಿ ತದಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕರೂಪಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನೇವ ಸಹಜಾತಾತಿ ಲಕ್ಖಣವಚನಮೇತಂ, ಸಬ್ಬಾಯಪಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ಓಜಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವದಸ್ಸನತ್ಥೋ. ಸತ್ತಮಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸತ್ತಮದಿವಸಾಪಿ. ರೂಪಸನ್ತತಿಂ ಪಾಲೇತಿ ಪವೇಣಿಘಟನವಸೇನ. ಅಯಮೇವಾತಿ ಕಮ್ಮಜಓಜಾ. ಕಮ್ಮಜಓಜಂ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಓಜಾ ಅಕಮ್ಮಜತ್ತಾ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಆಹಾರೋತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಕಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಲೋಕುತ್ತರಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪನ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಕಥಿತಾ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾನಂ ಉಪೇತಪರಿಯಾಯೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪಾಕಾನಂ ಉಪಾದಿಣ್ಣಪರಿಯಾಯೋ ನತ್ಥೇವಾತಿ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಪರಿಯಾಯೋಪಿ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಆಹಾರಾತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯದಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ಆಹಾರಟ್ಠೋತಿಆದಿನಾ ಚೋದೇತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇಮೇ ಏವ ಚತ್ತಾರೋ ವುತ್ತಾತಿ ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋವ ವುತ್ತಾ. ಇಮೇ ಏವ ಚ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ವಿಸೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಇಮೇ ಪನ ತಥಾ ಚ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಚಾತಿ ಸಮಾನೇಪಿ ಪಚ್ಚಯತ್ತೇ ಅತಿರೇಕಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಹಾರಾತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದಾನಿ ತಂ ಅತಿರೇಕಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಸೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಉಪಥಮ್ಭಕಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಉಪಥಮ್ಭಕತ್ತೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೬೦೮; ಪಟ್ಠಾ. ಅಟ್ಠ. ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ). ಉಪಥಮ್ಭಕತ್ತಞ್ಹಿ ಸತೀಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಅರೂಪೀನಂ ಆಹಾರಾನಂ ಆಹಾರಜರೂಪಸಮುಟ್ಠಾನಕರೂಪಾಹಾರಸ್ಸ ಚ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ಪನ ಉಪಥಮ್ಭಕತ್ತೇ ಆಹಾರಾನಂ ಜನಕತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಉಪಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಪಧಾನಂ. ಜನಯಮಾನೋಪಿ ಹಿ ಆಹಾರೋ ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಉಪಥಮ್ಭಯಮಾನೋ ಏವ ಜನೇತೀತಿ ಉಪಥಮ್ಭಕಭಾವೋ ಏವ ಆಹಾರಭಾವೋ. ವೇದನಾಯ ಫಸ್ಸೋ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ. ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ. ‘‘ಚೇತನಾ ತಿವಿಧಂ ಭವಂ ಜನೇತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪನ ವಚನತೋ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ. ನ ಹಿ ಓಕ್ಕನ್ತವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಸಮ್ಭವೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಹಿ, ಆನನ್ದ, ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ನ ಓಕ್ಕಮಿಸ್ಸಥ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ನಾಮರೂಪಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಸಮುಚ್ಚಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೧೫). ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸುತ್ತೇನ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಏವಂ ಯದಿಪಿ ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಆಹಾರತ್ಥೋ, ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಪನ ಇಮೇವ ಆಹಾರಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ತಂ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತಂ ಅವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೋ ಪನೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಮುಖೇ ಠಪಿತಮತ್ತೋ ಏವ ಅಸಙ್ಖಾದಿತೋ, ತತ್ತಕೇನಾಪಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಏವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ. ಸುಖವೇದನಾಯ ಹಿತೋ ಸುಖವೇದನೀಯೋ. ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿವಸೇನ. ಯತ್ತಕಾ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಪಕಾರಭೇದಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೋಪಿ ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ಯಥಾರಹಂ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಆಹರತಿ, ಅನಾಹಾರಕೋ ನತ್ಥಿ.

ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಇಧಾಪಿ ಫಸ್ಸಾಹಾರೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಿಸನ್ತತಿವಸೇನಾತಿ ಕಾಯದಸಕಂ ಭಾವದಸಕಂ ವತ್ಥುದಸಕನ್ತಿ ತಿವಿಧಸನ್ತತಿವಸೇನ. ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯನಯೇನಾತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಿಧಿನಾ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತನಾಮಸ್ಸ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಪಾಕಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋಯೇವ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯತಾಯ ತಂ ಆಹಾರೇತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಹಜಾತರೂಪೇಸು ಪನ ವತ್ಥುನೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ, ಸೇಸರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಇತರೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ತಾನೀತಿ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ ಅನಪುಂಸಕಾನಮ್ಪಿ ನಪುಂಸಕೇಹಿ ಸಹ ವಚನತೋ. ಸಾಸವಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾವ ವುತ್ತಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನಂ ಹೇತನ್ತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಥಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಏತೇಸಂ ಆಹಾರತ್ಥೋ, ಏವಂ ಅವಿಸೇಸತೋಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತತಂಸಮುಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತೇಹಿ ಫಸ್ಸಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚೇವ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಯಥಾರಹತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣಂ ಪನ ಅವಿಸೇಸತೋ.

ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇನ್ತೋ ಆಹಾರಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇನ್ತೋ ಏವ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಓಜಟ್ಠಮಕಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನೇವ ಪನಸ್ಸ ಉಪಥಮ್ಭನಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ. ಫುಸನ್ತೋಯೇವಾತಿ ಫುಸನಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೋ ಏವ. ಆಯೂಹಮಾನಾವಾತಿ ಚೇತಯಮಾನಾ ಏವ ಅಭಿಸನ್ದಹನ್ತೀ ಏವ. ವಿಜಾನನ್ತಮೇವಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ವಿಜಾನನ್ತಮೇವ ಆಹಾರಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಆಹಾರಕಿಚ್ಚಸಾಧನಞ್ಚ ತೇಸಂ ವೇದನಾದಿಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತಾಯ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪವತ್ತನಮೇವ. ಕಾಯಟ್ಠಪನೇನಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಕಮ್ಮಜಾದಿರೂಪಂ ಕಮ್ಮಾದಿನಾವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಜನಿತೋಪೀ’’ತಿಆದಿ.

ಉಪಾದಿಣ್ಣರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನೇನೇವ ಉತುಚಿತ್ತಜರೂಪಸನ್ತತೀನಮ್ಪಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ರೂಪಸನ್ತತೀನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅನುಪಾಲಕೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಠಿತಿಹೇತುತಾ ಹಿ ಯಾಪನಾ ಅನುಪಾಲನಾ. ಸುಖಾದಿವತ್ಥುಭೂತನ್ತಿ ಸುಖಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ. ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಹಿ ವಸತಿ ಏತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವತ್ಥೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಫುಸನ್ತೋಯೇವಾತಿ ಇದಂ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಫುಸನಸಭಾವತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೇನ ವಿನಾ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ವೇದನಾಪವತ್ತಿಯಾ ವಿನಾ ಸತ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾವನತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖಾದಿ…ಪೇ… ಹೋತೀ’’ತಿ. ನ ಚೇತ್ಥ ಸಞ್ಞೀಭವಕಥಾಯಂ ಅಸಞ್ಞೀಭವೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಸಾಪಿ ವಾ ಕಾರಣಭೂತವೇದನಾಪವತ್ತಿವಸೇನೇವ ಠಿತಿಯಾ ಹೇತುನೋ ಅಬ್ಯಾಪಿತತ್ತಾ, ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ…ಪೇ… ಭವಮೂಲನಿಪ್ಫಾದನತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನ್ತಮೇವಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ವಿಜಾನನ್ತಮೇವಾತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ.

ಚತ್ತಾರಿ ಭಯಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ ಆದೀನವವಿಭಾವನತೋ. ನಿಕನ್ತೀತಿ ನಿಕಾಮನಾ, ರಸತಣ್ಹಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಸಾ ಹಿ ಕಬಳೀಕಾರೇ ಆಹಾರೇ ಬಲವತೀ, ತೇನೇವೇತ್ಥ ಅವಧಾರಣಂ ಕತಂ. ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯಂ, ನಿಕನ್ತಿಯೇವ ಭಯಂ ಮಹಾನತ್ಥಹೇತುತೋ. ಉಪಗಮನಂ ವಿಸಯಿನ್ದ್ರಿಯವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ವಿಸಯವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ಚ ಸಙ್ಗತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿ, ತಂ ವೇದನಾದಿಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತಾಯ ‘‘ಭಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಧಾರಣೇ ಪಯೋಜನಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಆಯೂಹನಂ ಅಭಿಸನ್ದಹನಂ, ಸಂವಿಧಾನನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ತಂ ಭವೂಪಪತ್ತಿಹೇತುತಾಯ ‘‘ಭಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿನಿಪಾತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಸೋ ಭವೂಪಪತ್ತಿಹೇತುಕಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅನತ್ಥಾನಂ ಮೂಲಕಾರಣತಾಯ ‘‘ಭಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಾನಿ ನಿಕನ್ತಿಆದೀನಂ ಸಪ್ಪಟಿಭಯತಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿಂ ಕಾರಣಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ನಿಕನ್ತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಆಲಯಂ ಜನೇತ್ವಾ, ತಣ್ಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೀತಾದೀನಂ ಪುರಕ್ಖತಾತಿ ಸೀತಾದೀನಂ ಪುರತೋ ಠಿತಾ, ಸೀತಾದೀಹಿ ಬಾಧಿಯಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಫಸ್ಸಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಾತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿಭೇದಂ ಫಸ್ಸಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಾ. ಫಸ್ಸಸ್ಸಾದಿನೋತಿ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸವಸೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದನಸೀಲಾ. ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸವಸೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬತಣ್ಹಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಫಸ್ಸಾಹಾರಾದೀನವದಸ್ಸನೇ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಂ ಉದ್ಧಟಂ ‘‘ಪರೇಸಂ ರಕ್ಖಿತಗೋಪಿತೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ. ಫಸ್ಸಸ್ಸಾದಿನೋತಿ ವಾ ಫಸ್ಸಾಹಾರಸ್ಸಾದಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತಿ ಹಿ ಫಸ್ಸಾಹಾರೇ ಸತ್ತಾನಂ ಫಸ್ಸಾರಮ್ಮಣೇ ಅಸ್ಸಾದೋ, ನಾಸತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಫಸ್ಸಸ್ಸಾದಮೂಲಕ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ಜಾತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಭಯಸ್ಸ ಅಭಿನಿಪಾತಸಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ತಮ್ಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಾಯೂಹನನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಯಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ, ತಿವಿಧಮಹಾಭಯಂ, ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಸಬ್ಬಭಯಂ ಆಗತಮೇವ ಹೋತಿ ಭಯಾಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನತೋ.

ಅಭಿನಿಪತತೀತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಸದಿಸೇ ಭವೇ ಅಭಿನಿಪಾತಸದಿಸೀ. ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾತಿ ನಾಮರೂಪನಿಬ್ಬತ್ತಿಮೂಲಕತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಭಯಾನಂ ಅಭಿನಿಪಾತೋಯೇವ ಭಯಂ ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಕತ್ವಾ.

ಅಪ್ಪೇತಿ ವಿಯಾತಿ ಫಲಸ್ಸ ಅತ್ತಲಾಭಹೇತುಭಾವತೋ ಕಾರಣಂ, ತಂ ನಿಯ್ಯಾದೇತಿ ವಿಯ. ತನ್ತಿ ಫಲಂ. ತತೋತಿ ಕಾರಣತೋ. ಏತೇಸನ್ತಿ ಆಹಾರಾನಂ. ಯಥಾವುತ್ತೇನಾತಿ ‘‘ಫಲಂ ನಿದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅತ್ಥೇನ. ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ‘‘ವೇದನಾನಿರೋಧೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪದೇಸು.

ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ. ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಆಹಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಆಹಾರಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇ ಹಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ತಣ್ಹಾನಿದಾನಾ. ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸತ್ತಸನ್ತತಿವಸೇನಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಸಭಾವಕಾನಂ ಚಕ್ಖು ಸೋತಂ ಘಾನಂ ಜಿವ್ಹಾ ಕಾಯೋ ಭಾವೋ ವತ್ಥೂತಿ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಸನ್ತತೀನಂ ವಸೇನ. ಸೇಸಾನಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಅನ್ಧಬಧಿರಅಭಾವಕಾನಂ. ಊನಊನಸನ್ತತಿವಸೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುನಾ, ಸೋತೇನ, ತದುಭಯೇನ, ಭಾವೇನ ಚ ಊನಊನಸನ್ತತಿವಸೇನ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಜಾತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ. ಪಠಮಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ತಣ್ಹಾಯಪಿ ನಿದಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತಣ್ಹಾನಿದಾನನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಸರೂಪತೋ ನಯತೋ ಚ ಸಕಲಮೇವ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪನ ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅತೀತಾಭಿಮುಖಂ ದೇಸನಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತೀತಧಮ್ಮಾಭಿಮುಖಂ ತಬ್ಬಿಸಯಂ ದೇಸನಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾಕಾರಣೇನ. ಅತೀತೇನ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಅತೀತಭವೇನ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವಿಪಾಕವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅತ್ತಭಾವೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅತ್ತಭಾವೋ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಅತೀತೇನ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ‘‘ಅತೀತೇನೇವಾ’’ತಿ ಅನವಧಾರಣತೋ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅತೀತಾಭಿಮುಖಗ್ಗಹಣಂ ಜನಕಕಮ್ಮಂ ಗಹಿತಂ, ತಣ್ಹಾಸೀಸೇನ ನಾನನ್ತರಿಯಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಕಮ್ಮುನಾ ವಿನಾ ತಣ್ಹಾ ಭವನೇತ್ತಿ ಯುಜ್ಜತಿ.

ತಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತಕಮ್ಮಂ. ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ತಂ ಅತೀತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ. ತಸ್ಸತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಜನಕಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಜನಕಂ. ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಅತ್ತಭಾವಂ ಆಯೂಹಿತಂ ಕಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ನಾಮ ತಣ್ಹಾ ವಿಯ ಕಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ. ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಆಹಾರಗ್ಗಹಣೇನ ವೇದನಾದಿಗ್ಗಹಣೇನಾತಿ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು. ಅತ್ತಭಾವೋತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕೋ ಅತೀತಕಾಲಿಕೋ ಚ ಅತ್ತಭಾವೋ. ಪುನ ದ್ವೀಸೂತಿ ತಣ್ಹಾಗ್ಗಹಣೇ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇತಿ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು. ತಸ್ಸ ಜನಕನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚೇವ ಅತೀತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಜನಕಂ ಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಕಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಯತ್ಥ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಆಯೂಹಿತಂ, ಸಾ ಅತೀತಾ ಜಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ. ತೇನ ಸಂಸಾರವಟ್ಟಸ್ಸ ಅನಮತಗ್ಗತಂ ದೀಪೇತಿ. ಸಙ್ಖೇಪೇನಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಫಲಪಞ್ಚಕಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪೋ ಏವ ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಅನೇಕವಿಧತ್ತಾ.

ಯದಿ ಅತೀತೇನ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಸಪ್ಪದೇಸಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ರಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ಹಿ ಯದಿಪಿ ಸರೂಪತೋ ಅನಾಗತೇನ ವಟ್ಟಂ ಇಧ ನ ದಸ್ಸಿತಂ, ನಯತೋ ಪನ ತಸ್ಸಪಿ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಾ ಏವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ನಿಪನ್ನನ್ತಿ ಉದಕಂ ಪರಿಪ್ಲವವಸೇನ ನಿಪನ್ನಂ. ಪರಭಾಗನ್ತಿ ಪರಉತ್ತಮಙ್ಗಭಾಗಂ. ಓರತೋತಿ ತತೋ ಅಪರಭಾಗತೋ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ. ಅಪರಿಪುಣ್ಣೋತಿ ವಿಕಲಾವಯವೋ. ಏವಂಸಮ್ಪದನ್ತಿಆದಿ ಉಪಮಾಯ ಸಂಸನ್ದನಂ.

ಯಥಾ ಹಿ ಗೀವಾ ಸರೀರಸನ್ಧಾರಕಕಣ್ಡರಾನಂ ಮೂಲಟ್ಠಾನಭೂತಾ, ಏವಂ ಅತ್ತಭಾವಸನ್ಧಾರಕಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಮೂಲಭೂತಾ ತಣ್ಹಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗೀವಾಯ ದಿಟ್ಠಕಾಲೋ’’ತಿ. ಯಥಾ ವೇದನಾದಿಅನೇಕಾವಯವಸಮುದಾಯಭೂತೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಏವಂ ಫಾಸುಕಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಡಕಾದಿಅನೇಕಾವಯವಸಮುದಾಯಭೂತಾ ಪಿಟ್ಠೀತಿ ‘‘ಪಿಟ್ಠಿಯಾ…ಪೇ… ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಕಾಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಕಥಿತಂ. ಇಧ ದೇಸನಾಯ ಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ನಙ್ಗುಟ್ಠಮೂಲಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಕಾಲೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘‘ನಙ್ಗುಟ್ಠಮೂಲಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಉಪಮಾದಸ್ಸನಂ ಕತಂ. ನಯತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚಯವಟ್ಟಸ್ಸ ಹೇತುವಸೇನ ಫಲವಸೇನ ವಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವಸ್ಸ ಮುಖಮತ್ತದಸ್ಸನೀಯತ್ತಾ ಆದಿತೋ ಫಲಹೇತುಸನ್ಧಿ, ಮಜ್ಝೇ ಹೇತುಫಲಸನ್ಧಿ, ಅನ್ತೇಪಿ ಫಲಹೇತುಸನ್ಧೀತಿ ಏವಂ ತಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ ಚತುಸಙ್ಖೇಪಮೇವ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ.

ಆಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಮೋಳಿಯಫಗ್ಗುನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨. ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ ಭಿಕ್ಖು…ಪೇ… ಆಹಾರಾ’’ತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರೇ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಅನುಗ್ಗಹಾಯಾ’’ತಿ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ. ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ ಚತುಆಹಾರವಿಭಾಗದೀಪಕಂ ದೇಸನಂ ಉದ್ದೇಸವಸೇನೇವ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ಉಪರಿ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸೀದಿ. ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋತಿ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ. ವರಗನ್ಧವಾಸಿತನ್ತಿ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೇನ ಚನ್ದನಗನ್ಧೇನ ಚೇವ ತದಞ್ಞನಾನಾಗನ್ಧೇನ ಚ ಪರಿಭಾವಿತತ್ತಾ ವರಗನ್ಧವಾಸಿತಂ. ರತನಚಙ್ಕೋಟವರೇನಾತಿ ರತನಮಯೇನ ಉತ್ತಮಚಙ್ಕೋಟಕೇನ. ದೇಸನಾನುಸನ್ಧಿಂ ಘಟೇನ್ತೋತಿ ಯಥಾದೇಸಿತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಘಟೇನ್ತೋ, ಯಥಾ ಉಪರಿದೇಸನಾ ವದ್ಧೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕರೋನ್ತೋ. ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಂ ಆಹಾರೇತೀತಿ ತಸ್ಸ ಆಹಾರಣಕಿರಿಯಾಯ ವುತ್ತಪುಚ್ಛಾಯ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಉಪ್ಪಾಟೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಏತಂ…ಪೇ… ಭುಞ್ಜತಿ ವಾ’’ತಿ ಆಹ.

ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೇ ನಾಮ ಇಚ್ಛಿತೇ ತಸ್ಸ ಉಪಭುಞ್ಜಕೇನಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಸೋ ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಉತುಸಮಯೇತಿ ಗಬ್ಭವುಟ್ಠಾನಸಮಯೇ. ಸೋ ಹಿ ಉತುಸಮಯಸ್ಸ ಮತ್ತಕಸಮಯತ್ತಾ ತಥಾ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಉದಕೇನ ಅಣ್ಡಾನಿ ಮಾ ನಸ್ಸನ್ತೂ’’ತಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ. ಗಿಜ್ಝಪೋತಕಾ ವಿಯ ಆಹಾರಸಞ್ಚೇತನಾಯ ತಾನಿ ಕಚ್ಛಪಣ್ಡಾನಿ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೇನ ಯಾಪೇನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಯಂ ಲದ್ಧೀತಿ ಫಸ್ಸಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೇಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಥೇರಸ್ಸ ಯುತ್ತಾ ಅಯುತ್ತಾ ವಾ ಅಯಂ ಲದ್ಧಿ. ಇಮಂ ಪಞ್ಹನ್ತಿ ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಂ ಆಹಾರೇತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಪಞ್ಹಂ ಏತಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಲದ್ಧಿಯಾ ನ ಪನ ಪುಚ್ಛತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸತ್ತುಪಲದ್ಧಿಯಾ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ. ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಉಮ್ಮತ್ತಕಸದಿಸತ್ತಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ಕತತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಹಾರೇತೀತಿ ನಾಹಂ ವದಾಮೀ’’ತಿಆದಿ.

ತಸ್ಮಿಂ ಮಯಾ ಏವಂ ವುತ್ತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಮಯಾ ‘‘ಆಹಾರೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಸತಿ. ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋತಿ ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಂ ಆಹಾರೇತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಯುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಪಞ್ಹೇತಿ ಸತ್ತುಪಲದ್ಧಿಂ ಅನಾದಾಯ ‘‘ಕತಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮಪವತ್ತವಸೇನೇವ ಪಞ್ಹೇ ಪುಚ್ಛಿತೇ. ತೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಣೇನಾತಿ ತೇನೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಹ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಅತೀತಭವೇ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ನಾಮರೂಪೇ ಜಾತೇ ಸತೀತಿ ನಾಮರೂಪೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಳಾಯತನಂ ಹೋತಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗೋ – ನಾಮನ್ತಿ ವೇದನಾದಿಖನ್ಧತ್ತಯಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ರೂಪಂ ಪನ ಸತ್ತಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಂ, ನಿಯಮತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಭೂತಾನಿ ಛ ವತ್ಥೂನಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆಹಾರೋ ಚ. ತತ್ಥ ವಿಪಾಕನಾಮಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಹದಯವತ್ಥುನೋ ಸಹಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಮನಾಯತನಸ್ಸ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸತ್ತಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಕಿಞ್ಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಏವಂ ಉಕ್ಕಂಸಾವಕಂಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತರೇಸಂ ಪನ ಪಞ್ಚಾಯತನಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಸಹಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಛಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಕಿಞ್ಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಂ. ಪವತ್ತೇ ವಿಪಾಕನಾಮಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನ ಸತ್ತಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅವಿಪಾಕಂ ಪನ ಅವಿಪಾಕಸ್ಸ ಛಟ್ಠಸ್ಸ ತತೋ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಾದಿವತ್ಥುಕಮ್ಪಿ ಇತರಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕನಾಮಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚತುಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅವಿಪಾಕಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರೂಪತೋ ಪನ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಛಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಚತ್ತಾರಿ ಪನ ಭೂತಾನಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚತುಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ರೂಪಜೀವಿತಂ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ತಿಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೯೪) ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ದೇನ್ತೋತಿ ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಫುಸತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಪಞ್ಹಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ದೇನ್ತೋ. ತತೋ ವಿವೇಚೇತುಕಾಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೇನ ಭಗವತಾ ಚ ವುತ್ತಪದೇಸು. ಸತ್ತೋತಿ ಅತ್ತಾ. ಸೋ ಪನ ಉಚ್ಛೇದವಾದಿನೋಪಿ ಯಾವ ನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಲದ್ಧಿ, ಪಗೇವ ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ. ಭೂತೋತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ. ನಿಪ್ಫತ್ತೋತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನೋ. ನ ತಸ್ಸ ದಾನಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಲದ್ಧಿ. ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಇದನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಪಚ್ಚಯಾ ಇದಂ ನಾಮರೂಪಂ. ಪುನ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಇದನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಇದಂ ಸಳಾಯತನನ್ತಿ ಏವಂ ಬಹೂಸು ಠಾನೇಸು ಭಗವತಾ ಕಥಿತತ್ತಾ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಸಙ್ಖಾರಮತ್ತಮಿದನ್ತಿ ಸಞ್ಞತ್ತಿಂ ಉಪಗತೋ. ತೇನಾಪೀತಿ ಸಞ್ಞತ್ತುಪಗತೇನಾಪಿ. ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಕತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ಅವಸರೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ. ದೇಸನಾರುಳ್ಹನ್ತಿ ಯತೋ ಸಳಾಯತನಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವೀಥಿಂ ಆರುಳ್ಹಮೇವ. ತಮೇವಾತಿ ಸಳಾಯತನಪದಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ. ವಿವಜ್ಜೇನ್ತೋತಿ ವಿವಟ್ಟೇನ್ತೋ. ಏವಮಾಹಾತಿ ‘‘ಛನ್ನಂತ್ವೇವಾ’’ತಿಆದಿಆಕಾರೇನ ಏವಂ ದೇಸಿತೇ, ‘‘ವಿನೇಯ್ಯಜನೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏವಮಾಹ. ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾತಿ ಏವಂ ಪುರಿಮಭವತೋ ಆಯತಿಭವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಮೂಲಕಾರಣವಸೇನ ಚ ದೇಸಿತತ್ತಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸನ್ಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತದಮಿನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಗ್ಗಹಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಮೋಳಿಯಫಗ್ಗುನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩. ಯೇ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ತೇನತ್ತಭಾವೇನ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ, ತೇ ಬಾಹಿರಕಲಿಙ್ಗೇ ಠಿತಾಪಿ ತೇನೇವ ತತ್ಥ ಸಮತ್ಥತಾಯೋಗೇನ ಭಾವಿನಂ ಸಮಿತಬಾಹಿತಪಾಪತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಮಣಸಮ್ಮತಾಯೇವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಮ್ಮತಾಯೇವಾತಿ ತೇ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವಸೇನಾತಿ ದುಕ್ಖಅರಿಯಸಚ್ಚವಸೇನ. ಅಞ್ಞಥಾ ಕಥಂ ಬಾಹಿರಕಾಪಿ ಜರಾಮರಣಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ನ ಜಾನನ್ತಿ. ಸಚ್ಚದೇಸನಾಭಾವತೋ ‘‘ಸಹ ತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಕೇಚಿ. ತಂ ನ ಸುಟ್ಠು. ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಇಧ ಜಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಸಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ಏವ ಸನ್ತಾನೇನ, ತಣ್ಹೇವ ಸಾ ಜಾತಿ. ಜರಾಮರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಖಣಿಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಸತಣ್ಹಾ ಏವ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಸಮುದಯೋತಿ ಭೂತಕಥನಮೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಮುದಯಸಚ್ಚವಸೇನ ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ. ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ಯತ್ಥ ತಣ್ಹಾ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತೇಸು ಸಬ್ಬಪದೇಸು. ಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಮಣೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಿಯ…ಪೇ… ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞಞ್ಚಾ’’ತಿ. ಯೇನ ಹಿ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ಸಮಣ-ಸದ್ದೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಸದ್ದೋ ಚ ಸಕೇ ಅತ್ಥೇ ನಿರುಳ್ಹೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಭಿನ್ನೋಪಿ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯತೋ ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ ವತ್ತುಂ ಅರಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಭಯತ್ಥಾಪೀ’’ತಿ. ಏಕಾದಸಸು ಠಾನೇಸು ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಕಥೇಸಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಸ್ಸ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ.

ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ದುತಿಯಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಚ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ. ತೇನ ‘‘ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕತಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ಏತಾನಿ ಹಿ ಪದಾನಿ ಜರಾಮರಣಾದೀನಂ ಸಾಧಾರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಪಪಞ್ಚಭೂತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಪಪಞ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಕಥಿತಂ, ದೇಸನಂ…ಪೇ… ಅಜ್ಝಾಸಯೇನಾ’’ತಿ. ಇಮಿನಾ ತಾನೇವ ಜರಾಮರಣಾದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಆದಿತೋ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಪದಸಾಧಾರಣತೋ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ. ಯಥಾನುಲೋಮಸಾಸನಞ್ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ, ನ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನನ್ತಿ.

ದುತಿಯಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಕಚ್ಚಾನಗೋತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಯಸ್ಮಾ ಇಧ ಜಾನನ್ತಾಪಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಅಜಾನನ್ತಾಪಿ ಬಾಹಿರಕಾಪಿ ಸಾಸನಿಕಾಪಿ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನಪಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖೇನಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಬಹೂನಂ ವಚನಂ ಉಪಾದಾಯ ಆಮೇಡಿತವಸೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ, ಭನ್ತೇ, ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಹಿಸ್ಸ ಅಯಂ ಆಮೇಡಿತಪಯೋಗೋ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ‘‘ಅಪರೇಹಿಪಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಪನಾಯಂ ಏವಂ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅತ್ಥಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ವಚನೇ ಯಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞೂ ಏವ ಪಮಾಣಂ, ನ ಅವಿಞ್ಞೂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಂ ಪಣ್ಡಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದ್ವೇ ಅವಯವಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಯಂ, ದುವಿಧಂ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹವತ್ಥು, ದ್ವಯಂ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹವಸೇನ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಅಪಸ್ಸಿತೋತಿ ದ್ವಯನಿಸ್ಸಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ನಿಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ. ಯಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ‘‘ಸಬ್ಬೋಯಂ ಲೋಕೋ ಅತ್ಥಿ ವಿಜ್ಜತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ಥಿತಾ, ಸಾ ಏವ ಸದಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಲೋಕೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಗಾಹತಾಯ ಸಸ್ಸತೋ, ತಂ ಸಸ್ಸತಂ. ಯಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ‘‘ಸಬ್ಬೋಯಂ ಲೋಕೋ ನತ್ಥಿ ನ ಹೋತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ನತ್ಥಿತಾ, ಸಾ ಏವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಗಾಹತಾಯ ಉಚ್ಛೇದೋ, ತಂ ಉಚ್ಛೇದಂ. ಲೋಕೋ ನಾಮ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ತಮ್ಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ. ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅವಿಪರೀತಪಞ್ಞಾಯ ಯಥಾಭೂತಪಞ್ಞಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ’’ತಿ. ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇಸು. ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೇ ಸ್ವೇವಾತಿ ಸನ್ತಾನನಿಬನ್ಧನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನೇಸು ಏವ. ಯಾ ನತ್ಥೀತಿ ಯಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಸತ್ತಾನಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋ ವಿನಸ್ಸನತೋ ಕೋಚಿ ಠಿತೋ ನಾಮ ಸತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ‘‘ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ತಥಾಪವತ್ತಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾವ. ಸಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಕಮ್ಮಾವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾದಿಭೇದಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸ ಸಮುದಯನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೋ, ಸಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ, ನ ಹೋತಿ, ನಪ್ಪವತ್ತತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸ ಖಣಿಕನಿರೋಧಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಙ್ಗ’’ನ್ತಿ. ಯಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಹೇತುಫಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಾನುಪಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೇ ಯಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಲೋಕೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಸಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ನವನವಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ, ಸಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ನ ಹೋತಿ.

ಲೋಕೋ ಸಮುದೇತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಲೋಕಸಮುದಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರ’’ನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ. ಪಟಿಲೋಮಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಂತಂಹೇತುನಿರೋಧತೋ ತಂತಂಫಲನಿರೋಧೋ ಹಿ ಪಟಿಲೋಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ. ಯೋ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಆದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ಸೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಲೋಕಸಮುದಯೋ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಸ್ಸ. ಅನುಚ್ಛೇದಂ ಪಸ್ಸತೋತಿ ಅನುಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಸ್ಸ ಹೇತು. ಅಯಮ್ಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಖಣತೋ ಉದಯವಯನೀಹರಣನಯೋ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯವಯನೀಹರಣನಯೋಪಿ.

ಉಪಗಮನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾವ ಉಪಯೋ. ತಥಾ ದಿಟ್ಠುಪಯೋ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಯೇಹಿ ಉಪಾದಾನಾದೀನಂ ಅನತ್ಥನ್ತರತಂ ಅತಿದಿಸತಿ. ತಥಾ ಚ ಪನ ತೇಸು ದುವಿಧತಾ ಉಪಾದೀಯತಿ. ನನು ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವುತ್ತಾನೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಅತ್ಥತೋ ದ್ವೇ ಏವಾತಿ ಇಧ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಂ ‘‘ಅಹಂ ಮಮ’’ನ್ತಿ ಅಯಥಾನುಕ್ಕಮೇನ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾನುಕ್ಕಮಂಯೇವ ಪನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರೋಪರಸ್ಸ ಸುಭಂ ಅಸುಭನ್ತಿಆದೀನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇ. ವಿನಿವಿಸನ್ತೀತಿ ವಿರೂಪಂ ನಿವಿಸನ್ತಿ, ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾಹೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ. ವಿನಿಬದ್ಧೋತಿ ವಿರೂಪಂ ವಿಮುಚ್ಚಿತುಂ ವಾ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಬದ್ಧೋ.

‘‘ಅಭಿನಿವೇಸೋ’’ತಿ ಉಪಯುಪಾದಾನಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಞ್ಚಾಯನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಉಪಯುಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತನ್ತಿ ಆಧಾರಭೂತಂ. ದೋಸಮೋಹವಸೇನಪಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಏವಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇ. ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೀತಿ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿನಿವೇಸನಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಿ. ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಥಾಮಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪಹಾನಭಾವೇನ ಅನುಸೇನ್ತಿ. ತದುಭಯನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿದ್ವಯಂ. ನ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗತಿಯಾ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ ನ ಅಲ್ಲೀಯತಿ. ನ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ನ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನ ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ನ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗಾಹೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಪವತ್ತತಿ. ಅತ್ತನಿಯಗಾಹೋ ನಾಮ ಸತಿ ಅತ್ತಗಾಹೇ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತಾ ಮೇ’’ತಿ. ಇದಂ ದುಕ್ಖಗ್ಗಹಣಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾಪಸ್ಸಯಂ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕ್ಖಮೇವಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೮೭; ಮ. ನಿ. ೧.೧೨೦; ೩.೩೭೩; ವಿಭ. ೧೯೦) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಕಙ್ಖಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಸಂಸಯಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ.

ನ ಪರಪ್ಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಪರಸ್ಸ ಅಸದ್ದಹನೇನ. ಮಿಸ್ಸಕಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಆಹಾತಿ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಅವೋಚ. ನಿಕೂಟನ್ತೋತಿ ನಿಹೀನನ್ತೋ. ನಿಹೀನಪರಿಯಾಯೋ ಹಿ ಅಯಂ ನಿಕೂಟ-ಸದ್ದೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಲಾಮಕನ್ತೋ’’ತಿ. ಪಠಮಕನ್ತಿ ಚ ಗರಹಾಯಂ ಕ-ಸದ್ದೋ. ಸಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖತಂ ಭಙ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನತ್ಥಿ ಏವ, ಸಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ಚ ಯಥಾ ಅಸಙ್ಖತಂ ಅತ್ಥಿ ವಿಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧) ವಿಯ. ತಞ್ಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಞಾಣಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ. ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿದಸ್ಸನೇ. ಕಿಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ? ಅತ್ಥಿ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅತ್ಥಿತ’’ನ್ತಿ ನಿಚ್ಚತಂ. ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹೋ ಹಿ ಇಧ ಪಠಮೋ ಅನ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಾಹೋ ದುತಿಯೋತಿ ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತಾ ಚ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನನಿರೋಧಕಥನತೋ ಸಸ್ಸತತಂ, ನಿರುಜ್ಝನ್ತಾನಂ ಅಸತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪುನೂಪಗಮನಕಥನತೋ ಉಚ್ಛೇದತಞ್ಚ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾನಯೇನ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತೇ…ಪೇ… ಅನ್ತೇ’’ತಿಆದಿ.

ಕಚ್ಚಾನಗೋತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೬. ನಿಬ್ಬಿನ್ದನತ್ಥಾಯಾತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಪಟಿಲಾಭಾಯ. ಸಾ ಹಿ ಜರಾಮರಣಸೀಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತತಿ. ವಿರಜ್ಜನತ್ಥಾಯಾತಿ ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಪಟಿಲಾಭಾಯ. ಸೀಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸೀಲಸಮಾದಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಉಪಾಸಕೋಪಿ ಪಗೇವ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನೋ ನಾಮ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾವಹಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ. ಅನುರೂಪಸಭಾವಭೂತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಸಭಾವಭೂತಂ. ನಿಬ್ಬಿದಾತಿ ಇಮಿನಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಪರಿಯೋಸಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವದತಿ. ವಿರಾಗಾ ನಿರೋಧಾತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ, ಇತರೇನ ಫಲಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ. ಏಕೇನ ನಯೇನಾತಿ ಪಠಮೇನ ನಯೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ಭಗವಾ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಲಕ್ಖಣಂ ಪುಚ್ಛಿತೋ ತಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ಯೋ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಮಗ್ಗಂ ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತಿಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ಏಕನ್ತಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ. ದ್ವೀಹೀತಿ ದುತಿಯತತಿಯನಯೇಹಿ. ತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಂ. ವಿಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ. ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತಮತ್ತಮೇವ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಅಪುಚ್ಛಿತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಸೇಸಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ. ಭಗವಾ ಹಿ ಅಪ್ಪಂ ಯಾಚಿತೋ ಬಹುಂ ದೇನ್ತೋ ಉಳಾರಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಲಕ್ಖಣಂ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ತಞ್ಚೇವ ತತೋ ಚ ಉತ್ತರಿಂ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ತತ್ಥ ‘‘ನಿಬ್ಬಿದಾಯ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ. ‘‘ನಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ, ‘‘ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದೇಸನಂ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ’’ತಿ.

ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಅಚೇಲಕಸ್ಸಪಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೭. ಲಿಙ್ಗೇನ ಅಚೇಲಕೋತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಲಿಙ್ಗೇನ ಅಚೇಲಕೋ. ತೇನ ಅಚೇಲಕಚರಣೇನ ಅಚೇಲೋ, ನ ನಿಚ್ಚೇಲತಾಮತ್ತೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಾಮೇನಾತಿ ಗೋತ್ತನಾಮೇನ ಕಸ್ಸಪೋತಿ. ದೇಸೇತಿ ಪವೇದೇತಿ ಸಂಸಯವಿಗಮನಂ ಏತೇನಾತಿ ದೇಸೋ, ನಿಚ್ಛಯಹೇತೂತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ದೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಸೋ ಹಿ ಸಂಸಯವಿಗಮನಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಾರಣಂ. ಓಕಾಸನ್ತಿ ಅವಸಂಸನ್ದನಪದೇಸಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಖಣಂ ಕಾಲ’’ನ್ತಿ. ಅನ್ತರಘರಂ ಅನ್ತೋನಿವೇಸನಂ. ಅನ್ತರೇ ಘರಾನಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನ್ತರಘರಂ, ಅನ್ತೋಗಾಮೋ. ಯದಾಕಙ್ಖಸೀತಿ ಯಂ ಆಕಙ್ಖಸಿ. ಇತಿ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ಇಚ್ಛಸೀ’’ತಿ. ಯದಾಕಙ್ಖಸೀತಿ ಯಂ ಆಕಙ್ಖಸಿ, ಕಸ್ಸಪ, ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋಪಿ ಪುಚ್ಛಸಿ, ಯಂ ಆಕಙ್ಖಸಿ, ತಮೇವ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಯಾವತತಿಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತತಿಯಮ್ಪಿ ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಸೋ ಪನ ನಯವಸೇನ ಸಂಖಿತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಭಗವಾ ಅಚೇಲಕಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಯಾಚಾಪೇತ್ವಾ ಚಸ್ಸ ಪಞ್ಹಂ ಕಥೇಸಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಗಾರವಜನನತ್ಥಂ ಯಾವತತಿಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ ತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸುಸ್ಸೂಸಾಯ. ಧಮ್ಮಗರುಕಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ. ಸತ್ತಾನಂ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಂ ಆಗಮಯಮಾನೋ ಯಾವತತಿಯಂ ಯಾಚಾಪೇತೀತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮವಸೇನ ಸಾಧಾರಣತೋ ಪದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಏತ್ತಕೇನ ಕಾಲೇನಾ’’ತಿ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಮಾತಿ ಪಟಿಸೇಧೇ ನಿಪಾತೋ. ಭಣೀತಿ ಪುನವಚನವಸೇನ ಕಿರಿಯಾಪದಂ ವದತಿ. ಮಾ ಏವಂ ಭಣಿ, ಕಥೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಇತಿ ಭಗವಾ ಅವೋಚಾ’’ತಿ ಪನ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರವಚನಂ. ಸಯಂಕತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನದುಕ್ಖಂ, ತೇನ ಕತಂ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ತೇನೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಚಿತತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಅನವಜ್ಜೋ. ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಪನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಂ ನಿಚ್ಚಂ ಕಾರಕವೇದಕಲಕ್ಖಣಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಸಯಂಕತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಭಗವಾ ‘‘ಮಾ ಹೇವ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚ, ತೇನಾಹ ‘‘ಸಯಂಕತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿಆದಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯದಿ ಬಾಹಿರಕೇಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಚ ನಿಚ್ಚೋ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾಯ, ಪುರಿಮರೂಪಾವಿಜಹನತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಸೇಸಾಧಾನಸ್ಸ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಹಿತತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ, ಹಿತೇ ಚ ವತ್ತನತ್ಥಂ ಉಪದೇಸೋ ಚ ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋ ಸಿಯಾ ಅತ್ತವಾದಿನೋ. ಕಥಂ ವಾ ಸೋ ಉಪದೇಸೋ ಪವತ್ತೀಯತಿ? ವಿಕಾರಾಭಾವತೋ. ಏವಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಅಜಟಾಕಾಸಸ್ಸ ವಿಯ ದಾನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಹಿಂಸಾದಿಕಿರಿಯಾ ಚ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾ ಸುಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅನುಭವನಬನ್ಧೋ ಏವ ಅತ್ತವಾದಿನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಮ್ಮಬನ್ಧಾಭಾವತೋ. ಜಾತಿಆದೀನಞ್ಚ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಕುತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ. ಅಥ ಪನ ‘‘ಧಮ್ಮಮತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ವಿನಸ್ಸತಿ ಚ. ಯಸ್ಸ ವಸೇನಾಯಂ ಕಿರಿಯಾವೋಹಾರೋ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯ, ಏವಮ್ಪಿ ಪುರಿಮರೂಪಾವಿಜಹನೇನ ಅವಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮಮತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಸಮ್ಭಾವೇತುಂ. ತೇ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ಅವತ್ಥಾಭೂತಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ವಾ ಸಿಯುಂ ಅನಞ್ಞೇ ವಾ. ಯದಿ ಅಞ್ಞೇ, ನ ತಾಹಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾಹಿಪಿ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ. ಯೋ ಹಿ ಕರೋತಿ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ ಚವತಿ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಚಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥೋ ಏವ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸೋ. ಕಿಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕಪ್ಪನಾಪಿ ನಿರತ್ಥಿಕಾ ಸಿಯಾ. ಅಥ ಅನಞ್ಞೇ, ಉಪ್ಪಾದವಿನಾಸವನ್ತೀಹಿ ಅವತ್ಥಾಹಿ ಅನಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ತಾಸಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದವಿನಾಸಸಮ್ಭವತೋ ಕುತೋ ನಿಚ್ಚತಾವಕಾಸೋ. ತಾಸಮ್ಪಿ ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಯ ನಿಚ್ಚತಾಪತ್ತೀತಿ ಬನ್ಧವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವಾತಿ ನ ಯುಜ್ಜತೇವಾಯಂ ಅತ್ತವಾದೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಕೋಚಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ. ಪರತೋತಿ ‘‘ಪರಂಕತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇ ಪರಸ್ಮಿಂ ತಿವಿಧೇಪಿ ನಯೇ. ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅಧಿಚ್ಚ ಯದಿಚ್ಛಾಯ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ಕಸ್ಸಚಿ ವಾ ಪುಬ್ಬಂ ವಿನಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಕಾರಣೇನ ಯದಿಚ್ಛಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹಾತಿ ಏವಂ ವಕ್ಖಮಾನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಚೇಲಸ್ಸ. ಅಯನ್ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಸೋಧೇನ್ತೋತಿ ಸಯಂ ವಿಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಏವ ಅತ್ತನೋ ಪುಚ್ಛಾಯ ಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ. ಲದ್ಧಿಯಾ ‘‘ಸಯಂಕತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಗಹಣಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥಾಯ.

ಸೋ ಕರೋತೀತಿ ಸೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ. ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದಯತೀತಿ ಕಾರಕವೇದಕಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತದಸ್ಸನಪರಂ ಏತಂ, ನ ಪನ ಕಮ್ಮಕಿರಿಯಾಫಲಾನಂ ಪಟಿಸಂವೇದನಾನಂ ಸಮಾನಕಾಲತಾದಸ್ಸನಪರಂ. ಇತೀತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಖೋತಿ ಅವಧಾರಣೇ. ‘‘ಸೋ ಏವಾ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತೋ. ಅನಿಯತಾದೇಸಾ ಹಿ ಏತೇ ನಿಪಾತಾ. ಆದಿತೋತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಯಂಕತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಗೇವ ‘‘ಸೋ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದಯತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಭವನ್ತಿ. ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸತೋ ಹಿ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸತೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಸತಿ ಪಚ್ಛಾ ಸಯಂಕತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅಯಂ ಲದ್ಧಿ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಬ್ರೂಹಿತೋ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ, ಯದಿದಂ ‘‘ಸಯಂಕತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ಪಾಪಕಂ ದಿಟ್ಠಿಗತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸಯಂಕತಂ…ಪೇ… ಏತಂ ಪರೇತೀ’’ತಿ. ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಅವಿಸೇಸತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಸಸ್ಸತಂ ಸಸ್ಸತಗಾಹಂ ದೀಪೇತಿ ಪರೇಸಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ತಥಾಭೂತೋ ಚ ಸಸ್ಸತಂ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ. ತಂ ‘‘ಸಯಂಕತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಂ. ಏತಂ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಹಣಂ. ಪರೇತಿ ಉಪೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾರಕಞ್ಚ…ಪೇ… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಏಕಮೇವ ಗಣ್ಹನ್ತನ್ತಿ ಸತಿಪಿ ವತ್ಥುಭೇದೇ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನೇನ ಏಕಮೇವ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಂ.

ಇಧ ‘‘ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವಾ’’ತಿ ಪದೇ. ‘‘ಪರಂಕತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಗೇವಾತಿಆದಿನಾ ಹೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ – ‘‘ಪರಂಕತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ಪಗೇವ ಅಞ್ಞೋ ಕರೋತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಪಟಿಸಂವೇದಯತೀತಿ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸತೀತಿ ಏವಂ ಮುದುಕೇ ಉಚ್ಛೇದವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನೇ ಸತಿ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ಪರಂಕತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಲದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಾರಕೋತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋ. ತೇನ ಕತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಕಾರಕೇನ ಕತಂ. ಕಮ್ಮುನಾ ಹಿ ಫಲಸ್ಸ ವೋಹಾರೋ ಅಭೇದೋಪಚಾರಕತ್ತಾ. ಏವನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಾ ವೇದನಾ ಸಾತಸಭಾವಾ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಾದಿನಾ ಸಪರಿಸ್ಸಯಾ ಸಉಪಾಯಾಸಾ, ಏವಂ. ‘‘ಪಗೇವ ಇತರೇ’’ತಿ ವುತ್ತವೇದನಾಯ ಅಭಿತುನ್ನಸ್ಸ ವಿದ್ಧಸ್ಸ. ‘‘ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ರಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಉಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಸತೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಂ ವಿನಾಸಂ, ವಿಭವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸತೋ ಹಿ ವಿನಾಸಾಸಮ್ಭವತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವನಿಬನ್ಧನೋ ಉಚ್ಛೇದೋ. ಯಥಾ ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಸತಿಪಿ ಏಕಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಭಿನ್ನಸನ್ತತಿಪತಿತೇಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಹೇತುಫಲಾನಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿನಾಭಾವತ್ತಾ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಪತಿತಾನಂ ವಿಯ ಅಚ್ಚನ್ತಭೇದಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ನಾನತ್ತನಯಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಗಹಣಂ ಉಚ್ಛೇದಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ಏವಂ ಹೇತುಫಲಭೂತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಭಾವಭೇದೇ ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಏಕತ್ತನಯೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಾಭೇದಗಹಣಮ್ಪಿ ಕಾರಣಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಯಂ. ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಹಿ ವತ್ತಮಾನೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಾಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಗಹಣನಿಬನ್ಧನೋ ಸತ್ತಗ್ಗಾಹೋ, ಸತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಿಭಾವಗ್ಗಾಹನಿಬನ್ಧನೋ ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಾಹೋ, ಯಾವಾಯಂ ಅತ್ತಾ ನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಾವಾಯಂ ವಿಜ್ಜತಿಯೇವಾತಿ ಗಹಣತೋ ನಿರುದಯವಿನಾಸೋ ಇಧ ಉಚ್ಛೇದೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ‘‘ಉಚ್ಛೇದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಸೇಸೇನ ನಾಸೋ ವಿನಾಸೋ, ಅಭಾವೋ. ಸೋ ಪನ ಮಂಸಚಕ್ಖುಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂನಂ ದಸ್ಸನಪಥಾತಿಕ್ಕಮೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಅದಸ್ಸನೇ ಹಿ ನಾಸಸದ್ದೋ ಲೋಕೇ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ. ಸಭಾವವಿಗಮೋ ಸಭಾವಾಪಗಮೋ ವಿಭವೋ. ಯೋ ಹಿ ನಿರುದಯವಿನಾಸೇನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ನ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ತಿಟ್ಠತಿ.

ಏತೇ ತೇತಿ ವಾ ಯೇ ಇಮೇ ತಯಾ ‘‘ಸಯಂಕತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಚ ಪುಟ್ಠೇನ ಮಯಾ ‘‘ಸೋ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಕರೋತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಪಟಿಸಂವೇದಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತಾ ಅನ್ತಾ, ತೇ ಉಭೋ ಅನ್ತೇತಿ ಯೋಜನಾ. ಅಥ ವಾ ಏತೇ ತೇತಿ ಯತ್ಥ ಪುಥೂ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಅನುಪಚಿತಞಾಣಸಮ್ಭಾರತಾಯ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಂ ಸಣ್ಹಂ ಸುಖುಮಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಅಪ್ಪಜಾನನ್ತಾ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದೇ ನಿಮುಗ್ಗಾ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ವಿಸಹನ್ತಿ, ಏತೇ ತೇ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಮ್ಮಾತಿ ಯೋಜನಾ. ದೇಸೇತೀತಿ ಪಠಮಂ ತಾವ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಠಿತೋ, ಕರುಣಾನುಭಾವೇನ ದೇಸನಾಧಮ್ಮೇ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಠಿತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ. ಏತ್ಥ ಹೀತಿ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣತೋ…ಪೇ… ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಠಿತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಕಾರಣತೋ ಫಲಂ ದೀಪಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯಾನುರೂಪಞ್ಹಿ ಲಿಙ್ಗವಚನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಫಲಸ್ಸ. ನ ಕೋಚಿ ಕಾರಕೋ ವಾ ವೇದಕೋ ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೇತುಫಲಮತ್ತತಾದಸ್ಸನತೋ ಕೇವಲಂ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಗಹಣತೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ಏತೇ ತೇ, ಕಸ್ಸಪ…ಪೇ… ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇನ ತಾವ ಪದೇನ. ಸೇಸಪಞ್ಹಾತಿ ‘‘ಸಯಂಕತಞ್ಚ ಪರಂಕತಞ್ಚ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾ ಸೇಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಹಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಭೋ ಗೋತಮ, ನತ್ಥಿ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಹೋ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪೇನೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ನ ಉದ್ಧತೋ. ಪಟಿಸೇಧಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತತಿಯಪಞ್ಹೋ, ತಾವ ಪಠಮದುತಿಯಪಞ್ಹಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ಸೋ ಹಿ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಭೋ…ಪೇ… ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಸ ಅತ್ತಾ ಕಾರಕೋ ವೇದಕೋ ವಾ ಇಚ್ಛಿತೋ, ತೇನ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ ಅತ್ತಾ ಅನುಞ್ಞಾತೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಅನುಪುಬ್ಬಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ, ಸುಖಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಚಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಉಪ್ಪಾದವನ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಉಪ್ಪಾದೇ ಚ ಸತಿ ಅವಸ್ಸಂಭಾವೀ ನಿರೋಧೋತಿ ಅನವಕಾಸಾ ನಿಚ್ಚತಾತಿ. ತಸ್ಸ ‘‘ಸಯಂಕತ’’ನ್ತಿ ಪಠಮಪಞ್ಹಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪಚ್ಛಾ ಚೇ ಅತ್ತನೋ ನಿರುಳ್ಹಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಅನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ವಾ ಪಚ್ಛಾಪಿ. ಸೇಸಪಞ್ಹಾತಿ ತತಿಯಪಞ್ಹಾದಯೋ. ತತಿಯಪಞ್ಹೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಏವಞ್ಚ ತತಿಯಪಞ್ಹೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತತಂ ಸಮಿತಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತಸ್ಸ ದೀಪನೇನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ತತೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಅಜಾನನಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೯-೪೦; ಮಹಾವ. ೧; ಉದಾ. ೧).

ಯಂ ಪರಿವಾಸಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಪರಿವಸತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತಾವಸೇನಾತಿ ‘‘ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಲಭೇಯ್ಯಂ ಉಪಸಮ್ಪದ’’ನ್ತಿ ಯಾಚನ್ತೇನ ತೇನ ವುತ್ತವಚನಸಿಲಿಟ್ಠತಾವಸೇನ. ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನಾತಿದಿವಾಪಟಿಕ್ಕಮನಂ, ನವೇಸಿಯಾದಿಗೋಚರತಾ, ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಕಿಚ್ಚೇಸು ದಕ್ಖತಾದಿ, ಉದ್ದೇಸಾದೀಸು ತಿಬ್ಬಚ್ಛನ್ದತಾ, ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅವಣ್ಣಭಣನೇ ಅತ್ತಮನತಾ, ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಅವಣ್ಣಭಣನೇ ಅನತ್ತಮನತಾ, ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ವಣ್ಣಭಣನೇ ಅನತ್ತಮನತಾ, ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ವಣ್ಣಭಣನೇ ಅತ್ತಮನತಾತಿ (ಮಹಾವ. ೮೭) ಇಮೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ಅಟ್ಠ ವತ್ತಾನೀತಿ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ತಿತ್ಥಿಯವತ್ತಾನಿ ಪೂರೇನ್ತೇನ. ಏತ್ಥ ಚ ನಾತಿಕಾಲೇನ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾ ತತ್ಥ ವಿಸುದ್ಧಕಾಯವಚೀಸಮಾಚಾರೇನ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ನಾತಿದಿವಾಪಟಿಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಇದಮೇಕಂ ವತ್ತಂ.

ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಠೋತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಕಸ್ಸಪಸುತ್ತೇ ಅಯಂ ಪಾಠೋ. ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಸೀಹನಾದಸುತ್ತಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೦೨-೪೦೩). ಘಂಸಿತ್ವಾ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಸುವಣ್ಣಂ ನಿಘಂಸಿತ್ವಾ ಅಧಿಕರಣಿಯಾ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ನಿದ್ದೋಸಮೇವ ಗಯ್ಹತಿ, ಏವಂ ಪರಿವಾಸವತ್ತಚರಣೇನ ಘಂಸಿತ್ವಾ ಸುದ್ಧಭಾವವೀಮಂಸನೇನ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಸುದ್ಧೋ ಏವ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಪುಬ್ಬೋ ಇಧ ಗಯ್ಹತಿ. ತಿಬ್ಬಚ್ಛನ್ದತನ್ತಿ ಸಾಸನಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೇ ತಿಬ್ಬಚ್ಛನ್ದತಂ ದಳ್ಹತರಾಭಿರುಚಿತಂ. ಅಞ್ಞತರಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ ನಾಮಗೋತ್ತೇನ ಅಪಾಕಟಂ ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಣಾಪೇಸಿ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾಭಾವತೋ. ಗಣೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಪತ್ತಾಸನವಸೇನ ಗಣೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ.

ಅಚೇಲಕಸ್ಸಪಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ತಿಮ್ಬರುಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮. ಯಸ್ಮಾ ತಿಮ್ಬರುಕೋ ‘‘ವೇದನಾ ಅತ್ತಾ. ಅತ್ತಾವ ವೇದಯತೀ’’ತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕೋ, ತಸ್ಮಾ ತಾಯ ಲದ್ಧಿಯಾ ‘‘ಸಯಂಕತಂ ಸುಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವದತಿ, ತಂ ಪಟಿಸಂಹರಿತುಂ ಭಗವಾ ‘‘ಸಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿಂ ಅವೋಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾ ವೇದನಾತಿಆದಿ ಸಯಂಕತಂ ಸುಖದುಕ್ಖನ್ತಿ ಲದ್ಧಿಯಾ ನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸುತ್ತೇ. ತತ್ರಾತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾ ವೇದನಾ…ಪೇ… ಸುಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ. ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಭುಮ್ಮವಚನೇನ ‘‘ಆದಿತೋ’’ತಿ ತೋ-ಸದ್ದೋ ನ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನೇ. ಏವ-ಕಾರೇನ ಖೋ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಅನನ್ತರಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಮೇವ. ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ವೇದನಾತೋ ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ತಾ, ವೇದನಾಯ ಕಾರಕೋ’’ತಿ ಲದ್ಧಿಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ವಾದೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ಇಧ ‘‘ವೇದನಾ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ವೇದನಾಯ ಏವ ವೇದನಾ ಕತಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ. ಇಮಿಸ್ಸಾತಿ ಯಾಯ ವೇದನಾಯ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಕತಂ, ಇಮಿಸ್ಸಾ. ಪುಬ್ಬೇಪೀತಿ ಸಸ್ಸತಾಕಾರತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ. ಪುರಿಮಞ್ಹಿ ಅತ್ಥನ್ತಿ ಅನನ್ತರಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯನ್ತಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಂ. ತನ್ತಿ ಪುರಿಮಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ. ಯಸ್ಮಾ ತಿಮ್ಬರುಕೋ ‘‘ವೇದನಾವ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಹಂ ಸಾ ವೇದನಾ…ಪೇ… ನ ವದಾಮೀ’’ತಿ.

ಅಞ್ಞಾ ವೇದನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಅನನ್ತರಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಕಾರಕವೇದನಾತಿ ಕತ್ತುಭೂತವೇದನಾ. ವೇದನಾಸುಖದುಕ್ಖನ್ತಿ ವೇದನಾಭೂತಸುಖದುಕ್ಖಂ ಕಥಿತಂ, ನ ವಟ್ಟಸುಖದುಕ್ಖಂ. ‘‘ವಿಪಾಕಸುಖದುಕ್ಖಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಯಂಕತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ.

ತಿಮ್ಬರುಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಬಾಲಪಣ್ಡಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೯. ಅವಿಜ್ಜಾ ನೀವರಣಾ ಭವಾದಿ-ಆದೀನವಸ್ಸ ನಿವಾರಿತಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವಾರಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಅಯಂ ಕಾಯೋತಿ ಬಾಲಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ರಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾದೀನವೇ ಅಯಾಥಾವದಸ್ಸನವಸೇನ ತಣ್ಹಾಯ ಪಟಿಲದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಭವೂಪಗಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತಿ. ತೇಹಿ ಚ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಕಾಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಬಾಲಸ್ಸ. ಅಯಂ ಅತ್ಥೋತಿ ‘‘ಅಯಂ ಕಾಯೋ ನಾಮರೂಪನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಳಾಯತನಸಙ್ಗಹತೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ಏವಮೇತಂ ದ್ವಯನ್ತಿ ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವಾರಿತತ್ತಾ, ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಸಂಯುತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ಸಪರಸನ್ತಾನಗತಸವಿಞ್ಞಾಣಕಕಾಯಸಙ್ಖಾತಂ ದ್ವಯಂ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಸುತ್ತನ್ತರೇಸು. ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪, ೪೦೦; ೩.೪೨೧, ೪೨೫-೪೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೩-೪೫; ೪.೬೦-೬೧; ಕಥಾ. ೪೬೫, ೪೬೭) ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಿದ್ವಯಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವುತ್ತಾ ‘‘ದ್ವಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಹಾದ್ವಯಂ ನಾಮ ಕಿರೇತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಿ ಆಯತನಾನೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಸಳಾಯತನಾನಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೇವ. ಫಸ್ಸಕಾರಣಾನೀತಿ ಫಸ್ಸಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಿ. ಯೇಹೀತಿ ಹೇತುದಸ್ಸನಮತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಹಿ ಕಾರಣಭೂತೇಹೀ’’ತಿ. ಫಸ್ಸೋ ಏವ ಫುಸನಕಿಚ್ಚೋ, ನ ಫಸ್ಸಾಯತನಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಫಸ್ಸೇನ ಫುಟ್ಠೋ’’ತಿ. ಪರಿಪುಣ್ಣವಸೇನಾತಿ ಅವೇಕಲ್ಲವಸೇನ. ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಹೀನಾನಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಕಾರಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಿಯಾತಿ ‘‘ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಯನಿಬ್ಬತ್ತನಾದಿಮ್ಹೀತಿ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ಕಾಯನಿಬ್ಬತ್ತನಂ, ಕಾಯೋ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕಾಯನಿಬ್ಬತ್ತನಂ, ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಫಸ್ಸಸಳಾಯತನಾದಿಸಙ್ಗಹೋ. ಅಧಿಕಂ ಪಯಸತಿ ಪಯುಞ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಯಾಸೋ, ವಿಸೇಸಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಕಪಯೋಗೋ’’ತಿ.

ಭಗವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಉಪ್ಪಾದಕಭಾವೇನ ಮೂಲಭಾವೇನ ಭಗವಂಮೂಲಕಾ. ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮೇ ಕಾರಣಧಮ್ಮಾ. ಯೇಹಿ ಮಯಂ ಬಾಲಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಸಮಾನೇಪಿ ಕಾಯನಿಬ್ಬತ್ತನಾದಿಮ್ಹಿ ವಿಸೇಸಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾಮ, ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಕಸ್ಸಪಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ’’ತಿಆದಿ. ಆಜಾನಾಮಾತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನಾಮ. ಪಟಿವಿಜ್ಝಾಮಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ, ಅಧಿಗಚ್ಛಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನೇತಾತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸನ್ತಾನೇ ಪಾಪೇತಾ. ವಿನೇತಾತಿ ಯಥಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಿಸೇಸತೋ ನೇತಾ, ತದಙ್ಗವಿನಯಾದಿವಸೇನ ವಾ ವಿನೇತಾ. ಅನುನೇತಾತಿ ಅನುರೂಪಂ ನೇತಾ. ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಯಥಾಧಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಪಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುರೂಪತೋ ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಸಭಾವತೋ …ಪೇ… ದಸ್ಸೇತಾ’’ತಿ. ಆಪಾಥಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಭಗವಾ ಪಟಿಸರಣಂ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ ಧಮ್ಮಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಟಿಸರತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಪಟಿಸರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝನವಸೇನ ಭಗವಾ ಪಟಿಸರಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಫಸ್ಸೋ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಕವಸೇನ ಫಸ್ಸೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋಯೇವ ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ‘‘ಅಹಂ ಕಿನ್ನಾಮೋ’’ತಿ ನಾಮಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಯ, ಭಗವಾ ಚಸ್ಸ ನಾಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಹಂ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ. ಉಪಟ್ಠಾತೂತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತು. ಭಗವನ್ತಂಯೇವ ಪಟಿಭಾತೂತಿ ಭಗವತೋ ಏವ ಭಾಗೋ ಹೋತು, ಭಗವಾವ ನಂ ಅತ್ತನೋ ಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ, ಭಗವತೋ ಭಾಗೋ ಯದಿದಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕ್ಖಾನಂ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ಸವನಂ ಭಾಗೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮೇತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ಪಟಿಭಾತೂತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ದಿಸ್ಸತು ದೇಸೀಯತೂತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತುಮ್ಹೇಯೇವ ನೋ ಕಥೇತ್ವಾ ದೇಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಬಾಲಸ್ಸ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಚ ಕಾಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ತಣ್ಹಾ ಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಂ…ಪೇ… ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ. ಜವಾಪೇತ್ವಾತಿ ಗಹಿತಜವನಂ ಕತ್ವಾ, ಯಥಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಕತ್ವಾ. ಯದಿ ನಿರುದ್ಧಾ, ಕಥಂ ಅಪ್ಪಹೀನಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಭವತಿ ಹಿ ತಂಸದಿಸೇಪಿ ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಾ ಏವ ತಿತ್ತಿರೀ, ತಾನೇವ ಓಸಧಾನಿ, ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾವಸೇಸೇನಾ’’ತಿ ಚ. ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ತದತ್ಥವಿಸೇಸನತ್ಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಖಯತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಯನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗಹಣಪುಬ್ಬಕಂ ಕಾಯಂ. ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಬಾಲೇನಾ’’ತಿ ಕರಣವಚನಂ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇತಿ ಆಹ ‘‘ಬಾಲತೋ’’ತಿ. ಭಾವಿನಾ ಸಹ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾ ಸಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕೋ. ಯೋ ಪನ ಏಕನ್ತತೋ ತೇನತ್ತಭಾವೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಭಬ್ಬೋ, ಸೋ ಭಾವಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕೋ’’ತಿ, ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತಂ, ಸೋ ಚ ಯಾವ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ನ ಓಕ್ಕಮತಿ, ತಾವ ಬಾಲಧಮ್ಮಸಮಙ್ಗೀ ಏವಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಬಾಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ ಖೀಣಾಸವ-ಸದ್ದೇನ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕೋ ವಿಸೇಸಿತೋ. ಯದಿ ಏವಂ ಸೇಕ್ಖಾ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇ ಹಿ ಸಿಖಾಪತ್ತಪಣ್ಡಿಚ್ಚಭಾವಲಕ್ಖಣಾಭಾವತೋ ಪಣ್ಡಿತಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಖೀಣಾಸವಾ ವಿಯ, ಬಲವತರಾನಂ ಪನ ಬಾಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಬಾಲಾತಿಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವಿಯ. ಭಜಿಯಮಾನಾ ಪನ ಚತುಸಚ್ಚಸಮ್ಪಟಿವೇಧಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಣ್ಡಿತಪಕ್ಖಂ ಭಜನ್ತಿ, ನ ಬಾಲಪಕ್ಖಂ ವುತ್ತಕಾರಣೇನಾತಿ.

ಬಾಲಪಣ್ಡಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಪಚ್ಚಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೦. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಂ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ, ತಥಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋತಿ ಯಥಾರಹಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ. ಯೇಸಂ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾಯೇವ ಸುಬೋಧತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ವಿಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋ. ಯೇಸಂ ಪನ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ತದುಭಯಸ್ಮಿಂ ವಿಭಜ್ಜ ಸುತೇ ಏವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತಿ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವಾ ತದುಭಯಂ ವಿಭಜ್ಜ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಆರಭೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ, ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತತಾ. ಅಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನನು ಚ ಜಾತಿ ಜರಾ ಮರಣಞ್ಚ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ನ ಹೋತಿ, ಯೇಸಂ ಪನ ಖನ್ಧಾನಂ ಜಾತಿ ಜರಾ ಮರಣಞ್ಚ, ತೇ ಏವ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ದೇಸನಾಯ ತೇ ಗಹಿತಾತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ, ಜಾತಿ ಜರಾ ಮರಣಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಕಾರಮತ್ತಂ, ನಞ್ಞೇಸಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಗಹಿತಾತಿ. ಉಪ್ಪಾದಾ ವಾ ತಥಾಗತಾನನ್ತಿ ನ ವಿನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣುಪ್ಪತ್ತಿ ತಥಾಗತುಪ್ಪಾದಾಯತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ಸಾ ತಥಾಗತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇಪಿ ಅನುಪ್ಪಾದೇಪಿ ಹೋತಿಯೇವ. ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಕಾಮಂ ಅಸಙ್ಖತಾ ವಿಯ ಧಾತು ನ ನಿಚ್ಚಾ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯತೋ ಜರಾಮರಣುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜಾತಿಯೇವ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ. ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾತಿ ಚ ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತಪಚ್ಚಯಾ. ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ. ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತು, ಯಾಯಂ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತಾ ತಸ್ಸ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವತೋ. ಇದಾನಿ ನ ಕದಾಚಿ ಜಾತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ನಿಯಮೇತಿ. ಉಭಯೇನಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಯತ್ಥ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತೂ’’ತಿ. ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ. ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿ, ಸಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ. ಧಮ್ಮೇತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇ ಧಮ್ಮೇ. ನಿಯಮೇತಿ ವಿಸೇಸೇತಿ. ಹೇತುಗತವಿಸೇಸಸಮಾಯೋಗೋ ಹಿ ಹೇತುಫಲಸ್ಸ ಏವಂ ಧಮ್ಮತಾನಿಯಾಮೋ ಏವಾತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತೂತಿ ಯಾಯಂ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ, ಏಸಾ ಧಾತು ಏಸ ಸಭಾವೋ. ತಥಾಗತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಉದ್ಧಞ್ಚ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಯಮಾನೋ, ಮಜ್ಝೇ ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಯಮಾನೋ ನ ತಥಾಗತೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯತೋ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತು, ಕೇವಲಂ ಪನ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನತೋ ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಪವೇದನತೋ ಚ ತಥಾಗತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಸಾಮೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತೂ’’ತಿ. ಸಾ ಏವ ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾಭಾವತೋ ಏವಂ ಅವಬುಜ್ಝಮಾನಸ್ಸ ಏತಸ್ಸ ಸಭಾವಸ್ಸ, ಹೇತುನೋ ವಾ ತಥೇವ ಭಾವತೋ ಠಿತತಾತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ, ಜಾತಿ ವಾ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿ ಪವತ್ತಆಯೂಹನ-ಸಂಯೋಗ-ಪಲಿಬೋಧ-ಸಮುದಯ-ಹೇತುಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತೀತಿ ತದುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವೇನಸ್ಸಾ ಠಿತತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ’’ತಿ ಫಲಂ ಪತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಹೇತುಮೇವ ವದತಿ. ಧಾರೀಯತಿ ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ವಾ ಧಮ್ಮೋ, ತಿಟ್ಠತಿ ತತ್ಥ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಫಲನ್ತಿ ಠಿತಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಿತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ. ಧಮ್ಮೋತಿ ವಾ ಕಾರಣಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಫಲಸ್ಸ ಧಾರಣತೋ, ತಸ್ಸ ಠಿತಿ ಸಭಾವೋ, ಧಮ್ಮತೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಸಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ, ಪಚ್ಚಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ಮಾತಿಕಾ ೪). ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ ಏವ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ. ಸಾ ಏವ ಧಾತು ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಭಾವಸ್ಸ, ಹೇತುನೋ ವಾ ಅಞ್ಞಥತ್ತಾಭಾವತೋ, ‘‘ನ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಸ್ಸ ಚ ತಬ್ಭಾವಾಭಾವತೋ ನಿಯಾಮತಾ ವವತ್ಥಿತಭಾವೋತಿ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ. ಫಲಸ್ಸ ವಾ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಸಮ್ಭವೋ ಧಮ್ಮೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಠಿತತಾತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ, ಅಸತಿ ಅಸಮ್ಭವೋ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾತಿ ಏವಂ ಫಲೇನ ಹೇತುಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ತಂ ‘‘ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ. ಇಮೇಸಂ ಜರಾಮರಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣೇನ ಅಭಿಮುಖಂ ಬುಜ್ಝತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ತತೋ ಏವ ಅಭಿಸಮೇತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಸಮಾಗಚ್ಛತಿ, ಆದಿತೋ ಕಥೇನ್ತೋ ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ಉದ್ದಿಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಮೇವ ಉದ್ದೇಸಂ ಪರಿಯೋಸಾಪೇನ್ತೋ ದೇಸೇತಿ. ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ ನಿದ್ದಿಸನವಸೇನ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪೇನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ. ಪಕಾರೇಹಿ ಏವ ಪತಿಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ಪಟ್ಠಪೇತಿ. ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿವರತಿ ವಿಭಜತಿ. ವಿವಟಞ್ಹಿ ವಿಭತ್ತಞ್ಚ ಅತ್ಥಂ ಹೇತೂದಾಹರಣದಸ್ಸನೇಹಿ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತಿ. ಉತ್ತಾನೀಕರೋನ್ತೋ ತಥಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ನಿಗಮನವಸೇನ ಪಸ್ಸಥಾತಿ ಚಾಹ.

ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣನ್ತಿಆದೀಸೂತಿ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಜರಾಮರಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇಸು. ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಯಾವತಕೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಯಂ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾರಹಂ, ಅವಿಕಲೇಹಿ ತೇಹೇವ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ನ ಊನಾಧಿಕೇಹೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನೂನಾಧಿಕೇಹೇವಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ತಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಾಲೋಕಮನಸಿಕಾರೇಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋತಿ. ತೇನ ತಂತಂಫಲನಿಪ್ಫಾದನೇ ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ತಪ್ಪಕಾರತಾ ತಥತಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಾಮಗ್ಗಿನ್ತಿ ಸಮೋಧಾನಂ, ಸಮವಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸಮ್ಭವಾಭಾವತೋತಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ತಥಾವಿಧಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಞ್ಹಿ ಸತಿಪಿ ಫಲಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನೇ ತಸ್ಸಾವಿತಥತಾ ಸಿಯಾ. ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಫಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾನುಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಫಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಚಕ್ಖುರೂಪಾಲೋಕಮನಸಿಕಾರೇಹಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅಞ್ಞಥತಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಅನಞ್ಞಥತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಚಯತೋತಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಪಚ್ಚಯಸಮೂಹತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾತಿ ತಾ-ಸದ್ದೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ ಯಥಾ ‘‘ದೇವೋಯೇವ ದೇವತಾ’’ತಿ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಸಮೂಹತ್ಥೋ ತಾಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಜನಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಜನತಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಲಕ್ಖಣಂ ಪನೇತ್ಥ ಸದ್ದಸತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ನ ನಿಚ್ಚಂ ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ. ಜರಾಮರಣಂ ನ ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿಕಾರಭಾವತೋ ಅನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸಙ್ಖತಾದೀಸುಪಿ. ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಕತಂ ಸಹಿತೇಹೇವ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬತೋ ಯಥಾಸಭಾವಂ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭುಯ್ಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಂ. ಪಚ್ಚಯಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನ ವಿನಾ ತೇನ ಸಹಿತಸಮೇತಮೇವ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ. ಖಯಸಭಾವನ್ತಿ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವಂ. ವಿಗಚ್ಛನಕಸಭಾವನ್ತಿ ಸಕಭಾವತೋ ಅಪಗಚ್ಛನಕಸಭಾವಂ. ವಿರಜ್ಜನಕಸಭಾವನ್ತಿ ಪಲುಜ್ಜನಕಸಭಾವಂ. ನಿರುಜ್ಝನಕಸಭಾವನ್ತಿ ಖಣಭಙ್ಗವಸೇನ ಪಭಙ್ಗುಸಭಾವಂ. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಜರಾಯ ವುತ್ತನಯೇನ. ಜನಕಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಕಮ್ಮಾದೀನಂ. ಕಿಚ್ಚಾನುಭಾವಕ್ಖಣೇತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಚ್ಚಾನುಭಾವೋ ನಾಮ ಯಥಾ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಪಚ್ಚಯೇ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತನಕ್ಖಣೇ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲುಪ್ಪಾದನಂ ಪತಿ ಬ್ಯಾವಟೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾದಯೋ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಪಚ್ಛಾ ಚ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಾ, ತೇಸಂ ತತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರೀಯತಿ, ಏವಂ ಜಾತಿಯಾಪಿ ಸಾ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾ ತಂಖಣೂಪಲದ್ಧತೋತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋವ ಜಾತಿಯಾ ಕುತೋಚಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿದ್ಧಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಜಾಯಮಾನಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಕಾರಭಾವೇನ ಉಪಲದ್ಧಬ್ಬತ್ತಾ. ಯದಿ ನಿಪ್ಫನ್ನಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಜಾತಿ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋವ ತಸ್ಸಾ ಕುತೋಚಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇವಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ವಿಕಾರಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನೇತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚಾತಿಆದೀನಿ ಯುಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಪನ ಜರಾಮರಣೇ, ಜನಕಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಕಿಚ್ಚಾನುಭಾವಕ್ಖಣೇ ತಸ್ಸ ಅಲಬ್ಭನತೋ. ತೇನೇವ ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ…ಪೇ… ಅನಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.