೪. ಕಳಾರಖತ್ತಿಯವಗ್ಗೋ

೧. ಭೂತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೧. ಅಜಿತಮಾಣವೇನಾತಿ ಸೋಳಸಸು ಬಾವರಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಿಚಾರಕೇಸು ‘‘ಅಜಿತೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇನ ಮಾಣವೇನ. ಸಙ್ಖಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾತಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ತೇ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾ, ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚಾ ಖೀಣಾಸವಾ. ಸೇಕ್ಖಾ ಪನ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಪರಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ‘‘ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ತೇ ಸೇಕ್ಖಾ. ತೇ ಪನ ಕಾಮಂ ಪುಗ್ಗಲಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಚತುಮಗ್ಗಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಸ್ಸ ಪನ ವಸೇನ ತಂಸಮಙ್ಗಿತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ನ ಸತ್ತಜನತೋ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತ ಜನೇ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸೇತಿ. ಸಂಕಿಲೇಸವಜ್ಜಂ, ತತೋ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ವಿಯ ವಿನೇಯ್ಯಲೋಕಂ ನಿಪಾತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ನಿಪಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ನೇಪಕ್ಕಂ, ಞಾಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನೇಪಕ್ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ, ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ನಿಪಕೋ’’ತಿ.

‘‘ಕೋ ನು ಖೋ ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಪಞ್ಹಾಯ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ‘‘ಕಥಂ ಬ್ಯಾಕರಮಾನೋ ನು ಖೋ ಸತ್ಥು ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ನ ವಿರೋಧೇಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ಸುಜಾನನೀಯತ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಚಿನ್ತನಾ ಹೇತ್ಥ ‘‘ಕಙ್ಖಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ. ಪಹೀನವಿಚಿಕಿಚ್ಛೋ ಹಿ ಮಹಾಥೇರೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅಸ್ಸಜಿಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇಯೇವ, ವಿಚಿನನಭೂತಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸದಿಸಂ ಪನೇತಂ ವೀಮಂಸನಮತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪತ್ತಂ ಆದಾಯ ಚರನ್ತೋತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಭಾವಲಕ್ಖಣಂ. ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಭಾವೇನ ವಾ ಮಮ ಪತ್ತಧಮ್ಮದೇಸನಾವಾರಂ ಆದಾಯ ಚರನ್ತೋತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಜಾತನ್ತಿ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಂ ಉಪಟ್ಠಾಸೀತಿ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕರಣತಾ ಪಟಿಭಾಸಿ. ‘‘ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ತಂ ‘‘ಭೂತನ್ತಿ…ಪೇ… ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಪಾಠೋ ಏವ ಯುತ್ತೋ. ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ನಿಬ್ಬಿದಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಮಿತಾಪೇಕ್ಖಧಮ್ಮವಸಾ ಪದಂ ವದನ್ತಿ. ಆಹಾರಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಹೇತುಕಂ. ಸೇಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ಕಥಿತಾ ‘‘ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ. ಏಸ ನಯೋ ನಿರೋಧವಾರೇಪಿ. ನಿಬ್ಬಿದಾತಿ ಕರಣೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ವಿರಾಗಾ ನಿರೋಧಾತಿ ಕರಣೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿ ಕಾರಣವಚನಾನೀ’’ತಿ. ಅನುಪಾದಾತಿ ಅನುಪಾದಾಯ. ಭೂತಮಿದನ್ತಿಆದಿಮಾಹ ಸಬ್ಬಸುತ್ತಂ ಆಹಚ್ಚಭಾಸಿತಂ ಜಿನವಚನಮೇವ ಕರೋನ್ತೋ.

ಭೂತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಕಳಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨. ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮಂ ಜಾತಿಸಮುದಾಗತಂ. ನಿವತ್ತೋತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಟ್ಟಸೋತಸ್ಸ ಪಟಿಸೋತಂ ಗನ್ತುಂ ಆರದ್ಧೋ, ತಂ ಅವಿಸಹನ್ತೋ ಅನುಸೋತಮೇವ ಗಚ್ಛನ್ತೋ, ತತೋ ನಿವತ್ತೋ ಪರಿಕ್ಲೇಸವಿಧಮೇ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ ವಿಯುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚೇತನಾತಿ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸೋ. ಹೀನಾಯಾವತ್ತನಂ ನಾಮ ಕಾಮೇಸು ಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ, ತತ್ಥ ಚ ನಿರಪೇಕ್ಖತಾ ತತಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಯೋ ಮಗ್ಗೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಂ ಥೇರಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ತಂ ಉಪರಿಮಕೋಟಿಯಾ ಅಸ್ಸಾಸೋ ವುತ್ತೋ. ಉಗ್ಘಾಟಿತಾತಿ ವಿವಟಾ, ವೂಪಸಮಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥಾತಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಂ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಭಾವನ್ತಿ ನಿಬ್ಬೇಮತಿಕತಂ.

ನ ಏವಂ ಬ್ಯಾಕತಾತಿ ‘‘ಖೀಣಾ ಜಾತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಏವಂ ಉತ್ತಾನಕಂ ನ ಬ್ಯಾಕತಾ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಬ್ಯಾಕತಾ. ಕೇನಚೀತಿ ಕೇನಚಿಪಿ ಕಾರಣೇನ. ಏವಂ ಉತ್ತಾನಕಂ ಬ್ಯಾಕರಿಸ್ಸತಿ.

ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಖಯಾತಿ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಭವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಹಕಾರಿತಾಯಂ ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಖಯಾ ಅನುಪ್ಪಾದಾ ನಿರೋಧಾ. ಖೀಣಸ್ಮಿನ್ತಿ ಖೀಣೇ. ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುದ್ಧೇ ಜಾತಿಯಾ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ. ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಫಲಂ ಖೀಣಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದಿತನ್ತಿ. ವಿದಿತಂ ಞಾತಂ. ಆಜಾನಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇಹಿ ಞಾತಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅಞ್ಞಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ. ತದುಪಚಾರೇನ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಇಧ ‘‘ಅಞ್ಞಾ’’ ನಾಮ. ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಭವೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ.

ಮೇತಿ ಮಯಾ. ಅಞ್ಞಾಸಿ ಆಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಚಿತ್ತಾಚಾರಂ ಜಾನಾತಿ. ತೇನಾತಿ ಭಗವತಾ. ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಅನುಮೋದಿತಂ ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ವಿಸಯಕತಭಾವತೋ.

ಅಯಮಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ ಅಯಂ ವೇದನಾ ಅಸ್ಸ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸವಿಸಯೋ ತತ್ಥ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ಕಿಞ್ಚಾಪೀತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಠಿತಿಸುಖಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸುಖಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಞಾಣಸುಖಾ. ವಿಪರಿಣಾಮಕೋಟಿಯಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಾವ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾ ನಾಮ. ಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋಪಿ ಹಿ ಸುಖಪೀತಿಯಾ ಫರಣತಾಯ ಸುಖಾತಿ ತಿಕ್ಖಮತ್ತೇನ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾತಿ ವಿಪರಿಣಾಮತೋ ಅಭಾವಾಧಿಗಮೇನ ಸುಖನಿರೋಧಕ್ಖಣಮತ್ತೇನ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ. ಸುಖಕಾಮೋ ದುಕ್ಖಂ ತಿತಿಕ್ಖತಿ. ಅಪರಿಞ್ಞಾತವತ್ಥುಕಾನಞ್ಹಿ ಸುಖವೇದನುಪರಮೋ ದುಕ್ಖತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಮಾಯಮತ್ಥೋ ವಿಯೋಗೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ‘‘ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸುಖಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಥಾಚಾಹ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ನತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ. ದುಕ್ಖವೇದನುಪರಮೋ ಹಿ ವುತ್ತಾನಂ ಸುಖತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಏವಾತಿ ವದನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಯೋಗಸ್ಸ ವೂಪಸಮೇನ ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾಯ ಜಾನನಭಾವೋ ಯಾಥಾವತೋ ಅವಬುಜ್ಝನಂ ಸುಖಂ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಪಿ ವೇದನಾ ವಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಸುಖಂ ಹೋತಿ ತಸ್ಸ ಸುಖುಮತಾಯ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವತೋ. ಯಥಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಸಮ್ಮದೇವ ಅವಬೋಧೋ ಪರಮಂ ಸುಖಂ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ;

ಲಭತೀ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಅಮತಂ ತಂ ವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೭೪);

ಅಞ್ಞಾಣದುಕ್ಖಾತಿ ಅಜಾನನಭಾವೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾವೇದನಾಯ ದುಕ್ಖಂ. ಸಮ್ಮಾ ವಿಭಾಗಜಾನನಸಭಾವೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ. ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹಿ ಞಾಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಪಸತ್ಥಾಕಾರಾ, ಯತೋ ಸಾ ಇಟ್ಠಾ ಚೇವ ಇಟ್ಠಫಲಾ ಚಾತಿ. ಅಜಾನನಭಾವೋತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಿದಿತೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವಿದಿತನ್ತಿ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋ, ತಂ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಮತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ವೇದನಾಪರಿಚ್ಛೇದಜಾನನೇತಿ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಇಮಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಜಾನನೇ. ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ಕದಾ ಅಞ್ಞಾಸಿ? ಇಮಸ್ಮಿಂ ದೇಸನಾಕಾಲೇತಿ ವದನ್ತಿ, ಪಟಿವೇಧಕಾಲೇತಿ ಪನ ಯುತ್ತಂ. ಯಥಾಪಟಿವಿದ್ಧಾ ಹಿ ವೇದನಾ ಇಧ ಥೇರೇನ ದೇಸಿತಾತಿ. ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನಾತಿ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವೇದನಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ದುಕ್ಖಭಾವಜಾನನಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾರಣೇನ. ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ಹಿಸ್ಸ ವೇದನಾಸು ತಣ್ಹಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೋತಿ ಅತಿವಿತ್ಥಾರೋ. ದುಕ್ಖಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ ದುಕ್ಖಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ. ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ವೇದಯಿತಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭಾವತೋ. ಞಾತಮತ್ತೇತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಅವಬುಜ್ಝನಮತ್ತೇ. ತಣ್ಹಾ ನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ನ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ.

ಕಥಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭೇದೇಸು ವಿಮುತ್ತಾ. ಹೇತುಮ್ಹಿ ಚೇತಂ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇನ ಕರಣವಚನೇನ ಅತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಕತರೇನ ವಿಮೋಕ್ಖೇನಾ’’ತಿ. ಕರಣತ್ಥೇಪಿ ವಾ ಏತಂ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿನಿವೇಸೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಭೋ. ಬಹಿದ್ಧಾಧಮ್ಮಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾಯೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬತೋ. ಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ. ತೇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾರೇ. ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾತಿ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಬಹಿದ್ಧಾ ಓತಾರೇತೀತಿ ಬಹಿದ್ಧಾಸಙ್ಖಾರೇಸು ಞಾಣಂ ಓತಾರೇತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಓತಾರೇತೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ. ತತ್ರ ತಸ್ಮಿಂ ಚತುಕ್ಕೇ. ತೇಸಂ ವವತ್ಥಾನಕಾಲೇತಿ ತೇಸಂ ಅಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಾಲೇ.

ಸಬ್ಬುಪಾದಾನಕ್ಖಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಖಯಾ. ಕಾಮಂ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಬ್ಬತಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಾನಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ಖೀಯನ್ತಿ, ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಪನ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಸಬ್ಬುಪಾದಾನಕ್ಖಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಥೇರೋ ಅತ್ತನೋ ಅರಹತ್ತಪತ್ತಿಂ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಸವಾ ನಾನುಸ್ಸವನ್ತೀ’’ತಿ. ಸತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಚಕ್ಖುತೋ ರೂಪೇ ಸವನ್ತೀತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಂ ತದನುಗತಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಞ್ಚ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾ ಆಸವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತತ್ಥ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ಏವ ವಣತೋ ಯೂಸಂ ವಿಯ ಪಗ್ಘರಣಕಅಸುಚಿಭಾವೇನ ಸನ್ದನ್ತಿ, ತಥಾ ಸೇಸವಾರೇಸು. ತೇನಾಹ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏವ ‘‘ಆಸವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಪಗ್ಘರಣಕಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ನಿರುಳ್ಹೋ ಆಸವಸದ್ದೋ. ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ನಾವಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಓಮಾನಪಹಾನಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತೇನ ಆಸವೇಸು ಸಮುದಾಯುಪಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಸೇಯ್ಯಮಾನಾದಿಪ್ಪಹಾನೇನ ವಿನಾ ಹೀನಮಾನಂಯೇವ ಪಜಹತಿ. ಪಜಾನನಾತಿ ‘‘ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಪಜಾನನಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ.

ಸರೂಪಭೇದತೋಪೀತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಮಾಣಪರಿಚ್ಛೇದತೋಪಿ. ಇದಂ ಭಗವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇದನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ.

ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾಯ ಏವಾತಿ ಯಥಾನಿಸಿನ್ನಾಯ ಏವ, ಅವುಟ್ಠಿತಾಯ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಗ್ಗಲಥೋಮನತ್ಥನ್ತಿ ದೇಸನಾಕುಸಲಾನಂ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಾದೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಸಂಸನತ್ಥಂ ಉಕ್ಕಂಸನತ್ಥಂ. ಧಮ್ಮಥೋಮನತ್ಥನ್ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಸಂಸನತ್ಥಂ. ತೇಪೀತಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಾದಯೋ ಭಿಕ್ಖೂಪಿ. ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ. ಅತ್ಥೇತಿ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥೇ. ಧಮ್ಮೇತಿ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ.

ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ. ಆನುಭಾವಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ ‘‘ದಿವಸಞ್ಚೇಪಿ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ನನ್ತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಂ. ಅಹಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಥೋಮೇಸ್ಸಾಮಿ ‘‘ಸಾ ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ. ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸೀತಿ ಏವಂ ವಕ್ಖಮಾನೇನ ಧಮ್ಮದಾಯಾದದೇಸನಾಯ ಚಿನ್ತಿತಾಕಾರೇನ ಚಿನ್ತೇಸಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಏಕಜ್ಝಾಸಯಾಯಾತಿ ಸಮಾನಾಧಿಪ್ಪಾಯಾಯ. ಮತಿಯಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯ. ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಅಗ್ಗಾತಿ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಂ ಗುಣತೋ ಏವಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

ಪಕಾಸೇತ್ವಾತಿ ಗುಣತೋ ಪಾಕಟಂ ಪಞ್ಞಾತಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಾವಕೇಹಿ ಸೇಟ್ಠಭಾವೇ ಠಪೇತುಕಾಮೋ. ಚಿತ್ತಗತಿಯಾ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಕಾಯಸ್ಸ ಪರಿಣಾಮನೇನ ‘‘ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೂ’’ತಿ ಕಾಯಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ. ಕಥಂ ಪನ ಕಾಯೋ ದನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಕೋ ಲಹುಪರಿವತ್ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕೋ ಹೋತೀತಿ? ನ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮಾನಗತಿಕೋ. ಯಥೇವ ಹಿ ಕಾಯವಸೇನ ಚಿತ್ತವಿಪರಿಣಾಮನೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಕಾಯೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಂ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ತದಾ ಚಿತ್ತಂ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೇನ ಅತ್ತನೋ ಖಣೇನ ಅವತ್ತಿತ್ವಾ ದನ್ಧವುತ್ತಿಕಸ್ಸ ರೂಪಧಮ್ಮಸ್ಸ ಖಣೇನ ವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ‘‘ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ವಿಯ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪನಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ದನ್ಧಗತಿಕಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುವತ್ತನತೋ ಯಾವ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಾವ ಕಾಯಗತಿಅನುಲೋಮೇನೇವ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಾಯಗತಿಯಾ ಪರಿಣಾಮಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏವಂ ‘‘ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೂ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪಗೇವ ಸುಖಲಹುಸಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಾದಿತತ್ತಾ ಅಭಾವಿತಿದ್ಧಿಪಾದಾನಂ ವಿಯ ದನ್ಧಂ ಅವತ್ತಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಲಹುಕತಿಪಯಚಿತ್ತವಾರೇಹೇವ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಪ್ಪತಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪವತ್ತರೂಪತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ.

ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾನುರೂಪಮೇವ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾಯ ಕತತ್ತಾ. ಇದಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಜಾತಂ ಭಗವಾ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಮಯಾ ಅವಿದಿತಂ ಅಪಸ್ಸಂ. ಆಸಯಜಾನನತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೇನ ಸತ್ಥು ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಗಹಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸತ್ಥು ಅಜ್ಝಾಸಯಜಾನನತ್ಥಂ. ದುತಿಯಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಭಗವಾ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಹಂ ಅನುಮೋದಿ ದುತಿಯಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೇನೇವ ಪಠಮಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಭಾವತೋ.

ಏತಂ ಅಹೋಸೀತಿ ಏತಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕನಂ ಅಹೋಸಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಳಾರಖತ್ತಿಯಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ. ಧಮ್ಮೇ ದಹತೀತಿ ಧಮ್ಮಧಾತು, ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಂ, ಸಾವಕವಿಸಯೇ ಧಮ್ಮೇ ದಹತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಅಜಿತೇ ಕತ್ವಾ ಠಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಧಾತೂ’’ತಿಆದಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಗತಿಕಮೇವ ವಿಸಯೇ. ಗೋಚರಧಮ್ಮೇತಿ ಗೋಚರಭೂತೇ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ.

ಕಳಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಞಾಣವತ್ಥುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೩. ಞಾಣಮೇವ ಞಾಣವತ್ಥು ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಕಾರಣಭಾವತೋ. ಚತೂಸೂತಿ ಚತುಸಚ್ಚಸ್ಸ ಬೋಧನವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ಞಾಣೇಸು. ಪಠಮನ್ತಿ ‘‘ಜರಾಮರಣೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಞಾಣಂ, ಯೇನ ಧಾರಣಪರಿಚಯಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಗಣ್ಹಿ. ಸನ್ನಿಚಯಞಾಣಮಯಂ ಸವನಮಯಂ ನಾಮತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಭಾವತೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಞಾಣಂ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಜರಾಮರಣಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಜರಾಮರಣವನ್ತೋವ ಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ. ಪಟಿವೇಧಞಾಣನ್ತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಞಾಣಂ. ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ. ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಹೇತು ಅಯಂ ಅರಿಯೋ ಅತೀತಾನಾಗತೇ ನಯೇನಪಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ. ಮಗ್ಗಞಾಣಮೇವ ಪನ ಅತೀತಾನಾಗತೇ ನಯನಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಞಾಣಧಮ್ಮೇನ ವಾ’’ತಿ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಅಕಾಲಿಕ’’ನ್ತಿ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ.

ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠೇನಾತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಭೂತೇನ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಟ್ಠೇನ. ಪಞ್ಞಾಯ ವಿದಿತೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ತಥೇವ ವಿದಿತೇನ. ಯಸ್ಮಾ ತಥಾ ದಿಟ್ಠಂ ವಿದಿತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪತ್ತಂ ಮಹಾಉಪಾಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಯೋಗಾಳ್ಹೇನಾ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠೇನಾತಿ ವಾ ದಸ್ಸನೇನ, ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಠಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿದಿತೇನಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಿದಿತ್ವಾ ಪಾಕಟಾನಿ ಕತ್ವಾ ಠಿತೇನ. ಅಕಾಲಿಕೇನಾತಿ ನ ಕಾಲನ್ತರವಿಪಾಕದಾಯಿನಾ. ಪತ್ತೇನಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಂ ಪತ್ತೇನ. ಪರಿಯೋಗಾಳ್ಹೇನಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ಪರಿಯೋಗಾಹಿತ್ವಾ ಠಿತೇನ. ಅತೀತಾನಾಗತೇ ನಯಂ ನೇತೀತಿ ಅತೀತೇ ಚ ಅನಾಗತೇ ಚ ನಯಂ ನೇತಿ ಹರತಿ ಪೇಸೇತಿ. ಇದಂ ಪನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ, ಸತ್ಥಾರಾ ಪನ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಅತೀತಾನಾಗತೇ ನಯನಸದಿಸಂ ಕತಂ ತಂಮೂಲಕತ್ತಾ. ಅತೀತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ನಯನಸದಿಸಂ ಕತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇನ ಪನ ನಯಂ ನೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಯಥಾ ಪನ ತೇನ ನಯಂ ನೇತಿ. ತಂ ಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಖೋ ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ನಯನುಪ್ಪಾದನಂ ನಯಞಾಣಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಇಮಿನಾತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಧಮ್ಮೇನ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ದುವಿಧಂ ಪನ ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣಂ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಮೂಲಕಾರಣಂ, ನ ನಯನಸ್ಸಾತಿ ದುವಿಧೇನ ಞಾಣಧಮ್ಮೇನಾತಿ ನ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ತಥಾ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಫಲಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗತತ್ತಾ ‘‘ನಯನಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ತೇನ ‘‘ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಞಾಣಸಮ್ಪಯೋಗೇನ ತದಞಾತೇನಾತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ ನ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಅನುಅಯೇತಿ ಧಮ್ಮಞಾಣಸ್ಸ ಅನುರೂಪವಸೇನ ಅಯೇ ಬುಜ್ಝನಞಾಣೇ ದಿಟ್ಠಾನಂ ಅದಿಟ್ಠಾನಯನತೋ ಅದಿಟ್ಠಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತಾಯ ಞಾಪನತೋ ಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಞಾಣಸ್ಸ ಅನುಗಮನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ನಾಮ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಕ್ಖಣೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ಏವಂ ಜರಾಮರಣಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಮಾನವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ.

ಞಾಣವತ್ಥುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ದುತಿಯಞಾಣವತ್ಥುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೪. ಸತ್ತರೀತಿ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ರ-ಕಾರಾದೇಸಂ ವುತ್ತಂ. ಸತ್ತತಿಸದ್ದೇನ ವಾ ಸಮಾನತ್ಥೋ ಸತ್ತರಿಸದ್ದೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನರುಚಿವಸೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಭಣನ್ತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಭಾಣಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಬಹುಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ತಿಟ್ಠತಿ ತತ್ಥ ಫಲಂ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಠಿತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಿತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ. ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ಕಾರಣಂ, ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೋ ಠಿತಿಸಭಾವೋ, ಸೋವ ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞೋ ನತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ, ಪಚ್ಚಯೋ. ತತ್ಥ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ. ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ – ‘‘ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ಮಾತಿಕಾ ೪). ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ. ಪವತ್ತಿಟ್ಠಿತಿಕಾರಣತ್ತಾತಿ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಠಿತಿಯಾ ಕಾರಣತ್ತಾ. ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅದ್ಧತ್ತಯೇ ಅನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಛಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ. ಖಯೋ ನಾಮ ವಿನಾಸೋ, ಸೋವ ಭೇದೋತಿ. ವಿರಜ್ಜನಂ ಪಲುಜ್ಜನಂ. ನಿರುಜ್ಝನಂ ಅನ್ತರಧಾನಂ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಜರಾಮರಣಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ. ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಯಥಾಭೂತಞಾಣ’’ನ್ತಿ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಂ ಆಹ. ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ದುತಿಯಞಾಣವತ್ಥುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೫. ದೇಸನಂ ಓಸಾಪೇಸೀತಿ ಯಥಾರದ್ಧಕಥಂ ಠಪೇಸಿ. ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ಲದ್ಧಿಯಾ ಭಿನ್ದನವಸೇನ ಉಪರಿ ಕಥೇತುಕಾಮೋ. ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ದೇಸನಾವಾರಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದಾಪೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ಓಕಾಸದಾನತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ದುಪ್ಪಞ್ಹೋ ಏಸೋ ಸತ್ತೂಪಲದ್ಧಿಯಾ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ಸತ್ತೂಪಲದ್ಧಿವಾದಪದೇನಾತಿ ‘‘ಸತ್ತೋ ಜೀವೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತದಿಟ್ಠಿದೀಪಕಪದವಸೇನ. ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾದೋ. ದಿಟ್ಠಿ-ಸದ್ದೋ ಪನ ದ್ವಯಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗವಾಸೋ’’ತಿ. ಅಯಂ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಅನಞ್ಞೇ ಸರೀರಜೀವಾತಿ ದಿಟ್ಠಿ. ‘‘ಜೀವೋ’’ತಿ ಚ ಜೀವಿತಮೇವ ವದನ್ತಿ. ವಟ್ಟನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ವಟ್ಟಂ. ನಿರೋಧೇನ್ತೋತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದೇನ್ತೋ. ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಪಾಪನೇನ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ. ತದೇತಂ ಮಗ್ಗೇನ ನಿರೋಧೇತಬ್ಬಂ ವಟ್ಟಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ವಿನಾಸಂ ಅಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಹಿತಾಕಾರಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೇ ಸಚ್ಚಭಾವೇ ಸತಿ. ನ ಹೋತೀತಿ ಸಾತ್ಥಕೋ ನ ಹೋತಿ.

ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸರೀರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ. ವಿವಟ್ಟೇನ್ತೋತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವಟ್ಟೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಪಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ವಿಜ್ಝತಿ ಅಸಮಾಹಿತಪುಗ್ಗಲಸೇವನವಸೇನ ತಥಾ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಚ ಪಜಹಿತಬ್ಬಾಪಜಹನವಸೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ವಿಜ್ಝತಿ. ವಿಸೂಕಮಿವಾತಿ ಕಣ್ಡಕೋ ವಿಯ. ನ ಕೇವಲಂ ಅನನುವತ್ತಕೋವ, ಅಥ ಖೋ ವಿರೋಧೋಪಿ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತನಧಮ್ಮತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಪನತೋ. ವಿರೂಪಂ ಬೀಭಚ್ಛಂ ಫನ್ದಿತಂ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತಂ. ಪಣ್ಣಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಾನಂ ಅವತ್ಥುಭೂತೋ ತಾಲೋ ಏವ ತಾಲಾವತ್ಥು ‘‘ಅಸಿವೇ ಸಿವಾ’’ತಿ ವೋಹಾರೋ ವಿಯ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತಾಲವತ್ಥುಕತಾನೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅವತ್ಥುಭೂತತಾಯ ತಾಲೋ ವಿಯ ಕತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನತಾಲೋ ವಿಯಾ’’ತಿ. ಅನುಅಭಾವನ್ತಿ ವಿನಾಸಂ.

ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ದುತಿಯಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೬. ಇತಿ ವಾತಿ ಏವಂ ವಾ. ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಚೇವ ಜರಾಮರಣಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಚ ಖಣವಸೇನ ಯೋ ವದೇಯ್ಯ. ಅವಿಸಾರದಧಾತುಕೋ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಅಚ್ಛೇಕತಾಯ ಮಙ್ಕುಭಾವೇನ ಜಾತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಚ್ಛಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ.

ದುತಿಯಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ನತುಮ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೭. ನ ತುಮ್ಹಾಕನ್ತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನತ್ತನಿಯಭಾವದಸ್ಸನಮೇವ ಪನೇತನ್ತಿ ಯಾ ತಸ್ಸ ಅನತ್ತನಿಯತಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತ್ತನಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ನ ಅತ್ತನಿಯಂ, ಪರಕಿಯಂ ನಾಮ ಸಿಯಾತಿ, ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೇಸ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ನಯಿದಂ ಪುರಾಣಕಮ್ಮಮೇವಾತಿ ‘‘ಇದಂ ಕಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಸರೀರಂ ಪುರಾಣಕಮ್ಮಮೇವ ನ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಕಾಯೋ ವೇದನಾಸಭಾವೋ. ಪಚ್ಚಯವೋಹಾರೇನಾತಿ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ. ಅಭಿಸಙ್ಖತನ್ತಿಆದಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಚನಂ. ಪುರಿಮಲಿಙ್ಗಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ‘‘ಪುರಾಣಮಿದಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪುರಿಮನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಸಭಾಗತಾಯ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಭಿಮುಖೇಹಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತೋ ಅಭಿಸಙ್ಖತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ. ಅಭಿಸಞ್ಚೇತಯಿತನ್ತಿ ತಥಾ ಅಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಚೇತಯಿತಂ ಪಕಪ್ಪಿತಂ, ಪವತ್ತಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚೇತನಾವತ್ಥುಕೋತಿ ಚೇತನಾಹೇತುಕೋ. ವೇದನಿಯನ್ತಿ ವೇದನಾಯ ಹಿತಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ವೇದನಿಯವತ್ಥೂ’’ತಿ.

ನತುಮ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಚೇತನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೮. ಯಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನೇ. ತೇನ ಚೇತನಾಯ ವಿಯ ಪಕಪ್ಪಾನಾನುಸಯಾನಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ವಕ್ಖಮಾನಂಯೇವ ಅವಿಸಿಟ್ಠಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಜೋತೇತಿ. ಕಾಮಂ ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸು ‘‘ಪವತ್ತೇತಿ’’ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ವತ್ತನತ್ಥೋ ಪನ ಚೇತನಾದೀನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚೇತಯನಪಕಪ್ಪನಾನುಸಯನರೂಪೋ ವಿಸಿಟ್ಠಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಗಹಿತಾ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ಧಾರಣಮೇತನ್ತಿ. ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪಾ ಗಹಿತಾ ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಟ್ಠಸುಪಿ ಹಿ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತೇಸು ತಣ್ಹಾಕಪ್ಪೋ, ತತ್ಥ ಚತೂಸ್ವೇವ ದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪೋತಿ. ಕಾಮಂ ಅನುಸಯಾ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಚೇತನಾಸುಪಿ ಅನುಸೇನ್ತಿಯೇವ, ಅಕುಸಲೇಸು ಪನ ಪವತ್ತಿ ಪಾಕಟಾತಿ ‘‘ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಚೇತನಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಅನುಸಯಾವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ತಂಸದಿಸತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಕಾಲಭೇದೇನ ಲಕ್ಖಣಪ್ಪಭೇದೋ ಅತ್ಥೀತಿ. ಅನಾಗತಾ ಏವ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ. ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತತ್ಥನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿಯಾ. ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚೇತನಾಪಕಪ್ಪನಾನುಸಯಸಞ್ಞಿತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಪತಿಟ್ಠಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೋತಿ. ಸನ್ತಾನೇ ಫಲದಾನಸಮತ್ಥತಾಯೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾವಸೇನ ವಿರುಳ್ಹೇತಿ. ಪತಿಟ್ಠಿತೇತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ‘‘ವಿರುಳ್ಹೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಚಿತಭಾವೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಜವಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಪುರೇತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಹಿ ಕಮ್ಮಚೇತನಾಹಿ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಬಲಪ್ಪತ್ತಾಯ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠಂ ವಿರುಳ್ಹಮೂಲಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಮೂಲೇ ಜಾತೇ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ವಿಪಾಕಂ ದೇನ್ತಂ ಅನನ್ತರೇ ಜಾತಿವಸೇನ ದೇತಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಕಮ್ಮನ್ತಿ.

ತೇಭೂಮಕಚೇತನಾಯಾತಿ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಯ. ಅಪ್ಪವತ್ತನಕ್ಖಣೋತಿ ಇಧ ಪವತ್ತನಕ್ಖಣೋ ಜಾಯಮಾನಕ್ಖಣೋ. ನ ಜಾಯಮಾನಕ್ಖಣೋ ಅಪ್ಪವತ್ತನಕ್ಖಣೋ ನ ಕೇವಲಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೋ ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಅಪ್ಪಹೀನಕೋಟಿಯಾತಿ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಭಾವೇನ. ತದಿದಂ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಸು ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾಸು ಅನುಸಯಾನಂ ಸಹಜಾತಕೋಟಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ವಿಪಾಕಾದೀಸು ಅಪ್ಪಹೀನಕೋಟಿಯಾ ಪವತ್ತತಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅವಾರಿತತ್ತಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇತಿ ಅವಾರಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ಪಚ್ಚಯೋವ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ.

ಪಠಮದುತಿಯವಾರೇಹಿ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತಿಯವಾರೇ ‘‘ನೋ ಚೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ‘‘ಪಠಮಪದೇ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ನಿವತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಿವತ್ತಾತಿ ಅಕರಣತೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಪಗತಾ. ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ನಿವತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಸೂತಿ ‘‘ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಸು.

ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ. ಏತ್ಥ ಚೇತನಾಪಕಪ್ಪನಾನಂ ಪವತ್ತನವಸೇನ ಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ‘‘ಚೇತೇತೀತಿ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದಿನಯೋ ಇಧೇವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸಿತೋ. ಚತಸ್ಸೋತಿ ಪಟಿಘದ್ವಯಮೋಹಮೂಲಸಮಾಗತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಅಕುಸಲಚೇತನಾ. ಚತೂಸು ಅಕುಸಲಚೇತನಾಸೂತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಸು ಏವ ಚತೂಸು ಅಕುಸಲಚೇತನಾಸು, ಇತರಾ ಪನ ‘‘ನ ಪಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನಿವತ್ತಾತಿ. ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ವಾರೇತ್ವಾತಿ ‘‘ನೋ ಚ ಪಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ. ‘‘ನ ಪಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಅಟ್ಠಸು ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತೇಸು ಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ ಪವತ್ತಅನುಸಯೋ ನಿವತ್ತಿತೋ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಠಾನಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುರಿಮಸದಿಸೋವ ಪುರಿಮನಯೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದತ್ತಾ.

ತದಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೇತಿ ಸಮಾಸಭಾವತೋ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ, ಸನ್ಧಿವಸೇನ ದ-ಕಾರಾಗಮೋ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತದಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ತದಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೇತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮಾಸಪದಸಿದ್ಧಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ತತಿಯವಾರೇ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ಕಥಿತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನುಸಯನಿಬ್ಬತ್ತಿಭೇದನತೋ. ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಕರಣನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವೇದನಾದೀನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಭಾವತೋ. ನವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟನತೋ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಾನಿ ಫಲಾನಿ, ತದುಭಯಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ. ಪುನಬ್ಭವಸೀಸೇನ ಅನನ್ತರಭವಸಙ್ಗಹಿತಂ ನಾಮರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ವಾ ಗಹಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಬ್ಭವಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸನ್ಧೀ’’ತಿ. ಭವಜಾತೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದುತಿಯಭವಸ್ಸ ತತಿಯಭವೇ ಜಾತಿಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಮ್ಪರವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಗಹಣೇನ ಪನ ನಾನನ್ತರಿಯತೋ ಕಮ್ಮಭವೋ ಗಹಿತೋ, ಜಾತಿಹೇತುಫಲಸಿದ್ಧಿಪೇತ್ಥ ವುತ್ತಾ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ನೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೇತೇತಿ ನೋ ಚ ಪಕಪ್ಪೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಭಗವತಾ ದುತಿಯನಯೇ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಕುಸಲಾಕುಸಲಾಯೂಹನಂ, ಪಕಪ್ಪನಞ್ಚ ವಿನಾಪಿ ಭವೇಸು ದಿಟ್ಠಾದೀನವಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಅನುಸಯಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಚೇತನಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ಚೇಪಿ, ತದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಾದಿಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಹೀನಕೋಟಿಯಾ ಅನುಸಯಿತಕಿಲೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಭವವಜ್ಜಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಿತತಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ವುತ್ತೋ. ‘‘ನ ಚೇತೇತಿ ಪಕಪ್ಪೇತಿ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ನಯೋ ನ ಗಹಿತೋ ಚೇತನಂ ವಿನಾ ಪಕಪ್ಪನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ.

ಚೇತನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ದುತಿಯಚೇತನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೯. ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸನ್ಧೀತಿ ಹೇತುಫಲಸನ್ಧಿ ವಿಞ್ಞಾಣಗ್ಗಹಣೇನ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ. ನಾಮರೂಪಂ ಪನ ವಿಪಾಕನಾಮರೂಪಮೇವಾತಿ ಪಾಕಟಮೇವ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ದುತಿಯಚೇತನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ತತಿಯಚೇತನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೦. ರೂಪಾದೀಸು ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು. ತೇನ ಚೇತ್ಥ ಭವತ್ತಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಛಳಾರಮ್ಮಣಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ. ತಸ್ಸೇವ ಭವತ್ತಯಸ್ಸ ಪತ್ಥನಾ ಪಣಿಧಾನಾದಿವಸೇನ ನತಿ ನಾಮ. ಆಗತಿಮ್ಹಿ ಗತೀತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ಅಭಿಮುಖಂ ಗತಿ ಪವತ್ತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಆಗತಿ, ಕಮ್ಮಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗತಿ ಪವತ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಗತೇ’’ತಿಆದಿ. ಚುತೂಪಪಾತೋತಿ ಚವನಂ ಚುತಿ, ಮರಣಂ. ಉಪಪಜ್ಜನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಉಪಪಾತೋ. ಚುತಿತೋ ಉಪಪಾತೋ ಪುನರುಪ್ಪಾದೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಇತೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಭವತೋ. ತತ್ಥಾತಿ ಪುನಬ್ಭವಸಙ್ಖಾತೇ ಆಯತಿಭವೇ. ಏಕೋವ ಸನ್ಧೀತಿ ಏಕೋ ಹೇತುಫಲಸನ್ಧಿ ಏವ ಕಥಿತೋ.

ತತಿಯಚೇತನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಳಾರಖತ್ತಿಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.