೩. ಉಪನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩. ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತುಸದ್ದಾನಂ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸವಾಚಕೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪನೀಯತೀತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಯತಿ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ. ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪನೀಯತೀತಿ ವಾ ಸರಸೇನೇವ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಮರಣೂಪಗಮನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಉಪಗಚ್ಛತಿ ವಾ, ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಮರಣಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಉಪನೀಯತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಅಪಾಕಟಕಮ್ಮವಿಸೇಸಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಆರೋಗ್ಯಂ ಬ್ಯಾಧಿಪರಿಯೋಸಾನಂ, ಸಬ್ಬಂ ಯೋಬ್ಬನಂ ಜರಾಪರಿಯೋಸಾನಂ, ಸಬ್ಬಂ ಜೀವಿತಂ ಮರಣಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಉಪನೀಯತಿ ಜೀವಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಮರಣಂ ಉಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಕತ್ತುವಸೇನ ಹೇತಂ ವುತ್ತಂ.

ಇದಾನಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಗೋಪಾಲೇನ ಗೋಗಣೋ ನೀಯತಿ ಯಥಿಚ್ಛಿತಂ ಠಾನಂ. ಜೀವನ್ತಿ ತೇನ ಸತ್ತಾ, ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾ ವಾತಿ ಜೀವಿತಂ, ತದೇವ ತೇಸಂ ಅನುಪಾಲನೇ ಆಧಿಪಚ್ಚಸಬ್ಭಾವತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಜೀವಿತನ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಇತ್ತರಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಥೋಕ’’ನ್ತಿ. ಪಬನ್ಧಾನುಪಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಇಧ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಮರಣಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸರಸಪರಿತ್ತತಾಯ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಆಯೂತಿ ಚ ಪರಮಾಯು ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಞ್ಚ ಅಜ್ಜಕಾಲವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಅಯಂ ಕಥಾತಿ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಅತಿಇತ್ತರಭಾವದೀಪನಪರಾ ಅಯಂ ದೇಸನಾ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಂ ನಿಯಮೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತೋಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ, ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣಮತ್ತೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ನೇಮಿರಥೀಸಾ ವತ್ತನ್ತೀ ಏಕೇನೇವ ನೇಮಿಪ್ಪದೇಸೇನ ಪವತ್ತತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಏಕೇನೇವ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕನ್ತಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಮತ್ತವನ್ತಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ. ನಿರುದ್ಧಮತ್ತೇತಿ ನಿರುದ್ಧಭಾವಪ್ಪತ್ತಮತ್ತೇ. ನಿರುದ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಮತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಸತ್ತೋ ಪರಮತ್ಥತೋ. ಅವಿಸೇಸವಿದುನೋ ಪನ ಅವಿಞ್ಞಾಯಮಾನನ್ತರೇನ ಅನುಸನ್ಧಾನಸ್ಸ ನಿರುದ್ಧನಂ ನಿರೋಧಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಿ. ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ತೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ತೀಸುಪಿ ಕಾಲೇಸು ಸತ್ತಾನಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವನಂ ಮರಣಂ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣವಸೇನೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಜೀವಿತನ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಅತ್ತಭಾವೋತಿ ಜೀವಿತವೇದನಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಸುಖದುಕ್ಖಾತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾಪಿ ಇಧ ಸುಖದುಕ್ಖಾಸ್ವೇವ ಅನ್ತೋಗಧಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭಾವತೋ. ಕೇವಲಾತಿ ಅತ್ತನಾ, ನಿಚ್ಚಭಾವೇನ ವಾ ಅವೋಮಿಸ್ಸಾ. ಏಕಚಿತ್ತಸಮಾಯುತ್ತಾತಿ ಏಕಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹಿತಾ. ಲಹುಸೋ ವತ್ತತೇ ಖಣೋತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತಾಯ ಲಹುಕೋ ಅತಿಇತ್ತರೋ ಜೀವಿತಾದೀನಂ ಖಣೋ ವತ್ತತಿ.

ಯೇ ನಿರುದ್ಧಾ ಮರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚವನ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ನಿರುದ್ಧಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಯೇ ಖನ್ಧಾ. ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ ವಾ ಇಧಾತಿ ಯೇ ವಾ ಇಧ ಪವತ್ತಿಯಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ ಧರನ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿರುದ್ಧಾ ಖನ್ಧಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸದಿಸಾ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಏಕಸದಿಸಾ ಗತಾ ಅತ್ಥಙ್ಗತಾ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪುನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಾನಾಭಾವೇನ ವಿಗತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಚುತಿಖನ್ಧಾ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಖನ್ಧಾ. ತಸ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ನ ಜಾತೋತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಜಾತೋ ನ ಹೋತಿ ‘‘ಅನಾಗತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ನ ಜೀವಿತ್ಥ ನ ಜೀವತಿ ಜೀವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ವತ್ತಮಾನೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಜೀವತಿ ಜೀವಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಜೀವಿತ್ಥ ನ ಜೀವಿಸ್ಸತಿ. ಚಿತ್ತಭಙ್ಗಾ ಮತೋ ಲೋಕೋತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಮತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ‘‘ಅತೀತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಜೀವಿತ್ಥ ನ ಜೀವತಿ ನ ಜೀವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ, ನಿರುದ್ಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಮತ್ಥಿಯಾ, ಯಾಯಂ ತಂ ತಂ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಜೀವತಿ, ಫುಸ್ಸೋ ಜೀವತೀ’’ತಿ ವಚನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿಸಯಭೂತಾ ಸನ್ತಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾ ಏತ್ಥ ಪರಮತ್ಥಿಯಾ ಪರಮತ್ಥಭೂತಾ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾಮಗೋತ್ತಂ ನ ಜೀರತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೭೬).

ನ ಸನ್ತಿ ತಾಣಾತಿ ಜರಂ ಉಪಗತಸ್ಸ ತತೋ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ಯಂ ವಾ ಪಾಪಕಾರಿನೋ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪುಞ್ಞಕಾರಿನೋ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಚಿತ್ತದುಕ್ಖಂ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಬನ್ಧನಚ್ಛೇದನಾದಿವಸೇನ ವಿತುಜ್ಜಮಾನಂ ಅನಪ್ಪಕಂ ಸರೀರದುಕ್ಖಂ ಸಮ್ಮೋಹಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ, ತತೋ ತಾಯನ್ತಾ ನ ಸನ್ತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಸರಣಂ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ನಾಮ ಕೇಚಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯಂ, ಭಯನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಯವತ್ಥೂ’’ತಿ. ತಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸಲಕ್ಖಣಂ ಭಯಂ ಗಹಿತಮೇವ, ಸತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ನೇಮಿತ್ತಂ ಸನ್ತಮೇವಾತಿ. ಪುಬ್ಬಚೇತನನ್ತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ ನಾನಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ ಸಮ್ಪವತ್ತಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಚೇತನಂ. ಅಪರಚೇತನನ್ತಿ ವಸೀಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ಪರತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಚೇತನಂ. ಮುಞ್ಚಚೇತನನ್ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪಠಮಪ್ಪನಾಚೇತನಂ. ಕುಸಲಜ್ಝಾನಸ್ಸ ವಿಪಾಕಜ್ಝಾನೇವ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸುಖಂ ಝಾನಸುಖಂ. ಇಟ್ಠಪರಿಯಾಯೋ ಚೇತ್ಥ ಸುಖ-ಸದ್ದೋ. ಝಾನೇ ಅಪೇಕ್ಖಾ ಝಾನನಿಕನ್ತಿ. ಝಾನಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಲೋಭೋ ಝಾನಸ್ಸಾದೋ. ಯೇನ ತೇ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ ಅಹೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇಸುನ್ತಿ. ಯಥಾ ದೇವಾ ಸುಖಬಹುಲಾ ತಿಹೇತುಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾವಾತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ ಝಾನಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಭಬ್ಬಾ, ನ ಇತರೇತಿ ‘‘ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಾವಚರಾ ಚ ಉಪರಿದೇವಾ ಚ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾತಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನ ಮನುಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪತ್ಥನಾಪರಿಕಪ್ಪನಾಯ ವಿಸಯಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಹೋ ವತಿಮೇ ಚ…ಪೇ… ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ಥುಲ್ಲಾನಿ ಫುಸಿತಾನಿ ವಿಪ್ಫುರಾನಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಥುಲ್ಲಫುಸಿತಕೋ, ಕಾಲೋ, ದೇಸೋ ವಾ. ತಸ್ಮಿಂ ಥುಲ್ಲಫುಸಿತಕೇ.

‘‘ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕಯಿರಾಥ ಸುಖಾವಹಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ವಟ್ಟಕಥಂ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆಮಸಿತಬ್ಬತೋ ಆಮಿಸಞ್ಚಾತಿ ಲೋಕಾಮಿಸಂ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಂ ಪನ ಲೋಕೇ ಆಮಿಸನ್ತಿಪಿ ಲೋಕಾಮಿಸಂ. ಪರಿಯಾಯೇತಿ ಸಭಾವತೋ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಞಾಪೇತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪರಿಯಾಯೋ, ಲೇಸೋ, ಕಾರಣಂ ವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ, ವಟ್ಟಸ್ಸ ಏಕನ್ತತೋ ಬಾಲಲೋಕೇಹೇವ ಆಮಸಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸತಾ ವುತ್ತಾ. ಇಧ ಪರಿ..ಪೇ… ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ವಿವಟ್ಟಪಟಿಯೋಗಿನೋ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ಚತುಪಚ್ಚಯಾಪೇಕ್ಖಞ್ಹಿ ಪಹಾನಂ. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಸಕಲವಟ್ಟಾಪೇಕ್ಖಪ್ಪಹಾನಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ವಟ್ಟತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ. ವೂಪಸಮತಿ ಏತ್ಥ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖನ್ತಿ ಸನ್ತಿ, ಅಸಙ್ಖತಧಾತೂತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ.

ಉಪನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.