೧. ದೇವತಾಸಂಯುತ್ತಂ

೧. ನಳವಗ್ಗೋ

೧. ಓಘತರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ವಿಭಾಗವನ್ತಾನಂ ಸಭಾವವಿಭಾವನಂ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಪಠಮಂ ತಾವ ಸಂಯುತ್ತವಗ್ಗಸುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಸಂಯುತ್ತಾಗಮಸ್ಸ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸಂಯುತ್ತಾಗಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಂಯುತ್ತಾಗಮವರಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ. ತತ್ಥಾತಿ ವಾ ‘‘ಏತಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿಜಾನಾಥ ಸಂಯುತ್ತನಿಸ್ಸಿತಂ ಅತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ಸಂಯುತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ತತ್ಥ. ಪಞ್ಚ ವಗ್ಗಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚವಗ್ಗೋ. ಅವಯವೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಸಮುದಾಯೋ ಸಮಾಸತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ತಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಂವಣ್ಣೇತುಕಾಮೋ ಅತ್ತನೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ತಸ್ಸ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಪವತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ‘‘ತಸ್ಸ ವಗ್ಗೇಸು ಸಗಾಥಾವಗ್ಗೋ ಆದೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಚ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಾನಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಗಾಯನಂ ಕಥನಂ ಸಙ್ಗೀತಿ, ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ ಪೂಜನಿಯತ್ತಾ ಚ ಮಹತೀ ಸಙ್ಗೀತಿ ಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ. ಪಠಮಾ ಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ, ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿತಕಾಲೋ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ.

ನಿದದಾತಿ ದೇಸನಂ ದೇಸಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಅವಿದಿತಂ ವಿದಿತಂ ಕತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸೇತೀತಿ ನಿದಾನಂ. ಯೋ ಲೋಕೇ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಉಪೋಗ್ಘಾತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸ್ವಾಯಮೇತ್ಥ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ-ಆದಿಕೋ ಗನ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಪನ ‘‘ಸನಿದಾನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೩.೧೨೬) ವಿಯ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಿದೇಸನುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ-ಆದಿಕಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ವುತ್ತಂ ನಿದಾನಮಾದೀ’’ತಿ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನುಕ್ಕಮೇನ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ಸಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಂ ಪನ ಅತ್ತನಾ ವಿತ್ಥಾರಿತತ್ತಾ ತತ್ಥೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಮಹತ್ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಸಾ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

೧. ಏವಂ ಬಾಹಿರನಿದಾನೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತಿದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಂವಣ್ಣೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಪದವಿಭಾಗಂ ಪದತ್ಥಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಾದಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಪದಾನಿ ತಾವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವನ್ತಿ ನಿಪಾತಪದ’’ನ್ತಿ-ಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪದವಿಭಾಗೋತಿ ಪದಾನಂ ವಿಸೇಸೋ, ನ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ. ಅಥ ವಾ ಪದಾನಿ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋ. ಪದವಿಗ್ಗಹೋ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋ ಚ ಪದವಿಭಾಗೋತಿ ವಾ ಏಕಸೇಸವಸೇನ ಪದಪದವಿಗ್ಗಹಾ ಪದವಿಭಾಗಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಪದವಿಗ್ಗಹೋ ‘‘ಜೇತಸ್ಸ ವನಂ ಜೇತವನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಮಾಸಪದೇಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅತ್ಥತೋತಿ ಪದತ್ಥತೋ. ತಂ ಪನ ಪದತ್ಥಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಕ್ಕಮೇನ ಪಠಮಂ ಏವಂಸದ್ದಸ್ಸ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂಸದ್ದೋ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅವಧಾರಣಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಇದಮತ್ಥಪುಚ್ಛಾಪರಿಮಾಣಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏವಂಗತಾನಿ ಪುಥುಸಿಪ್ಪಾಯತನಾನಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೩, ೧೬೫), ಏವಂವಿಧೋ ಏವಮಾಕಾರೋ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಇದಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ. ಗತ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಕಾರಪರಿಯಾಯೋ, ತಥಾ ವಿಧಾಕಾರ-ಸದ್ದೋ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ಗತವಿಧಆಕಾರಸದ್ದೇ ಲೋಕಿಯಾ ಪಕಾರತ್ಥೇ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಏವಂ ಸು ತೇ ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುವಿಲಿತ್ತಾ ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸೂ ಆಮುತ್ತಮಾಲಾಭರಣಾ ಓದಾತವತ್ಥವಸನಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತಾ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ ಪರಿಚಾರೇನ್ತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ತ್ವಂ ಏತರಹಿ ಸಾಚರಿಯಕೋತಿ. ನೋ ಹಿದಂ, ಭೋ ಗೋತಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೮೬) ಪುಚ್ಛಾಯಂ, ‘‘ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೮), ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೨) ಚ ಆದೀಸು ಪರಿಮಾಣೇ.

ನನು ಚ ‘‘ಏವಂ ಸು ತೇ ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುವಿಲಿತ್ತಾ, ಏವಮಾಯುಪರಿಯನ್ತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಪುಚ್ಛನಾಕಾರಪರಿಮಾಣಾಕಾರಾನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಕಾರತ್ಥೋ ಏವ ಏವಂ-ಸದ್ದೋತಿ? ನ, ವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವತೋ. ಆಕಾರಮತ್ತವಾಚಕೋ ಹಿ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ, ಆಕಾರತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಯಥಾ ‘‘ಏವಂ ಬ್ಯಾಖೋ’’ತಿಆದೀಸು, ನ ಪನ ಆಕಾರವಿಸೇಸವಾಚಕೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಏವಂ ಜಾತೇನ ಮಚ್ಚೇನಾ’’ತಿಆದೀನಿ (ಧ. ಪ. ೫೩) ಉಪಮಾದೀಸು ಉದಾಹರಣಾನಿ ಉಪಪನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಥಾಪಿ…ಪೇ… ಬಹು’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೫೩)? ಏತ್ಥ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಟ್ಠಾನಿಯತೋ ಮನುಸ್ಸೂಪಪತ್ತಿಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯ-ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನ- ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರ-ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಆದಿದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಹೇತುಸಮುದಾಯತೋ ಸೋಭಾಸುಗನ್ಧತಾದಿಗುಣಯೋಗತೋ ಮಾಲಾಗುಳಸದಿಸಿಯೋ ಪಹೂತಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಮರಿತಬ್ಬಸಭಾವತಾಯ ಮಚ್ಚೇನ ಸತ್ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಜೋತಿತತ್ತಾ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಮಾಲಾಗುಳಾವ ಉಪಮಾ, ತೇಸಂ ಉಪಮಾಕಾರೋ ಯಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಅನಿಯಮತೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಉಪಮಾಕಾರನಿಗಮನತ್ಥೋ’’ತಿ ವತ್ಥುಂ ಯುತ್ತಂ, ಸೋ ಪನ ಉಪಮಾಕಾರೋ ನಿಯಮಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥತೋ ಉಪಮಾವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಮಾಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ. ತಥಾ ‘‘ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಅಭಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಪದಿಸಿಯಮಾನಾಯ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪಾಯ ಆಕಪ್ಪಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಯೋ ತತ್ಥ ಉಪದಿಸನಾಕಾರೋ, ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಉಪದೇಸೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಏವಂ ತೇ…ಪೇ… ಉಪದೇಸೇ’’ತಿ. ತಥಾ ‘‘ಏವಮೇತಂ ಭಗವಾ, ಏವಮೇತಂ ಸುಗತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಭಗವತಾ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಜಾನನ್ತೇಹಿ ಕತಂ ತತ್ಥ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣಾನಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಹಂಸನಂ ಉದಗ್ಗತಾಕರಣಂ ಸಮ್ಪಹಂಸನಂ. ಯೋ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾಕಾರೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಏವಮೇವಂ ಪನಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಗರಹಣಾಕಾರೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಸೋ ಚ ಗರಹಣಾಕಾರೋ ವಸಲೀತಿ-ಆದಿಖುಂಸನಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ ಇಧ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಉಪಮಾಕಾರಾದಯೋಪಿ ಉಪಮಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾನಂ ಪುಪ್ಫರಾಸಿಆದಿಸದ್ದಾನಂ ಸನ್ನಿಧಾನತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಂ, ಭನ್ತೇತಿ ಪನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಾಧುಕಂ ಸವನಮನಸಿಕಾರೇ ಸನ್ನಿಯೋಜಿತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಅತ್ತನೋ ತತ್ಥ ಠಿತಭಾವಸ್ಸ ಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏತ್ಥ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ‘‘ವಚನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ತೇನ ಏವಂ, ಭನ್ತೇತಿ ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ, ಸುಟ್ಠು, ಭನ್ತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಞ್ಚ ವದೇಹೀತಿ ಯಥಾಹಂ ವದಾಮಿ, ಏವಂ ಸಮಣಂ ಆನನ್ದಂ ವದೇಹೀತಿ ಯೋ ಏವಂ ವದನಾಕಾರೋ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದಸ್ಸೀಯತೀತಿ ‘‘ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ. ಏವಂ ನೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ನೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಹಿತದುಕ್ಖಾವಹಭಾವೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಜನನತ್ಥಂ ಅನುಮತಿಗಹಣವಸೇನ ‘‘ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ವಾ ನೋ ವಾ, ಕಥಂ ವೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಕತಾಯ ‘‘ಏವಂ ನೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದಾಕಾರಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಸೋ ಪನ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನಾಕಾರೋ ನಿಯಮಿಯಮಾನೋ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಏವಂ ನೋ ಏತ್ಥ ಹೋತೀತಿಆದೀಸು ಅವಧಾರಣೇ’’ತಿ.

ನಾನಾನಯನಿಪುಣನ್ತಿ ಏಕತ್ತನಾನತ್ತಅಬ್ಯಾಪಾರಏವಂಧಮ್ಮತಾಸಙ್ಖಾತಾ, ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟತಿಪುಕ್ಖಲಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಅಙ್ಕುಸದಿಸಾಲೋಚನಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಆಧಾರಾದಿಭೇದವಸೇನ ನಾನಾವಿಧಾ ನಯಾ ನಾನಾನಯಾ. ನಯಾ ವಾ ಪಾಳಿಗತಿಯೋ ತಾ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಲೋಕಿಯಾದಿತದುಭಯವೋಮಿಸ್ಸಕಾದಿವಸೇನ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಠಪನಾದಿವಸೇನ ಕುಸಲಮೂಲಾದಿವಸೇನ ತಿಕಪ್ಪಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾತಿ ನಾನಾನಯಾ, ತೇಹಿ ನಿಪುಣಂ ಸಣ್ಹಂ ಸುಖುಮನ್ತಿ ನಾನಾನಯನಿಪುಣಂ. ಆಸಯೋವ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ, ತೇ ಚ ಸಸ್ಸತಾದಿಭೇದೇನ ತತ್ಥ ಚ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖತಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕೇ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಯೋ ಏವ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನೇಕಜ್ಝಾಸಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಉಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ, ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನವಿವರಣವಿಭಜನಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಛಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಛಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ವಿವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪದಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಂ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೧; ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ; ಧ. ಸ. ಮೂಲಟೀ. ೨) ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾಪನಯನತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಭಗವತೋ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ರಾಗಾದಯೋ ನ ಸನ್ತಿ ಯೇ ಹರಿತಬ್ಬಾ, ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಅಟ್ಠಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇ ಚಿತ್ತೇ ಹತಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಪವತ್ತವೋಹಾರೇನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇಧ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ. ಸಚೇ ಪನ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಗತಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ತೇಸಂ ಹರಣತೋ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ. ಅಥ ವಾ ಭಗವತೋ ಚ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ, ತೇಸಂ ಹರಣತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ. ತೇ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಹರಣವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಕಾಸನೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಚ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನೀಹಿ ಹರಿತಾ ಅಪನೀತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಪಟೀತಿ ವಾ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಪಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇತಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಪವಿಟ್ಠಮ್ಹಿ, ಅಞ್ಞೋ ಆಗಞ್ಛಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೯೮೫; ಚೂಳನಿ. ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೪) ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಪಚ್ಛಾಹರಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮಗ್ಗೇಹಿ ಹರಿತೇಸು ಪಚ್ಛಾ ಹರಣಂ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಯೋ ಚ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇನ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಚ ಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಪುನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ಹರಿತೇಸು ಚ ಅತ್ತನೋ ಉಪತ್ತಿಲೇಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಹರಣಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಪಟಿಹಾರಿಯಮೇವ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ. ಪಟಿಹಾರಿಯೇ ವಾ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಸಮುದಾಯೇ ಭವಂ ಏಕೇಕಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಟಿಹಾರಿಯಂ ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಮಗ್ಗೋ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ, ತತ್ಥ ಜಾತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇ, ತತೋ ವಾ ಆಗತನ್ತಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ. ತಸ್ಸ ಪನ ಇದ್ಧಿಆದಿಭೇದೇನ ವಿಸಯಭೇದೇನ ಚ ಬಹುವಿಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯಂ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ವಿವಿಧಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ.

ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಾಕಾರತೋ ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಪನ ಭಗವತೋ ದೇಸಿತಾಕಾರತೋ. ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಕೋ ಸಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾತು’’ನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಭವತಿ, ಧಾರಣಬಲದಸ್ಸನಞ್ಚ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ ಸುತಾಕಾರಅವಿರಜ್ಝನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ನ ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥನ್ತರತಾಪರಿಹಾರೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾನಂ ಏಕವಿಸಯತ್ತಾ. ಇತರಥಾ ಥೇರೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಬ್ಬಥಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಸಮತ್ಥೋ ಅಸಮತ್ಥೋ ಚಾತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ.

‘‘ಯೋ ಪರೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸಸನ್ತತಿಯಾ ವತ್ತನತೋ ತಿವಿಧೋಪಿ ಮೇ-ಸದ್ದೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಏವ ಅತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ಕರಣಸಮ್ಪದಾನಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಭೇದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ‘‘ಮೇ-ಸದ್ದೋ ತೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಉಪಸಗ್ಗೋ ಕಿರಿಯಂ ವಿಸೇಸೇತಿ, ಜೋತಕಭಾವತೋ ಪನ ಸತಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ-ಸದ್ದೋ ಏವ ತಂ ತಂ ಅತ್ತಂ ವದತೀತಿ ಅನುಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಸುತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಸಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಗಹಣಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುತ-ಸದ್ದಸ್ಸ. ಕಮ್ಮಭಾವಸಾಧನಾನಿ ಇಧ ಸುತಸದ್ದೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಧಾರಿತನ್ತಿ ವಾ ಉಪಧಾರಣನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಯದಾ ಮೇ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುವಸೇನ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ, ತದಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಮಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತೀತಿ ಯದಾ ಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸೋ, ತದಾ.

ಸುತ-ಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇ ಪಯುತ್ತೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಸವನಕಿರಿಯಾಜೋತಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ತದಭಿನೀಹಟಾನಞ್ಚ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಾಕ್ಯಾನಂ ಏವಕಾರತ್ಥಸಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸುತಮೇವಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ. ಏತೇನ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿರಾಸಙ್ಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾ ಚ ಸುತಂ ಸುತಮೇವಾತಿ ನಿಯಮೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಮ್ಮಾ ಸುತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೂನಾನಧಿಕಾವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಸದ್ದನ್ತರತ್ಥಾಪೋಹನವಸೇನ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ಸುತನ್ತಿ ಅಸುತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ. ಇಮಿನಾ ದಿಟ್ಠಾದಿವಿನಿವತ್ತನಂ ಕರೋತಿ.

ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ನ ಇದಂ ಮಯಾ ದಿಟ್ಠಂ, ನ ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸುತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಮ್ಮದೇವಾತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅನೂನಾನಧಿಕಾವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ವಾ ಏವಂ-ಸದ್ದೇ ಅಯಮತ್ಥಯೋಜನಾ ಕರೀಯತೀತಿ ತದಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ‘‘ಅಸ್ಸವನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅನೂನಾನಧಿಕಾವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಸವನಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಕಮ್ಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಸುಯ್ಯತೀ’’ತಿ.

ಏವಂ ಸವನಹೇತುಸವನವಿಸೇಸವಸೇನ ಪದತ್ತಯಸ್ಸ ಏಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಕಾರನ್ತರೇಹಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ಯಾ ಸಾ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ಮನೋದ್ವಾರವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ, ತಸ್ಸಾ. ಸಾ ಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನಾ’’ತಿ. ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನಾನಂ ಅನೇಕವಿಹಿತಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಗ್ಗಹಣಾನಂ ನಾನಾಕಾರೇನ. ಏತೇನ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯೋಜನಾಯ ಆಕಾರತ್ಥೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ ಗಹಿತೋತಿ ದೀಪೇತಿ. ಪವತ್ತಿಭಾವಪ್ಪಕಾಸನನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಿತಾಪಕಾಸನಂ. ಸುತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸನನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಸುತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಧಮ್ಮತ್ಥತ್ತಾ. ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟೀಕರಣಂ ‘‘ಅಯಂ ಹೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ಮಯಾತಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ.

ಏವನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾಸನನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವಂ ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತ್ತಾಭಾವಾಭಾವತೋ. ತೇನ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸುತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಸದ್ದತ್ತಾ ಸವನಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಸಾಧಾರಣವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ತತ್ಥ ಚ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುತನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನ’’ನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರರಹಿತೇ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೇ ಸವನಕಿರಿಯಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ.

ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸಾತಿಆದಿಪಿ ಆಕಾರತ್ಥಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಮಯೋಜನಾಯ ಅಞ್ಞಥಾ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆಕಾರಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಏವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರುಪಾದಾನವಸೇನ ತಥಾ ವುತ್ತಾ. ಸುತನ್ತಿ ವಿಸಯನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಸೋತಬ್ಬಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ ಸವನಕಿರಿಯಾಕತ್ತುಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸವನಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಕತ್ತು ಅಭಾವೇಪಿ ಸದ್ದವೋಹಾರೇನ ಬುದ್ಧಿಪರಿಕಪ್ಪಿತಭೇದವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ತಂಸಮಙ್ಗಿಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇನ ತಂಸಮಙ್ಗೀನೋ’’ತಿ. ಸವನಕಿರಿಯಾವಿಸಯೋಪಿ ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮೋ ಸವನಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಇಧ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕತ್ತುಭಾವತೋ, ಸವನವಸೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ ವಾ ಸವನಕಿರಿಯಾಭಾವತೋ ತಂಕಿರಿಯಾಕತ್ತು ಚ ವಿಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಂಸಮಙ್ಗೀನೋ ಕತ್ತುವಿಸಯೇ’’ತಿ. ಸುತಾಕಾರಸ್ಸ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾನಿಚ್ಛಿತಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ಗಹಣಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಏತೇನ ವಾ ಅವಧಾರಣತ್ಥಂ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಯಮತ್ಥಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪುಬ್ಬೇ ಸುತಾನಂ ನಾನಾವಿಹಿತಾನಂ ಸುತ್ತಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಉಪಧಾರಿತರೂಪಸ್ಸ ಆಕಾರಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಸ್ಸ, ಅವಧಾರಣಸ್ಸ ವಾ ಪಕಾಸನಸಭಾವೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೋತಿ ತದಾಕಾರಾದಿಉಪಧಾರಣಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧಬ್ಯಾಪಾರತಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ಸವನಕಿರಿಯಾ ಪನ ಪುಗ್ಗಲವಾದಿನೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರಪೇಕ್ಖಾ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಸೇಸತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ಮೇತಿ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸತ್ತವಿಸಯತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ತತ್ಥೇವ ಸಮೋದಹಿತಬ್ಬತೋ ‘‘ಮೇತಿ ಉಭಯಕಿಚ್ಚಯುತ್ತಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಸಭಾವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಏವಂ-ಸದ್ದಸುತ-ಸದ್ದಾನಂ ಅತ್ಥಾತಿ ತೇ ತಥಾರೂಪ-ಪಞ್ಞತ್ತಿ-ಉಪಾದಾನಭೂತ-ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಏವನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ, ಸುತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಕರಣಕಿರಿಯಾಕತ್ತುಕಮ್ಮ-ವಿಸೇಸಪ್ಪಕಾಸನವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಬ್ಯಾಪಾರವಿಸಯ-ಪುಗ್ಗಲಬ್ಯಾಪಾರನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಗಹಣಾಕಾರಗಾಹಕತಬ್ಬಿಸಯವಿಸೇಸನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಕತ್ತುಕರಣಬ್ಯಾಪಾರ-ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಚ ದುತಿಯಾದಯೋ ಚತಸ್ಸೋ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಸದ್ದಾಧಿಗಮನೀಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮುಖೇನೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಬ್ಬಪಞ್ಞತ್ತೀನಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಾದಿವಸೇನ ಛಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೇಸು ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ತೇಸು ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಸರೂಪಂ ನಿದ್ಧಾರೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವನ್ತಿ ಚ ಮೇತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಚ ಮೇತಿ ಚ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆಕಾರಾದಿನೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸಲಕ್ಖಣಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಭೂತತ್ಥಉತ್ತಮತ್ಥವಸೇನ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೋ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ವಿಯ ಅಭೂತತ್ಥೋ, ಅನುಸ್ಸವಾದೀಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ವಿಯ ಅನುತ್ತಮತ್ಥೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಸಭಾವೋ, ರುಪ್ಪನಾನುಭವನಾದಿಸಭಾವೋ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ ಪರಮತ್ಥೋ ಚಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತಥಾ ಏವಂ ಮೇತಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋತಿ. ಏತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಕಿಞ್ಹೇತ್ಥತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸುತನ್ತಿ ಪನ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಯಞ್ಹಿ ತಂ ಏತ್ಥ ಸೋತೇನ ಉಪಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಉಪಲದ್ಧನ್ತಿ ಪನ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ತಂ ತಂ ಉಪಾದಾಯ ವತ್ತಬ್ಬತೋತಿ ಸೋತಪಥಮಾಗತೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ತೇಸಂ ಉಪಧಾರಿತಾಕಾರಾದಿನೋ ಪಚ್ಚಾಮಸನವಸೇನ ಏವನ್ತಿ, ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಮೇತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದಿಟ್ಠಾದಿಸಭಾವರಹಿತೇ ಸದ್ದಾಯತನೇ ಪವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಸುತವೋಹಾರೋ ‘‘ದುತಿಯಂ ತತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿಕೋ ವಿಯ ಪಠಮಾದೀನಿ ದಿಟ್ಠಮುತವಿಞ್ಞಾತೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪವತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಾದೀನಿ ಉಪನಿಧಾಯ ವತ್ತಬ್ಬತೋ’’ತಿ. ಅಸುತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಹಿ ಸುತನ್ತಿ ಪಕಾಸಿತೋಯಮತ್ಥೋತಿ.

ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪಕಾರವಿಸೇಸಾ ಏವನ್ತಿ ಥೇರೇನ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಮ್ಮೋಹಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ. ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧಸಮತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ ಏತೇನ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಂ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸುತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಮೋಸಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಸುತಾಕಾರಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ದಸ್ಸಿಯಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಅಸಮ್ಮೋಹೇನಾತಿ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಾವೇನ, ಪಞ್ಞಾಯ ಏವ ವಾ ಸವನಕಾಲಸಮ್ಭೂತಾಯ ತದುತ್ತರಕಾಲಪಞ್ಞಾಸಿದ್ಧಿ. ಏವಂ ಅಸಮ್ಮೋಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಆಕಾರೋ ನಾತಿಗಮ್ಭೀರೋ ಯಥಾಸುತಧಾರಣಮೇವ ತತ್ಥ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಸತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅಧಿಕೋ, ಪಞ್ಞಾ ತತ್ಥ ಗುಣೀಭೂತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾತಿ ಕತ್ವಾ. ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಚೇತ್ಥ ಪಧಾನತಾ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾಯ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತೇ ಪಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ, ಸಙ್ಕಾಸನ-ಪಕಾಸನ-ವಿವರಣ-ವಿಭಜನ-ಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಛಹಿ ಅತ್ಥಪದೇಹಿ, ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಛಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಹಿ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಂ ದೀಪೇತಿ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಆಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣತ್ಥಾನಂ ಅವಿಪರೀತಸದ್ಧಮ್ಮವಿಸಯತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ದೀಪೇತೀತಿ ‘‘ಓಘತರಣಸುತ್ತಂ ಕತ್ಥ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪಕರಣಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸವನಂ ಸಮಾಧಾನಮನ್ತರೇನ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿಆದಿ ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಸಮತ್ಥನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನದೇಸಕ-ಪಯೋಜನಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಅವಿಪರೀತಸದ್ಧಮ್ಮವಿಸಯೇಹಿ ವಿಯ ಆಕಾರನಿದಸ್ಸನಾವಧಾರಣತ್ಥೇಹಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ವಿಯ ಚ ಅವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಯಥಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಫಲಭೂತೇನ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾನಂ ಸಿದ್ಧಿ ವುತ್ತಾ ತದವಿನಾಭಾವತೋ, ಏವಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನೇವ ಫಲಭೂತೇನ ಕಾರಣಭೂತಾನಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಸಿದ್ಧಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ ಅಸ್ಸುತವತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯರಹಿತಸ್ಸ ಚ ತದಭಾವತೋ. ‘‘ನ ಹಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮತ್ಥನವಚನೇನ ಪನ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಚ ಫಲಭೂತಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ ದಸ್ಸಿತಾ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ನ ಏಕನ್ತೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಬಾಹಿರಙ್ಗತ್ತಾ. ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಪನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ವಿಯ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ ಏಕನ್ತಕಾರಣನ್ತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸಿದ್ಧಿಜೋತನಾ ನ ಸಮತ್ಥಿತಾವ, ನೋ ನ ಸಮತ್ಥಿತಾ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಪಯಿರೂಪಾಸನಾಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮಂ ಫಲೇನ ಕಾರಣಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನಂ ನದೀಪೂರೇನ ವಿಯ ಉಪರಿ ವುಟ್ಠಿಸಬ್ಭಾವಸ್ಸ. ದುತಿಯಂ ಕಾರಣೇನ ಫಲಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಏಕನ್ತವಸ್ಸಿನಾ ವಿಯ ಮೇಘವುಟ್ಠಾನೇನ ವುಟ್ಠಿಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ.

ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪಭೇದ-ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಕಲಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿ-ಓಗಾಹನಾಕಾರೋ ನಿರವಸೇಸಪರಹಿತ-ಪಾರಿಪೂರಿಕಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಭದ್ದಕೋ ಆಕಾರೋ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿ-ಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾ-ಸಙ್ಖಾತಂ ಗುಣದ್ವಯಂ. ಅಪರಾಪರವುತ್ತಿಯಾ ಚೇತ್ಥ ಚಕ್ಕಭಾವೋ, ಚರನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಸತ್ತಾ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇಸೂತಿ ವಾ. ಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ವತ್ತತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೧). ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ದೇಸನಕ್ಕಮವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸಿದ್ಧಿಯಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಿತಾಯ. ಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತತ್ತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಕತಪುಞ್ಞೋ ಸುದ್ಧಾಸಯೋ ಹೋತಿ ತದಸುದ್ಧಿಹೇತೂನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ದೂರೀಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸಯಸುದ್ಧಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸೇಯ್ಯಸೋ ನಂ ತತೋ ಕರೇ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೪೩) ‘‘ಕತಪುಞ್ಞೋಸಿ, ತ್ವಂ ಆನನ್ದ, ಪಧಾನಮನುಯುಞ್ಜ, ಖಿಪ್ಪಂ ಹೋಹಿಸಿ ಅನಾಸವೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೦೭) ಚ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಆಸಯಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ. ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಪಯೋಗಸ್ಸ ವಿಸದಭಾವೇನ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಆಗಮಬ್ಯತ್ತಿಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸ್ಸ ನಿದ್ದೋಸಭಾವೇನ. ಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೋ ಹಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾಭಾವತೋ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ವಿಸಾರದೋ ಹೋತೀತಿ.

ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನಾತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೇಸು ಥೇರಸ್ಸ ಏವಂ-ಸದ್ದಸುತ-ಸದ್ದಾನಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಾಸಮ್ಮೋಸದೀಪನತೋ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಸೇನ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಸೋತಬ್ಬಭೇದಪಟಿವೇಧದೀಪಕೇನಾತಿ ಏತೇನ ಅಯಂ ಸುತ-ಸದ್ದೋ ಏವಂ-ಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ, ವಕ್ಖಮಾನಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನೇವ ಸೋತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸೇಸಂ ಆಮಸತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಮನೋದಿಟ್ಠೀಹಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪೇಕ್ಖನಸುಪ್ಪಟಿವೇಧಾ ವಿಸೇಸತೋ ಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರದೀಪಕೇನ ಏವಂ ಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ, ಸವನಧಾರಣವಚೀಪರಿಚಯಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಸೋತಾವಧಾನಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪದೀಪಕೇನ ಸುತ-ಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತಿ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾ. ಮನಸಾ ಅನುಪೇಕ್ಖಿತಾತಿ ‘‘ಇಧ ಸೀಲಂ ಕಥಿತಂ, ಇಧ ಸಮಾಧಿ, ಇಧ ಪಞ್ಞಾ, ಏತ್ತಕಾ ಏತ್ಥ ಅನುಸನ್ಧಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮನಸಾ ಅನುಪೇಕ್ಖಿತಾ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿ ಭೂತಾಯ, ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇತಿ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸುಟ್ಠು ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ.

ಸಕಲೇನ ವಚನೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತನೋ ಅದಹನ್ತೋತಿ ‘‘ಮಮೇದ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನಿ ಅಟ್ಠಪೇನ್ತೋ. ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿನ್ತಿ ಅಕತಞ್ಞುತಂ. ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಾಪಭಿಕ್ಖು ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ದಹತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೯೫) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾವತ್ಥಂ, ಸಾ ಏವ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾವತ್ಥಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮೋ. ನನು ಚ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ‘‘ಮಮೇದಂ ವಚನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಮಾನಸ್ಸ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಾದೀನಞ್ಚ ತದಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿ-ಸಮತಿಕ್ಕಮಾದಿವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕನ್ತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ. ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೇನ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋತಿ ದಸ್ಸನತೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ದೇವತಾನಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕಾಪೇಕ್ಖಂ ತಥಾವಚನನ್ತಿ ಏದಿಸೀ ಚೋದನಾ ಅನವಕಾಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಖಣೇ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ದೇವತಾನಂ ಏವಂ ಚೇತಸೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದಿ ‘‘ಭಗವಾ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ಅಯಞ್ಚ ಆಯಸ್ಮಾ ದೇಸನಾಕುಸಲೋ ಇದಾನಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಸಕ್ಯಕುಲಪ್ಪಸುತೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಭಾತಾ ಚೂಳಪಿತುಪುತ್ತೋ. ಕಿಂ ನು ಖೋ ಸಯಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ? ಉದಾಹು ಭಗವತೋ ಏವ ವಚನಂ ಯಥಾಸುತ’’ನ್ತಿ, ಏವಂ ತದಾಸಙ್ಕಿತಪ್ಪಕಾರತೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಭೂಮಿಸಮೋಕ್ಕಮಾದಿತೋ ಅತಿಕ್ಕಮಾದಿ ವಿಭಾವಿತನ್ತಿ. ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕ-ಸಮ್ಪರಾಯಿಕ-ಪರಮತ್ಥೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಸತ್ತೇ ನೇತೀತಿ ನೇತ್ತಿ, ಧಮ್ಮೋ ಏವ ನೇತ್ತಿ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿ.

ದಳ್ಹತರನಿವಿಟ್ಠಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಕಙ್ಖಾ, ನಾತಿಸಂಸಪ್ಪನಾ ಮತಿಭೇದಮತ್ತಾ ವಿಮತಿ. ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಮುಖಾವಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಖಲಿತದುರುತ್ತಾದಿಗಹಣದೋಸಾಭಾವತೋ ಚ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಾದಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಆಕಾರಾದಿಅತ್ಥೇಸು ಅಗ್ಗಹಿತವಿಸೇಸಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತತೋ ಪರಾ ಚತಸ್ಸೋ ಆಕಾರತ್ಥಮೇವ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಭಾವಿತಾ. ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆಕಾರತ್ಥಂ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅವಧಾರಣತ್ಥಞ್ಚ ಏವಂ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏಕ-ಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞಸೇಟ್ಠಅಸಹಾಯಸಙ್ಖಯಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ, ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೭) ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೮; ಪಾರಾ. ೧೧) ಸೇಟ್ಠೇ, ‘‘ಏಕೋ ವೂಪಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೦೫) ಅಸಹಾಯೇ, ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೮.೨೯) ಸಙ್ಖಯಾಯಂ. ಇಧಾಪಿ ಸಙ್ಖಯಾಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏಕನ್ತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚಾತಿ ಯುತ್ತಕಾಲಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಞ್ಚ. ಖಣೋತಿ ಓಕಾಸೋ. ತಥಾಗತುಪ್ಪಾದಾದಿಕೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಹೇತುತ್ತಾ. ಖಣೋ ಏವ ಚ ಸಮಯೋ, ಯೋ ಖಣೋತಿ ಚ ಸಮಯೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಏಕೋ ಏವಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಹಾಸಮಯೋತಿ ಮಹಾಸಮೂಹೋ. ಸಮಯೋಪಿ ಖೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪೂರಣಸ್ಸ ಹೇತುಪಿ. ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪವಾದಕೇ. ತತ್ಥ ಹಿ ನಿಸಿನ್ನಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಮಯಂ ಪವದನ್ತಿ. ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಹಿತಪಟಿಲಾಭಾ. ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಅಭಿಸಮಯೋ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಸಮಯತ್ಥೋತಿ ಪೀಳನಾದೀನಿ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕೀಭಾವಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ. ಅಭಿಸಮಯಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಸಮಯತ್ಥೋತಿ ತಾನೇವ ತಥಾ ಏಕತ್ತೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ಪೀಳನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹಿಂಸನಂ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಕರಣಂ, ಸನ್ತಾಪೋ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದಿವಸೇನ ಸನ್ತಾಪನಂ ಪರಿದಹನಂ.

ತತ್ಥ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಂ ಸನ್ನಿಜ್ಝಂ ಸಮೇತಿ ಸಮವೇತೀತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮವಾಯೋ. ಸಮೇತಿ ಸಮಾಗಚ್ಛತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ತದಾಧಾರಪುಗ್ಗಲೇಹೀತಿ ಸಮಯೋ, ಖಣೋ. ಸಮೇತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ ವಾ ಸಂಗಚ್ಛತಿ ಸತ್ತೋ, ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ವಾ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ, ಉಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ವಾತಿ ಸಮಯೋ, ಕಾಲೋ. ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ಅಭೂತೋಪಿ ಹಿ ಕಾಲೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಕರಣಂ ಕರಣಂ ವಿಯ ಚ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧೇನ ರೂಪೇನ ವೋಹರೀಯತೀತಿ. ಸಮಂ, ಸಹ ವಾ ಅವಯವಾನಂ ಅಯನಂ ಪವತ್ತಿ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮೂಹೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಾಯೋ’’ತಿ. ಅವಯವಸಹಾವಟ್ಠಾನಮೇವ ಹಿ ಸಮೂಹೋತಿ. ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಮಾಗಮೇ ಏತಿ ಫಲಂ ಏತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪವತ್ತತಿ ಚಾತಿ ಸಮಯೋ, ಹೇತು ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಯೋ’’ತಿ. ಸಮೇತಿ ಸಂಯೋಜನಭಾವತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಏತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣಭಾವತೋ ವಾ ಸಂಯುತ್ತಾ ಅಯನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಯಥಾಭಿನಿವೇಸಂ ಏತೇನಾತಿ ಸಮಯೋ, ದಿಟ್ಠಿ. ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅತಿವಿಯ ಬಜ್ಝನ್ತೀತಿ. ಸಮಿತಿ ಸಂಗತಿ ಸಮೋಧಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಪಟಿಲಾಭೋ. ಸಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಯಾನಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಯಾನಂ ಅಪಗಮೋ ಅಪವತ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಪಹಾನಂ. ಅಭಿಮುಖಂ ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಮಾ ಏತಬ್ಬೋ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತೋ ಸಭಾವೋ. ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾ ಏತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವಾವಬೋಧೋ. ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸಮಯಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಅಭಿಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ. ಕಾಲೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮವಾಯಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಇಧ ಅಸಮ್ಭವತೋ ದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾನಂ ವಿಯ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿದಾನಭಾವೇನ ಕಾಲಸ್ಸ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬತೋ ಚ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅನಿಯಮಿತವಸೇನೇವ ಕಾಲೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ? ನ ಉತುಸಂವಚ್ಛರಾದಿವಸೇನ ನಿಯಮಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಉತುಸಂವಚ್ಛರಾದಿವಸೇನ ನಿಯಮಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನೇ ಅಯಮ್ಪಿ ಗುಣೋ ಲದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ವಾ ಇಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತೀತಿ. ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಮಯೋ ದೇವಸಿಕಂ ಝಾನಫಲಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ವೀತಿನಾಮನಕಾಲೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಾನಿ. ಸುಪ್ಪಕಾಸಾತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಪಕಮ್ಪನ-ಓಭಾಸಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ಪಾಕಟಾ. ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇಸು ಏವ ಸಮಯೇಸು ಏಕದೇಸಂ ಪಕಾರನ್ತರೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಚಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಥಾ ಹಿ ಞಾಣಕಿಚ್ಚಸಮಯೋ, ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಸಮಯೋ ಚ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಯೋ, ಅರಿಯತುಣ್ಹೀಭಾವಸಮಯೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಮಯೋ, ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮೀಕಥಾಸಮಯಾ, ದೇಸನಾಸಮಯೋ ಏವ.

ಕರಣವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತದಞ್ಞಸುತ್ತಪದವಿನಯೇಸು. ತಥಾತಿ ಭುಮ್ಮಕರಣೇಹಿ. ಅಧಿಕರಣತ್ಥೋ ಆಧಾರತ್ಥೋ. ಭಾವೋ ನಾಮ ಕಿರಿಯಾ, ತಾಯ ಕಿರಿಯನ್ತರಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಕಾಲೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಸಯಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾತೋ ತಙ್ಖಣಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರತೋ ಚ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ ಜಾತೋ, ಸಾಯನ್ಹೇ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು, ಸಮೂಹೋ ಚ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ವಿಸುಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧೋ ಅವಯವಾನಂ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ರುಕ್ಖೇ ಸಾಖಾ, ಯವರಾಸಿಯಂ ಸಮ್ಭೂತೋ’’ತಿಆದೀಸು, ಏವಂ ಇಧಾಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಕರಣಞ್ಹಿ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಏವ ಕಾಲೇ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ಚ ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ಗಾವೀಸು ದುಯ್ಹಮಾನಾಸು ಗತೋ, ದುದ್ಧಾಸು ಆಗತೋ’’ತಿ ದೋಹನಕಿರಿಯಾಯ ಗಮನಕಿರಿಯಾ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘‘ಸತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ ಏವ ಹೋತಿ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸತ್ತಾವಿರಹಾಭಾವತೋತಿ ಸಮಯಸ್ಸ ಸತ್ತಾಕಿರಿಯಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕಿರಿಯಾ ಫಸ್ಸಾದಿಭವನಕಿರಿಯಾ ಚ ಲಕ್ಖೀಯತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ನವಮೇ ಖಣೇ, ಯಸ್ಮಿಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಹೇತುಮ್ಹಿ, ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಾ ಸತಿ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ, ಹೇತುಮ್ಹಿ, ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಉಭಯತ್ಥ ಸಮಯಸದ್ದೇ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಲಕ್ಖಣಭೂತಭಾವಯುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಖಣ…ಪೇ… ಲಕ್ಖೀಯತೀ’’ತಿ.

ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಸಮ್ಭವತಿ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ, ವಿಜ್ಜಾಯ ವಸತಿ, ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ದತಿ, ಕುದಾಲೇನ ಖಣತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ವೀತಿಕ್ಕಮಞ್ಹಿ ಸುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ ಓತಿಣ್ಣವತ್ಥುಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಗರಹಿತ್ವಾ ಚ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಓತಿಣ್ಣಕಾಲಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಕಾಲೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ವಿಹರತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತುಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕಾದೀಸು ವಿಯ.

ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಆರಮ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದೇಸನಾನಿಟ್ಠಾನಂ. ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ. ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥಜೋತನತ್ಥಂ. ಉಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಯಥಾ ‘‘ಮಾಸಂ ಸಜ್ಝಾಯತೀ’’ತಿ. ಪೋರಾಣಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ. ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಭೇದೋತಿ ವಚನಮತ್ತೇನ ವಿಸೇಸೋ. ತೇನ ಸುತ್ತವಿನಯೇಸು ವಿಭತ್ತಿಬ್ಯತ್ತಯೋ ಕತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠವಾಚಕಂ ವಚನಂ ‘‘ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಸೇಟ್ಠಗುಣಸಹಚರಣತೋ, ತಥಾ ‘‘ಉತ್ತಮ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಗಾರವಯುತ್ತೋತಿ ಗರುಭಾವಯುತ್ತೋ ಗರುಗುಣಯೋಗತೋ, ಗರುಕರಣಾರಹತಾಯ ವಾ ಗಾರವಯುತ್ತೋ. ವುತ್ತೋಯೇವ, ನ ಪನ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಏಕದೇಸಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಪರೋ ನಯೋ (ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೧.೧೪೪) – ಭಾಗವಾತಿ ಭಗವಾ, ಭತವಾತಿ ಭಗವಾ, ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ, ಭಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ, ಭತ್ತವಾತಿ ಭಗವಾ, ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ, ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ.

‘‘ಭಾಗವಾ ಭತವಾ ಭಾಗೇ, ಭಗೇ ಚ ವನಿ ಭತ್ತವಾ;

ಭಗೇ ವಮಿ ತಥಾ ಭಾಗೇ, ವಮೀತಿ ಭಗವಾ ಜಿನೋ’’.

ತತ್ಥ ಕಥಂ ಭಾಗವಾತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಗುಣಭಾಗಾ ಗುಣಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ತೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ನಿರತಿಸಯಾ ತಥಾಗತೇ ಅತ್ಥಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪಂ, ಸದ್ಧಾ ವೀರಿಯಂ, ಸತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ, ಸಮಥೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ, ತಯೋ ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಅನವಜ್ಜಸಞ್ಞಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಫಲಾನಿ, ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಾನಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯವಂಸಾ, ಚತ್ತಾರಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಪಧಾನಿಯಙ್ಗಾನಿ, ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, ಪಞ್ಚಞಾಣಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ, ಪಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾರಣೀಯಾ ಧಾತುಯೋ, ಪಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಞಾಣಾನಿ, ಪಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾ ಸಞ್ಞಾ, ಛ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಾನಿ, ಛ ಗಾರವಾ, ಛ ನಿಸ್ಸಾರಣೀಯಾ ಧಾತುಯೋ, ಛ ಸತತವಿಹಾರಾ, ಛ ಅನುತ್ತರಿಯಾನಿ, ಛ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾ ಸಞ್ಞಾ, ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಛ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ, ಸತ್ತ ಅಪರಿಹಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸತ್ತ ಅರಿಯಧಮ್ಮಾ, ಸತ್ತ ಅರಿಯಧನಾನಿ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಸತ್ತ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಾ, ಸತ್ತ ನಿಜ್ಜರವತ್ಥೂನಿ, ಸತ್ತ ಸಞ್ಞಾ, ಸತ್ತದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲದೇಸನಾ, ಸತ್ತಖೀಣಾಸವಬಲದೇಸನಾ, ಅಟ್ಠಪಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭಹೇತುದೇಸನಾ ಅಟ್ಠ ಸಮ್ಮತ್ತಾನಿ, ಅಟ್ಠಲೋಕಧಮ್ಮಾತಿಕ್ಕಮೋ, ಅಟ್ಠ ಆರಮ್ಭವತ್ಥೂನಿ, ಅಟ್ಠಅಕ್ಖಣದೇಸನಾ, ಅಟ್ಠ ಮಹಾಪುರಿಸವಿತಕ್ಕಾ, ಅಟ್ಠಅಭಿಭಾಯತನದೇಸನಾ, ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ, ನವ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ನವ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಧಾನಿಯಙ್ಗಾನಿ, ನವಸತ್ತಾವಾಸದೇಸನಾ, ನವ ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಾ, ನವ ಸಞ್ಞಾ, ನವನಾನತ್ತಾ, ನವ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಾ, ದಸ ನಾಥಕರಣಾ ಧಮ್ಮಾ, ದಸ ಕಸಿಣಾಯತನಾನಿ, ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ, ದಸ ಸಮ್ಮತ್ತಾನಿ, ದಸ ಅರಿಯವಾಸಾ, ದಸ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಾ, ದಸ ತಥಾಗತಬಲಾನಿ, ಏಕಾದಸ ಮೇತ್ತಾನಿಸಂಸಾ, ದ್ವಾದಸ ಧಮ್ಮಾಚಕ್ಕಾಕಾರಾ, ತೇರಸ ಧುತಗುಣಾ, ಚುದ್ದಸ ಬುದ್ಧಞಾಣಾನಿ, ಪಞ್ಚದಸ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸೋಳಸವಿಧಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಸೋಳಸ ಅಪರನ್ತಪನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾ, ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಿ, ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಞಾಣವತ್ಥೂನಿ, ಪಞ್ಞಾಸ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾನಿ, ಪರೋಪಞ್ಞಾಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣವತ್ಥೂನಿ, ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖಸಮಾಪತ್ತಿಸಞ್ಚಾರಿಮಹಾವಜಿರಞಾಣಂ, ಅನನ್ತನಯಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನ-ಪವಿಚಯ-ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣದೇಸನಾಞಾಣಾನಿ, ತಥಾ ಅನನ್ತಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅನನ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾದಿವಿಭಾವನಞಾಣಾನಿ ಚಾತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭೇದಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ನಿರತಿಸಯಾ ಗುಣಭಾಗಾ ಗುಣಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗಾ ಗುಣಭಾಗಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಭಾಗವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಆಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಏವಂ ತಾವ ಭಾಗವಾತಿ ಭಗವಾ.

‘‘ಯಸ್ಮಾ ಸೀಲಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇ, ಗುಣಭಾಗಾ ಅಸೇಸತೋ;

ವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಸುಗತೇ ತಸ್ಮಾ, ಭಗವಾತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ’’.

ಕಥಂ ಭತವಾತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಸಬ್ಬಲೋಕಹಿತಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮಾಪನ್ನೇಹಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಾದಿಕೇ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಕತಮಹಾಭಿನೀಹಾರೇಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತೇಹಿ ಪರಿಪೂರಿತಬ್ಬಾ ದಾನಪಾರಮೀ, ಸೀಲ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮ, ಪಞ್ಞಾ, ವೀರಿಯ, ಖನ್ತಿ, ಸಚ್ಚ, ಅಧಿಟ್ಠಾನ, ಮೇತ್ತಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮೀತಿ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋತಿ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ, ದಾನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂನಿ, ಸಚ್ಚಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ, ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗೋ, ಜೀವಿತ, ರಜ್ಜ, ಪುತ್ತ, ದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗಾ, ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ, ಪುಬ್ಬಚರಿಯಾ, ಧಮ್ಮಕ್ಖಾನಂ, ಞಾತತ್ಥಚರಿಯಾ, ಲೋಕತ್ಥಚರಿಯಾ, ಬುದ್ಧಿಚರಿಯಾತಿ ಏವಮಾದಯೋ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭಾರಾ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಯಥಾ ಹಾನಭಾಗಿಯಾ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾ ಠಿತಿಭಾಗಿಯಾ ವಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಉತ್ತರುತ್ತರಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿರನ್ತರಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಭತಾ ಸಮ್ಭತಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಭತವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಗ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ. ಅಥ ವಾ ಭತವಾತಿ ತೇಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಭರಿ, ಸಮ್ಭರಿ, ಪರಿಪೂರೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮ್ಪಿ ಭತವಾತಿ ಭಗವಾ.

‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಸಬ್ಬೇ, ದಾನಪಾರಮಿಆದಿಕೇ;

ಸಮ್ಭಾರೇ ಭತವಾ ನಾಥೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ’’.

ಕಥಂ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖಾ ದೇವಸಿಕಂ ವಳಞ್ಜನಕಸಮಾಪತ್ತಿಭಾಗಾ, ತೇ ಅನವಸೇಸತೋ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಂ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ವನಿ, ಭಜಿ, ಸೇವಿ, ಬಹುಲಮಕಾಸೀತಿ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ. ಅಥ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲಾದೀಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ಚ ಯೇ ತೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಅಭಿಸಮಯಭಾಗಾ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖು ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಸೋತಂ…ಪೇ… ಜರಾಮರಣಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೧) ಅನೇಕೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾಗಾ, ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ…ಪೇ… ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾಗಾ, ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ…ಪೇ… ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಭಾಗಾ, ‘‘ಚಕ್ಖುನಿರೋಧಗಾಮಿನೀಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅನೇಕಭೇದಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾಗಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ವನಿ, ಭಜಿ, ಯಥಾರಹಂ ಗೋಚರಭಾವನಾಸೇವನಾನಂ ವಸೇನ ಸೇವಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಯೇ ಇಮೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಾವಕೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಗುಣಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಗುಣಭಾಗಾ, ಕಿನ್ತಿ ನು ಖೋ ತೇ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ಪತಿಟ್ಠಪೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ವನಿ ಅಭಿಪತ್ಥಯಿ, ಸಾ ಚಸ್ಸ ಅಭಿಪತ್ಥನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಫಲಾವಹಾ ಅಹೋಸಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ.

‘‘ಯಸ್ಮಾ ಞೇಯ್ಯಸಮಾಪತ್ತಿ-ಗುಣಭಾಗೇ ತಥಾಗತೋ;

ಭಜಿ ಪತ್ಥಯಿ ಸತ್ತಾನಂ, ಹಿತಾಯ ಭಗವಾ ತತೋ’’.

ಕಥಂ ಭಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ? ಸಮಾಸತೋ ತಾವ ಕತಪುಞ್ಞೇಹಿ ಪಯೋಗಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಯಥಾವಿಭವಂ ಭಜೀಯನ್ತೀತಿ ಭಗಾ, ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ. ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯೇ ತಾವ ತಥಾಗತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತೇ, ವನಿ, ಭಜಿ, ಸೇವಿ, ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನಿರವಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮೇ ಸಮನ್ನಾನೇನ್ತೋ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇ ಪರಿಪಾಚೇಸಿ, ಬುದ್ಧಭೂತೋ ಪನ ತೇ ನಿರವಜ್ಜೇಸು ಉಪಸಂಹಿತೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ ಲೋಕುತ್ತರೇಪಿ, ವನಿ, ಭಜಿ, ಸೇವಿ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಪದೇಸರಜ್ಜ-ಇಸ್ಸರಿಯಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿ-ದೇವರಜ್ಜಸಮ್ಪತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಝಾನ-ವಿಮೋಕ್ಖ-ಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತಿ-ಞಾಣದಸ್ಸನ-ಮಗ್ಗಭಾವನಾ-ಫಲಸಚ್ಛಿ-ಕಿರಿಯಾದಿ-ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮವಸೇನ ಚ ಅನೇಕವಿಹಿತೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇ, ಭಗೇ, ವನಿ, ಭಜಿ, ಸೇವಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಭಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ.

‘‘ಯಾ ತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಲೋಕೇ, ಯಾ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪುಥು;

ಸಬ್ಬಾ ತಾ ಭಜಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ’’.

ಕಥಂ ಸತ್ತವಾತಿ ಭಗವಾ? ಭತ್ತಾ ದಳ್ಹಭತ್ತಿಕಾ ಅಸ್ಸ ಬಹೂ ಅತ್ಥೀತಿ ಭತ್ತವಾ. ತಥಾಗತೋ ಹಿ ಮಹಾಕರುಣಾಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿ-ಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಪ್ಪಭಾವ-ಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮೋ, ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪರಿಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿರವಸೇಸಹಿತಸುಖವಿಧಾನತಪ್ಪರಾಯ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತುಪಕಾರಿತಾಯ ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಅಸೀತಿ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾದಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತರೂಪಕಾಯತಾಯ ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತೇನ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇನ ಲೋಕತ್ತಯಬ್ಯಾಪಿನಾ ಸುವಿಪುಲೇನ ಸುವಿಸುದ್ಧೇನ ಚ ಥುತಿಘೋಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಾಸು ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಸನ್ತುಟ್ಠಿಆದೀಸು ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವತೋ ದಸಬಲಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಾದಿ-ನಿರತಿಸಯಗುಣವಿಸೇಸ-ಸಮಙ್ಗೀಭಾವತೋ ಚ ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋ ರೂಪಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಘೋಸಪ್ಪಮಾಣೋ ಘೋಸಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣೋ ಲೂಖಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಸನ್ನೋತಿ ಏವಂ ಚತುಪ್ಪಮಾಣಿಕೇ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಪಸಾದಾವಹಭಾವೇನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕತ್ತಾ ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಆದರಬಹುಮಾನಗಾರವಾಯತನತಾಯ ಪರಮಪೇಮಸಮ್ಭತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ. ಯೇ ತಸ್ಸ ಓವಾದೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕೇನಚಿ ಅಸಂಹಾರಿಯಾ ತೇಸಂ ಪಸಾದಭತ್ತಿ ಸಮಣೇನ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ ದೇವೇನ ವಾ ಮಾರೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ವಾ. ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಪರಿಚ್ಚಾಗೇಪಿ ತತ್ಥ ಪಸಾದಂ ನ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ವಾ ಆಣಂ ದಳ್ಹಭತ್ತಿಭಾವತೋ.

ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಯೋ ವೇ ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ;

ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೨.೧೭.೭೮);

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಠಿತಧಮ್ಮೋ ವೇಲಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಂ ಮಯಾ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಂ ಮಮ ಸಾವಕಾ ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತೀ’’ತಿ (ಉದಾ. ೪೫; ಚೂಳವ. ೩೮೫) ಚ. –

ಏವಂ ಭತ್ತವಾತಿ ಭಗವಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಏಕಸ್ಸ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಇತರಸ್ಸ ಗ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ.

‘‘ಗುಣಾತಿಸಯಯುತ್ತಸ್ಸ, ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕಹಿತೇಸಿನೋ;

ಸಮ್ಭತ್ತಾ ಬಹವೋ ಸತ್ಥು, ಭಗವಾ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ.

ಕಥಂ ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ? ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋಪಿ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಜಾತೀಸು ಪಾರಮಿಯೋ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಭಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಿರಿಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಯಸಞ್ಚ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ, ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಛಡ್ಡಯಿ, ಚರಿಮತ್ತಭಾವೇಪಿ ಹತ್ಥಗತಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ ದೇವಲೋಕಾಧಿಪಚ್ಚಸದಿಸಂ ಚತುದೀಪಿಸ್ಸರಿಯಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ಸತ್ತರತನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಯಸಞ್ಚ ತಿಣಾಯಪಿ ಅಮಞ್ಞಮಾನೋ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಪಹಾಯ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮೇ ಸಿರೀಆದಿಕೇ ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ. ಅಥ ವಾ ಭಾನಿ ನಾಮ ನಕ್ಖತ್ತಾನಿ, ತೇಹಿ ಸಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಭಗಾ, ಸಿನೇರುಯುಗನ್ಧರಉತ್ತರಕುರುಹಿಮವನ್ತಾದಿಭಾಜನಲೋಕವಿಸೇಸಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ಸೋಭಾ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿಯಭಾವತೋ, ತೇಪಿ ಭಗವಾ ವಮಿ ತನ್ನಿವಾಸಿಸತ್ತಾವಾಸಸಮತಿಕ್ಕಮತೋ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಜಹೀತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ.

‘‘ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ ಯಸ್ಮಾ, ಯಸಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಸುಖಂ;

ಪಹಾಸಿ ಲೋಕಚಿತ್ತಞ್ಚ, ಸುಗತೋ ಭಗವಾ ತತೋ’’.

ಕಥಂ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ? ಭಾಗಾ ನಾಮ ಸಭಾಗಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ತೇ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದಿವಸೇನ, ತತ್ಥಾಪಿ ರೂಪವೇದನಾದಿವಸೇನ ಪಥವಿಯಾದಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕವಿಧಾ, ತೇ ಚ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಂ ಪಪಞ್ಚಂ ಸಬ್ಬಂ ಯೋಗಂ ಸಬ್ಬಂ ಗನ್ಥಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಂಯೋಜನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಮತಧಾತುಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ, ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಛಡ್ಡಯಿ ನ ಪಚ್ಚಾವಮಿ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಪಥವಿಂ ಆಪಂ ತೇಜಂ ವಾಯಂ, ಚಕ್ಖುಂ ಸೋತಂ ಘಾನಂ ಜಿವ್ಹಂ ಕಾಯಂ ಮನಂ, ರೂಪೇ ಸದ್ದೇ ಗನ್ಧೇ ರಸೇ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಞ್ಞಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಞ್ಞಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಚೇತನಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಚೇತನಂ, ರೂಪತಣ್ಹಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮತಣ್ಹಂ, ರೂಪವಿತಕ್ಕಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮವಿತಕ್ಕಂ, ರೂಪವಿಚಾರಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮವಿಚಾರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಭಾಗವಸೇನಪಿ ಸಬ್ಬೇವ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅನವಸೇಸತೋ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ, ಅನಪೇಕ್ಖಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಛಡ್ಡಯಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯಂ ತಂ, ಆನನ್ದ, ಚತ್ತಂ ವನ್ತಂ ಮುತ್ತಂ ಪಹೀನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠಂ, ತಂ ತಥಾಗತೋ ಪುನ ಪಚ್ಚಾವಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೮೩). ಏವಮ್ಪಿ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ. ಅಥ ವಾ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜೇ ಹೀನಪಣೀತೇ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೇ ಧಮ್ಮೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಮುಖೇನ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ, ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಪರಿಚ್ಚಜಿ ಪಜಹಿ, ಪರೇಸಞ್ಚ ತಥತ್ತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಾಪಿ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಪಗೇವ ಅಧಮ್ಮಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೦). ಕುಲ್ಲೂಪಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ, ನೋ ಗಹಣತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೦). ಏವಮ್ಪಿ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ.

‘‘ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದಿ-ಧಮ್ಮಭಾಗಾ-ಮಹೇಸಿನಾ;

ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಾ ಯತೋ ವನ್ತಾ, ತತೋಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ’’.

ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಭಾಗವಾ ಭತವಾ ಭಾಗೇ, ಭಗೇ ಚ ವನಿ ಭತ್ತವಾ;

ಭಗೇ ವಮಿ ತಥಾ ಭಾಗೇ, ವಮೀತಿ ಭಗವಾ ಜಿನೋ’’ತಿ.

ಧಮ್ಮಸರೀರಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋತೀತಿ ‘‘ಯೋ ವೋ, ಆನನ್ದ, ಮಯಾ ಧಮ್ಮೋ ಚ ವಿನಯೋ ಚ ದೇಸಿತೋ ಪಞ್ಞತ್ತೋ, ಸೋ ವೋ ಮಮಚ್ಚಯೇನ ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸತ್ಥುಭಾವಪರಿಯಾಯೋ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ವಜಿರಸಙ್ಘಾತಸಮಾನಕಾಯೋ ಪರೇಹಿ ಅಭೇಜ್ಜಸರೀರತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ರೂಪಕಾಯೇ ಕೇನಚಿ ಸಕ್ಕಾ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕಾತುನ್ತಿ. ದೇಸನಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸಕಲಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನತೋ. ಸಾವಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತೇನ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಭಗವತಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೇನ ಮಯಾ ಮಹಾಸಾವಕೇನ ಸುತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಮಯಾವ ಸುತಂ, ನ ಅನುಸ್ಸುತಂ ನ ಪರಂಪರಾಭತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನತೋ. ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಭಗವಾಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇ ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಪಟಿಮಣ್ಡಿತಭಾವದೀಪನತೋ. ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಪರಮಾ ಹಿ ಕಾಲಸಮ್ಪದಾ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಕಪ್ಪಕಸಾಯೇ ಕಲಿಯುಗೇ, ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೋ ಅಹೋ ಮಹಚ್ಛರಿಯಂ;

ಹುತಾವಹಮಜ್ಝೇ ಜಾತಂ, ಸಮುದಿತಮಕರನ್ದಮರವಿನ್ದ’’ನ್ತಿ.

ಭಗವಾತಿ ದೇಸಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಸತ್ತುತ್ತಮಭಾವದೀಪನತೋ ಗರುಗಾರವಾಧಿವಚನಭಾವತೋ.

ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ನ ವಿಸೇಸೇನ, ವಿಹಾರಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇರಿಯಾಪಥ…ಪೇ… ವಿಹಾರೇಸೂತಿ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ, ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ, ಅರಿಯವಿಹಾರೋತಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು ವಿಹಾರೇಸು. ಸಮಙ್ಗೀಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ಸಮಙ್ಗೀಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ಏತನ್ತಿ ‘‘ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಏತಂ ಪದಂ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಗಿಹೀಹಿ ಸಂಸಟ್ಠೋ ವಿಹರತಿ ಸಹನನ್ದೀ ಸಹಸೋಕೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೧) ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇ ಆಗತಂ. ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ…ಪೇ… ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೬೦; ವಿಭ. ೬೨೪) ಏತ್ಥ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೇ. ‘‘ಸೋ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೫೫೬; ೩.೩೦೮; ಮ. ನಿ. ೧.೭೭; ೨.೩೦೯; ೩.೨೩೦) ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ. ‘‘ಸೋ ಖೋ ಅಹಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ತಸ್ಸಾಯೇವ ಕಥಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ತಸ್ಮಿಂ ಏವ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇಮಿ ಸನ್ನಿಸಾದೇಮಿ ಏಕೋದಿಂ ಕರೋಮಿ ಸಮಾದಹಾಮಿ, ಯೇನ ಸುದಂ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೭) ಅರಿಯವಿಹಾರೇ.

ತತ್ಥ ಇರಿಯನಂ ವತ್ತನಂ ಇರಿಯಾ, ಕಾಯಪ್ಪಯೋಗೋ. ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತನುಪಾಯಭಾವತೋ ಠಾನಾದಿ ಇರಿಯಾಪಥೋ. ಠಾನಸಮಙ್ಗೀ ವಾ ಹಿ ಕಾಯೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೇಯ್ಯ ಗಮನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಸಮಙ್ಗೀ ವಾ. ಅಥ ವಾ ಇರಿಯತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತೇನ ಅತ್ತಭಾವೋ ಕಾಯಕಿಚ್ಚಂ ವಾತಿ ಇರಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಉಪಾಯಭಾವತೋ ಇರಿಯಾ ಚ ಸೋ ಪಥೋ ಚಾತಿ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ಠಾನಾದಿ ಏವ. ಸೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಗತಿನಿವತ್ತಿಆದಿಆಕಾರೇನ ಪವತ್ತೋ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಪಬನ್ಧೋ ಏವ. ವಿಹರಣಂ, ವಿಹರತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ವಿಹಾರೋ, ಇರಿಯಾಪಥೋ ಏವ ವಿಹಾರೋ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೋ. ದಿವಿ ಭವೋ ದಿಬ್ಬೋ, ತತ್ಥ ಬಹುಲಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದಿದೇವಲೋಕೇ ಭವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಯೋ ದಿಬ್ಬಾನುಭಾವೋ, ತದತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ವಾ ದಿಬ್ಬೋ, ಅಭಿಞ್ಞಾಭಿನೀಹಾರವಸೇನ ಮಹಾಗತಿಕತ್ತಾ ವಾ ದಿಬ್ಬೋ, ದಿಬ್ಬೋ ಚ ಸೋ ವಿಹಾರೋ ಚಾತಿ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ, ಚತಸ್ಸೋ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ. ಆರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಬ್ರಹ್ಮೂನಂ, ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ವಾ ವಿಹಾರಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ. ಅರಿಯಾನಂ, ಅರಿಯಾ ವಾ ವಿಹಾರಾ ಅರಿಯವಿಹಾರಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ. ಸೋ ಹಿ ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥಬಾಧನನ್ತಿಆದಿ ಯದಿಪಿ ಭಗವಾ ಏಕೇನಪಿ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಚಿರತರಂ ಕಾಲಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸರೀರಸ್ಸ ನಾಮ ಅಯಂ ಸಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಭಗವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವಸನ್ತೋ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ, ನಾನಾಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಚ ಕಾಲಂ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತೋ ವಸತೀತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ವಿವಿಧಂ ಹಿತಸುಖಂ ಹರತಿ ಉಪನೇತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿವಿಧಂ ಹರತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇ ಜಿನಾತೀತಿ ಜೇತೋ. ಜೇತ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಸೋತ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಕತ್ತುಸಾಧನೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ. ರಞ್ಞೋ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಜಿತಕಾಲೇ ಜಾತತ್ತಾ ಜೇತೋ. ರಞ್ಞೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಜಯಂ ತತ್ಥ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಜಿತವಾತಿ ಜೇತೋತಿ ಕುಮಾರೋ ವುತ್ತೋ. ಮಙ್ಗಲಕಾಮತಾಯ ವಾ ಜೇತೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಜೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ‘‘ಜೇತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸ ಜೇತಸ್ಸ ರಾಜಕುಮಾರಸ್ಸ. ವನೇತಿಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯೇವ ತಂ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಕಾಮಸಮಿದ್ಧಿತಾಯ ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರತಾಯ ಕರುಣಾದಿಗುಣಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಚ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಉಪಟ್ಠಪಿತೋ ಅನಾಥಾನಂ ಪಿಣ್ಡೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ. ಯದಿ ಜೇತವನಂ, ಕಥಂ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಞ್ಚವಿಧಸೇನಾಸನಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆರಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಬ್ಬಜಿತಾತಿ ಆರಾಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಆರಾಮೇ. ಯದಿಪಿ ಸೋ ಭೂಮಿಭಾಗೋ ಕೋಟಿಸನ್ಥರೇನ ಮಹಾಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕೀತೋ, ರುಕ್ಖಾ ಪನ ಜೇತೇನ ನ ವಿಕ್ಕೀತಾತಿ ತಂ ‘‘ಜೇತವನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ವಾ ತತ್ಥ ಪರಿಚ್ಚಾಗವಿಸೇಸಕಿತ್ತನತ್ಥಂ ಉಭಯವಚನಂ, ಜೇತೇನಪಿ ಹಿ ಭೂಮಿಭಾಗವಿಕ್ಕಯೇನ ಲದ್ಧಧನಂ ತತ್ಥ ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಕರಣವಸೇನ ವಿನಿಯುತ್ತಂ. ಸಾವತ್ಥಿಜೇತವನಾನಂ ಭೂಮಿಭಾಗವಸೇನ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಉಭಯತ್ಥ ಏಕಂ ಸಮಯಂ ವಿಹರಿತು’’ನ್ತಿ.

ಅಪಾಕಟಾತಿ ಸಕ್ಕೋ ಸುಯಾಮೋತಿಆದಿನಾ ಅನಭಿಞ್ಞಾತಾ. ಅಭಿಞ್ಞಾತಾನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞತರಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತೇವ ಏಕಸದಿಸಾಯತ್ತತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾತಿ ನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಹುನಾ ಇದಾನೇವ. ಸಾಧಾರಣವಚನಂ ದಿಬ್ಬತಂ ಅನ್ತೋನೀತಂ ಕತ್ವಾ. ದೇವೋ ಏವ ದೇವತಾ ಪುರಿಸೇಪಿ ವತ್ತನತೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ’’ತಿಆದಿ. ನನು ಚ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನತ್ಥಿ, ಯೇನ ತೇ ಪುರಿಸಾತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ? ಯದಿಪಿ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನತ್ಥಿ, ಪುರಿಸಸಣ್ಠಾನಸ್ಸ ಪನ ಪುರಿಸವೇಸಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಪುರಿಸಪಕತಿಭಾವತೋ.

ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ, ವಿಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಖಯೇ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಠಮೋ ಯಾಮೋ’’ತಿ ಉಪರಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿಕ್ಕನ್ತತರೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಕನ್ತತರೋ. ತಾದಿಸೋ ಚ ಸುನ್ದರೋ ಭದ್ದಕೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುನ್ದರೇ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಕೋತಿ ದೇವನಾಗಯಕ್ಖಗನ್ಧಬ್ಬಾದೀಸು ಕೋ ಕತಮೋ? ಮೇತಿ ಮಮ. ಪಾದಾನೀತಿ ಪಾದೇ. ಇದ್ಧಿಯಾತಿ ಇಮಾಯ ಏವರೂಪಾಯ ದೇವಿದ್ಧಿಯಾ. ಯಸಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಏದಿಸೇನ ಪರಿವಾರೇನ ಪರಿಚ್ಛದೇನ ಚ. ಜಲನ್ತಿ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನೋ. ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನಾತಿ ಅತಿವಿಯ ಕನ್ತೇನ ಕಮನಿಯೇನ ಅಭಿರೂಪೇನ. ವಣ್ಣೇನಾತಿ ಛವಿವಣ್ಣೇನ ಸರೀರವಣ್ಣನಿಭಾಯ. ಸಬ್ಬಾ ಓಭಾಸಯಂ ದಿಸಾತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದಿಸಾ ಪಭಾಸೇನ್ತೋ ಚನ್ದೋ ವಿಯ ಸೂರಿಯೋ ವಿಯ ಚ ಏಕೋಭಾಸಂ ಏಕಾಲೋಕಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿರೂಪೇತಿ ಉಳಾರರೂಪೇ ಸಮ್ಪನ್ನರೂಪೇ.

ಕಞ್ಚನಸನ್ನಿಭತ್ತಚತಾ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಛವಿಯ’’ನ್ತಿ. ಛವಿಗತಾ ಪನ ವಣ್ಣಧಾತು ಏವ ‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಅಪರೇ. ವಣ್ಣನಂ ಕಿತ್ತಿಯಾ ಉಗ್ಘೋಸನನ್ತಿ ವಣ್ಣೋ, ಥುತಿ. ವಣ್ಣೀಯತಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಪೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಕುಲವಗ್ಗೋ. ವಣ್ಣೀಯತಿ ಫಲಂ ಏತೇನ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ವಿಭಾವೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಕಾರಣಂ. ವಣ್ಣನಂ ದೀಘರಸ್ಸಾದಿವಸೇನ ಸಣ್ಠಹನನ್ತಿ ವಣ್ಣೋ, ಸಣ್ಠಾನಂ. ವಣ್ಣೀಯತಿ ಅಣುಮಹನ್ತಾದಿವಸೇನ ಪಮೀಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಪಮಾಣಂ. ವಣ್ಣೇತಿ ವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ರೂಪಾಯತನಂ. ಏವಂ ತೇನ ತೇನ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇದ್ಧಿಂ ಮಾಪೇತ್ವಾತಿ ವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಕಾಯಾದೀಹಿ ಓಭಾಸಮುಞ್ಚನಾದಿವಸೇನ ದಿಬ್ಬಂ ಇದ್ಧಾನುಭಾವಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ. ಕಾಮಾವಚರಾ ಅನಭಿಸಙ್ಖತೇನಪಿ ಆಗನ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಓಳಾರಿಕರೂಪತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಕಬಳೀಕಾರಭಕ್ಖಾ. ರೂಪಾವಚರಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ತತೋ ಸುಖುಮತರರೂಪತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಅತಿಸುಖುಮೋ’’ತಿ ಮೂಲಪಟಿಸನ್ಧಿರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ನ ತೇನ ಇರಿಯಾಪಥಕಪ್ಪನಂ ಹೋತೀತಿ ಏತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನಿಮ್ಮಿತರೂಪೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇತರಞ್ಹಿ ಅತಿವಿಯ ಸುಖುಮಂ ರೂಪಂ ಕೇವಲಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಸಣ್ಠಾನವನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ.

ಅನವಸೇಸತ್ತಂ ಸಕಲತಾ. ಯೇಭುಯ್ಯತಾ ಬಹುಲಭಾವೋ. ಅಬ್ಯಾಮಿಸ್ಸತಾ ವಿಜಾತಿಯೇನ ಅಸಙ್ಕರೋ. ಸುಖೇನ ಹಿ ಅವೋಕಿಣ್ಣತಾ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಅನತಿರೇಕತಾ ತಂಪರಮತಾ ವಿಸೇಸಾಭಾವೋ. ಕೇವಲಕಪ್ಪನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಘಭೇದಾಯಾತಿ ಸಙ್ಘೇ ವಿವಾದಾಯ, ವಿವಾದುಪ್ಪಾದಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇವಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿವಿತ್ತತ್ತಾ, ಏತಸ್ಸ ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಕೇವಲೀ, ಸಚ್ಛಿಕತನಿರೋಧೋ ಖೀಣಾಸವೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಸಂಯೋಗೋ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಕಪ್ಪಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಓಕಪ್ಪನಿಯಪದೇ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಕಪ್ಪಸದ್ದಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕಪ್ಪಪದಂ ಅನಿದಸ್ಸನಮೇವ ಸಿಯಾ. ಸಮಣಕಪ್ಪೇಹೀತಿ ವಿನಯಸಿದ್ಧೇಹಿ ಸಮಣವೋಹಾರೇಹಿ. ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ. ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ನಾಮಂ. ನಾಮಞ್ಹೇತಂ ತಸ್ಸ ಆಯಸ್ಮತೋ, ಯದಿದಂ ಕಪ್ಪೋತಿ. ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸೂತಿ ಕತ್ತರಿಕಾಯ ಛೇದಿತಕೇಸಮಸ್ಸು. ದ್ವಙ್ಗುಲಕಪ್ಪೋತಿ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕವೇಲಾಯ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ದ್ವಙ್ಗುಲತಾವಿಕಪ್ಪೋ. ಲೇಸೋತಿ ಅಪದೇಸೋ. ಅನವಸೇಸಂ ಫರಿತುಂ ಸಮತ್ಥಸ್ಸಪಿ ಓಭಾಸಸ್ಸ ಕೇನಚಿಪಿ ಕಾರಣೇನ ಏಕದೇಸಫರಣಮ್ಪಿ ಸಿಯಾ, ಅಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋವ ಫರತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಮನ್ತತ್ಥೋ ಕಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನವಸೇಸಂ ಸಮನ್ತತೋ’’ತಿ. ಈಸಂ ಅಸಮತ್ತಂ, ಕೇವಲಂ ವಾ ಕೇವಲಕಪ್ಪಂ. ಭಗವತೋ ಆಭಾಯ ಅನೋಭಾಸಿತಮೇವ ಹಿ ಪದೇಸಂ ದೇವತಾ ಅತ್ತನೋ ಪಭಾಯ ಓಭಾಸೇನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಪಭಾ ಕಾಯಚಿ ಪಭಾಯ ಅಭಿಭುಯ್ಯತಿ, ಸೂರಿಯಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಭಂ ಸಾ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ತಿಟ್ಠತೀತಿ.

ಯೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಇದಂ ಕರಣವಚನಂ. ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಹಿ ಕಿರಿಯಾಯ ಕಾರಣಂ, ನ ಕರಣಂ ವಿಯ ಕಿರಿಯತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರ-ಗುಣವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನತ್ಥಾ ಇಧ ಉಪಸಙ್ಕಮನಕಿರಿಯಾತಿ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ, ವಿಜ್ಜಾಯ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಹೇತುಅತ್ಥಮೇವ ತಂ ಕರಣವಚನಂ ಯುತ್ತಂ ನ ಕರಣತ್ಥಂ ತಸ್ಸ ಅಯುಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಭಗವತೋ ಸತತಪ್ಪವತ್ತನಿರತಿಸಯ-ಸಾದುವಿಪುಲಮತರಸ-ಸದ್ಧಮ್ಮಫಲತಾಯ ಸಾದುಫಲನಿಚ್ಚಫಲಿತಮಹಾರುಕ್ಖೇನ ಭಗವಾ ಉಪಮಿತೋ. ಸಾದುಫಲೂಪಭೋಗಾಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಹಿ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ಸಾದುಫಲತಾ ಗಹಿತಾತಿ. ಉಪಸಙ್ಕಮೀತಿ ಉಪಸಙ್ಕನ್ತಾ. ಸಮ್ಪತ್ತಕಾಮತಾಯ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಠಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ತಂತಂಪದೇಸಾತಿಕ್ಕಮನೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ, ಉಪಸಙ್ಕನ್ತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಉಪಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಸಙ್ಕಮನಪರಿಯೋಸಾನದೀಪನ’’ನ್ತಿ. ತತೋತಿ ಯಂ ಠಾನಂ ಪತ್ತಾ ‘‘ಉಪಸಙ್ಕಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಉಪಗತಟ್ಠಾನತೋ.

ಗತಿನಿವತ್ತಿಅತ್ಥತೋ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಆಸನಮ್ಪಿ ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಸನಕುಸಲತಾಯ ಏಕಮನ್ತಂ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿ. ನಿಸಿನ್ನಾಪಿ ಹಿ ಗಮನತೋ ನಿವತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ ಠತ್ವಾ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠಾನಾದಯೋಪಿ ಆಸನೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ. ಅತಿದೂರಅಚ್ಚಾಸನ್ನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ನಾತಿದೂರನಚ್ಚಾಸನ್ನಂ ನಾಮ ಗಹಿತಂ. ತಂ ಪನ ಅವಕಂಸತೋ ಉಭಿನ್ನಂ ಪಸಾರಿತಹತ್ಥಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಗೀವಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾತಿ ಗೀವಂ ಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ಪಸಾರೇತ್ವಾ.

ಕಾಮಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿ ಅಯಮಾಕಾರಪುಚ್ಛಾ, ತರಣಾಕಾರೋ ಇಧ ಪುಚ್ಛಿತೋ. ಸೋ ಪನ ತರಣಾಕಾರೋ ಅತ್ಥತೋ ಕಾರಣಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಥಂ ನೂತಿ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ? ಪಾಕಟೋ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಮಹಾಪಥವೀಕಮ್ಪನಾದಿಅನೇಕಚ್ಛರಿಯಪಾತುಭಾವಾದಿನಾ.

ಮರಿಸನಟ್ಠೇನ ಪಾಪಾನಂ ರೋಗಾದಿಅನತ್ಥಾನಂ ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ಮಾರಿಸೋ, ದುಕ್ಖರಹಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿದ್ದುಕ್ಖಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ನಿರಯಪಕ್ಖೇ ಪಿಯಾಲಪನವಚನವಸೇನ ಉಪಚಾರವಚನಞ್ಚೇತಂ ಯಥಾ ‘‘ದೇವಾನಂ ಪಿಯಾ’’ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯದಿ ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಸಙ್ಕುನಾ ಸಙ್ಕೂತಿ ಮತ್ಥಕತೋ ಸಮಕೋಟ್ಟಿತೇನ ಯಾವ ಹದಯಪದೇಸಾ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಓತಿಣ್ಣೇನ ಸಙ್ಕುನಾ ಪಾದತಲತೋ ಸಮಕೋಟ್ಟಿತೋ ಸಙ್ಕು ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಆರೋಹನ್ತೋ ಹದಯೇ ಹದಯಸ್ಸ ಪದೇಸೇ ಸಮಾಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಅಥ ನೇಸಂ ಸಙ್ಕೂನಂ ಸಮಾಗಮಸಮಕಾಲೇ ನಂ ಯಥಾತಿಕ್ಕನ್ತಸಙ್ಕುಕರಣಕಾಲಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾಸಿ. ಕಿಞ್ಚಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ತನ್ನಿಮಿತ್ತರಹಿತೇ ಪವತ್ತಿ ರುಳ್ಹೀ ನಾಮ ಗಮನಕಿರಿಯಾರಹಿತೇ ಸಾಸನಾದಿಮತಿ ಪಟಿಪಿಣ್ಡೇ ಯಥಾ ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ.

ಓಘಮತರೀತಿ ಯೇಸಂ ಓಘಾನಂ ತರಣಂ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ತೇ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಸರೂಪತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಏವ ಓಘಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಚ ಕಾಮಾದಯೋ ಏವಾತಿ? ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ, ಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಞ್ಞುನಾ ಭಗವತಾ ಸಬ್ಬಂ ಞೇಯ್ಯಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಏತ್ತಕಾವ ಓಘಾ ದೇಸಿತಾ, ಇಮೇ ಏವ ಚ ದೇಸಿತಾತಿ. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಓಹನನ್ತಿ ಓಸೀದಾಪೇನ್ತೀತಿ ಓಘಾ, ಓಹನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಕತ್ವಾ ಹನನ್ತಿ ಗಾಮೇನ್ತಿ, ತಥಾಭೂತಾ ಸತ್ತೇ ಅಧೋ ಗಾಮೇನ್ತಿ ನಾಮ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ. ಕಾಮನಟ್ಠೇನ ಕಾಮೋ, ಕಾಮೋ ಚ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಓಘೋ ಚಾತಿ, ಕಾಮೇಸು ಓಘೋತಿ ವಾ ಕಾಮೋಘೋ. ಭವೋಘೋ ನಾಮ ಭವರಾಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಝಾನನಿಕನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನೀಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೩೧೨) ಪನ ‘‘ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತರಾಗೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಠಮೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೇಸು ರಾಗೋ, ದುತಿಯೋ ಕಮ್ಮಭವೇ. ಭವದಿಟ್ಠಿವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ‘‘ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಯೋ ದಿಟ್ಠೋಘೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಚತುಸಚ್ಚನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ‘‘ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿಜ್ಜೋಘೋ’’ತಿ ಆಹ.

ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಓಘಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಕಾಮಗುಣಾದಯೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಏವ. ‘‘ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಕಾಮೋಘೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಭವೋಘಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೋ ಲೋಭೋ ಕಾಮೋಘೋತಿ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ಭವದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ಭವೋಘೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತೋ, ಭವೋಘೋ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಭವೋಘೋ ಚತೂಸು ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಲೋಭೋಪಿ ಕಾಮೋಘೋತಿ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕದುಕ್ಖಾನಞ್ಹಿ ಕಾರಣಭೂತಾ ಕಾಮಾಸವಾದಯೋಪಿ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಾ, ಆಸವಾ ಏವ ಚ ಓಘಾ. ಕಾಮಾಸವನಿದ್ದೇಸೇ ಚ ಕಾಮೇಸೂತಿ ಕಾಮರಾಗದಿಟ್ಠಿರಾಗಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇಸು ತೇಭೂಮಕೇಸು ವತ್ಥುಕಾಮೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಸಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿನಾಮಂ ನ ಲಭತೀತಿ.

ಯದಿ ಪನ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ಚ ರಾಗೋ ಕಾಮೋಘೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಕತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಿಮಾನಾದೀಸು ರಾಗಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿರಾಗಸ್ಸ ಚ ಕಾಮೋಘಭಾವೋ ಪಟಿಸೇಧಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಕಾಮೋಘಭವೋಘವಿನಿಮುತ್ತೇನ ನಾಮ ಲೋಭೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಸೋ ಯದಾ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜೋಘೋ ಓಘವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ದೋಮನಸ್ಸವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ತಸ್ಸಪಿ ಓಘವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ ‘‘ಚತೂಸುಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಲೋಭಸಹಗತೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮೋಹೋ ಸಿಯಾ ಓಘಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ ಓಘವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ. ‘‘ಕಾಮೋಘೋ ಅಟ್ಠಸು ಲೋಭಸಹಗತೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ‘‘ಕಾಮೋಘಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದಿಟ್ಠೋಘೋ ಅವಿಜ್ಜೋಘೋ’’ತಿ ಚ ವಚನತೋ ದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ಕಾಮೋಘೋ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ತಥಾ ಹೇತ್ಥ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಝಾನನಿಕನ್ತಿ ಚ ಭವೋಘೋ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ’’ತಿ.

ಅಧೋಗಮನಟ್ಠೇನಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ. ಹೇಟ್ಠಾಪವತ್ತನಞ್ಚೇತ್ಥ ನ ಕೇವಲಂ ಅಪಾಯಗಮನಿಯಭಾವೇನ, ಅಥ ಖೋ ಸಂಸಾರತರಕಾವರೋಧನೇನಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪರಿಭವಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರೂಪಿಭಾವಾ ಅದೇಸಂ, ನ ತಸ್ಸ ಠಾನವಸೇನ ಉಪರಿಗಹಣಂ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಭವಸ್ಸ ಉಪರೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪರಿಭವಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಮಹಾಉದಕೋಘೋ’’ತಿಆದೀಸು ರಾಸಟ್ಠೋ ಓಘ-ಸದ್ದೋತಿ ‘‘ಮಹಾ ಹೇಸೋ ಕಿಲೇಸರಾಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಭವೋಘಾದೀಸುಪಿ.

ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ವಸೇನ ಅಸನ್ತಿಟ್ಠನ್ತೋ, ಅಸಂಸೀದನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಾಯೂಹನ್ತೋತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿವಸೇನ ನ ಆಯೂಹನ್ತೋ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಪಟಿಪದಂ ವಿಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬುಯ್ಹನ್ತೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅವಾಯಮನ್ತೋ’’ತಿ, ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮವಸೇನ ಅವಾಯಮನ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಗೂಳ್ಹನ್ತಿ ಸಂವುತಂ. ಪಟಿಚ್ಛನ್ನನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಅತ್ಥವಸೇನ ವಾ ಸಂವುತ್ತಂ ಗೂಳ್ಹಂ, ಸದ್ದವಸೇನಪಿ ಅಪಾಕಟಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಅನ್ತರದೀಪಾದಿಕೇ ಠಾತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇ. ಆಯೂಹನ್ತಾತಿ ಹತ್ಥೇಹಿ ಚ ಪಾದೇಹಿ ಚ ವಾಯಮನ್ತಾ. ಏತಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ, ಏತಂ ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ.

ಇದಾನಿ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಭಗವತಾ ತಥಾಗೂಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಹೋ ಕಥಿತೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿಂ ಪನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಗ್ಗಹಮುಖೇನಾತಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ವಿನಯಉಪಾಯಭೂತನಿಗ್ಗಹವಸೇನ. ತೇನಾಹ ಯೇ ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿನೋ’’ತಿಆದಿ. ಪವಯ್ಹ ಪವಯ್ಹಾತಿ ಓಫುಣಿತ್ವಾ ಓಫುಣಿತ್ವಾ.

ಸೋತಿ ದೇವಪುತ್ತೋ ನಿಹತಮಾನೋ ಅಹೋಸಿ ಯಥಾವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಜಾನನ್ತೋ. ಯಥಾತಿ ಅನಿಯಮವಚನಂ ನಿಯಮನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಞ್ಚ ಕಥನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾವಚನನ್ತಿ ತದುಭಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಹಂ ಜಾನಾಮಿ, ಏವಂ ಮೇ ಕಥೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಯದಾಸ್ವಾಹನ್ತಿ ಯದಾ ಸು ಅಹಂ, ಸು-ಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ ‘‘ಯದಿದಂ ಕಥಂ ಸೂ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ‘‘ತದಾಸ್ಸು ಸಂಸೀದಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸು. ಅತರನ್ತೋತಿ ಓಘಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮನತ್ಥಂ ತರಣಪ್ಪಯೋಗಂ ಅಕರೋನ್ತೋ. ತತ್ಥೇವಾತಿ ಓಘನಿಯಓಘೇಸು ಏವ. ಓಸೀದಾಮೀತಿ ನಿಮುಜ್ಜಾಮಿ ಓಘೇಹಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ ಹೋಮಿ. ನಿಬ್ಬುಯ್ಹಾಮೀತಿ ಓಘೇಹಿ ನಿಬ್ಬೂಳ್ಹೋ ಹೋಮಿ. ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅಸಂಸೀದನ್ತೋ. ಅತಿವತ್ತಾಮೀತಿ ಅನುಪಯೋಗಂ ಅತಿಕ್ಕಮಾಮಿ, ಅಪನಿಧಾನವಸೇನ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ವಿರಾಧೇಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಠಾನೇ ಚ ವಾಯಾಮೇ ಚಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನವಿಭಾಗೇ ಪತಿಟ್ಠಹನೇ ವಾಯಾಮೇ ಚ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನೇಸು ಸಂಸೀದನನಿಬ್ಬುಯ್ಹನಸಙ್ಖಾತಂ ತರಣಸ್ಸ ವಿಬನ್ಧನಭೂತಂ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾನ. ಇದಂ ಭಗವತಾ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಅತ್ತನಾ ಪವತ್ತಿತ-ಪುಬ್ಬಭಾಗ-ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಅತಿಟ್ಠನ್ತೋ ಅವಾಯಮನ್ತೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಕರಣಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಪರಿವಜ್ಜನೇನ ಅಸಂಸೀದನ್ತೋ ಅನಿಬ್ಬುಯ್ಹನ್ತೋ. ದೇವತಾಯಪಿ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ ತದತ್ಥೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನತಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಪಕ್ಕತ್ತಾ. ನ ಪನ ಪಾಕಟೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂಆದೀನಂ, ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂನಂ ಪನ ಯಥಾ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ, ತಥಾ ಪಾಕಟೋ ಏವಾತಿ. ಸತ್ತ ದುಕಾ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನರೂಪಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಂ. ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಸನ್ತಿಟ್ಠನ್ತೋತಿ ಲೋಭಾದೀಹಿ ಅಭಿಭೂತತಾಯ ಸಂಸಾರೇ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನೇನ ತತ್ಥೇವ ಸಂಸೀದತಿ ನಾಮ. ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನಾತಿ ತತ್ಥೇವಾಭಿಸಙ್ಖಾರಚೇತನಾಯ ಚೇತೇನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯೋಗ್ಯಸ್ಸ ಖಣಸ್ಸ ಅತಿವತ್ತನೇನ ನಿಬ್ಬುಯ್ಹತಿ ನಾಮ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸದುಕೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ವಟ್ಟಮೂಲಕಾ ಕಿಲೇಸಾತಿ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಸಂಸಾರೇ ಅವಟ್ಠಾನಂ ತಂತಂಕಮ್ಮುನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಕಿಲೇಸಾ ಪನ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಮತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಅಪರಾಪರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ಸಂಸಾರೇ ನಿಬ್ಬುಯ್ಹತಿ ನಾಮಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪಠಮದುಕೋ ವುತ್ತೋ. ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಸಂಸಾರೇ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಾ ದುವಿಧಾ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಚಾತಿ ತೇಸಂ ಸಂಸಾರನಾಯಿಕಭೂತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಂ, ತದಞ್ಞೇಸಂ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಆಯೂಹನನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ದುತಿಯದುಕೋ ವುತ್ತೋ. ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನಸಭಾವಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ವಸೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ, ಅಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಮುತ್ತಿಮಗ್ಗಪರಾಮಾಸತೋ ತಥಾ ಆಯೂಹನಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತಿಯದುಕೋ ವುತ್ತೋ. ಚತುತ್ಥದುಕೇ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಏವ ವಿಭಾವಿತೋ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೋ ಅರೂಪರಾಗಂ, ಅಸಞ್ಞೂಪಗಂ ವಾ ಅವಿಮೋಕ್ಖಂಯೇವ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಂಸಾರೇ ಏವ ಓಲೀಯತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಓಲೀಯನಾಭಿನಿವೇಸಾ ಹಿ ಭವದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಭವಂ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ, ನ ಹೋತಿ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೋ ಭವವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖಾವಹಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನೇನ ತಂ ಅತಿವತ್ತತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತಿಧಾವನಾಭಿನಿವೇಸಾ ವಿಭವದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ.

ಲೀನವಸೇನ ಸನ್ತಿಟ್ಠನ್ತೋತಿ ಕೋಸಜ್ಜಾದಿವಸೇನ ಸಂಕೋಚಾಪಜ್ಜನೇನ ಸಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ. ಉದ್ಧಚ್ಚವಸೇನ ಆಯೂಹನ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನೋ ಅಭಾವೇನ ವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಪಞ್ಚಮೋ ದುಕೋ ವುತ್ತೋ. ಯಥಾ ಕಾಮಸುಖಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನಂ ನತ್ಥಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಏವಂ ಅತ್ತಪರಿತಾಪನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಾ. ಇತಿ ಚಿತ್ತಕಾಯಪರಿಕ್ಕಿಲೇಸಕರಾ ದ್ವೇ ಅನ್ತಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯತಾಯ ಸಂಸೀದನನಿಬ್ಬುಯ್ಹನನಿಮಿತ್ತಾ ವುತ್ತಾ ಛಟ್ಠದುಕೇ. ಪುಬ್ಬೇ ಸಪ್ಪದೇಸತೋವ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ ‘‘ಸಂಸೀದನನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಇದಾನಿ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ದಸ್ಸನವಸೇನ, ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಸಾಧಾರಣತೋ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಧಮ್ಮಾ ‘‘ನಿಬ್ಬುಯ್ಹನನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಇದಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಏವ ‘‘ಆಯೂಹನನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಸತ್ತಮದುಕೋ ವುತ್ತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ದುಗ್ಗತಿಸುಗತೂಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಸಂಸೀದನನಿಬ್ಬುಯ್ಹನಾನಿ ವಿಭಜ್ಜ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಅಧೋಭಾಗಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ಗಮೇನ್ತೀತಿ ಅಧೋಭಾಗಙ್ಗಮನೀಯಾ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪಂ ಅಕತ್ವಾ. ತಥಾ ಉಪರಿಭಾಗಂ ಗಮೇನ್ತೀತಿ ಉಪರಿಭಾಗಙ್ಗಮನೀಯಾ.

ಏತ್ಥ ಚ ಓಘತರಣಂ ಪುಚ್ಛಿತೇನ ಭಗವತಾ ‘‘ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪಹಾನಙ್ಗಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ, ನ ಸಮ್ಪಯೋಗಙ್ಗನ್ತಿ? ನ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಯಾವತಾ ಯೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಯೇನ ಚ ಆಯೂಹನಂ, ತದುಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮದಸ್ಸನಮೇತನ್ತಿ. ನ ಹೇಸ ಅ-ಕಾರೋ ಕೇವಲಂ ಪಟಿಸೇಧೇ, ಅಥ ಖೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಹಿತೋ, ಅಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೋ ತಥಾಪವತ್ತಿಹೇತೂವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಖೋತಿ ಚ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ ‘‘ಅಸ್ಸೋಸಿ ಖೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೧) ವಿಯ. ತೇನ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಏಕಂಸಿಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋಯಂ ಖೋ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅನಾಯೂಹ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಅನಾಯೂಹನಮ್ಪಿ ಹಿ ಏಕಂಸಿಕಮೇವಾತಿ ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ತೇನ ಹಿ ಓಘತರಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ. ಏವಮಯಂ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿದೇಸನಾ ಕತಾ, ದೇವತಾ ಚ ಸಹವಿಪಸ್ಸನಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝೀತಿ ಪಠಮಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಂ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನ’’ನ್ತಿಆದಿ.

‘‘ಚಿರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಂ ಪದನ್ತರಮೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿರಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಮಮಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೫-೬) ಏತ್ಥ ‘‘ಮಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಂ ಪದನ್ತರಂ ಮಮನ್ತಿ. ನ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾತಿ ಅದಸ್ಸಾವೀ. ಅದಸ್ಸಾವಿತಾ ಚ ದಿಸ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಸಿದ್ಧತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾ ನಾಮ ಸಾ ದೇವತಾ, ಯಾ ಭಗವನ್ತಂ ನ ದಿಟ್ಠವತೀ? ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಂ ಪನಿಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ದಸ್ಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ವತ್ತತೀತಿ ಯದಾ ಕದಾಚಿ ಕಞ್ಚಿ ಪಿಯಜಾತಿಕಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಚಿರೇನ ವತ ಮಯಂ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಪಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಂ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಂ ವಾ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಲೋಕೇ ನಿರುಳ್ಹೇ ಸಮುದಾಚಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಂ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಅಣನತೋ ಜಾನನತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ. ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಸಮುಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ನಿಬ್ಬುತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ವೂಪಸನ್ತ-ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸದರಥ-ಪರಿಳಾಹಂ. ಆಸತ್ತವಿಸತ್ತಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸತಾದಿಆಕಾರೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ವಿಸತಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಟಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಾಲಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಕ್ಕತೀತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಂವಾದಿಕಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಂ ಹರತೀತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಮೂಲಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಫಲಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಪರಿಭೋಗೋತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ, ವಿಸಾಲಾ ವಾ ಪನ ಸಾ ತಣ್ಹಾ ರೂಪೇ ಸದ್ದೇ ಗನ್ಧೇ ರಸೇ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಕುಲೇ ಗಣೇ ವಿಸತಾ ವಿತ್ಥತಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೩).

ತತ್ಥ ವಿಸತಾತಿ ವಿತ್ಥತಾ ರೂಪಾದೀಸು ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ಅಭಿಬ್ಯಾಪನವಸೇನ ವಿಸಟಾತಿ ಪುರಿಮವಚನಮೇವ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಟ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ವಿಸಾಲಾತಿ ವಿಪುಲಾ. ವಿಸಕ್ಕತೀತಿ ಪರಿಸಕ್ಕತಿ, ಸಹತಿ ವಾ. ರತ್ತೋ ಹಿ ರಾಗವತ್ಥುನಾ ಪಾದೇನ ತಾಳಿಯಮಾನೋಪಿ ಸಹತೀತಿ. ಓಸಕ್ಕನಂ ವಿಪ್ಫನ್ದನಂ ವಾ ‘‘ವಿಸಕ್ಕನ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಅನಿಚ್ಚಾದಿಂ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ. ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವಿಸಂವಾದಿಕಾ ಹೋತಿ. ವಿಸಂ ಹರತೀತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಕಾಮೇಸು ಆನಿಸಂಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿಮುಖಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಂಹರತಿ ಸಂಖಿಪತಿ, ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ಹರತಿ, ವಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸಮೂಲಾ. ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖಾಭಿಭೂತಾ ವೇದನಾ ಮೂಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಮೂಲಾ. ದುಕ್ಖಸಮುದಯತ್ತಾ ವಿಸಂ ಫಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಫಲಾ. ತಣ್ಹಾಯ ರೂಪಾದಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಪರಿಭೋಗೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಮತಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಪರಿಭೋಗೋತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿರುತ್ತಿವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಧಾನೋ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ವಿಸಾಲಾ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ವಿಸತ್ತಿಕಾಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಿಣ್ಣಂ ಪಠಮದುತಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ. ನಿತ್ತಿಣ್ಣಂ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ. ಉತ್ತಿಣ್ಣಂ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ.

ಸಮನುಞ್ಞೋತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಕತಾನುಞ್ಞೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಜ್ಝಾಸಯೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ. ಅನ್ತರಧಾಯೀತಿ ಅದಸ್ಸನಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಯಥಾ ಪನ ಅನ್ತರಧಾಯಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖತಕಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಮಾಲೇಹೀತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಮಾಲಾಹೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ, ‘‘ಮಲ್ಯೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಯ-ಕಾರಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಅಯಂ ತಾವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಲೀನತ್ಥವಣ್ಣನಾ.

ನೇತ್ತಿನಯವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ಪಕರಣನಯೇನ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ. ಸಾ ಪನ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಯಸ್ಮಾ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಪ್ಪಯೋಜನಭಾಜನೇಸು ಪಿಣ್ಡತ್ಥೇಸು ಚ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಸು ಸುಕರಾ ಹೋತಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಪಠಮಂ ನಿದ್ಧಾರಯಿಸ್ಸಾಮ. ತತ್ಥ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ತಾವ ದೇಸನಾನಿದಾನಂ, ತಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಅಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಬಾಹಿರಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಮಹಾಕರುಣಾ. ತಾಯ ಹಿ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಉದಪಾದಿ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸತ್ತೇಸು ಚ ಕಾರುಞ್ಞತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇಸೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೩; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೯). ಏತ್ಥ ಚ ಹೇತುಅವತ್ಥಾಯಪಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಯಾವದೇವ ಸಂಸಾರಮಹೋಘತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮದೇಸನಾಹತ್ಥದಾನೇಹಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾರಣತ್ಥಂ ತದುಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ಯಥಾ ಚ ಮಹಾಕರುಣಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ದಸಬಲಞಾಣಾದೀನಿ ಚ ದೇಸನಾಯ ಅಬ್ಭನ್ತರಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಹಿ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ತೇಸಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಂ ಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಆಸಯಾನುಸಯಾದಿಂ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತೋ ಭಗವಾ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಕೋಸಲ್ಲೇನ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ವಿಚಿತ್ತನಯದೇಸನಂ ಪವತ್ತೇಸೀತಿ. ಬಾಹಿರಂ ಪನ ಸಾಧಾರಣಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಪರಿವಾರ-ಸಹಮ್ಪತಿಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಅಜ್ಝೇಸನಂ. ತದಜ್ಝೇಸನುತ್ತರಕಾಲಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಜನಿತಂ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕತಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಬಾಹಿರಭೇದತೋ ದುವಿಧಮೇವ. ತತ್ಥ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಯಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಯೇನ ಚ ದೇಸನಾಞಾಣೇನ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಪವತ್ತಿತಂ, ತದುಭಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಬಾಹಿರಂ ಪನ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಪುಚ್ಛಾ, ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಹೇಸ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ. ತಯಿದಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಮೇವ.

ಪಯೋಜನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣತೋ ದುವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಯಾವ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಮುತ್ತಿರಸತ್ತಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏತದತ್ಥಾ ಕಥಾ, ಏತದತ್ಥಾ ಮನ್ತನಾ’’ತಿಆದಿ (ಪರಿ. ೩೬೬). ಅಸಾಧಾರಣಂ ಪನ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಸಮಧಿಗಮೋ, ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಬಾಹಿರಮೇವ. ಸಚೇ ಪನ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನಗತಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಬಲಸಿದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಪಯೋಜನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಮಿಜ್ಝನಭಾವತೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ಭಗವತೋಪಿ ಪಯೋಜನಮೇವಾತಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರತಾಪಿ ಸಿಯಾ.

ಅಪಿಚ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಓಘತರಣಾಕಾರಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ಅನವಬೋಧೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ತದವಬೋಧೋ ಪಯೋಜನಂ. ಸೋ ಹಿ ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ಪಯೋಜೇತಿ ತನ್ನಿಪ್ಫಾದನಪರಾಯಂ ದೇಸನಾತಿ ಕತ್ವಾ. ಯಞ್ಹಿ ದೇಸನಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಫಲಂ, ತಂ ಆಕಙ್ಖಿತಬ್ಬತ್ತಾ ದೇಸಕಂ ದೇಸನಾಯ ಪಯೋಜೇತೀತಿ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ದೇವತಾಯ ತದಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಯೋಜನಂ. ತಥಾ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕನಿವತ್ತಿ-ಸದ್ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತಿಸಸ್ಸತಾದಿಮಿಚ್ಛಾಚಾರ-ನಿರಾಕರಣಂ ಸಮ್ಮಾವಾದಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಸಮೂಹನನಂ ಕುಸಲಮೂಲಸಮಾರೋಪನಂ ಅಪಾಯದ್ವಾರಪಿದಹನಂ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖದ್ವಾರವಿವರಣಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವೂಪಸಮನಂ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ‘‘ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಟಿಞ್ಞಾಅವಿಸಂವಾದನಂ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಮಾರಮನೋರಥವಿಸಂವಾದನಂ ತಿತ್ಥಿಯಸಮಯನಿಮ್ಮಥನಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಪತಿಟ್ಠಾಪನನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿಪಿ ಪಯೋಜನಾನಿ ಇಧ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಯಥಾ ದೇವತಾ ಓಘತರಣೇ ಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದಾ, ತಾದಿಸಾ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನ-ಧಾರಣ-ಪರಿಚಯ-ಮನಸಿಕಾರವಿಪಲ್ಲತ್ಥಬುದ್ಧಿಕಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನ-ಧಾರಣ-ಪರಿಚಯವಿಮುಖಾ ಚ ಭವವಿಮೋಕ್ಖೇಸಿನೋ ವಿನೇಯ್ಯಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಭಾಜನಂ.

ಪಿಣ್ಡತ್ಥಾ ಪನ ‘‘ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹ’’ನ್ತಿ ಪದದ್ವಯೇ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗವಸೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ ಕುಸಲಮೂಲಸಮಾಯೋಗೋ ಓಲೀಯನಾತಿಧಾವನಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಉಪಾಯವಿನಿಬನ್ಧವಿಧಮನಂ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸದೂರೀಭಾವೋ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾವಿಸೋಧನಂ ವಟ್ಟತ್ತಯವಿಚ್ಛೇದನುಪಾಯೋ ಆಸವೋಘ-ಯೋಗ-ಗನ್ಥಾಗತಿ-ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದುಪಾದಾನವಿಯೋಗೋ ಚೇತೋಖಿಲವಿವೇಚನಂ ಅಭಿನನ್ದನನಿವಾರಣಂ ಸಂಸಗ್ಗಾತಿಕ್ಕಮೋ ವಿವಾದಮೂಲಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವಿದ್ಧಂಸನಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾತಿವತ್ತನಂ ಅನುಸಯಮೂಲಚ್ಛೇದೋ. ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸ-ದರಥಪರಿಳಾಹ-ಸಾರಮ್ಭಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ದಸ್ಸನಸವನನಿದ್ದೇಸೋ ವಿಜ್ಜೂಪಮವಜಿರೂಪಮಧಮ್ಮಾಪದೇಸೋ ಅಪಚಯಗಾಮಿಧಮ್ಮವಿಭಾವನಾ ಪಹಾನತ್ತಯದೀಪನಾ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಾನುಯೋಗೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನುಟ್ಠಾನಂ ಭಾವನಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಸಿದ್ಧಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪಾರಿಸುದ್ಧೀತಿ ಏವಮಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಸಂಸೀದತಿ, ಯೇಸಞ್ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ವಸೇನ ಆಯೂಹತಿ ನಿಬ್ಬುಯ್ಹತಿ, ಉಭಯಮೇತಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತಪ್ಪಭಾವಿತಾ ತದುಭಯನಿಸ್ಸಿತಾ ಚ ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತದುಭಯಮತ್ಥೋ, ‘‘ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಉಪಾಯೋ ಮಾನನಿಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಕಾರಣಭಾವತೋ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಪಟಿಕ್ಖೇಪೋಪದೇಸೇನ ಚತುರೋಘನಿರತ್ಥರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಅನ್ತದ್ವಯರಹಿತಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಆಣತ್ತೀತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ.

ಪರಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದನತಾಯ ಞಾತುಕಾಮತಾಯ ಚ ಕಥಂ ನೂತಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ? ಅಭಿಮುಖಭಾವತೋ ಏಕಪುಗ್ಗಲಭಾವತೋ ಚ ‘‘ತ್ವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಸ್ಸ ಗರುಭಾವಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಯೋಗ್ಯಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಧುರಸ್ಸ ಪರಿದೀಪನತೋ ಸಾಧೂತಿ ಮರಿಸಸೀಲಾದಿಗುಣತಾಯ ‘‘ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಹನನತೋ ರಾಸಿಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಓಘ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಪರಿಯೋಸಾಪಿತತ್ತಾ ‘‘ಇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಂಸೀದನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಕಾತಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಚ ಅಕತತ್ತಾ. ‘‘ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಯಿದಂ ಅಕರಣಂ ಏಕಂಸಿಕನ್ತಿ ಖೋತಿ ಅವಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸಸನ್ತತಿಗತತ್ತಾ ‘‘ತ್ವ’’ನ್ತಿ ಚ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ದೇವತಾಯ ಸಮ್ಬೋಧನತೋ ಪಿಯಾಲಪನತೋ ಚ, ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಬ್ಬುಯ್ಹನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಆಯೂಹನಸ್ಸ ಅಕಾತಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಚ ಅಕತತ್ತಾ ಅನಾಯೂಹನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಿಣ್ಣಾಕಾರಸ್ಸ ಓಘಾನಂ ಅನಿಚ್ಛಿತಭಾವತೋ ಏವ ತತ್ಥ ಸಂಸಯಸ್ಸ ಅನಪಗತತ್ತಾ ಓಘತರಣಸ್ಸ ಚ ಅವಿಸೇಸತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾ ಕಥಂ ಪನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಸಂಸೀದನಲಕ್ಖಣಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಸಂಸಾರೇ ಚ ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಅನತ್ಥನ್ತರತ್ತಾ ಅಭಿನ್ನಕಾಲಿಕಂ. ತಥಾ ನಿಬ್ಬುಯ್ಹನಲಕ್ಖಣಂ ಆಯೂಹನಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅತಿವತ್ತನನ್ತಿ ಅನತ್ಥನ್ತರತ್ತಾ ಅಭಿನ್ನಕಾಲಿಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯದಾ ಸ್ವಾಹಂ…ಪೇ… ತದಾಸ್ಸು ನಿಬ್ಬುಯ್ಹಾಮೀ’’ತಿ. ತದುಭಯಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ಪಟಿಬಾಹನತೋ ಚ ಓಘಾತಿಣ್ಣಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಖ್ವಾಹಂ…ಪೇ… ಓಘಮತರಿ’’ನ್ತಿ.

ಏಕಬುದ್ಧನ್ತರನ್ತರಿಕತ್ತಾ ಸುದೂರಕಾಲಿಕತಾಯ ‘‘ಚಿರಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನ್ತರಾ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬತಾಯ ವಿಮ್ಹಯನೀಯತಾಯ ಚ ‘‘ವತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತದಾ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನತಾಯ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯ ಚ ‘‘ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಬಾಹಿತಪಾಪತೋ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಣನತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನತೋ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪವೂಪಸಮನತೋ ದುಕ್ಖಸನ್ತಾಪವೂಪಸಮನತೋ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ನಿಬ್ಬುತತ್ತಾ ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತರಣಪಯೋಗಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತತ್ತಾ ಉಪರಿ ತರಿತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಚ ‘‘ತಿಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬತೋ ಲುಜ್ಜನತೋ ಪಲುಜ್ಜನತೋ ಚ ‘‘ಲೋಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಸಯೇಸು ಸಞ್ಜನತೋ ಜಾತಭಾವತೋ ‘‘ವಿಸತ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವತೋ ನಿಗಮನತೋ ಚ ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭಾಸಿತತ್ತಾ ಪರಿಸಮತ್ತತ್ತಾ ಚ ‘‘ಅವೋಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಠಮಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪಚ್ಚಾಮಸನತೋ ಚ ‘‘ಸಾ ದೇವತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನುಮೋದಿತಬ್ಬತೋ ‘‘ಸಮನುಞ್ಞೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಸಾಸನತೋ ಪರಮತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ‘‘ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಚಕ್ಖುಪಥಾತಿಕ್ಕಮೇನ ತಿರೋಭಾವೂಪಗಮನತೋ ‘‘ಅನ್ತರಧಾಯೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ಅನುಪದವಿಚಯತೋ ವಿಚಯಹಾರೋ.

ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಾನಾಯೂಹನೇಹಿ ಓಘತರಣಂ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಜಹನೇನ ಪಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮಿಜ್ಝನತೋ. ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸ-ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿ-ತಣ್ಹಾಯತನ-ಸಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೋ ಸಂಸಾರೇ ಸಂಸೀದನಂ ಹೋತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವತೋ. ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಕಿಚ್ಚೇ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸ-ಅತಿಧಾವನಾಭಿನಿವೇಸಾದೀನಂ ವಸೇನ ಆಯೂಹನ್ತಸ್ಸ ಸಂಸಾರಮಹೋಘೇನ ನಿಬ್ಬುಯ್ಹನಂ ಹೋತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅತಿವತ್ತನತೋ. ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಣನತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವೋ ಯುಜ್ಜ್ಜತಿ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ. ಸಮ್ಮದೇವ ಸನ್ತಧಮ್ಮಸಮಧಿಗಮತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಸವಾಸನಪಹೀನಕಿಲೇಸತ್ತಾ. ತಥಾ ಚ ವಿಸತ್ತಿಕಾಯ ತಿಣ್ಣಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಯಥಾ ಯಾಯ ಲೇಸೋಪಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ತಸ್ಸಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ.

ಕಿಲೇಸವಟ್ಟವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಆಯೂಹನಞ್ಚ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಾನಾಯೂಹನಾನಿ ಓಘತರಣಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಓಘತರಣಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ. ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿತಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ತಣ್ಹಾ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೨, ೫೬).

ಖನ್ಧಾವಿಜ್ಜಾ-ಫಸ್ಸ-ಸಞ್ಞಾ-ವಿತಕ್ಕಾಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರ-ಪಾಪಮಿತ್ತಪರತೋಘೋಸಾ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾಹ – ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೨೪) ‘‘ಖನ್ಧಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಅವಸೇಸಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಆಯೂಹನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಯಥಾರಹಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿತೋ ಏವ ಸುನಿದ್ಧಾರಿಯಂ. ಅಯಂ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರೋ.

ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೇನ ನಿಯ್ಯಾನಾವಹಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಗಹಿತಾ ಏಕನ್ತತೋ ಓಘನಿತ್ಥರಣೂಪಾಯಭಾವತೋ. ತಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ನಿಯ್ಯಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಲಕ್ಖಣಹಾರೋ.

ನಿದಾನಮಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ಓಘತರಣಾಕಾರಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ಅನವಬೋಧೋತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞೇಪಿ ಯೇ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಓಘತರಣೂಪಾಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಓಘಂ ತರನ್ತಾ ಸಕಲಸಂಸಾರಮಹೋಘತೋ ನಿತ್ಥರೇಯ್ಯುಂ, ಪರೇ ಚ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಪೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪದನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಿದಾನಪದಾನಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿಪದಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ತಸ್ಸಾ ಲೀನತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಚ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸುಕರತ್ತಾ ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ.

ಪದ-ಪದತ್ಥ-ದೇಸನಾ-ನಿಕ್ಖೇಪ-ಸುತ್ತಸನ್ಧಿ-ವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಸನ್ಧಿ. ತತ್ಥ ಪದಸ್ಸ ಪದನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪದಸನ್ಧಿ. ತಥಾ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಪದತ್ಥನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪದತ್ಥಸನ್ಧಿ, ಯೋ ‘‘ಕಿರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ನಾನಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ತಂತಂಅನುಸನ್ಧೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಪನ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ, ಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಸನ್ಧಿ ಯಥಾನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ತಿಧಾ ವಿಭತ್ತಾ. ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ದ್ವಿಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನಿಕ್ಖೇಪಸನ್ಧಿ ಚತುನ್ನಂ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪಪಞ್ಚಸೂದನೀಟೀಕಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಸುತ್ತಸನ್ಧಿ ಇಧ ಪಠಮನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಓಘತರಣಸುತ್ತಮೇವ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ನಾಯಮನುಯೋಗೋ ಕತ್ಥಚಿ ನ ಪವತ್ತತಿ? ಅಪಿಚ ‘‘ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹಂ ಓಘಮತರಿ’’ನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಅನ್ತದ್ವಯವಿವಜ್ಜನಮುಖೇನ ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ವಿಭಾವನತೋ ಸಬ್ಬಪಠಮಮಿದಂ ಸುತ್ತಂ ಇಧ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ಅನ್ತದ್ವಯಂ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಕಾಸನಪರಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನನ್ತಿ. ಯಂ ಪನ ಏಕಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ದೇಸನನ್ತರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನಂ, ಅಯಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ. ಸಾ ಇಧ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ –

‘‘ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ…ಪೇ… ಅನಾಯೂಹಂ ಓಘಮತರಿ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ –

‘‘ಸಬ್ಬದಾ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಪಞ್ಞವಾ ಸುಸಮಾಹಿತೋ;

ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಪಹಿತತ್ತೋ, ಓಘಂ ತರತಿ ದುತ್ತರಂ.

‘‘ವಿರತೋ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಯ, ರೂಪಸಂಯೋಜನಾತಿಗೋ;

ನನ್ದೀರಾಗಪರಿಕ್ಖೀಣೋ, ಸೋ ಗಮ್ಭೀರೇ ನ ಸೀದತಿ; (ಸಂ. ನಿ. ೧.೯೬);

ಸದ್ಧಾಯ ತರತಿ ಓಘಂ, ಅಪ್ಪಮಾದೇನ ಅಣ್ಣವಂ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೬; ಸು. ನಿ. ೧೮೬);

‘‘ಪಞ್ಚ ಛಿನ್ದೇ ಪಞ್ಚ ಜಹೇ, ಪಞ್ಚ ಚುತ್ತರಿ ಭಾವಯೇ;

ಪಞ್ಚಸಙ್ಗಾತಿಗೋ ಭಿಕ್ಖು, ಓಘತಿಣ್ಣೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೫; ಧ. ಪ. ೩೭೦);

‘‘ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸತೋ, ಕಾಮಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ;

ತೇ ಪಹಾಯ ತರೇ ಓಘಂ, ನಾವಂ ಸಿತ್ವಾವ ಪಾರಗೂ. (ಸು. ನಿ. ೭೭೭; ಮಹಾನಿ. ೬; ನೇತ್ತಿ. ೫);

‘‘ಏಕಾಯನಂ ಜಾತಿಖಯನ್ತದಸ್ಸೀ, ಮಗ್ಗಂ ಪಜಾನಾತಿ ಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀ;

ಏತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ತರಿಂಸು ಪುಬ್ಬೇ, ತರಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇ ಚ ತರನ್ತಿ ಓಘ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೮೪, ೪೦೯; ಮಹಾನಿ. ೧೯೧; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೭; ಪಠಮವಗ್ಗ ೧೨೧; ನೇತ್ತಿ. ೧೭೦) –

ಏವಮಾದೀಹಿ ದೇಸನಾಹಿ ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ಅಯಂ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ.

ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಂಕಿಲೇಸವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಆಯೂಹನಞ್ಚ. ತೇನ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ದೀಪಿತೋ, ಸನ್ತಕಿಲೇಸವಸೇನ ಅನಾಯೂಹನೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ. ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕರೋತೋ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾ ಪವಡ್ಢತಿ. ತೇಸು ತಣ್ಹಾಗಹಣೇನ ಚ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಗಹಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಭವಚಕ್ಕಂ ಆವತ್ತತಿ. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಞ್ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕಂ. ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪನ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ, ಸಾ ಚ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸೀಲಾದಿಸಙ್ಗಹಾ. ತತ್ಥ ಸೀಲಗ್ಗಹಣೇನ ಏಕಾದಸ ಸೀಲಾನಿಸಂಸಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ, ಸಮಾಧಿಗ್ಗಹಣೇನ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಚಞ್ಞಾಣಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಸಮಾಧಿಪರಿಕ್ಖಾರಾ ಚ ಆವತ್ತನ್ತಿ. ಪಞ್ಞಾಗಹಣೇನ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸುದಸ್ಸನಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಆವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಆವತ್ತೋ ಹಾರೋ.

ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಕಿಲೇಸಾದಿವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧಂ. ಆಯೂಹನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧಂ. ತಥಾ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಅನಾಯೂಹನಞ್ಚ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಧಮ್ಮವಿಭತ್ತಿ. ಪದಟ್ಠಾನಭೂಮಿವಿಭತ್ತಿಯೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ.

ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಭಾವನಂ ಉಸ್ಸಕ್ಕೇನ್ತೋ ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ದೂರೀಕರಣತೋ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಅಸಂಸೀದನ್ತೋ ಅನಿಬ್ಬುಯ್ಹನ್ತೋ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹಂ ಓಘಂ ತರತಿ. ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ವಸೇನ ಪನ ಸಂಸೀದನ್ತೋ ನಿಬ್ಬುಯ್ಹನ್ತೋ ಸಂಸಾರೇ ಪತಿಟ್ಠಾನತೋ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಆಯೂಹನತೋ ಓಘಂ ನ ತರತೀತಿ ಅಯಂ ಪರಿವತ್ತೋ ಹಾರೋ.

ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅಸನ್ತಿಟ್ಠನ್ತೋ ಅಸಂಸೀದನ್ತೋ ಅನಿಬ್ಬಿಸಂ ಅನವಿನಿಬ್ಬಿಸನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ಅನಾಯೂಹಂ ಅನಿಬ್ಬುಯ್ಹನ್ತೋ ಅಚೇತೇನ್ತೋ ಅಪಕಪ್ಪೇನ್ತೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ಓಘಂ ಕಿಲೇಸಸಮುದ್ದನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ಅತರಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿ ಅಚ್ಚವಾಯೀತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ವೇವಚನೋ ಹಾರೋ.

ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಂ ಆಯೂಹನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಕಿಚ್ಚಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನಂ ವಿಭಾವನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿರುಹನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ತಣ್ಹಾಯ ಅಸ್ಸಾದಪಞ್ಞತ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ದನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಭವದಿಟ್ಠಿಯಾ ಭವಾಭಿನಿವೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿ. ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಕಾಮಸುಖಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಕಾಮೇಸು ಅನುಗಿಜ್ಝನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಅತ್ತಪರಿತಾಪನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹನ್ತಿ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಓಘಮತರಿನ್ತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ. ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ.

ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಗ್ಗಹಣೇನ ಓಘಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಗಹಿತಂ. ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹಂ ಅತರಿನ್ತಿ ಪನ ಪದತ್ತಯೇನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಗಹಿತಂ, ಹೇತುಗಹಣೇನ ಚ ಹೇತುಮತೋ ಗಹಣಂ ಸಿದ್ಧಮೇವಾತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಸಚ್ಚಾನಿ ಅತ್ಥತೋ ಗಹಿತಾನೇವಾತಿ ಅಯಂ ಸಚ್ಚೇಹಿ ಓತರಣಾ. ತತ್ಥ ಯೇ ಲೋಕಿಯಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಯೇಸಂ ವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಸಿದ್ಧಿ. ಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ, ಯೇಸಂ ವಸೇನ ಓಘತರಣಸಿದ್ಧಿ. ಅಯಂ ಖನ್ಧಮುಖೇನ ಓತರಣಾ. ಯೇ ಏವ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ, ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ದ್ವಾಯತನಾನಿ ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋತಿ ಅಯಂ ಆಯತನಮುಖೇನ ಧಾತುಮುಖೇನ ಚ ಓತರಣಾ. ತಥಾ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಗ್ಗಹಣೇನ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಗಹಣಂ. ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಓಘಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಾ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಧಮ್ಮಧಾತು ಚ, ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಾನಾಯೂಹನಗ್ಗಹಣೇನ ಓಘತರಣವಚನೇನ ಚ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ. ಏವಞ್ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಧಮ್ಮಧಾತು ಚ ಗಹಿತಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಮುಖೇನ ಆಯತನಮುಖೇನ ಧಾತುಮುಖೇನ ಓತರಣಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚೇ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಅನಿಮಿತ್ತಮುಖೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚೇ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚೇ, ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ಓತರಣಂ. ಮಗ್ಗೇ ಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂ ಅನಾಸವಾ ಚ ಏವಮ್ಪಿ ಖೋ ಖನ್ಧಾದಿಮುಖೇನ ಓತರಣಾತಿ ಅಯಂ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ.

ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಆರಮ್ಭೋ. ಅನಾಯೂಹನ್ತಿ ಪದಸುದ್ಧಿ, ನೋ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ, ತಥಾ ಓಘನ್ತಿ. ಅತರಿನ್ತಿ ಪನ ಪದಸುದ್ಧಿ ಚೇವ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ ಚಾತಿ ಅಯಂ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ.

ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಆದಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಾನಂ ಸಾಧಾರಣತೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಚೋದನಾತಿ ಕತ್ವಾ ಓಘಮತರಿನ್ತಿ ತಂ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ. ಓಘತರಣಞ್ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ. ತತ್ಥ ಪಠಮದುತಿಯಮಗ್ಗಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ದಿಟ್ಠೋಘತರಣಂ, ತತಿಯಮಗ್ಗೋ ಕಾಮೋಘತರಣಂ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ ಸೇಸೋಘತರಣನ್ತಿ ಅಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ.

ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಹೇತು. ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಆಯೂಹನಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾ ಹೇತೂ. ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಾನಾಯೂಹನಾನಂ ಪನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪಹಾನಾನಿ ಹೇತೂ. ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸನಾ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ತಸ್ಸ ಹೇತೂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ತಣ್ಹಾ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ. ಖನ್ಧಾವಿಜ್ಜಾಫಸ್ಸಸಞ್ಞಾವಿತಕ್ಕಾಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪಾಪಮಿತ್ತಪರತೋಘೋಸಾ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಹೇತೂ. ತೇನಾಹ – ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ‘‘ಖನ್ಧಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾ ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಆಯೂಹನಸ್ಸ ಹೇತೂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಯಥಾರಹಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಾನಂ ಹೇತುವಿಭಾಗೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಾನಾಯೂಹನಾನಂ. ಕಿಲೇಸುಪ್ಪಾದನೇ ಹಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಆದೀನವದಸ್ಸನಂ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಹೇತೂ, ಅಭಿಸಙ್ಖರಣೇ ಆದೀನವದಸ್ಸನಂ ಅನಾಯೂಹನಸ್ಸ ಹೇತೂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪನಂ ಓಘತರಣಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ಅಯಂ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ.

ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗೇಹಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನೇಹಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ಓಘಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಿ. ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಾನಾಯೂಹನೇಹಿ ಪನ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಿಧಾನಞ್ಚಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ಓಘಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಪಿಧಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣಂ. ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಹಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಆಯೂಹನಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಓಘಾ ತಿಣ್ಣಾ ಸಮ್ಮತಿಣ್ಣಾ ಪಹೀನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ.

ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಗಹಣೇನ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾ ಗಹಿತಾ. ತಾಸಂ ಹಿ ವಸೇನ ಸತ್ತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಆಯೂಹನಗ್ಗಹಣೇನ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯ ವಿಸೇಸತೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ. ತೇಸಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ತೇ ‘‘ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅನಾಯೂಹಂ ಓಘಮತರಿ’’ನ್ತಿ ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಸಮಥಸ್ಸ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಫಲಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತೇಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತೇಸಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ನಿರೋಧಪಜಾನನಾ ಪಟಿಪದಾ ಓಘತರಣಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ. ತಣ್ಹಾಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಮಾಯಾ-ಸಾಠೇಯ್ಯಮಾನಾತಿಮಾನ-ಮದಪ್ಪಮಾದ-ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ-ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ-ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಾದಿವಸೇನ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋ. ಅವಿಜ್ಜಾಗಹಣೇನ ವಿಪರೀತಮನಸಿಕಾರ-ಕೋಧೂಪನಾಹ-ಮಕ್ಖಪಳಾಸ-ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯ-ಸಾರಮ್ಭ- ದೋವಚಸ್ಸತಾ-ಭವದಿಟ್ಠಿಆದಿವಸೇನ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಮಾಯಾಅಸಾಠೇಯ್ಯಾದಿಅವಿಪರೀತಮನಸಿಕಾರಾದಿವಸೇನ. ತಥಾ ಸಮಥಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ವೋದಾನಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ನನ್ದಿಯಾವತ್ತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ.

ತಥಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹಿತೇಸು ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾತಪ್ಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಸು ತಣ್ಹಾ ಲೋಭೋ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಮೋಹೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಲೋಹಿತೇ ಸತಿ ಪುಬ್ಬೋ ವಿಯ ತಣ್ಹಾಯ ಸತಿ ಸಿಜ್ಝಮಾನೋ ಆಘಾತೋ ದೋಸೋ ಇತಿ ತೀಹಿ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಗಹಿತೇಹಿ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ‘‘ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನೇಹಿ ಚ ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಚ ಸಿದ್ಧಾನಿ ಏವ ಹೋನ್ತಿ. ಇಧಾಪಿ ಲೋಭೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಾಸವಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಆಯೂಹನಧಮ್ಮಾ ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ತೇಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಗೋಚರಭೂತಾ ಚ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಚ್ಚಯೋಜನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಫಲಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಮೋಕ್ಖತ್ತಯವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಂ, ತೀಹಿ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ತಿವಿಧದುಚ್ಚರಿತ-ಸಂಕಿಲೇಸಮಲವಿಸಮಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾ-ವಿತಕ್ಕಾದಿವಸೇನ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋ, ತಥಾ ತೀಹಿ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ತಿವಿಧಸುಚರಿತ-ಸಮಕುಸಲಸಞ್ಞಾ-ವಿತಕ್ಕ-ಸಮಾಧಿ-ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾದಿವಸೇನ ವೋದಾನಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ತಿಪುಕ್ಖಲಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ.

ತಥಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹಿತೇಸು ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾತಪ್ಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಸು ವಿಸೇಸತೋ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀನಂ ವಸೇನ ಅಸುಭೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ, ದುಕ್ಖೇ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಚ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ, ಅವಿಜ್ಜಾದಿಟ್ಠೀನಂ ವಸೇನ ‘‘ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅನತ್ತನಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ‘‘ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನೇಹಿ ಚ ಲದ್ಧೇಹಿ ಸತಿವೀರಿಯಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಿದ್ಧಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಚತೂಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ? ದುವಿಧೋ ಹಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ, ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ. ತೇಸು ಪಠಮೋ ಅಸುಭೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೀ ಸತಿಬಲೇನ ಯಥಾಭೂತಂ ಕಾಯಸಭಾವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಭಾವನಾಬಲೇನ ತಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತಿ. ದುತಿಯೋ ಅಸುಖೇ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೀ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ವೀರಿಯಸಂವರಭೂತೇನ ವೀರಿಯಬಲೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ವಿನೋದೇನ್ತೋ ಭಾವನಾಬಲೇನ ತಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತಿ. ತತಿಯೋ ಅನಿಚ್ಚೇ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅಯಾಥಾವಗ್ಗಾಹೀ ಸಮಥಬಲೇನ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತಙ್ಖಣಿಕಭಾವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಭಾವನಾಬಲೇನ ತಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತಿ. ಚತುತ್ಥೋ ಸನ್ತತಿ-ಸಮೂಹ-ಕಿಚ್ಚಾರಮ್ಮಣ-ಘನವಞ್ಚಿತತಾಯ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಪುಞ್ಜಮತ್ತೇ ಅನತ್ತನಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೀ ಚತುಕೋಟಿಕಸುಞ್ಞತಾಮನಸಿಕಾರೇನ ತಂ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತ್ವಾ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ. ಸುಭಸಞ್ಞಾಸುಖಸಞ್ಞಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ವಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತೇಸಮಧಿಟ್ಠಾನಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಚ್ಚಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಫಲಂ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ, ಚತೂಹಿ ಚೇತ್ಥ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಚತುರಾಸವೋಘಯೋಗ-ಕಾಯಗನ್ಥ-ಅಗತಿ-ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದುಪಾದಾನ-ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ-ಅಪರಿಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋ, ತಥಾ ಚತೂಹಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಹಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಝಾನ-ವಿಹಾರಾಧಿಟ್ಠಾನ-ಸುಖಭಾಗಿಯಧಮ್ಮ-ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಿದ್ಧಿಪಾದಾದಿವಸೇನ ವೋದಾನಪಕ್ಖೋ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ.

ಇಮೇಸಂ ಪನ ತಿಣ್ಣಂ ಅತ್ಥನಯಾನಂ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ವೋಹಾರನಯದ್ವಯಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಅತ್ಥನಯಾನಂ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾಲೋಚನಂ ದಿಸಾಲೋಚನಂ, ತೇಸಂ ಸಮಾನಯನಂ ಅಙ್ಕುಸೋತಿ ಪಞ್ಚಪಿ ನಯಾ ಇಧ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇದಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ ಸೋಳಸವಿಧೇ ಸುತ್ತನ್ತಪಟ್ಠಾನೇ ನಿಬ್ಬೇಧಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಾನಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬೇಧಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಂ ಚಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧೇ ಪನ ಸುತ್ತನ್ತಪಟ್ಠಾನೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಂ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸನಭಾವನಂ ಸಕವಚನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೀಯಂ ಕುಸಲಂ ಅನುಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಓಘತರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ನಿಮೋಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨. ಪಠಮಮಾಗತನ್ತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಪಠಮಸುತ್ತಾದೀಸು ಪಠಮಂ ಆಗತಪದಂ. ಉತ್ತಾನತ್ಥನ್ತಿ ಪಾಕಟತ್ಥಂ. ಅಪುಬ್ಬಂಯೇವ ಹಿ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ಥಞ್ಚ ಪದಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಂ. ನೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ನು-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋ ನಿಪಾತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾನಾಸಿ ನೋತಿ ಜಾನಾಸಿ ನೂ’’ತಿ. ವಟ್ಟತೋ ನಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ತೇನ ಸತ್ತಾತಿ ನಿಮೋಕ್ಖೋ, ಮಗ್ಗೋ. ಸೋ ಚ ಪಮುಚ್ಚನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ಪಮೋಕ್ಖೋ, ಪಮುಚ್ಚನನ್ತೇ ಪನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತ್ತಾಫಲಂ ‘‘ಪಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಅರಹತ್ತಂ ‘‘ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇತಿ ಸತ್ತಾ. ವಿವಿಚ್ಚತೀತಿ ವಿಸುಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋ ಹೋತಿ, ವಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವಿಚ್ಚತಿ ದುಕ್ಖಂ ಏತಸ್ಮಾತಿ ವಿವೇಕೋ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಸತ್ತಾ ನಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಮುಚ್ಚನ್ತಿ ವಿವಿಚ್ಚನ್ತಿ ಚಾತಿ ನಿಮೋಕ್ಖೋ ಪಮೋಕ್ಖೋ ವಿವೇಕೋ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ಚ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅವಧಾರಣತ್ಥೋ ಖೋ-ಕಾರೋ ‘‘ಅಸ್ಸೋಸಿ ಖೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ.

ನನ್ದೀಮೂಲಕೋ ಭವೋ ನನ್ದೀಭವೋ ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ಸಾಕಭಕ್ಖೋ ಪತ್ಥವೋ ಸಾಕಪತ್ಥವೋ’’ತಿ ಯಥಾ. ಪಠಮಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಪಧಾನಂ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಉಭಯಪ್ಪಧಾನಂ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ನನ್ದಿಯಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುರಿಮನಯೇತಿ ನನ್ದೀಮೂಲಕೋ ಕಮ್ಮಭವೋ ನನ್ದೀಭವೋತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ. ನನ್ದೀಭವೇನಾತಿ ನನ್ದೀಭವಪದೇನ. ತಿವಿಧಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನಾತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿವಸೇನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಿವಸೇನ ಚ ತಿಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವಸೇನ. ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಗಹಿತೋ ಚೇತನಾಪಧಾನತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ. ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣೇಹೀತಿ ‘‘ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಪದೇಹಿ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಾತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಮಂ ಯುತ್ತಾ ಏವ. ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಾ.

ನನು ಏತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ? ನೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇಹಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹೀತಿ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ. ಗಹಿತಾವ ಅವಿನಾಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ವೇದನಾರಹಿತೋ ಕೋಚಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಅತ್ಥಿ. ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಕಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ. ನ ಹೇತ್ಥ ಕಿರಿಯಾಖನ್ಧಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಅಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪತ್ತಿವಸೇನ. ನಿಬ್ಬತ್ತನವಸೇನ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪಾದೀಯತೀತಿ ಉಪಾದಿ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ. ಉಪಾದಿನೋ ಸೇಸೋ ಉಪಾದಿಸೇಸೋ, ಸಹ ಉಪಾದಿಸೇಸೇನಾತಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಂ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಕಥಿತಂ ಸಕಲಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವೂಪಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತಿತತ್ತಾ. ಹೇಟ್ಠಾ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಕಕ್ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾತಿ ‘‘ವೇದನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಗ್ಗಹಣಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಾದಿಣ್ಣಕವೇದನಾನ’’ನ್ತಿ. ನಿರೋಧೇನಾತಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗನಿರೋಧವಸೇನ ನಿರುಜ್ಝನೇನ. ಉಪಸಮೇನಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತೂಪಸಮೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನೇನ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಚ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ವೇದನಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಞ್ಚ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ. ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ವತ್ಥುಭೂತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾಯೇವ ವುತ್ತಾ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ? ವಿಸೇಸಭಾವತೋ. ಸಉಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಞ್ಹಿ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಕರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವ ನತ್ಥಿ. ದುತಿಯನಯೇತಿ ನನ್ದಿಯಾ ಚ ಭವಸ್ಸ ಚಾತಿ ಏತಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖೇ. ನನ್ದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಗಹಿತೋ ತಂಸಹಚರಣತೋ. ಉಪಪತ್ತಿಭವಸಙ್ಖಾತೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕರೂಪಧಮ್ಮಮೇವ ವದತಿ. ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಕಾನಿ ಉತುಆಹಾರಜಾನಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಗ್ಗಹಣೇನ ಚಿತ್ತಜಾನೀತಿ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಸ್ಸಪೇತ್ಥ ಗಹಿತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಞ್ಞಾದೀಹೀತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣವೇದನಾಗಹಣೇಹಿ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಉಪಾದಿಣ್ಣಾ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಾತಿ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಅವಿಸೇಸತೋ. ಅವಿಸೇಸೇನ ಹಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ…ಪೇ… ನಿಬ್ಬಾನಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಇಧ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಇಮಮೇವ ಚ ನಯನ್ತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ದುತಿಯಮೇವ. ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾನಿಕಾಯೇ ಧಾರೇತೀತಿ ಚತುನಿಕಾಯಿಕೋ. ಭಣ್ಡಿಕನಾಮಕೋ ಥೇರೋ ಭಣ್ಡಿಕತ್ಥೇರೋ. ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ. ನಿಬ್ಬಾನವಸೇನೇವಾತಿ ಪಠಮನಯೇ ಸಉಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ, ದುತಿಯೇ ಪನ ‘‘ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಭಗವಾ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ ಸಮಾಪೇಸೀತಿ.

ನಿಮೋಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಉಪನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ