೧. ಬೋಧಿಕಥಾ

ಏವೂಭತೋವಿಭಙ್ಗಸ್ಸ, ಕತ್ವಾನ ಯೋಜನಾನಯಂ;

ಮಹಾವಗ್ಗಖನ್ಧಕಸ್ಸ, ಕರಿಸ್ಸಂ ಯೋಜನಾನಯಂ.

ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ಉಭಯೇಸಂ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖವಿಭಙ್ಗಾನಂ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಗಹಣೇನ ಹೇತ್ಥ ತೇಸಂ ವಿಭಙ್ಗೋಪಿ ಗಹಿತೋ ಅಭೇದೇನ ವಾ ಉತ್ತರಪದಲೋಪವಸೇನ ವಾ. ಖನ್ಧಕನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಮೂಹಂ. ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಾಚಕೋ. ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಖನ್ಧೋ’’ತಿ. ತೇಸಂ ಸಮೂಹೋ ಖನ್ಧಕೋ. ಅಥವಾ ಖನ್ಧೋತಿ ರಾಸಿ. ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ಹಿ ರಾಸತ್ಥವಾಚಕೋ. ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿರಾಸಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಖನ್ಧೋ’’ತಿ. ಕಕಾರೋ ಪಕಾಸಕವಾಚಕೋ. ಖನ್ಧಾನಂ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿರಾಸೀನಂ ಕೋ ಪಕಾಸಕೋತಿ ಖನ್ಧಕೋ, ತಂ ಖನ್ಧಕಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ – ಉಭಿನ್ನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾನಂ ಸಙ್ಗೀತಿಸಮನನ್ತರಂ ಖನ್ಧಕೋವಿದಾ ಖನ್ಧಕೇಸು ಕುಸಲಾ ಮಹಾಥೇರಾ ಯಂ ಖನ್ಧಕಂ ಸಙ್ಗಾಯಿಂಸು, ತಸ್ಸ ಖನ್ಧಕಸ್ಸ ದಾನಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೋ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಖನ್ಧಕಸ್ಸ ಅಯಂ ಅನುತ್ತಾನತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಹೋತೀತಿ.

ಯೇ ಅತ್ಥಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಹಿಸದ್ದೋ ಪದಾಲಙ್ಕಾರೋ. ಯೇಸನ್ತಿ ಪದಾನಂ. ತೇತಿ ತೇ ಅತ್ಥೇ. ಭವೇತಿ ಭವೇಯ್ಯ, ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥಾನಂ. ಕಿನ್ತಿ ಕಿಂ ಪಯೋಜನಂ. ತೇತಿ ಅತ್ಥೇ, ಞಾತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಥವಾ ತೇತಿ ಅತ್ಥಾ, ಅವಣ್ಣಿತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತೇಸಂಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥಾನಮೇವ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ – ಪದಭಾಜನೀಯೇ ಯೇಸಂ ಪದಾನಂ ಯೇ ಅತ್ಥಾ ಭಗವತಾ ಪಕಾಸಿತಾ, ತೇಸಂ ಪದಾನನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ, ತೇ ಅತ್ಥೇ ಪುನ ವದೇಯ್ಯಾಮ ಚೇ, ಕದಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಪರಿನಿಟ್ಠಾನಂ ಭವೇ, ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯೇ ಚೇವ ಅತ್ಥಾ ಉತ್ತಾನಾ, ತೇಸಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಕಿಂ ಪಯೋಜನಂ, ನ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾನುಸನ್ಧೀಹಿ ಚ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಚ ಅನುಸನ್ಧಿನಾ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಚ ಯೇ ಪನ ಅತ್ಥಾ ಅನುತ್ತಾನಾ, ತೇ ಅತ್ಥೇ, ಅತ್ಥಾ ವಾ ಅವಣ್ಣಿತಾ ಯಸ್ಮಾ ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂಯೇವ ಅತ್ಥಾನಂ ಅಯಂ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ ಹೋತೀತಿ. ಇತಿಸದ್ದೋ ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥೋ.

೧. ‘‘ತೇನ…ಪೇ… ವೇರಞ್ಜಾಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೧) ಕರಣವಚನೇ ವಿಸೇಸಕಾರಣಮತ್ಥಿ ವಿಯ, ‘‘ತೇನ…ಪೇ… ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅಸದಿಸೋಪಮಾಯಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿಸದ್ದೋ ಗರಹತ್ಥಜೋತಕೋ, ಪನ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥಜೋತಕೋ. ‘‘ಕರಣವಚನೇನೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಏವಕಾರೇನ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ವಾ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ವಾ ನಿವಾರೇತಿ. ಅಭಿಲಾಪೋತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಅತ್ಥಂ ಲಪತೀತಿ ಅಭಿಲಾಪೋ, ಸದ್ದೋ. ಆದಿತೋತಿ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡತೋ. ಏತನ್ತಿ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಉರುವೇಲಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ. ‘‘ಅಞ್ಞೇಸುಪೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತೋ ಪರೇಸೂ’’ತಿ.

ಯದಿ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ಕಿಂ ಪನೇತಸ್ಸ ವಚನೇ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಚೋದೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ ಪನೇತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಏತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ಉರುವೇಲಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ. ನಿದಾನದಸ್ಸನಂ ಪಯೋಜನಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ. ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಮಾಹ ‘‘ಯಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಯಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಚೇವ ಯಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ ಭಗವತೋ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಯಾನಿ ಚ ಅನುಞ್ಞಾತಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಾನೀತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದೀನಿ. ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಚ. ಬೋಧಿಮಹಾಮಣ್ಡೇತಿ ಮಹನ್ತಾನಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾನಂ ಪಸನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವನ್ತಿಆದಿ ನಿಗಮನಂ.

ತತ್ಥಾತಿ ಯಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಉರುವೇಲಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ. ಉರುವೇಲಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉರುಸದ್ದೋ ಮಹನ್ತಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾವೇಲಾಯ’’ನ್ತಿ. ‘‘ವಾಲಿಕರಾಸಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವೇಲಾಸದ್ದಸ್ಸ ರಾಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಕಾಲಸೀಮಾದಯೋ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಯದಿ ಪನ ‘‘ಉರೂ’’ತಿ ವಾಲಿಕಾಯ ನಾಮಂ, ‘‘ವೇಲಾ’’ತಿ ಮರಿಯಾದಾಯ, ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ನನು ಉರುಯಾ ವೇಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ವೇಲಾತಿಕ್ಕಮನಹೇತು ಆಹಟಾ ಉರು ಉರುವೇಲಾ’’ತಿ. ಇಮಿನಾ ವೇಲಾಯ ಅತಿಕ್ಕಮೋ ವೇಲಾ ಉತ್ತರಪದಲೋಪವಸೇನ, ವೇಲಾಯ ಆಹಟಾ ಉರು ಉರುವೇಲಾ ಪದವಿಪರಿಯಾಯವಸೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಉರುವೇಲಾಯ’’ನ್ತಿಪದೇ. ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅತೀತೇ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ. ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜನ್ತಿ ಇಸಿಪಬ್ಬಜ್ಜಂ, ನ ಸಮಣಪಬ್ಬಜ್ಜಂ. ಕತಿಕವತ್ತನ್ತಿ ಕರಣಂ ಕತಂ, ಕತೇನ ಪವತ್ತಂ ಕತಿಕಂ, ತಮೇವ ವತ್ತಂ ಕತಿಕವತ್ತಂ. ಅಕಂಸು ಕಿರಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯೋತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ. ಅಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಪರೋ. ಸೋ ಆಕಿರತೂತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪತ್ತಪುಟೇನಾತಿ ಪಣ್ಣೇನ ಕತೇನ ಪುಟೇನ. ತತೋತಿ ಕತಿಕವತ್ತಕರಣತೋ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ. ತತೋತಿ ಮಹಾವಾಲಿಕರಾಸಿಜನನತೋ, ಪರನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನನ್ತಿ ತಂ ಪದೇಸಂ. ತನ್ತಿ ಮಹಾವಾಲಿಕರಾಸಿಂ.

‘‘ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಸ್ಸತ್ಥರುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪಚಾರವಸೇನ ಬೋಧೀತಿ ನಾಮಲಭನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಇಮಿನಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬೋಧೀತಿ ವಚನತ್ಥೇನ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣಂ ಬೋಧಿ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಬೋಧಿಮ್ಹಿ, ಬೋಧಿಯಂ ವಾ. ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ರುಕ್ಖೋಪೀತಿ ಪಿಸದ್ದೇನ ನ ಮಗ್ಗಞಾಣಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮೂಲೇತಿ ಆಸನ್ನೇ. ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪವಸೇನ ಸನ್ಧೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ. ‘‘ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಪಠಮ’’ನ್ತಿಪದಸ್ಸ ಭಾವನಪುಂಸಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಬ್ಬಪಠಮಂಯೇವಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಜನಾನಂ ಪಠಮಮೇವ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏಕೋ ಏವ ಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೋತಿ ಅವಧಾರಣಸಮಾಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏಕೇನೇವ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಕಿಂ…ಪೇ… ಆಭುಜಿತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಧಾರಣಫಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಲ್ಲಙ್ಕೋತಿ ಚ ಊರುಬದ್ಧಾಸನಂ. ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಏತ್ಥ ತದಙ್ಗಾದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೦೪) ಪಞ್ಚಸು ವಿಮುತ್ತೀಸು ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಏವಾಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖ’’ನ್ತಿ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ. ಸಾ ಹಿ ವಿರುದ್ಧೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಮುಚ್ಚಿತಟ್ಠೇನ ವಿಮುತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಂ. ಅಥವಾ ತಾಯ ಜಾತಂ ಸುಖಂ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಂ, ಸಕಲಕಿಲೇಸದುಕ್ಖೂಪಸಮಸುಖಂ. ‘‘ಪಟಿಸಂವೇದಯಮಾನೋ’’ತಿಇಮಿನಾ ‘‘ಪಟಿಸಂವೇದೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಣೀಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕತ್ತುತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸುಟ್ಠು ವದತಿ ಅನುಭವತೀತಿ ಪಟಿಸಂವೇದೀ. ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಹುತ್ವಾ ನಿಸೀದೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಪಚ್ಚಯಾಕಾರನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಕಾರಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಹೀತಿ ಸಚ್ಚಂ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ. ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿಇಮಿನಾ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಪದಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಸಹಿತೇ’’ತಿಇಮಿನಾ ಸಂಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥಂ. ‘‘ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಸರೂಪಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಂ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ. ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮ’’ನ್ತಿಪದೇ, ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮೇಸು ವಾ. ಸ್ವೇವ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಅತ್ತನಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ’’ತಿಇಮಿನಾ ಅನುಲೋಮಸದ್ದಸ್ಸ ಸಭಾವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸ್ವೇವಾತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಏವ. ತಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ. ತಸ್ಸ ಅಕರಣತೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಕರಣತೋ. ಇಮಿನಾ ಪಟಿಲೋಮಸದ್ದಸ್ಸ ಸಭಾವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ. ವಾತಿ ಅಥವಾ. ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ಸಂಸಾರಪವತ್ತಿಯಾ. ಅನುಲೋಮೋತಿ ಅನುಕೂಲೋ, ಅನುರೂಪೋ ವಾ. ಇತರೋತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯತ್ವೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪವತ್ತಿಯಾ. ಪಟಿಲೋಮೋತಿ ಪಟಿವಿರುದ್ಧೋ, ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮ’’ನ್ತಿಪದೇ. ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಏವಾತಿ ಸಮ್ಭವತೋ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ವಾ ‘‘ಸದ್ದನ್ತರತ್ಥಾಪೋಹನೇನ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಂ ವದತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೧; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧; ಮ. ನಿ. ಟೀ. ೧.ಮುಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ; ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.ಓಘತರಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.ರುಪಾದಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ) ಸದ್ದನ್ತರತ್ಥಾಪೋಹನಂ ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಆದಿತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಯಾವಸದ್ದೋ ಅವಧಿವಚನೋ. ಯಾವ ಅನ್ತಂ ಪಾಪೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ವುತ್ತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ. ‘‘ಮನಸಾಕಾಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇಕಾರಲೋಪವಸೇನ ಸನ್ಧೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮನಸಿ ಅಕಾಸೀ’’ತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಮನಸಾಕಾಸೀ’’ತಿಪದೇ. ಯಥಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ. ಇದನ್ತಿ ಇಮಂ ಆಕಾರಂ. ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿಪಾಠೇ ಅವಯವತ್ಥೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಮಾಸಮಜ್ಝೇ ತಸದ್ದೇನ ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸೇವ ಲಿಙ್ಗವಚನಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಸಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾ’’ತಿ. ವಾಕ್ಯೇ ಪನ ತಸದ್ದೇನ ಪರಪದಸ್ಸೇವ ಲಿಙ್ಗವಚನಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಪದಂ ‘‘ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪದೇಸು.

ಯಥಾ ಪನಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಪನ. ಇದನ್ತಿ ಇಮಂ ಆಕಾರಂ. ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ…ಪೇ… ನಿರೋಧೋ’’ತಿಆದಿವಾಕ್ಯೇ. ಅವಿಜ್ಜಾಯತ್ವೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಭದ್ದಿಯೋತ್ವೇವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ‘‘ಭದ್ದಿಯೋ ಇತಿ ಏವಾ’’ತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ ಕತ್ತಬ್ಬೋ, ನ ಏವಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಇತಿ ಏವಾ’’ತಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತು ಏವಾ’’ತಿ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತು ಏವಾ’’ತಿ. ‘‘ಪ ಅತಿಮೋಕ್ಖಂ ಅತಿಪಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) ವಿಯ ಉಪಸಗ್ಗಬ್ಯತ್ತಯೇನ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧ ನಿಪಾತಬ್ಯತ್ತಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಏವಸದ್ದೇನ ಸತ್ತಜೀವಾದಯೋ ನಿವತ್ತೇತಿ. ತುಸದ್ದೋ ಪಕ್ಖನ್ತರತ್ಥಜೋತಕೋ. ಅನುಲೋಮಪಕ್ಖತೋ ಪಟಿಲೋಮಸಙ್ಖಾತಂ ಪಕ್ಖನ್ತರಂ ಮನಸಾಕಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಸದ್ದೋ ಅಯುತ್ತಸಮಾಸೋ, ಉತ್ತರಪದೇನ ಚ ತತಿಯಾಸಮಾಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸೇಸನಿರೋಧಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಅಸೇಸಸದ್ದಂ ವಿರಾಗಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಮಕತ್ವಾ ನಿರೋಧಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಅಯುತ್ತಸಮಾಸೋ ನಾಮ. ‘‘ಮಗ್ಗೇನಾ’’ತಿಇಮಿನಾ ವಿರಾಗಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಗ್ಗೋ ಹಿ ವಿರಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ವಿರಾಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗೇನ ನಿರೋಧತ್ತಾ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋತಿ ಚ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ ನಿರೋಧೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯತ್ವೇವ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ, ಏವಂ ತಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಏವಮೇತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇ. ಕೇವಲಸದ್ದೋ ಸಕಲಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಕಲಸ್ಸಾ’’ತಿ, ಅನವಸೇಸಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥವಾ ಸತ್ತಜೀವಾದೀಹಿ ಅಮಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಅಮಿಸ್ಸತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸುದ್ಧಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ. ‘‘ಸತ್ತವಿರಹಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸುದ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ರಾಸತ್ಥವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಖರಾಸಿಸ್ಸಾ’’ತಿ.

ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಏತಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯ್ವಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದಿವಸೇನ…ಪೇ… ನಿರೋಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಮುದಯೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವಿದಿತವೇಲಾಯನ್ತಿ ಪಾಕಟವೇಲಾಯಂ ಪಸಿದ್ಧಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಂ ಉದಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇಮಸದ್ದೋ ವುಚ್ಚಮಾನಾಪೇಕ್ಖೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವಿದಿತೇ ಸತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಪಜಾನನತಾಯಾತಿ ಪಕಾರೇನ ಜಾನನಭಾವಸ್ಸ. ಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಞಾಣಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿವಸೇನ ಯುತ್ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಯುತ್ತಂ ವಾ ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉದಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಉದಾನನ್ತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಉದಾನಂ? ಉದಾನಟ್ಠೇನ, ಮೋದನಟ್ಠೇನ, ಕೀಳನಟ್ಠೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಮಿದಂ ಉದಾನಂ ನಾಮ? ಪೀತಿವೇಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿತೋ ಉದಾಹಾರೋ. ಯಥಾ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ) ಹಿ ಯಂ ತೇಲಾದಿಮಿನಿತಬ್ಬವತ್ಥು ಮಾನಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ವಿಸನ್ದಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ‘‘ಅವಸೇಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಞ್ಚ ಜಲಂ ತಳಾಕಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ‘‘ಓಘೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಮೇವಂ ಯಂ ಪೀತಿವೇಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಂ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಂ ಹದಯಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ಅಧಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಅಸಣ್ಠಹಿತ್ವಾ ವಚೀದ್ವಾರೇನ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೋ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಉದಾಹಾರವಿಸೇಸೋ ‘‘ಉದಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಅತ್ತಮನವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇಸೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉದಧಾತುಸ್ಸ ಉದಾಹಾರತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತಸ್ಸಾತಿ ಉದಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಯದಾತಿ ಏತ್ಥ ದಾಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅತ್ಥವಾಕ್ಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ’’ತಿ. ಹವೇತಿ ‘‘ಬ್ಯತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಬ್ಯತ್ತಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಾತುಭವನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಾತುನಿಪಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಹವೇ’’ತಿ ನಿಪಾತೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭೂಧಾತುಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ. ಅನುಲೋಮ ಪಟಿಲೋಮ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರ ಪಟಿವೇಧಸಾಧಕಾತಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಚ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಚ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಸ್ಸ ಸಾಧಕಾ. ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾತಿ ಬೋಧಿಯಾ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ಭವಾ ಸತ್ತತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ. ಅಥವಾ ಪಾತುನಿಪಾತೇನ ಸಹ ‘‘ಭವನ್ತೀ’’ತಿಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಕಾಸನ್ತೀ’’ತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಯೇ ಹವೇಸದ್ದೋ ಏಕಂಸತ್ಥವಾಚಕೋ. ಹವೇ ಏಕಂಸೇನಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿಸಮಯವಸೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣವಸೇನ. ಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಭಿಮುಖಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಅಯತಿ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಸಮಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಭುಸೋ ಕಿಲೇಸೇ ತಾಪೇತೀತಿ ಆತಾಪೋತಿ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ವೀರಿಯಸಾಮಞ್ಞಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯವತೋ’’ತಿ. ಇಮಿನಾ ಆತಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಈಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವನ್ತುಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಚಾತಿ ಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಜ್ಝಾನಸಭಾವೇನ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಝಾನೇನ ಚ. ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಚಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಜ್ಝಾನಸಭಾವೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಸಙ್ಖಾತೇನ ಝಾನೇನ ಚ. ‘‘ಬಾಹಿತಪಾಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಬಾಹಿತೋ ಅಣೋ ಪಾಪೋ ಅನೇನಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಣಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಾಪಪರಿಯಾಯೋ. ‘‘ಖೀಣಾಸವಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಸರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಥಸ್ಸಾತಿ ಅಥ ಅಸ್ಸ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಾ ಏತಾ ಕಙ್ಖಾ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ…ಪೇ… ಅವೋಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨) ನಯೇನ ಚ ತಥಾ ‘‘ಕತಮಂ ನು ಖೋ…ಪೇ… ಅವೋಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೫) ನಯೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ನೋ ಕಲ್ಲೋ ಪಞ್ಹೋತಿ ಅಯುತ್ತೋ ಪಞ್ಹೋ, ದುಪ್ಪಞ್ಹೋ ಏಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾತಿ ಏವಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ. ಯಾ ಚ ಸೋಳಸ ಕಙ್ಖಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೮; ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦) ಆಗತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಕಙ್ಖಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಸೋಳಸ ಕಙ್ಖಾತಿ ಅತೀತವಿಸಯಾ ಪಞ್ಚ, ಅನಾಗತವಿಸಯಾ ಪಞ್ಚ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಸಯಾ ಛಾತಿ ಸೋಳಸವಿಧಾ ಕಙ್ಖಾ. ವಪಯನ್ತೀತಿ ವಿ ಅಪಯನ್ತಿ, ಇಕಾರಲೋಪೇನಾಯಂ ಸನ್ಧಿ. ವಿತ್ಯೂಪಸಗ್ಗೋ ಧಾತ್ವತ್ಥಾನುವತ್ತಕೋ, ಅಪಯನ್ತಿ – ಸದ್ದೋ ಅಪಗಮನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿಇಮಿನಾ ಅಪಗಮನತ್ಥಮೇವ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಯತೋ ಪಜಾನಾತಿ ಸಹೇತುಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಪುಬ್ಬವಾಕ್ಯಕಾರಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಹೇತುಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಹ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಹೇತುನಾತಿ ಸಹೇತು, ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೋ. ಸಹೇತು ಚ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಚಾತಿ ಸಹೇತುಧಮ್ಮೋತಿ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಜಾನಾ ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಞಾಧಾತುಯಾ ಅವಬೋಧನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಮಾರಣತೋಸನಾದಿಕೇ ಅತ್ಥೇ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಇತೀತಿ ತಸ್ಮಾ, ವಪಯನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

೨. ಪಚ್ಚಯಕ್ಖಯಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಖಯಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ. ತತ್ರಾತಿ ದುತಿಯಉದಾನೇ. ಖೀಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಖಯಂ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಖಯಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವೇದೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿದಧಾತುಯಾ ಞಾಣತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅನುಭವನಲಾಭಾದಿಕೇ ನಿವತ್ತೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ವಪಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾತಿ ಪಠಮಉದಾನೇ ವುತ್ತಸದಿಸಾ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ, ಚತುಅರಿಯಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾ ವಾ.

೩. ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ವಿದಿತೋತಿ ಯೋಜನಾ. ತತ್ರಾತಿ ತತಿಯಉದಾನೇ. ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಹಿ ವಾ ಯಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾ ಪಾತುಭೂತಾ, ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ವಾ ವಿಧೂಪಯನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ಸುತ್ತನಿಪಾತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ. ಮಾರಸೇನನ್ತಿ ಕಾಮಾದಿಕಂ ದಸವಿಧಂ ಮಾರಸೇನಂ. ‘‘ವಿಧಮೇನ್ತೋ’’ತಿಇಮಿನಾ ವಿಧೂಪಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧೂಪಧಾತುಯಾ ವಿಧಮನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಲಿಮ್ಪನತ್ಥಾದಯೋ ನಿವತ್ತೇತಿ. ‘‘ವಿದ್ಧಂ ಸೇನ್ತೋ’’ತಿಇಮಿನಾ ವಿಧಮೇನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಧಮುಧಾತುಯಾ ಧಂಸನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸದ್ದತ್ಥಾದಯೋ ನಿವತ್ತೇತಿ. ‘‘ಸೂರಿಯೋವ ಓಭಾಸಯ’’ನ್ತಿಪದಸ್ಸ ‘‘ಸೂರಿಯೋ ಇವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೂರಿಯೋತಿ ಆದಿಚ್ಚೋ. ಸೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾನಂ ಸೂರಂ ಜನೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೂರಿಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಉದ್ಧಂ ಆಕಾಸಂ ಗತೋ, ಅಬ್ಭಂ ವಾ ಆಕಾಸಂ ಉಗ್ಗತೋ. ಅಬ್ಭಸದ್ದೋ ಹಿ ಆಕಾಸಪರಿಯಾಯೋ. ಆಕಾಸೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಆಭುಸೋ ಭಾತಿ ದಿಪ್ಪತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಬ್ಭ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಯಥಾ ಸೂರಿಯೋ ಓಭಾಸಯನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ. ಯಥಾ ಸೂರಿಯೋ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮೇನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಮಾರಸೇನಮ್ಪಿ ವಿಧೂಪಯನ್ತೋತಿ.

ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ತೀಸು ಉದಾನೇಸು. ಪಠಮಂ ಉದಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಖನ್ಧಕಪಾಳಿಯಾ ಉದಾನಪಾಳಿಂ ಸಂಸನ್ದನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಉದಾನೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಉದಾನೇ ಪನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತನ್ತಿ ಉದಾನೇ ವುತ್ತವಚನಂ, ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮೇನ, ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತದಾತಿ ‘‘ಸ್ವೇ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ರತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಮನಸಿಕಾರಕಾಲೇ. ಭಗವಾ ಮನಸಾಕಾಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪುರಿಮಾ ದ್ವೇ ಉದಾನಗಾಥಾ ಆನುಭಾವದೀಪಿಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪಜಾನನಪಚ್ಚಯಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ. ಏಕೇಕಮೇವಾತಿ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮೇಸು ಏಕೇಕಮೇವ. ಪಠಮಯಾಮಞ್ಚಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ನಿರನ್ತರಂ ಪಠಮಯಾಮಕಾಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧ ಪನಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧಕೇ ಪನ. ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಭಗವಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಉದಾನೇಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯಾತಿ ವಿಸಾಖಾಯ ಯುತ್ತಾಯ ಪುಣ್ಣಮಾಯ. ‘‘ಅರುಣೋ ಉಗ್ಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಸಮಯೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ, ಅನಾವರಣಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತೋತಿ ಅರುಣುಗ್ಗಮನತೋ. ತಂ ದಿವಸನ್ತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ವಾ, ತಂ ದಿವಸಂ ಕಾಲನ್ತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ತಂ ದಿವಸಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಂ ಮನಸಾಕಾಸಿ, ಏವಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತೀತಿ ಏವಂ. ‘‘ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ…ಪೇ… ನಿಸೀದೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ತಂ ಸತ್ತಾಹನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತತ್ಥೇವಾತಿ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇಯೇವ.