೮. ಸಹಧಮ್ಮಿಕವಗ್ಗೋ

೧. ಸಹಧಮ್ಮಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದ-ಅತ್ಥಯೋಜನಾ

೪೩೪. ಸಹಧಮ್ಮಿಕವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಯನ್ತಿ ಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ‘‘ಸಿಕ್ಖಮಾನೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಮಾನಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅನಾಗತತ್ಥಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಿತುಕಾಮೇನಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಿಕ್ಖಮಾನೇನಾ’’ತಿಪದಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನಾ’’ತಿಪದೇ ಏವ ನ ಕೇವಲಂ ಕಾರಕವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿಪದೇಸುಪಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹುತ್ವಾ’’ತಿ. ಪದತ್ಥತೋತಿ ಪದತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ, ಪದಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ವಾತಿ. ಪಠಮಂ.

೨. ವಿಲೇಖನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೪೩೮. ದುತಿಯೇ ವಿನಯೇ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಕಥಾ ವಿನಯಕಥಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಿನಯಕಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ. ತನ್ತಿ ವಿನಯಕಥಂ. ಪದಭಾಜನೇನ ವಣ್ಣನಾ ವಿನಯಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ. ತನ್ತಿ ವಿನಯಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ. ಪರಿಯಾಪುಣನಂ ಪರಿಯತ್ತಿ, ವಿನಯಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿ, ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಮೂಲಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಸ್ಸಾತಿ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿಮೂಲಕೋ, ತಂ. ವಿನಯಧರೋ ಲಭತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಹೀತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ. ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಭಗವಾ ಭಾಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಹೀತಿ ಸಚ್ಚಂ.

ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿನಯಧರಸ್ಸ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಅಲಜ್ಜಿತಾತಿಆದೀಸು ಕರಣತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ. ಅಲಜ್ಜಿತಾಯಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಥಂ ಅಲಜ್ಜಿತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಚಾತಿ ಸಚ್ಚಂ. ‘‘ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಪದಂ ತೀಸು ವಾಕ್ಯೇಸು ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ಪರಿಗೂಹತಿ, ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅಗತಿಗಮನಞ್ಚ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನ್ದೋತಿ ಬಾಲೋ. ಮೋಮೂಹೋತಿ ಅತಿಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ. ವಿರಾಧೇತೀತಿ ವಿರಜ್ಝಾಪೇತಿ. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇತಿ ‘‘ಕಪ್ಪತಿ ನು ಖೋ, ನೋ’’ತಿ ವಿನಯಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ. ಅಯಂ ಪನಾತಿ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪನ ವೀತಿಕ್ಕಮತಿಯೇವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಚ್ಛಮಂಸೇನ ಸೂಕರಮಂಸಸ್ಸ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನೇನ ಸದಿಸತ್ತಾ, ದೀಪಿಮಂಸೇನ ಚ ಮಿಗಮಂಸಸ್ಸ ಸದಿಸತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಚ್ಛಮಂಸಂ ಸೂಕರಮಂಸ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ಆಪತ್ತಿಂಚ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತವಾಕ್ಯಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ಕತ್ತಬ್ಬಞ್ಚ ನ ಹಿ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವನ್ತಿಆದಿ ನಿಗಮನಂ.

ಏವಂ ಅವಿನಯಧರಸ್ಸ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಿನಯಧರಸ್ಸ ಗುಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಿನಯಧರೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೋತಿ ವಿನಯಧರೋ. ಹೀತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ. ಪರೂಪವಾದನ್ತಿ ಪರೇಸಂ ಉಪವಾದಂ. ಸುದ್ಧನ್ತೇತಿ ಸುದ್ಧಸ್ಸ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ. ತತೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನತೋ ಪರನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿನಯಧರಸ್ಸ. ಏವನ್ತಿಆದಿ ನಿಗಮನಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿನಯಧರಸ್ಸ. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತಾನನ್ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ಅಭಿಭೂತಾನಂ. ಸೋತಿ ವಿನಯಧರೋ. ತೇಹೀತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತೇಹಿ. ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಅವಿನಯಧರಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ. ತನ್ತಿ ಭಯಂ ಸಾರಜ್ಜಂ.

ಪಟಿಪಕ್ಖಂ, ಪಟಿವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಅತ್ಥಯನ್ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚತ್ಥೀಕಾ, ಣ್ಯಸದ್ದೋ ಬಹುಲಂ ಕತ್ತಾಭಿಧಾಯಕೋ, ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಅತ್ತಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ. ತತ್ಥಾತಿ ದುವಿಧೇಸು ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇಸು. ಇಮೇತಿ ಮೇತ್ತಿಯಭುಮ್ಮಜಕವಡ್ಢಲಿಚ್ಛವಿನೋ. ಅಞ್ಞೇಪಿ ಯೇ ವಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅರಿಟ್ಠಭಿಕ್ಖು ಚ ಕಣ್ಟಕಸಾಮಣೇರೋ ಚ ವೇಸಾಲಿಕವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಾ ಚ ಅರಿಟ್ಠ…ಪೇ… ವಜ್ಜೀಪುತ್ತಕಾ. ತೇ ಚ ಸಾಸನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪರೂಪಹಾರೋ ಚ ಅಞ್ಞಾಣೋ ಚ ಕಙ್ಖಾಪರವಿತರಣೋ ಚ ಪರೂ…ಪೇ… ವಿತರಣಾ. ತೇ ಆದಯೋ ಯೇಸಂ ವಾದಾನನ್ತಿ ಪರೂ…ಪೇ… ವಿತರಣಾದಯೋ. ತೇ ಏವ ವಾದಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪರೂ…ಪೇ… ವಿತರಣಾದಿವಾದಾ. ತೇ ಚ ಸಾಸನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಬುದ್ಧಸಾಸನಂ ಬುದ್ಧಸಾಸನನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಕತಪಗ್ಗಹಾ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾದಯೋ ಚ ಸಾಸನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಕಙ್ಖಾಪರವಿತರಣಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಕಥಾವತ್ಥುಪಕರಣೇ ಆಗತಾ ವಾದಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ದೀಪವಂಸೇ ಆಗತಾ ಗಣಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಆದಿಮ್ಹಿ ‘‘ವಿಪರೀತದಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಪದಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಸಹಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ. ಯಥಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ನಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ತತ್ಥಾತಿ ತಿವಿಧೇಸು ಸದ್ಧಮ್ಮೇಸು. ಮಹಾವತ್ತಾನಿ ಸನ್ತಿ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಾನಿ ಚಾತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚಕಾರೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ತಾಸಮ್ಪಿ ಅಧಿಗಮಸಾಸನಭಾವತೋ.

ತತ್ಥಾತಿ ತಿವಿಧೇಸು ಸದ್ಧಮ್ಮೇಸು. ಕೇಚಿ ಥೇರಾತಿ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾ ಕೇಚಿ ಥೇರಾ. ‘‘ಯೋ ಖೋ’’ತಿ ಕಣ್ಠಜದುತಿಯಕ್ಖರೇನ ಪಠಿತಬ್ಬೋ. ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ‘‘ಯೋ ವೋ’’ತಿ ವಕಾರೇನ ಪಾಠೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಅಯುತ್ತೋ. ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ಸೋ ವೋ’’ತಿ ಪರತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮಾನಸುತಿಸದ್ದಾನಂ ಅಯುತ್ತತ್ತಾ ಚ. ಕೇಚಿ ಥೇರಾತಿ ಪಂಸುಕೂಲಿಕಾ ಕೇಚಿ ಥೇರಾ ಆಹಂಸೂತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇತರೇ ಪನ ಥೇರಾತಿ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಥೇರೇಹಿ ಚ ಪಂಸುಕೂಲಿಕಥೇರೇಹಿ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಥೇರಾ. ತೇತಿ ಪಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ. ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ವೇಮಜ್ಝೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಮಜ್ಝಿಮೋ. ಅಥ ವಾ ಮಜ್ಝಾನಂ ಸುದ್ಧಾನಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ನಿವಾಸೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ. ವೀಸತಿ ವಗ್ಗಾ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ವೀಸತಿವಗ್ಗೋ, ಸೋಯೇವ ಗಣೋ ವೀಸತಿವಗ್ಗಗಣೋ, ತಂ. ಏವನ್ತಿಆದಿ ನಿಗಮನಂ.

ತಸ್ಸಾಧೇಯ್ಯೋತಿ ತಸ್ಸಾಯತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪವಾರಣಾ ಆಧೇಯ್ಯಾ, ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಆಧೇಯ್ಯಂ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಆಧೇಯ್ಯಾ, ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಆಧೇಯ್ಯಾತಿ ಯೋಜನಾ.

ಯೇಪಿ ಇಮೇ ನವ ಉಪೋಸಥಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯಾಪಿ ಚ ಇಮಾ ನವ ಪವಾರಣಾಯೋತಿ ಯೋಜನಾ. ತಸ್ಸಾತಿ ವಿನಯಧರಸ್ಸ. ತಾಸನ್ತಿ ನವಪವಾರಣಾನಂ.

ಯಾನಿಪಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ತಾನಿ ವಿನಯಧರಾಯತ್ತಾನೇವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಬ್ಬೋ.

ಯಾಪಿ ಚ ಅಯಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಚ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಚ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಹೀತಿ ಸಚ್ಚಂ. ಅಞ್ಞೋತಿ ವಿನಯಧರತೋ ಪರೋ. ಸೋ ಏವಾತಿ ವಿನಯಧರೋ ಏವ. ‘‘ಉಪಜ್ಝ’’ನ್ತಿ ಧಾತುಕಮ್ಮಂ, ‘‘ಸಾಮಣೇರೇನಾ’’ತಿ ಕಾರಿತಕಮ್ಮಂ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚಾತಿ ಉಪೋಸಥಾದೀಸು ಚ. ನಿಸ್ಸಯದಾನಞ್ಚ ಸಾಮಣೇರೂಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವಾದಸಾನಿಸಂಸೇ ಲಭತೀತಿಪಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ.

ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಾತಿ ಚ…ಪೇ… ಏಕಾದಸಾ’’ತಿ ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕತ್ವಾ, ಸತ್ತ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಭಾಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಥೋಮೇತೀತಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಥೋಮೇತಿ. ಪಸಂಸತೀತಿ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಪಸಂಸತಿ. ‘‘ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಪದಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಯಾಪುಣಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಅದ್ಧನಿ ದೀಘೇ ಸಾಧೂತಿ ಅದ್ಧನಿಯಂ ಅದ್ಧಕ್ಖಮಂ ಅದ್ಧಯೋಗ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಾಧುಅತ್ಥೇ ನಿಯಪಚ್ಚಯೋ (ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇ ೪.೩೩.೭೩).

ಥೇರಾ ಚ ನವಾ ಚ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಚ ಬಹೂ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

೪೩೯. ‘‘ಉದ್ದಿಸ್ಸಮಾನೇ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಕಮ್ಮರೂಪತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೇ’’ತಿ. ಸೋ ಪನಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ ಪನ. ಯಸ್ಮಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಉದ್ದಿಸನ್ತೇ ವಾತಿ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೇ ವಾ. ಉದ್ದಿಸಾಪೇನ್ತೇ ವಾತಿ ಉದ್ದಿಸಾಪಿಯಮಾನೇ ವಾ. ಅನ್ತಸದ್ದೋ ಹಿ ಮಾನಸದ್ದಕಾರಿಯೋ. ಯೋತಿ ಭಿಕ್ಖು. ನನ್ತಿ ತಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ಚಸದ್ದೋ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಪದಸ್ಸ ದ್ವನ್ನವಾಕ್ಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪುಬ್ಬಪದೇ ಕಕಾರಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇಸನ್ತಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಾಕಾನಂ. ಹೀತಿ ಸಚ್ಚಂ. ಏತಾನೀತಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ. ಯೇತಿ ಭಿಕ್ಖೂ. ‘‘ಯಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ, ತಾವ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಇಮಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಪಾಠಸೇಸೇಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ. ಗರುಕಭಾವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಲಹುಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಅತಿವಿಯಾತಿ ಅತಿ ಇ ಏವ. ಇಕಾರೋ ಹಿ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅದಸ್ಸನಂ ಗತೋ. ವಿಯಸದ್ದೋ ಏವಕಾರತ್ಥವಾಚಕೋ ‘‘ವರಮ್ಹಾಕಂ ಭುಸಾಮಿವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ (ಜಾ. ೧.೩.೧೦೮) ಇವಸದ್ದೋ ವಿಯ, ಅತಿ ಹುತ್ವಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮೀಪೇ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ (ರುಪಸಿದ್ಧಿಯಂ ೩೧೬ ಸುತ್ತೇ) ಆಹ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ. ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ವಿನಯೇ. ವಿವಣ್ಣೇತೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ತಸ್ಸೇವ ವಿವಣ್ಣಮತ್ತಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ನಿನ್ದತಿಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿನ್ದತೀ’’ತಿ. ಗರಹತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಅಥ ವಾ ನಿನ್ದತೀತಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ನಿನ್ದತಿ. ಗರಹತೀತಿ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಗರಹತೀತಿ. ದುತಿಯಂ.

೩. ಮೋಹನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೪೪೪. ತತಿಯೇ ಅನುಸದ್ದೋ ಪಟಿಪಾಟಿಅತ್ಥಂ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ವಿಚ್ಛತ್ಥವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅದ್ಧಮಾಸೇ ಅದ್ಧಮಾಸೇ’’ತಿ. ಸೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಉಪೋಸಥೇ ಉಪೋಸಥೇ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅನುಪೋಸಥಿಕಂ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಅನುಸದ್ದೋ ವಿಚ್ಛತ್ಥವಾಚಕೋ. ಸೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಅನಾಚಾರೇ’’ತಿ ಪದೇನ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಯಂ ಆಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಯಂಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾಧಮ್ಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಸದ್ದೇನ ಧಮ್ಮೋ ಚ ವಿನಯೋ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಚ ವಿನಯೋ ಚಾ’’ತಿ. ಯಥಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ. ಸಾಧುಸದ್ದೋ ಸುನ್ದರತ್ಥೋ, ಕಸದ್ದೋ ಪದಪೂರಣೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿ. ಅಟ್ಠಿನ್ತಿ ಚ ‘‘ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ‘‘ಅಟ್ಠಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ವಾ ಏಕಂ ಪದಂ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬನಯೇ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಅಟ್ಠಿ ತ್ಥಕಾರಸ್ಸ ಟ್ಠಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ತಂ ಅಟ್ಠಿಂ. ಕತ್ವಾತಿ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯನ್ತಉತ್ತರಪದೇನ ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತಿ. ಅಟ್ಠಿಕಭಾವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇಕಸದ್ದೇನ ‘‘ಅಟ್ಠೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಈಪಚ್ಚಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಭಾವ’’ನ್ತಿಪದೇನ ಭಾವಪಚ್ಚಯೇನ ವಿನಾ ಭಾವತ್ಥಸ್ಸ ಞಾಪೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅತ್ಥೋ ಪನೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ಅಟ್ಠಿಭಾವಂ ಕತ್ವಾತಿ. ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಅಟ್ಠಿಕೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ತ್ಥಕಾರಸ್ಸ ಟ್ಠಕಾರಂ ಕತ್ವಾ. ಅತ್ಥಯಿತಬ್ಬೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ವಾ ಅಟ್ಠಿಕೋ, ಅಟ್ಠಿಕಇತಿ ನಾಮಸದ್ದತೋ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ‘‘ಅಟ್ಠಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪದಂ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ. ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಕರಧಾತು ವಾ ಭೂಧಾತು ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇಭುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕತ್ವಾ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ. ತಂ ಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠಿಕತ್ವಾತಿ ಅಟ್ಠಿಕಭಾವಂ ಕತ್ವಾ, ಅಟ್ಠಿಕೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ. ತತಿಯಂ.

೪. ಪಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೪೪೯. ಚತುತ್ಥೇ ಕಸ್ಮಾ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ ಸತ್ತರಸವಗ್ಗಿಯಾನಂ ಪಹಾರಂ ದೇನ್ತಿ, ನನು ಅಕಾರಣೇನ ಪಹಾರಂ ದೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿಆದಿ. ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ವದನ್ತಿ, ತಥಾ ಅಕತತ್ತಾ ಪಹಾರಂ ದೇನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೪೫೧. ಸಚೇಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿಸದ್ದೇನ ಸಚೇ ಅಮರತಿ, ಕಾ ನಾಮ ಕಥಾ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಹಾರೇನಾತಿ ಪಹಾರಹೇತುನಾ. ಯಥಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ. ಅಯನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖು. ನ ವಿರೋಚತೀತಿ ನ ಸೋಭತಿ.

೪೫೨. ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಕಾರಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಾತಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ವಾ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ವಾ.

೪೫೩. ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತೋತಿ ವಿಹೇಠನತೋ, ಇಮಿನಾ ಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಅಪಾದಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಅತ್ತನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಪತ್ಥಯಮಾನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮುಗ್ಗರೇನ ವಾತಿ ಚತುಹತ್ಥದಣ್ಡಸ್ಸ ಅದ್ಧೇನ ದಣ್ಡೇನ ವಾ. ಸೋತಿ ಚೋರಾದಿಕೋತಿ. ಚತುತ್ಥಂ.

೫. ತಲಸತ್ತಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೪೫೪. ಪಞ್ಚಮೇ ತಲನ್ತಿ ಹತ್ಥತಲಂ. ತಞ್ಹಿ ತಲತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಗಹಿತವತ್ಥು ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ತಲ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸತ್ತೀತಿ ಕುನ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ಸಕತಿ ವಿಜ್ಝಿತುಂ ಸಮತ್ಥೇತೀತಿ ‘‘ಸತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಲಮೇವ ಸತ್ತಿಸದಿಸತ್ತಾ ತಲಸತ್ತಿಕಂ, ಸದಿಸತ್ಥೇ ಕೋ, ತಂ ತಲಸತ್ತಿಕಂ ಉಪಚಾರೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಯತೋ ಅಞ್ಞಂ ವತ್ಥುಮ್ಪಿ ತಲಸತ್ತಿಕಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಯೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಗ್ಗಿರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಮ್ಪೀ’’ತಿ. ‘‘ಪಹಾರಸಮುಚ್ಚಿತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಂಪುಬ್ಬೋ ಚ ಉಪುಬ್ಬೋ ಚ ಚಿಸದ್ದೋ ಪಗುಣನಸಙ್ಖಾತೇ ಪರಿಚಿತೇ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಹಾರಪರಿಚಿತಾ’’ತಿ. ಪಹಾರೇನ ಸಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಚ್ಚಿತಾ ಪರಿಚಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೇಪಿ…ಪೇ… ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಜ್ಝಾಯನನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಹಾರಸ್ಸ ಉಬ್ಬಿಗಾ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಪಾಠಸ್ಸ. ಪಹಾರಸ್ಸಾತಿ ಪಹಾರತೋ. ನಿಸ್ಸಕ್ಕತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ‘‘ಭೀತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಉಬ್ಬಿಗಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪುಬ್ಬ ವಿಜಧಾತುಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೪೫೭-೮. ವಿರದ್ಧೋತಿ ಪಣ್ಣಕೋ ಹುತ್ವಾ. ಪುಬ್ಬೇತಿ ಪುರಿಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ. ವುತ್ತೇಸು ವತ್ಥೂಸೂತಿ ‘‘ಚೋರಂ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ಥೀಕಂ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ವತ್ಥೂಸೂತಿ. ಪಞ್ಚಮಂ.

೬. ಅಮೂಲಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೪೫೯. ಛಟ್ಠೇ ತೇತಿ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ. ಚೋದೇನ್ತಿ ಕಿರಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಆಕಿಣ್ಣದೋಸತ್ತಾತಿ ತೇಸಂ ಆಕುಲಆದೀನವತ್ತಾ. ಏವನ್ತಿ ಚೋದಿಯಮಾನೇ. ಅತ್ತಪರಿತ್ತಾಣನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ತಾಣಂ ರಕ್ಖನಂ ಕರೋನ್ತಾ ಚೋದೇನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾತಿ. ಛಟ್ಠಂ.

೭. ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೪೬೪. ಸತ್ತಮೇ ಉಪಪುಬ್ಬದಹಧಾತುಸ್ಸ ಸಕಮ್ಮಿಕತ್ತಾ ಕಾರಿತನ್ತೋಗಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಕಾರಸ್ಸ ಸದಿಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾಮಣೇರಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಸಾಮಣೇರೋಪಿ ಹಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದಿಸೋ ಹೋತಿ ಸಣ್ಠಾನೇನ ಚ ಪುರಿಸಭಾವೇನ ಚ. ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪದಹತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನಿಸಿನ್ನಂ ಮಞ್ಞೇ, ನಿಪನ್ನಂ ಮಞ್ಞೇ, ಭುತ್ತಂ ಮಞ್ಞೇ, ಪೀತಂ ಮಞ್ಞೇ, ಕತಂ ಮಞ್ಞೇತಿ ಯೋಜನಾ. ನಿಸಿನ್ನನ್ತಿ ನಿಸೀದಿತಂ. ನಿಪನ್ನನ್ತಿ ನಿಪಜ್ಜಿತನ್ತಿ. ಸತ್ತಮಂ.

೮. ಉಪಸ್ಸುತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೪೭೧. ಅಟ್ಠಮೇ ‘‘ಅಧಿಕರಣಜಾತಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ಪಕರಣತೋ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಭಾವಞ್ಚ ವಿಸೇಸನಪರಪದಭಾವಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನವಿವಾದಾಧಿಕರಣಾನ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇನ ಜಾತಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವಿವಾದಸದ್ದೇನ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ಸರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸುಯ್ಯತೀತಿ ಸುತಿ ವಚನಂ, ಸುತಿಯಾ ಸಮೀಪಂ ಉಪಸ್ಸುತಿ ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುತಿಸಮೀಪ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಸಮೀಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಯತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಉಪಸ್ಸುತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಸದ್ದಸ್ಸ ಪಧಾನತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಸರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ. ಮನ್ತೇನ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಯೋಗವಚನಸ್ಸ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನ್ತಯಮಾನೇ’’ತಿ.

೪೭೩. ‘‘ವೂಪಸಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇಧಾತುಯಾ ಗತ್ಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೂಪಸಮಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಅಕಾರಕಭಾವನ್ತಿ ನಿದ್ದೋಸಭಾವಂ. ಸೋತುಕಾಮತಾಯ ಗಮನವಸೇನ ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಪರತೋಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ. ಅಟ್ಠಮಂ.

೯. ಕಮ್ಮಪಟಿಬಾಹನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೪೭೪. ನವಮೇ ಮಯನ್ತಿ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯನಾಮಕಾ ಅಮ್ಹೇ. ಕತತ್ತಾತಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ಕತತ್ತಾ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಭೂತೋ ಸಭಾವೋ. ಏತೇಸೂತಿ ಚತೂಸು ಸಙ್ಘಕಮ್ಮೇಸೂತಿ. ನವಮಂ.

೧೦. ಛನ್ದಂ ಅದತ್ವಾಗಮನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೪೮೧. ದಸಮೇ ಚೋದೇತಿ ಪರಸ್ಸ ದೋಸಂ ಆರೋಪೇತೀತಿ ಚೋದಕೋ. ತೇನ ಚ ಚೋದಕೇನ ಚೋದೇತಬ್ಬೋ ದೋಸಂ ಆರೋಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಚುದಿತೋ, ಸೋಯೇವ ಚುದಿತಕೋ, ತೇನ ಚ. ‘‘ಅನುವಿಜ್ಜಕೋತಿ ಚ ವಿನಯಧರೋ. ಸೋ ಹಿ ಚೋದಕಚುದಿತಕಾನಂ ಮತಂ ಅನುಮಿನೇತ್ವಾ ವಿದತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಅನುವಿಜ್ಜಕೋ. ಏತ್ತಾವತಾಪೀತಿ ಏತ್ತಕೇನಪಿ ಪಮಾಣೇನಾತಿ. ದಸಮಂ.

೧೧. ದುಬ್ಬಲಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೪೮೪. ಏಕಾದಸಮೇ ‘‘ಅಲಜ್ಜೀತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪರಿ. ೨೯೫) ವಿಯ ಯಕಾರಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಮಿತ್ತತಾಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಯೋ ಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಚ್ಛತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಥಾವುಡ್ಢನ್ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ. ೩೧೧ ಆದಯೋ) ವಿಯ ಯೋ ಯೋ ಮಿತ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಚನತ್ಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಯಥಾಸನ್ದಿಟ್ಠತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪದೇಸೂತಿ. ಏಕಾದಸಮಂ.

೧೨. ಪರಿಣಾಮನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೪೮೯. ದ್ವಾದಸಮೇ ಯನ್ತಿ ಪದತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯತ್ಥಸಙ್ಖಾತಂ ಯಂ ವಚನಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಿಂಸಕಕಣ್ಡೇ. ಇಧಾತಿ ದ್ವೇನವುತಿಕಣ್ಡೇ, ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವಾ. ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಪರಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ. ದ್ವಾದಸಮಂ.

ಸಹಧಮ್ಮಿಕವಗ್ಗೋ ಅಟ್ಠಮೋ.