೨. ಅತ್ಥಙ್ಗತಸಿಕ್ಖಾಪದಂ

೧೫೩. ದುತಿಯೇ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದೋ ವಾರತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಾರೇನಾ’’ತಿ. ವಾರೋತಿ ಚ ಅನುಕ್ಕಮೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅಧಿಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಚೇತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತವತೋ’’ತಿಆದಿ. ಅಧಿಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಇಧ ಅರಹತ್ತಫಲಚಿತ್ತಮೇವ, ನ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಭೂತಂ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಹತ್ತಫಲಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ. ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೪೫; ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫; ಮ. ನಿ. ೧.೪೯೭; ಅ. ನಿ. ೬.೧೦೫; ಮಹಾನಿ. ೧೦) ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಭೂತಂ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ನ ಪಮಜ್ಜತೋತಿ ನ ಪಮಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ. ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಸತತಕರಣೇನ. ಉಭೋ ಲೋಕೇ ಮುನತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಮುನೀತಿ ಚ, ಮೋನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಞಾಣಂ ಮುನನಟ್ಠೇನ ಜಾನನತ್ಥೇನ, ತಮಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಮುನೀತಿ ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮುನಿನೋತೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಯೋ ಮುನತಿ…ಪೇ… ಮುನನೇನ ವಾ’’ತಿಇಮಿನಾ ಪಠಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಮೋನಂ ವುಚ್ಚತಿ…ಪೇ… ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಇಮಿನಾ ದುತಿಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮುನ ಗತಿಯನ್ತಿ ಧಾತುಪಾಠೇಸು (ಸದ್ದನೀತಿಧಾತುಮಾಲಾಯಂ ೧೫ ಪಕಾರನ್ತಧಾತು) ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಯೋ ಮುನತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕೋ ಮುನಧಾತುಯೇವ, ನ ಕೀಯಾದಿಗಣಿಕೋ ಮುಧಾತೂತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಮುನ ಞಾಣೇತಿ ಧಾತುಪಾಠೇಸು (ಸದ್ದನೀತಿಧಾತುಮಾಲಾಯಂ ೧೭ ಕಿಯಾದಿಗಣಿಕ) ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಮುನಾತೀ’’ತಿ ಕೀಯಾದಿಗಣಿಕೋವ. ಧಾತ್ವನ್ತನಕಾರಲೋಪೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಮೋನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಞಾಣಂ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಞಾಣಮೇವ. ಮೋನಸ್ಸ ಪಥೋ ಮೋನಪಥೋತಿ ವುತ್ತೇ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೀಸು ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಸೂ’’ತಿ. ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಞಾಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತಂ ಸೀಲಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪಟಿಪದಂ. ಪುಬ್ಬಭಾಗೇತಿ ಅರಹತ್ತಞಾಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಧಿಚೇತಸೋ…ಪೇ… ಸಿಕ್ಖತೋ’’ತಿ ವಚನೇ. ‘‘ತಾದಿನೋ’’ತಿಪದಂ ‘‘ಮುನಿನೋ’’ತಿಪದೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಾದಿಸಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಮುನಿನೋ’’ತಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಸೋಕಾ ನ ಭವನ್ತಿ ತಾದಿನೋ’’ತಿ ವಚನೇ. ರಾಗಾದಯೋ ಉಪಸಮೇತೀತಿ ಉಪಸನ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ರಾಗಾದೀನ’’ನ್ತಿ. ಸತಿ ಅಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಸತಿಮಾತಿ ಕತ್ವಾ ಮನ್ತುಸದ್ದೋ ನಿಚ್ಚಯೋಗತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಯಾ ಅವಿರಹಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ.

ನ ಕಸೀಯತಿ ನ ವಿಲೇಖೀಯತೀತಿ ಅಕಾಸೋ, ಸೋಯೇವ ಆಕಾಸೋ. ಅನ್ತರೇನ ಛಿದ್ದೇನ ಇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋತಿ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೋ. ಆಕಾಸೋ ಹಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಅಜಟಾಕಾಸೋ, ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೋ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸೋ, ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾಕಾಸೋತಿ. ತತ್ಥ ಅಜಟಾಕಾಸೋವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮೇ, ನ ಪನ ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇ’’ತಿ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸೋಪಿ ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾಕಾಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ‘‘ಮ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ‘‘ಅವಮಞ್ಞನ್ತೀ’’ತಿ ಪದೇ ಕಮ್ಮಂ. ಏತ್ತಕಮೇವಾತಿ ಏತಪ್ಪಮಾಣಂ ‘‘ಅಧಿಚೇತಸೋ’’ತಿಆದಿಸಙ್ಖಾತಂ ವಚನಮೇವ, ನ ಅಞ್ಞಂ ಬುದ್ಧವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯನ್ತಿ ಚೂಳಪನ್ಥಕೋ ಥೇರೋ. ಹನ್ದಾತಿ ವಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಮಮ ಆನುಭಾವಂ ದಸ್ಸೇಮಿ, ತುಮ್ಹೇ ಪಸ್ಸಥ ಗಣ್ಹಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವುಟ್ಠಾಯಾತಿ ತತೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ. ಅನ್ತರಾಪಿ ಧಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತರಧಾಯತಿಪೀ’’ತಿ. ಏಸೇವ ನಯೋ ‘‘ಸೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಪಿ. ಥೇರೋತಿ ಚೂಳಪನ್ಥಕೋ ಥೇರೋ. ಇದಂ ಪದಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇಸು ಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ‘‘ತಞ್ಚೇವ ಭಣತೀ’’ತಿಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಭಾತುಥೇರಸ್ಸಾತಿ ಜೇಟ್ಠಕಭಾತುಭೂತಸ್ಸ ಮಹಾಪನ್ಥಕಥೇರಸ್ಸ.

ಪದ್ಮನ್ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ತಯೋ ಪಾದಾ ಇನ್ದವಜಿರಾ, ಚತುತ್ಥಪಾದೋ ಉಪೇನ್ದವಜಿರೋ. ತಸ್ಮಾ ಪದ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮಕಾರೇ ಪರೇ ದುಕಾರುಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಪರಕ್ಖರಂ ನೇತ್ವಾ ‘‘ಪದ್ಮ’’ನ್ತಿ ದ್ವಿಭಾವೇನ ಲಿಖಿತಬ್ಬಂ. ಅವೀತಗನ್ಧನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವೀತಿ ದೀಘುಚ್ಚಾರಣಮೇವ ಯುತ್ತಂ. ಪಙ್ಕೇ ದವತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪದುಮಂ. ಕೋಕಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಸ್ಸ ಆದಾನಂ ನುದತಿ ಅಪನೇತೀತಿ ಕೋಕನುದಂ. ಸುನ್ದರೋ ಗನ್ಧೋ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಸುಗನ್ಧಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ – ಯಥಾ ಕೋಕನುದಸಙ್ಖಾತಂ ಸುಗನ್ಧಂ ಪಾತೋ ಪಗೇವ ಬಾಲಾತಪೇನ ಫುಲ್ಲಂ ವಿಕಸಿತಂ ಅವೀತಗನ್ಧಂ ಹುತ್ವಾ ವಿರೋಚಮಾನಂ ಪದುಮಂ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಅಙ್ಗೀರಸಂ ಅಙ್ಗಿತೋ ಸರೀರತೋ ನಿಚ್ಛರಣಪಭಸ್ಸರರಸಂ ಹುತ್ವಾ ವಿರೋಚಮಾನಭೂತಂ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ತಪನ್ತಂ ಆದಿಚ್ಚಂ ಇವ ತೇಧಾತುಕೇ ತಪನ್ತಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಪಸ್ಸಾತಿ.

ಪಗುಣನ್ತಿ ವಾಚುಗ್ಗತಂ. ತತೋತಿ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತೋ. ನನ್ತಿ ಚೂಳಪನ್ಥಕಂ. ಥೇರೋತಿ ಮಹಾಪನ್ಥಕೋ ಥೇರೋ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಾಪೇಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸೋತಿ ಚೂಳಪನ್ಥಕೋ. ಅಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ. ಭಗವಾ ಆಹಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾತಿ ಆಸಯಾನುಸಯಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಂ ಚಕ್ಖುನಾ. ತನ್ತಿ ಚೂಳಪನ್ಥಕಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಚೂಳಪನ್ಥಕಸ್ಸ. ಅಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆರೋಚನಕಾಲೇ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಚೂಳಪನ್ಥಕಸ್ಸ, ದತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ರಜಂ ಮಲಂ ಹರತಿ ಅಪನೇತೀತಿ ರಜೋಹರಣಂ, ಪಿಲೋತಿಕಖಣ್ಡಂ. ಸೋತಿ ಚೂಳಪನ್ಥಕೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪಿಲೋತಿಕಖಣ್ಡಸ್ಸ, ‘‘ಅನ್ತ’’ನ್ತಿಪದೇ ಅವಯವಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪರಿಸುದ್ಧಮ್ಪೀತಿ ಪಿಸದ್ದೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧೇ ಪಿಲೋತಿಕಖಣ್ಡೇ ಕಾ ನಾಮ ಕಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಂವೇಗನ್ತಿ ಸನ್ತಾಸಂ ಭಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಭಕಾಲೇ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಚೂಳಪನ್ಥಕಸ್ಸ. ‘‘ತ’’ನ್ತಿಪದಂ ‘‘ಮಮಾಯನಭಾವ’’ನ್ತಿಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ. ದುತಿಯಂ.