೧. ಮುಸಾವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದ-ಅತ್ಥಯೋಜನಾ

ಖುದ್ದಕಾನನ್ತಿ ಸುಖುಮಾಪತ್ತಿಪಕಾಸಕತ್ತಾ ಅಪ್ಪಕಾನಂ, ಗಣನತೋ ವಾ ಪಚುರತ್ತಾ ಬಹುಕಾನಂ. ಯೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಯೇಸ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಪದೇ ಸಾಮ್ಯತ್ಥಛಟ್ಠೀ. ಸಙ್ಗಹೀಯತೇ ಸಙ್ಗಹೋ. ‘‘ನವಹಿ ವಗ್ಗೇಹೀ’’ತಿಪದಂ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ, ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇ ಕರಣಂ. ದಾನೀತಿ ಕಾಲವಾಚಕೋ ಸತ್ತಮ್ಯನ್ತನಿಪಾತೋ ಇದಾನಿ-ಪರಿಯಾಯೋ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಾನಂ, ಅಯಂ ವಣ್ಣನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಭವತೀತಿ ಏತ್ಥ ತಿ-ಸದ್ದೋ ಏಕಂಸತ್ಥೇ ಅನಾಗತಕಾಲಿಕೋ ಹೋತಿ ‘‘ನಿರಯಂ ನೂನ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಏತ್ಥ ಮೇ ನತ್ಥಿ ಸಂಸಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೨.೨೨.೩೩೧) ವಿಯ. ಕಿಞ್ಚಾಪೇತ್ಥ ಹಿ ಯಥಾ ಏಕಂಸವಾಚಕೋ ನೂನಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ‘‘ಭವತೀ’’ತಿ ಪದೇ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಅಯಂ ವಣ್ಣನಾ ನೂನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಅವಸ್ಸಮ್ಭಾವಿಯತ್ಥೇ ಅನಾಗತಕಾಲವಾಚಕೋ ಹೋತಿ ‘‘ಧುವಂ ಬುದ್ಧೋ ಭವಾಮಹ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಬು. ವಂ. ೨.೧೦೯-೧೧೪) ವಿಯ. ಕಾಮಞ್ಹೇತ್ಥ ಯಥಾ ಅವಸ್ಸಮ್ಭಾವಿಯತ್ಥವಾಚಕೋ ಧುವಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ‘‘ಭವತೀ’’ತಿ ಪದೇ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಧುವಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಅಯಂ ವಣ್ಣನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೧. ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಮುಸಾವಾದವಗ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದೇ ನಿದ್ಧಾರಣಸಮುದಾಯೋ, ತೇಸು ನವಸು ವಗ್ಗೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇತಿ ವಾ, ತೇಸು ಖುದ್ದಕೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಕ್ಯಾನಂ ಪುತ್ತೋತಿ ಭಗಿನೀಹಿ ಸಂವಾಸಕರಣತೋ ಲೋಕಮರಿಯಾದಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ, ಜಾತಿಸಮ್ಭೇದತೋ ವಾ ರಕ್ಖಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣನ್ತೀತಿ ಸಕ್ಯಾ. ಸಾಕವನಸಣ್ಡೇ ನಗರಂ ಮಾಪೇನ್ತೀತಿ ವಾ ಸಕ್ಯಾ, ಪುಬ್ಬರಾಜಾನೋ. ತೇಸಂ ವಂಸೇ ಭೂತತ್ತಾ ಏತರಹಿಪಿ ರಾಜಾನೋ ಸಕ್ಯಾ ನಾಮ, ತೇಸಂ ಪುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಬುದ್ಧಕಾಲೇ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿಂಸೂ’’ತಿ ಪದೇ ಆಧಾರೋ. ಸಕ್ಯಕುಲತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ವಾದಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ವಾದೇನ ಖಿತ್ತೋ, ವಾದಮ್ಹಿ ವಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯತ್ರ ಯತ್ರಾತಿ ಯಸ್ಸಂ ಯಸ್ಸಂ ದಿಟ್ಠಿಯಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅವಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಪಟಿಸ್ಸವೇನ ವಿಯೋಗಂ ಕತ್ವಾ. ಅವಸದ್ದೋ ಹಿ ವಿಯೋಗತ್ಥವಾಚಕೋ. ‘‘ಅಪಜಾನಿತ್ವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ ಅಪನೀತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದೋಸನ್ತಿ ಅಯುತ್ತಿದೋಸಂ, ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಥೇನ್ತೋ ಕಥೇನ್ತೋತಿ ಅನ್ತಸದ್ದೋ ಮಾನಸದ್ದಕಾರಿಯೋ. ಕಥಿಯಮಾನೋ ಕಥಿಯಮಾನೋತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ ಕತ್ವಾ. ಆನಿಸಂಸನ್ತಿ ನಿದ್ದೋಸಂ ಗುಣಂ. ಪಟಿಪುಬ್ಬೋ ಚರಸದ್ದೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಚರತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪನ ರೂಪಂ ನಿಚ್ಚಂ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವದತಿ. ಕಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ’’ತಿ ವದತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಜಾನಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತೇ ಅತ್ತನೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಹಂ ‘‘ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ’’ತಿ ಹೇತುಂ ನ ವದಾಮಿ, ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮತೋ’’ತಿ ಪನ ವದಾಮಿ. ತಯಾ ಪನ ದುಸ್ಸುತತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರತಿ. ‘‘ಕುರುನ್ದಿಯ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದೇ ಆಧಾರೋ. ಏತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ. ತತ್ರಾತಿ ಕುರುನ್ದಿಯಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಜಾನನಾವಜಾನನಸ್ಸ. ‘‘ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ‘‘ಭಾಸತೀ’’ತಿಪದೇ ಸಮ್ಪದಾನಂ. ‘‘ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ’’ನ್ತಿಪದಂ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದೇ ಆಧಾರೋ. ‘‘ದಿವಾಟ್ಠಾನಾದೀಸೂ’’ತಿ ಪದಂ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ. ಇದಂ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮಪದೇಸೇ’’ತಿ ಪದೇ ನಿದ್ಧಾರಣಸಮುದಾಯೋ.

೩. ಸಮ್ಮಾ ವದತಿ ಅನೇನಾತಿ ಸಂವಾದನಂ, ಉಜುಜಾತಿಕಚಿತ್ತಂ, ನ ಸಂವಾದನಂ ವಿಸಂವಾದನಂ, ವಞ್ಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ವಾಚಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ವಚತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾಚಾತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಹೀತಿ ದಳ್ಹೀಕರಣಜೋತಕಂ, ತದಮಿನಾ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ವಾಚಾಯೇವಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಬ್ಯಪ್ಪಥೋ’’ತಿ ಪದೇ ತುಲ್ಯತ್ಥಂ, ‘‘ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಪದೇ ಕಮ್ಮಂ. ಪಥಸದ್ದಪರತ್ತಾ ವಾಚಾಸದ್ದಸ್ಸ ಬ್ಯಾದೇಸೋ ಕತೋ. ಸುದ್ಧಚೇತನಾ ಕಥಿತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಂಸಮುಟ್ಠಿತಸದ್ದಸಹಿತಾತಿ ತಾಯ ಚೇತನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಿತೇನ ಸದ್ದೇನ ಸಹ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ಕಥಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ.

‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ‘‘ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ಪದೇ ನಿದಸ್ಸನಂ, ಕರಣಂ ವಾ. ‘‘ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾ. ಅನ್ತೇತಿ ‘‘ವಾಚಾ’’ತಿಆದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಅವಸಾನೇ. ‘‘ಆಹಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತಮಾನ-ತಿವಚನಸ್ಸ ಅಕಾರೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲವಾಚಕೇನ ‘‘ಇದಾನೀ’’ತಿ ಪದೇನ ಯೋಜಿತತ್ತಾ. ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪದೇ ಆಧಾರೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಂ ದಿಟ್ಠಂ ಮೇ’’ತಿಆದೀಸು. ‘‘ಪಾಳಿಯ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ‘‘ದೇಸನಾ ಕತಾ’’ತಿ ಪದೇ ಆಧಾರೋ. ನಿಸ್ಸಿತವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಅವತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯಪಸಾದವಸೇನ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಓಳಾರಿಕೇನೇವಾ’’ತಿ.

೪. ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತೀಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ. ‘‘ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪದೇ ಕಮ್ಮಂ. ಹೀತಿ ವಿಸೇಸಜೋತಕಂ, ವಿಸೇಸಂ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥಾತಿ ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕೇ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ.

೯. ಆದೀನಮ್ಪೀತಿ ಪಿಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ.

೧೧. ಮನ್ದಸದ್ದೋ ಜಳತ್ಥವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮನ್ದತ್ತಾ ಜಳತ್ತಾ’’ತಿ. ಯೋ ಪನ ಅಞ್ಞಂ ಭಣತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಸಾಮಣೇರೇನಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಪದೇ ಕತ್ತಾ. ಅಪಿಸದ್ದೋ ಪುಚ್ಛಾವಾಚಕೋ, ‘‘ಪಸ್ಸಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ಅಪಿ ಪಸ್ಸಿತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅದಿಟ್ಠಂ ದಿಟ್ಠಂ ಮೇ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಅಞ್ಞಾ ಪೂರಣಕಥಾಪಿ ತಾವ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಪೂರಣಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಅಪ್ಪತಾಯ ಊನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪೂರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ಪೂರಣಕಥಾ. ಏಸಾ ಪೂರಣಕಥಾ ನಾಮ ಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕೋ’’ತಿಆದಿ. ಏಸಾ ಹಿ ಗಾಮೇ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ತೇಲಂ ವಾ ಪೂವಖಣ್ಡಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ವಾ ಲಭಿತ್ವಾ ವಾ ಬಹುಕಂ ಕತ್ವಾ ಪೂರಣವಸೇನ ಕಥಿತತ್ತಾ ಪೂರಣಕಥಾ ನಾಮ. ಬಹುಕಾನಿ ತೇಲಾನಿ ವಾ ಪೂವೇ ವಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಲಭನ್ತೋಪಿ ಅಪ್ಪಕಂ ಕತ್ವಾ ಊನವಸೇನ ಕಥಿತತ್ತಾ ಊನಕಥಾಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಬಹುಕಾಯ ಪೂರಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಊನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ಊನಕಥಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ. ಪಠಮಂ.