೬. ಚೇತೋಖಿಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮೫. ಚೇತೋ ತೇಹಿ ಖಿಲಯತಿ ಥದ್ಧಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇತೋಖಿಲಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥದ್ಧಭಾವಾ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಕ್ಲಾಪೀಜಾತಂ ಠಾನಂ ವಿಯ ಅಮನುಞ್ಞಂ ಖೇತ್ತಂ ವಿಯ ಚ ಖಾಣುಕನಿಚಿತಂ ಅಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಚವರಭಾವಾ ಖಾಣುಕಭಾವಾ’’ತಿ. ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಚಿತ್ತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿಭಾವತೋ ಕುಸಲಚಾರಸ್ಸ ಅವಸರಚಜನವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಬದ್ಧಂ ವಿಯ ಸಮೋರೋಧೇತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮುಟ್ಠಿಯಂ ಕತ್ವಾ ವಿಯ ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ. ಸದ್ದತ್ಥತೋ ಪನ ಚೇತೋ ವಿರೂಪಂ ನಿಬನ್ಧೀಯತಿ ಸಂಯಮೀಯತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಚೇತಸೋ ವಿನಿಬನ್ಧಾ ಯಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸೀಲಂ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯತ್ತಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಮಗ್ಗಫಲಾವಹಂ ಮಹಾಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ, ಸೋ ತಾದಿಸೇನ ಸೀಲೇನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ವುದ್ಧಿಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲೇನ ವುದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೋ ವಿರೂಳ್ಹಮೂಲೋ ವಿಯ ಪಾದಪೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಸೋ ಸಾಸನೇ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ವಿರೂಳ್ಹಿ’’ನ್ತಿ. ಯೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತೋ, ಸೋ ಅರಹಾ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನೇನ ವೇಪುಲ್ಲ’’ನ್ತಿ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಬುದ್ಧಾನಂ ಧಮ್ಮಕಾಯೋ ವಿಯ ರೂಪಕಾಯೋಪಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಅನುತ್ತರಗುಣಾಧಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಚ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರೀನಂ ಸಂಸಯವತ್ಥು ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ‘‘ಸರೀರೇ ವಾ ಗುಣೇ ವಾ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇನ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಾದಯೋ ರೂಪಕಾಯಗುಣಾ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ ಅವಿನಾಭಾವತೋತಿ ‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸವರಲಕ್ಖಣಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಅನಾವರಣಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅನನ್ತಾಪರಿಮೇಯ್ಯಭೇದಾ ಧಮ್ಮಕಾಯಗುಣಾ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಗ್ಗಹಣಮೇವ ಕತಂ ನಾನನ್ತರಿಯಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕಙ್ಖಹೀತಿ ‘‘ಅಹೋ ವತ ತೇ ಗುಣಾ ನ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಭವೇಯ್ಯುಂ ವಾ’’ತಿ ಪತ್ಥನುಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಕಙ್ಖತಿ. ಪುರಿಮೋ ಹಿ ವಿಪರೀತಜ್ಝಾಸಯೋ, ಇತರೋ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಜ್ಝಾಸಯೋ. ವಿಚಿನನ್ತೋತಿ ವಿಚಯಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ತೇ ವಿವೇಚೇತುಕಾಮೋ ತದಭಾವತೋ ಕಿಚ್ಛಂ ದುಕ್ಖಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಕಿಚ್ಛಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ತತ್ಥ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿನಿಚ್ಛೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ. ವಿಗತಾ ಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ. ಅಧಿಮೋಕ್ಖಂ ನ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಓಕಪ್ಪನವಸೇನ ಗುಣೇಸು ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛತಿ. ಓತರಿತ್ವಾತಿ ಞಾಣೇನ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ. ಪಸೀದಿತುನ್ತಿ ‘‘ಪಸನ್ನರೂಪಧಮ್ಮಕಾಯಗುಣೇಹಿ ಭಗವಾ’’ತಿ ಪಸೀದಿತುಂ. ಅನಾವಿಲೋ ಅಕಾಲುಸ್ಸೋ ಹೋತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ‘‘ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದುಬ್ಬಲಾ ವಿಮತಿ ವುತ್ತಾ, ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ, ‘‘ನಾಧಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಬಲವತೀ, ‘‘ನ ಸಮ್ಪಸೀದತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಿವಿಧಾಯಪಿ ವಿಮತಿಯಾ ವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಕಾಲುಸ್ಸಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಆತಪ್ಪಾಯಾತಿಆದಿತೋ ತಪತಿ ಸನ್ತಪತಿ ಕಿಲೇಸೇತಿ ಆತಪ್ಪಂ, ಆರಮ್ಭಧಾತು, ತದತ್ಥಾಯ. ಅನುಯೋಗಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಸರೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅನು ಅನು ಯುಞ್ಜನಂ ಅನುಯೋಗೋ, ನಿಕ್ಕಮಧಾತು, ತದತ್ಥಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಯೋಗಾಯಾ’’ತಿ. ಸಾತಚ್ಚಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಸತತಸ್ಸ ನಿರನ್ತರಪವತ್ತಸ್ಸ ಅನುಯೋಗಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾತಚ್ಚಂ, ಪರಕ್ಕಮಧಾತು, ತದತ್ಥಾಯ. ಪಧಾನಾಯಾತಿ ಸನ್ತಮೇವಂ ತಿವಿಧಧಾತುಸಂವಡ್ಢಿತಾನುಭಾವಂ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥಂ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾತಂ ವೀರಿಯಂ, ತದತ್ಥಾಯ. ಏತ್ಥ ಚ ಆತಪ್ಪಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಮತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಙ್ಖಾವಸೇನ, ಪಗೇವ ಅನುಯೋಗಾದಿಅತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಪದಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ, ಅನವಸೇಸವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಆತಪ್ಪವೇವಚನಾನೇವ ಅನುಯೋಗಾದಿಪದಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಭಗವಾ ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥದ್ಧಕಚವರಖಾಣುಕಭಾವೇನ ಅಕುಸಲಭಾವಾದಿಆಪಾದನತೋ ಚೇತೋಖಿಲಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಸಿಕ್ಖಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಚ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮೇ ಚಾ’’ತಿ. ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಯತ್ಥ ಕಙ್ಖಾಯ ಸಮ್ಭವೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತುರಾಸೀತಿ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಯಿದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಪಟಿವೇಧಾವಹಭಾವಾದಿವಸೇನಪಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ತತ್ಥ ಸಂಸಯುಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ಯಥಾ ಚ ಪಟಿವೇಧೇ ಕಙ್ಖಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಅಧಿಗಮಧಮ್ಮೇಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೇ ‘‘ಕಸಿಣಾದಿಭಾವನಾಯ ಝಾನಾನಿ ಇಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಕಸಿಣನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಆರುಪ್ಪಾತಿ, ಮೇತ್ತಾದಿನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಚತುತ್ಥಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಕಙ್ಖತಿಯೇವಾತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ನವಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂಯೇವ ಕಙ್ಖಾಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅಸಂಕಿಲೇಸಿಕತ್ತಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ.

ಏವರೂಪನ್ತಿ ಏದಿಸಂ ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ-ಉಜುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ-ಞಾಯಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ-ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ-ಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಂ. ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಯೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಧಮ್ಮಭೂತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಫಲಸಿಕ್ಖಾಹಿ ಇಮಾಸಂ ವಿಸೇಸೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ವತ್ಥುತ್ತಯಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಚ ಗುಣೇಸು ಅನಧಿಮುಚ್ಚನಅಸಮ್ಪಸೀದನವಸೇನ ಅಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಭಾವತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥದ್ಧಭಾವೋ ಆಸಪ್ಪನಪರಿಸಪ್ಪನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಚವರಖಾಣುಕಭಾವೋ ಚ, ಏವಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಆಘಾತಚಣ್ಡಿಕ್ಕಾದಿವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥದ್ಧಭಾವೋ ಚ ಉಪಹನನವಿರುಜ್ಝನಾದಿವಸೇನ ಕಚವರಖಾಣುಕಭಾವೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅರಿಯಸಙ್ಘವಿಸಯಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಪುಗ್ಗಲವಿಸಯಾ ಕಾಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಘವಿಸಯಾವ ಗಹಿತಾ, ಸಾಸನಿಕವಸೇನ ಚಾಯಂ ಚೇತೋಖಿಲದೇಸನಾತಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀವಿಸಯೋವ ಕೋಪೋ ಗಹಿತೋ.

೧೮೬. ಯಥಾ ವತ್ಥುಕಾಮೋ, ಏವಂ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋಪಿ ಅಸ್ಸಾದನೀಯೋ ಏವಾತಿ ‘‘ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ಥ ನಿವಿಸಮಾನಾ ನಿವಿಸತೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೩; ವಿಭ. ೨೦೩). ಕಾಮನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ. ೧) ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನ ‘‘ಕಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಬಲವಕಾಮರಾಗವತ್ಥುಭೂತಾಯೇವೇತ್ಥ ಕಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ. ವಿನಿಬದ್ಧವತ್ಥುಭಾವೇನ ಯಥಾ ವಿಸುಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೋ ಗಹಿತೋ, ತಥಾ ಪರೇಸಂ ತಥಾರೂಪಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪೇತಿ ಬಹಿದ್ಧಾರೂಪೇ’’ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ ಝಾನಾದಿವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ವಿನಿಬದ್ಧಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೇ ಅಪೇಕ್ಖಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಕಪರಿಕ್ಖಾರಞಾತಿಮಿತ್ತಾದೀಸು ಅಪೇಕ್ಖಾತಿ. ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ರೂಪೇತಿ ರೂಪಜ್ಝಾನೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ. ತದಯುತ್ತಂ ಝಾನಾಧಿಗಮವಿನಿಬದ್ಧಾನಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಭೂತಾನಂ ಚೇತೋವಿನಿಬದ್ಧಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ.

ಯಾವದತ್ಥನ್ತಿ ಯಾವ ಅತ್ಥೇತಿ ಅಭಿಕಙ್ಖತಿ, ತಾವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯತ್ತಕಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತತ್ತಕ’’ನ್ತಿ. ನ್ತಿ ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಪೂರಂ ಭುತ್ತಂ. ಅವದೇಹನತೋ ಪೂರಣತೋ. ಸೇಯ್ಯಸುಖನ್ತಿ ಸೇಯ್ಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸುಖಂ. ಪಸ್ಸಸುಖನ್ತಿ ಪಸ್ಸಾನಂ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತನೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸುಖಂ. ನಿದ್ದಾಸುಖನ್ತಿ ನಿದ್ದಾಯನೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸುಖಂ.

ಸೀಲೇನಾತಿಆದಿ ಪತ್ಥನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ. ವತಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಧುತಙ್ಗಾದಿವತಾನುಟ್ಠಾನಂ. ತಪೋತಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ. ಸೋ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ತಪನಟ್ಠೇನ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನಟ್ಠೇನ ತಪಚರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೧೮೯. ಛನ್ದಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ, ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ, ಛನ್ದಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಛನ್ದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ. ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನ ಪಧಾನಭೂತಾ, ಪಧಾನಭಾವಂ ವಾ ಪತ್ತಾತಿ ಪಧಾನಭೂತಾ. ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಛನ್ದನಿಸ್ಸಯೇನ ಪವತ್ತಸಮಾಧಿನಾ ಚೇವ ‘‘ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತವೀರಿಯೇನ ಚ. ಉಪೇತನ್ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ. ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧಿ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಪಟಿಲಾಭಟ್ಠೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸಾ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದಂ ಪಾದಕಂ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಂ. ಅಥ ವಾ ಇಜ್ಝನ್ತಿ ತಾಯ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಸಾವ ಉಪರಿವಿಸೇಸಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಪಾದೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದ್ಧಿಭೂತಂ ವಾ ಪಾದನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದ’’ನ್ತಿ. ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದಾದೀಸುಪಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಸ್ಸ. ಅತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೨.೩೬೯) ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಚಾರೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಇದ್ಧಿಪಾದಾನಂ ಸಮಾಧಿಪಧಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಕಿರಿಯಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹನಕಿರಿಯಾಯ ಉಸ್ಸಹನತೋ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀ, ಥಾಮಪ್ಪತ್ತಾ ಪರಕ್ಕಮಧಾತು. ಸಾ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಾನಂ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ತೇ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಪಞ್ಚಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಸು ತತ್ಥ ಚಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ವೀರಿಯಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕತ್ತಬ್ಬವೀರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸಾಧನಂ ಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚ ಚೇತೋಖಿಲಪ್ಪಹಾನಾನಿ ಪಞ್ಚ ವಿನಿಬನ್ಧಪ್ಪಹಾನಾನೀ’’ತಿ. ಭಬ್ಬೋತಿ ಯುತ್ತೋ ಅರಹತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ. ಞಾಣೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ. ಕಿಲೇಸಭೇದಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಾಯ. ಖೇಮಸ್ಸಾತಿ ಅನುಪದ್ದವಸ್ಸ.

ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೇತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.೧೧; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೭.೭೧) ‘‘ಅಪಿ ನಾಮೇವಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ. ಏವಂ ಹೀತಿ ಏವಂ ಏಕಮೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಅವತ್ವಾ ಅಪರಾಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ವಚನಂ ಲೋಕೇ ಸಿಲಿಟ್ಠವಚನಂ ಹೋತಿ ಯಥಾ ‘‘ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಉದಕಫುಸಿತಾನೀ’’ತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಅಧಿಸಯಿತಾನೀತಿ ಪಾದಾದೀಹಿ ಅತ್ತನಾ ನೇಸಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪಘಾತಂ ಅಕರೋನ್ತಿಯಾ ಬಹಿವಾತಾದಿಪರಿಸ್ಸಯಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪರಿ ಸಯಿತಾನಿ. ಉತುಂ ಗಾಹಾಪೇನ್ತಿಯಾತಿ ತೇಸಂ ಅಲ್ಲಸಿನೇಹಪರಿಯಾದಾನತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯುಸ್ಮಾವಸೇನ ಉತುಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಸ್ಮೀಕತಾನೀ’’ತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಭಾವಿತಾನೀತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಬ್ಬಸೋ ಕುಕ್ಕುಟವಾಸನಾಯ ವಾಸಿತಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಕ್ಕುಟಗನ್ಧಂ ಗಾಹಾಪಿತಾನೀ’’ತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಕುಕ್ಕುಟಗನ್ಧಪರಿಭಾವನಾ ಸಮ್ಮಾಅಧಿಸಯನಸಮ್ಮಾಪರಿಸೇದನನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ‘‘ಅನುನಿಪ್ಫಾದೀ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.೧೧) ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತೇಹಿ ಪನ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಇಜ್ಝನತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿವಿಧಕಿರಿಯಾಕರಣೇನಾ’’ತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಏವಂ ‘‘ಅಹೋ ವತಿಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಕಾರಣಸ್ಸ ಪನ ಸಮ್ಪಾದಿತತ್ತಾ ಅಥ ಖೋ ಭಬ್ಬಾವ ಅಭಿನಿಬ್ಭಿಜ್ಜಿತುನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಕಸ್ಮಾ ಭಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಕಪಾಲಸ್ಸ ತನುತಾ ಆಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ತಥಾ ಕಪಾಲಸ್ಸ ತನುತಾಯ ನಖಸಿಖಾಮುಖತುಣ್ಡಕಾನಂ ಖರತಾಯ ಚ ಅಲ್ಲಸಿನೇಹಸ್ಸ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಕಾರಣವಚನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾತಿ ಆಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನತೋ, ಸಯಞ್ಚ ಪರಿಪಾಕಗತತ್ತಾ.

ಓಪಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪಾದನನ್ತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಮೇಯ್ಯೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಟಿಪಾದನಂ. ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥೇನ. ಯಥಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡೇಸು ತಿವಿಧಕಿರಿಯಾಯ ಕರಣಂ ಕುಕ್ಕುಟಚ್ಛಾಪಕಾನಂ ಅಣ್ಡಕೋಸತೋ ನಿಕ್ಖಮನಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಂ, ಏವಂ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀಪನ್ನರಸಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸತೋ ನಿಕ್ಖಮನಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ…ಪೇ… ಸಮನ್ನಾಗತಭಾವೋ’’ತಿ. ಪಟಿಚ್ಛಾದನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಣ್ಡಕೋಸಸದಿಸತಾಯ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಸ್ಸ ತನುಭಾವೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಣಾಮಕಾಲೋ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಭಾವಾಪತ್ತಿ, ತದಾ ಚ ಸಾ ಮಗ್ಗಞಾಣಗಬ್ಭಂ ಧಾರೇನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ’’ತಿ. ಅಭಿಞ್ಞಾಪಕ್ಖೇತಿ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಪಕ್ಖೇ. ಲೋಕುತ್ತರಾಭಿಞ್ಞಾ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಂ ಪದಾಲಿಕಾತಿ. ಗಾಥಾಯ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಂ ಪಹರತೀತಿ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ವಿನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನಗತಂ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಂ ಘಟ್ಟೇತಿ, ಯಥಾಠಾನೇ ಠಾತುಂ ನ ದೇತಿ.

ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಪುಬ್ಬಕಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ. ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಪಾಳಿಯಂ ಗಹಿತಾತಿ ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದೇಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಉಸ್ಸೋಳ್ಹಿಪನ್ನರಸಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಬ್ಬೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬಿದಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೮೯) ಲೋಕುತ್ತರಿದ್ಧಿಪಾದಾ ಪನ ಸಮ್ಬೋಧಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾ. ಮಗ್ಗೇ ಆಗತೇತಿ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀಪನ್ನರಸಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪಯತೋ ಮಗ್ಗೇ ಆಗತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ, ಪಾಳಿಯಂ ವಾ ಅಭಿನಿಬ್ಭಿದಾಸಮ್ಬೋಧಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಮಗ್ಗೇ ಆಗತೇ. ಫಲೇ ಆಗತೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ ನ ಗಹಿತಂ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಚೇತೋಖಿಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.