೨. ಸೀಹನಾದವಗ್ಗೋ

೧. ಚೂಳಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩೯. ಸುತ್ತದೇಸನಾವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಪಚ್ಚಯಾತಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರನಿಮಿತ್ತಂ, ಭಗವತೋ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಲಾಭಸಕ್ಕಾರಹೇತು, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರುಪ್ಪಾದನಹೇತು. ತಿತ್ಥಿಯಪರಿದೇವಿತೇತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ‘‘ಕಿಂ ಭೋ ಸಮಣೋಯೇವ ಗೋತಮೋ ಸಮಣೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಪ್ಪಲಪನಿಮಿತ್ತಂ. ‘‘ಮಹಾಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕತ್ಥಂ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತುಪ್ಪಮಾಣಿಕೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಚತ್ತಾರಿ ಪಮಾಣಾನಿ ಚತುಪ್ಪಮಾಣಾನಿ, ಚತುಪ್ಪಮಾಣಾನಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಚತುಪ್ಪಮಾಣಿಕೋ. ಲೋಕೋಯೇವ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಸಮಾಗಮ್ಮ ವಸನಟ್ಠೇನ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ, ಸತ್ತಕಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಮಿನಾತಿ ಉಳಾರತಾದಿವಿಸೇಸಂ ಏತೇನಾತಿ ಪಮಾಣಂ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೬೫) ರೂಪಂ ರೂಪಕಾಯೋ ಪಮಾಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋ. ತತೋ ಏವ ರೂಪೇ ಪಸನ್ನೋತಿ ರೂಪಪ್ಪಸನ್ನೋ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಘೋಸೋತಿ ಪವತ್ತಥುತಿಘೋಸೋ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೬೫). ಲೂಖನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಲೂಖತಾ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಸೀಲಾದಯೋ ಗುಣಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ. ಆರೋಹನ್ತಿ ಉಚ್ಚತಂ. ಸಾ ಚ ಖೋ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಪಮಾಣಯುತ್ತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಪರಿಣಾಹನ್ತಿ ನಾತಿಕಿಸನಾತಿಥೂಲತಾವಸೇನ ಮಿತಪರಿಣಾಹಂ. ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಸುಸಣ್ಠಿತತಂ. ಪಾರಿಪೂರಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸರೀರಾವಯವಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣತಂ ಅವೇಕಲ್ಲತಂ. ತತ್ಥ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪೇ ರೂಪಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪಮಾಣಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ. ಪಸಾದಂ ಜನೇತೀತಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ.

ಪರವಣ್ಣನಾಯಾತಿ ‘‘ಅಮುಕೋ ಏದಿಸೋ ಚ ಏದಿಸೋ ಚಾ’’ತಿ ಯಸಗುಣವಚನೇನ. ಪರಥೋಮನಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮುಖಾವ ಪರಸ್ಸ ಸಿಲಾಘುಪ್ಪಾದನೇನ ಅಭಿತ್ಥವನೇನ. ಪರಪಸಂಸನಾಯಾತಿ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಪರಸ್ಸ ಗುಣಸಂಕಿತ್ತನೇನ. ಪರವಣ್ಣಹಾರಿಕಾಯಾತಿ ಪರಮ್ಪರವಣ್ಣಹಾರಿಕಾಯ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಪರಸ್ಸ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೂಪಸಂಹಾರೇನ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಥುತಿಘೋಸೇ.

ಚೀವರಲೂಖನ್ತಿ ಥೂಲಜಿಣ್ಣಬಹುತುನ್ನಕತಾದಿಂ ಚೀವರಸ್ಸ ಲೂಖಭಾವಂ. ಪತ್ತಲೂಖನ್ತಿ ಅನೇಕಗನ್ಥಿಕಾಹತಾದಿಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಲೂಖಭಾವಂ. ವಿವಿಧಂ ವಾ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕನ್ತಿ ಧುತಙ್ಗಸೇವನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ನಾನಾವಿಧಂ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಂ.

ಸೀಲಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾತಿ ಸೀಲಪಾರಿಪೂರಿವಸೇನ ವಿಸುದ್ಧಂ ಕಾಯವಚೀಸುಚರಿತಂ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ. ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮಸಿದ್ಧಂ ಸಮಾಧಿಂ ವಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪಞ್ಞಂ ವಾ.

ಭಗವತೋ ಸರೀರಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಯೇವ ಪಸೀದತಿ ಅಪರಿಮಿತಕಾಲಸಮುಪಚಿತಪುಞ್ಞಾನುಭಾವನಿಪ್ಫನ್ನಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನವಜ್ಜಾಯ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಾವಯವಾಯ ರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕತ್ತಾ, ಯಸ್ಸಾ ರುಚಿರಭಾವೋ ವಿಸುದ್ಧೇ ವಿಗತವಲಾಹಕೇ ದೇವೇ ಪುಣ್ಣಮಾಸಿಯಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಕಲಾಭಾಗಮಣ್ಡಲಂ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅತಿರೋಚತಿ, ಪಭಸ್ಸರಭಾವೋ ಸರದಸಮಯಂ ಸಂವದ್ಧಿತದಿಗುಣತೇಜಕಿರಣಜಾಲಸಮುಜ್ಜಲಂ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಅಭಿಭವತಿ, ಸೋಮ್ಮಕಿರಣರಸಸಮುಜ್ಜಲಭಾವೇಹಿ ತದುಭಯೇಹಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವತ್ತಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ವಿಜ್ಜೋತನಸಮತ್ಥಂ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಪಭಾಸಮುದಯಂ ಅಭಿವಿಹಚ್ಚ ಭಾಸತೇ ತಪತೇ ವಿರೋಚತಿ ಚ.

ಸತಿಪಿ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗಾದೀನಂ ದಾನಪಾರಮಿಭಾವೇ ಪರಿಚ್ಚಾಗವಿಸೇಸಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಸುದುಕ್ಕರಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಗ್ಗಹಣಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ವಿಸುಂ ನಯನಪರಿಚ್ಚಾಗಗ್ಗಹಣಂ, ಪರಿಚ್ಚಾಗಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇಪಿ ರಜ್ಜಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ಪುತ್ತದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಕತಂ. ಆದಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುಬ್ಬಯೋಗಪುಬ್ಬಚರಿಯಾದಿಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೫೭, ೨೫೫) ವುತ್ತಾಯ ಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೫೫) ವುತ್ತಾಯ ಸತ್ತುಪಕಾರಕಿರಿಯಾಯ ಚ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಯೇವ ಪಸೀದತಿ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣಾನಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಭಾವತೋ ಚ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

‘‘ಚೀವರಲೂಖಂ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾಣಪಂಸುಕೂಲಚೀವರೇನಾತಿ ಮತಕಳೇವರಂ ಪಲಿವೇಠೇತ್ವಾ ಛಡ್ಡಿತೇನ ತುಮ್ಬಮತ್ತೇ ಕಿಮೀ ಪಪ್ಫೋಟೇತ್ವಾ ಗಹಿತೇನ ಸಾಣಪಂಸುಕೂಲಚೀವರೇನ. ಭಾರಿಯನ್ತಿ ಗರುಕಂ, ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಧುಯುವತೀಮಜ್ಝಿಮಿತ್ಥಿವಸೇನ, ಬಾಲಯೋಬ್ಬನಪುರಾಣವಸೇನ ವಾ ತಿವಿಧನಾಟಕತಾ. ಹರೇಣುಯೂಸಂ ಮಣ್ಡಲಕಲಾಯರಸೋ. ‘‘ಯಾಪೇಸ್ಸತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ನಾಮ-ಸದ್ದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನಾಮ-ಸದ್ದಯೋಗೇನ ಹಿ ಅನಾಗತಕಾಲಸ್ಸ ವಿಯ ಪಯೋಗೋ, ಯಾಪೇತಿ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಅಪ್ಪಾಣಕನ್ತಿ ನಿರಸ್ಸಾಸಂ ನಿರೋಧಿತಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ.

ಸಮಾಧಿಗುಣನ್ತಿ ಸಾಧಾರಣತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ಝಾನಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ. ಮಾನದಬ್ಬನಿಮ್ಮದನೇನ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಭಾವಾಪಾದನಮ್ಪಿ ದಮನಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾಥಿಕಪುತ್ತದಮನಾದೀನೀ’’ತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಚ್ಚಕಾಳವಕಬಕದಮನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ಬಾವೇರುನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕಂ ವಿಸಯಂ. ಸರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಸರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರತಾಕರವೀಕಭಾಣಿತಾದಸ್ಸನೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರನಯೇನ ಅವಸೇಸಲಕ್ಖಣಪಾರಿಪೂರಿಂ ವಿಯ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತಿ.

ಹತಪ್ಪಭಾತಿ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ವಿಗತತೇಜಾ. ಕಾಳಪಕ್ಖೂಪಮೇತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಬ್ಯಾಮೋಹನ್ಧಕಾರಾಭಿಭವೇನ ಕಾಳಪಕ್ಖರತ್ತೂಪಮೇ. ಸೂರಿಯೇತಿ ಸೂರಿಯೇ ಉದಯಿತ್ವಾ ಓಭಾಸೇನ್ತೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಸಿಙ್ಘಾಟಕೇತಿ ತಿಕೋಣರಚ್ಛಾಯಂ. ಚತುಕ್ಕೇತಿ ಸನ್ಧಿಯಂ. ಪರಿದೇವನ್ತೀತಿ ಅನುತ್ಥುನನವಸೇನ ವಿಪ್ಪಲಪನ್ತಿ. ಸೋಕಾಧಿಕಕತೋ ಹಿ ವಚೀಪಲಾಪೋ ಪರಿದೇವೋ. ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಯೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿವಾದಸ್ಸ ಪುರಾತನಭಾವಂ ದೀಪೇನ್ತಿ.

ಸೇಸಪದೇಸುಪೀತಿ ‘‘ಇಧ ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸೇಸವಾರೇಸುಪಿ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೨೪೧-೨೪೨) ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೧; ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫೨; ಅ. ನಿ. ೪.೧೨೩) ಏತ್ಥ ಕತೋ ನಿಯಮೋ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೧; ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫೨; ಅ. ನಿ. ೪.೧೨೩) ಏತ್ಥಾಪಿ ಕತೋಯೇವ ಹೋತಿ ಸಾವಧಾರಣಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ದುತಿಯಾದಯೋಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾಧಿಗಮವಸೇನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಮಣಭಾವೋತಿ ತೇಸಂ ವಸೇನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮಣಾ ದೇಸಿತಾತಿ ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ತೇನೇವಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನ ಚ ಸಕದಾಗಾಮಿಆದೀನಂ ದುತಿಯಾದಿತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪಠಮತಾ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಾತಿ ನ ಚೋದಿತಾ. ಫಲಟ್ಠಕಸಮಣಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಮಿತಪಾಪಸಮಣಗ್ಗಹಣತೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ವಿಯ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾ ತದತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಾ ಚ ನ ಗಹಿತಾತಿ? ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯತೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಮಗ್ಗಫಲಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ‘‘ಞಾಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪದೇಸವತ್ತೀ, ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಮಣೋಪಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ನಿಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತಮೇವ ತಂತಂಸಮಣಭಾವಂ ಗಣ್ಹನ್ತೇನ ಫಲಟ್ಠಕಸಮಣಾವ ಗಹಿತಾ ‘‘ಮಗ್ಗಟ್ಠತೋ ಫಲಟ್ಠೋ ಸವಿಸೇಸಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ’’ತಿ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ದ್ವೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ದೇಸನಾಭೇದೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ.

ರಿತ್ತಾತಿ ವಿವಿತ್ತಾ. ತುಚ್ಛಾತಿ ನಿಸ್ಸಾರಾ ಪಟಿಪನ್ನಕಸಾರಾಭಾವತೋ. ಪವದನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಪವಾದಾ, ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ನಾನಾದಿಟ್ಠಿದೀಪಕಾ ಸಮಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ. ತೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಣಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಪರಪ್ಪವಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಬಾಹಿರಕಸಮಯೇ.

ಯನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ. ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ. ಞಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ತೇನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಞಾಯತಿ ಗಮ್ಮತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ. ಸೋ ಏವ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುತಾಯ ಧಮ್ಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ.

ತೇಸಂ ಪರಪ್ಪವಾದಸಾಸನಾನಂ ಅಖೇತ್ತತಾ ಖೇತ್ತತಾ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವಭಾವಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಾವತೋ ಸಾವತೋ ಚ. ತದುಭಯಞ್ಚ ದುರಕ್ಖಾತಸ್ವಾಕ್ಖಾತಭಾವಹೇತುಕಂ, ಸೋ ಚ ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪವೇದಿತತಾಯಾತಿ ಪರಾಜಿಕಾಯ ಸತ್ಥು ವಿಪತ್ತಿಹೇತುತಾಯ ಸಾಸನಸ್ಸ ಅನಿಯ್ಯಾನಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪರಿಯಾಯತೋ ಚ ಪಾಳಿಯಾ ಚ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪಮಾಪದೇಸೇನ ತತ್ಥ ಸುತ್ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಸೀಹಾನಂ ಪುರಿಮಂ ಪಾದದ್ವಯಂ ಹತ್ಥಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಸುರತ್ತಹತ್ಥಪಾದೋ’’ತಿ. ಸೀಹಸ್ಸ ಕೇಸಾ ನಾಮ ಕೇಸರಾಯತನಾ ಖನ್ಧಲೋಮಾ. ಗೋಚರಿಯಹತ್ಥಿಕುಲಂ ನಾಮ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಕುಲಂ, ಯಂ ‘‘ಕಾಲಾವಕ’’ನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಘೋಟಕೋ ನಾಮ ಅಸ್ಸಖಳುಙ್ಕೋ. ಸಿನೇರುಪರಿಭಣ್ಡೇ ಸಿಮ್ಬಲಿರುಕ್ಖೇಹಿ ಸಞ್ಛಾದಿತೋ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನೋ ದಹೋ ಸಿಮ್ಬಲಿದಹೋ, ತಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಸಿಮ್ಬಲಿವನಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಿಮ್ಬಲಿದಹವನೇ’’ತಿ. ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಾವಾಸಭೂಮಿಯಂ ಇಮೇಸು ಸಮಣೇಸು ಏಕಚ್ಚೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಈದಿಸೋ ಪನೇತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪೋ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಸಮಣೋಪೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅರಿಯಮಗ್ಗಪರಿಕ್ಖತೇತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಸಙ್ಖತೇ, ಯದಾ ಸಾಸನಿಕಾನಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ದಿಬ್ಬತಿ, ತದಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಮ್ಮಾತಿ ಸುಟ್ಠು. ಸುಟ್ಠು ನದನಂ ನಾಮ ಹೇತುಯುತ್ತಂ ಸುಟ್ಠು ಕತ್ವಾ ಕಥನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುನಾ’’ತಿ. ಸೋ ಚ ಹೇತು ಅವಿಪರೀತೋ ಏವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಯೇನಾ’’ತಿ, ಞಾಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂಭೂತೋ ಚ ಸೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ಕರೋತಿ ಸಾಧೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ. ಯದಿ ತಿರಚ್ಛಾನಸೀಹಸ್ಸ ನಾದೋ ಸಬ್ಬತಿರಚ್ಛಾನಏಕಚ್ಚಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸನಾದತೋ ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ಸೇಟ್ಠನಾದೋ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ತಥಾಗತಸೀಹನಾದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಹನಾದನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದ’’ನ್ತಿ. ಯದಿ ತಿರಚ್ಛಾನಸೀಹನಾದಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠನಾದತಾ ನಿಬ್ಭಯತಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಸತ್ತುತಾಯ ಇಚ್ಛಿತಾ, ತಥಾಗತಸೀಹನಾದಸ್ಸೇವ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಾತಿಸಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭೀತನಾದಂ ಅಪ್ಪಟಿನಾದ’’ನ್ತಿ. ಇದಾನಿಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠನಾದಭಾವಂ ಕಾರಣೇನ ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮೇಸಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿತಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸೀಹನಾದಸ್ಸ ಉತ್ತಮತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭೂತಟ್ಠೋ ಹಿ ಉತ್ತಮಟ್ಠೋ. ತಾಯ ಏವ ಭೂತಟ್ಠತಾಯ ಅಭೀತನಾದತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮೇ ಸಮಣಾ…ಪೇ… ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅಭೂತಞ್ಹಿ ವದತೋ ಕುತೋಚಿ ಭಯಂ ವಾ ಆಸಙ್ಕಾ ವಾ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಇಧೇವಾ’’ತಿ ನಿಯಮಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ…ಪೇ… ಅಪ್ಪಟಿನಾದೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಯಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಇಧೇವಾತಿ ಅವಧಾರೇತುಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ.

೧೪೦. ಖೋತಿ ಅವಧಾರಣೇ. ತೇನ ವಿಜ್ಜತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯನ್ತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ. ತಿತ್ಥಂ ನಾಮ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಪಾರಗಮನಸಙ್ಖಾತಂ ತರಣಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೩.೬೨) ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಅಪರಾಪರಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನನಿಮುಜ್ಜನವಸೇನ ಪಿಲವನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತರನ್ತಿ ಉಪ್ಪಲವನ್ತೀ’’ತಿ. ಉಪ್ಪಾದೇತಾತಿ ಪೂರಣಾದಿಕೋ. ತಿತ್ಥೇ ಜಾತಾತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಙ್ಖಾತಂ ತಿತ್ಥಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ತಿತ್ಥಿಕಾ, ತಿತ್ಥಿಕಾ ಏವ ತಿತ್ಥಿಯಾ. ಅಸ್ಸಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸೋ, ಅವಸ್ಸಯೋ.

ಪಕತತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಯಂ-ತಂ-ಸದ್ದೋತಿ ತಸ್ಸ ‘‘ಭಗವತಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಯೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವೇನ ಭಗವಾ ಪಕತೋ ಸತ್ಥುಭಾವೇನ ಅಧಿಗತೋ ಸುಪಾಕಟೋ ಚ, ತಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗಮನಪಟಿಪದಾಯ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಸೋ…ಪೇ… ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಆಹ. ಸತಿಪಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಸದ್ದಾನಂ ಇಧ ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಭಾವೇ ತೇನ ತೇನ ವಿಸೇಸೇನ ನೇಸಂ ಸವಿಸಯೇ ವಿಸೇಸಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪರಿವಾರ ೩.೧) ಅಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸವಸೇನ ವಿಜ್ಜಾತ್ತಯವಸೇನ ವಿಜ್ಜಾಭಿಞ್ಞಾನಾವರಣವಸೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮಂಸಚಕ್ಖುವಸೇನ ಪಟಿವೇಧದೇಸನಾಞಾಣವಸೇನ ಚ ತೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಆಸಯಾನುಸಯಂ ಜಾನತಾ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣೇನ, ಸಬ್ಬಂ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಞಾಣೇಹಿ. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾದೀಹೀತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೇಹಿ. ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಪುಞ್ಞಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅನುತ್ತರಞಾಣಾಧಿಗಮಲದ್ಧಪುರಾವತ್ತಕೋ ಚ ಭಗವತೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮೇವ ದೇವಾನಂ ದೇವಾನುಭಾವಂ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ…ಪೇ… ಪಸ್ಸತಾ’’ತಿ. ಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ. ತಾಯ ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ವಿಧಮಿತತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾ ಪವತ್ತಜಾನನಂ ತಸ್ಸ ಜಾನನಂ ವಿಯ ವುಚ್ಚತಿ.

ಅರೀನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ, ಪಞ್ಚವಿಧಮಾರಾನಂ ವಾ ಸಾಸನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ, ತೇಸಂ ಹನನಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇಹಿ ಅಭಿಭವನಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನತಾಕರಣಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ವಾ. ಕೇಸಿವಿನಯಸುತ್ತಞ್ಚೇತ್ಥ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೧) ನಿದಸ್ಸನಂ. ತಥಾ ಚ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ವಾ ಜಾನತಾ, ಯಥಾಕಮ್ಮುಪಗೇ ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತಾ, ಸವಾಸನಾನಮಾಸವಾನಂ ಖೀಣತ್ತಾ ಅರಹತಾ, ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಭೇದೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿತೋ ಅವಿಪರೀತಾವಬೋಧೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ. ಅಥ ವಾ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣತಾಯ ಜಾನತಾ, ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತನೇನ ನಿಸಮ್ಮಕಾರಿತಾಯ ಪಸ್ಸತಾ, ರವಾದೀನಮ್ಪಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪರಿವಾರ ೩.೧) ಅಭಾವಸಾಧಿಕಾಯ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾಯ ಅರಹತಾ, ಛನ್ದಾದೀನಂ ಅಹಾನಿಹೇತುಭೂತಾಯ ಅಕ್ಖಯಪಟಿಭಾನಸಾಧಿಕಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ. ಏವಂ ದಸಬಲಅಟ್ಠಾರಸಾವೇಣಿಕಬುದ್ಧಧಮ್ಮವಸೇನಪಿ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೇತಿ ಚತುರೋ ಧಮ್ಮೇ. ಅತ್ತನೀತಿ ಅಮ್ಹೇಸು. ನ ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದೀಸು ಉಪತ್ಥಮ್ಭಂ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನಾ, ನ ಕಾಯಬಲಂ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನಾತಿ ಯೋಜನಾ.

ಉಪ್ಪನ್ನಪಸಾದೋತಿ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಂ ವದತಿ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ ಕಥಿತಾನೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೪೦). ಕಾಮಂ ಅಸೇಕ್ಖಾಪಿ ಅಸೇಕ್ಖಾಯ ಸಮಸಿಕ್ಖತಾಯ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ ಏವ, ಚಿಣ್ಣಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯತಾಯ ಪನ ಸಹಧಮ್ಮಂ ಚರನ್ತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅಸೇಕ್ಖವಾರೋ ನ ಗಹಿತೋ. ಸಬ್ಬೇಪೇತೇತಿ ಏತೇ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖುಆದಯೋ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಅರಿಯಾ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಏತೇ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಹಿ ಸಮಾನಧಮ್ಮತ್ತಾ ಸಹಧಮ್ಮತ್ತಾ ‘‘ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಇದಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಅರಿಯಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಮಗ್ಗದಸ್ಸನಮ್ಹೀತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧೇನ ‘‘ನವ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ, ಅಟ್ಠ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಾದೋ ನತ್ಥಿ. ಏಕಧಮ್ಮಚಾರಿತಾಯಾತಿ ಸಮಾನಧಮ್ಮಚಾರಿತಾಯ. ನ ಹಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚಾನಂ ‘‘ಮಯಾ ಧಮ್ಮೋ ಸುದಿಟ್ಠೋ, ತಯಾ ದುದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಾದೋ ಅತ್ಥಿ. ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಙ್ಘಾತಾ ಹಿ ತೇ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಾ. ಇಮಿನಾತಿ ‘‘ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ. ತತ್ಥ ಪಿಯಮನಾಪಗ್ಗಹಣೇನ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಪದೇಸೇನ ಏಕದೇಸೇನ ಗಹಿತಂ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯೇ ಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾ ಸುವಿಸುದ್ಧದಸ್ಸನಾ, ತೇ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪಿಯಾ ಮನಾಪಾತಿ. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖೋ ನೋ ಆವುಸೋ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇನ ರತನತ್ತಯಪಸಾದಜೋತನೇನ ಅಕ್ಖಾತಾ ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತಪದೇಸೇಸು.

೧೪೧. ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋತಿ ಪಸಾದಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ಭಗವತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಾ ಪಸಾದನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ. ತೇನ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಥಾ ‘‘ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಂ, ಇತರೇನ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಂ. ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನೇನ ಸಾಸನೇಯೇವ ಸಮಣೋ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ, ಸಮ್ಮದೇವ, ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಿ ಖೋ ನೋ, ಆವುಸೋ, ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಚಸ್ಸ ಸ್ವಾಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥಿ ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ, ತತೋ ಏವ ಚ ಅತ್ಥಿ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾತಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ…ಪೇ… ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಚಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದೇನ ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ, ತೇನ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಲೇಸೇನಪಿ ಪರಪ್ಪವಾದೇಸು ನತ್ಥೀತಿ ಇಧೇವ ಸಮಣೋ…ಪೇ… ಸಮಣೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹೀತಿ.

ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚಾನಂ ಪಹೀನಾನುರೋಧಾನಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತಪೇಮಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವಾತಿ ‘‘ಇದಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಮ್ಹಿ ಪುತ್ತಪೇಮಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಂ’’ತಿಆದಿವಚನಂ (ಮಹಾವ. ೬೫) ಕಥನ್ತಿ? ನಯಿದಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತಪೇಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಂಸದಿಸತ್ತಾ ಪನ ಪೇಮಮುಖೇನ ವುತ್ತೋ ಮೇತ್ತಾಸ್ನೇಹೋ. ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಂಕಿಲೇಸೇ ನಿಯೋಜೇತಿ. ಏವರೂಪಂ ಪೇಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಪಸಾದಾವಹಗುಣಾವಹತೋ ಪೂರಣಾದೀಸು ಭತ್ತಿ ಪಸಾದೋ ನ ಹೋತಿ, ಪಸಾದಪತಿರೂಪಕಾ ಪನ ಲೋಭಪವತ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಥೇರೋತಿ ಮಹಾಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ. ಯೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪೋತ್ಥಕಂ ಆರೋಪಿತಾ. ಏಕೋವ ಸತ್ಥಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಗುಣತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅನಚ್ಛರಿಯತ್ತಾ ಸತ್ಥುಲಕ್ಖಣಮೇವ ನ ಪರಿಪೂರೇಯ್ಯ. ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಿವೇಚೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಆವೇಣಿಕಂ ಕತ್ವಾ. ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಬ್ಯಾವದನ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸತ್ಥಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚ ಪದೇಸವತ್ತಿನಿಂ ತಸ್ಸ ಸತ್ಥುತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಲಕ್ಖಣಸತ್ಥುತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾನಮ್ಪಿ ತತೋ ವಿರುದ್ಧಾ ಸತ್ಥುಭಾವಪರಿಯೇಸನೇನ ಪರಾಜಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇತಿ ಅಧಿಕಬ್ರಹ್ಮಗುಣಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಪ್ಪಭೇದಸಮಯೇ. ತತ್ಥ ಅಜಸೀಲ…ಪೇ… ಕುಕ್ಕುರಸೀಲಾದೀಸೂತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ತಾದಿಸಂ ವತಸಮಾದಾನಸಬ್ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ, ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಮನಿಯಮಚಾತುಯಾಮಸಂವರಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋತಿ. ಅಧಿಪ್ಪಯಾಸೋತಿ ಅಧಿಕಂ ಪಯಸತಿ ಪಯುಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಯಾಸೋ, ಸವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಕತ್ತಬ್ಬಕಿರಿಯಾ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೩.೧೧೭). ತೇನಾಹ ‘‘ಅಧಿಕಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ.

ತಸ್ಸ ಪಸಾದಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಾತಿ ತಸ್ಸ ಸತ್ಥರಿ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಪಸಾದಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಾನಭೂತಾ. ನಿಟ್ಠಾತಿ ಮೋಕ್ಖೋ. ಸಮಯವಾದೀನಞ್ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ತದುಪದೇಸಕೇ ಚ ಪಸಾದೋ ಯಾವದೇವ ಮೋಕ್ಖಾಧಿಗಮನಟ್ಠೋ. ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ತಥಾ ತಥಾ ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿವಸೇನ ನಿಟ್ಠಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ ಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಟ್ಠಂ ಅಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನನ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಾದೀನಂ. ತೇಸಂ ಏಕಚ್ಚೇ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಸಲೋಕತಾ ನಿಟ್ಠಾತಿ ವದನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇ ತಸ್ಸ ಸಮೀಪತಾ, ಏಕಚ್ಚೇ ತೇನ ಸಂಯೋಗೋ ನಿಟ್ಠಾತಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಯೇ ಸಲೋಕತಾವಾದಿನೋ ಸಮೀಪತಾವಾದಿನೋ ಚ, ತೇ ದ್ವೇಧಾವಾದಿನೋ, ಇತರೇ ಅದ್ವೇಧಾವಾದಿನೋ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಅತ್ಥತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕುಪಪತ್ತಿಯಂಯೇವ ನಿಟ್ಠಾಸಞ್ಞಿನೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ನೇಸಂ ನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ ಯಥಾ ತಂ ಬಕಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿ. ಮಹಾತಾಪಸಾನನ್ತಿ ವೇಖನಸಾದಿತಾಪಸಾನಂ. ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ಆಭಸ್ಸರೇಸು ಏಕೋ ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠೋ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಆಭಸ್ಸರಾ’’ತಿ ಪುಥುವಚನಂ. ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಚಯಾದಿಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನಂ. ಅನ್ತೋ ಚ ಮನೋ ಚ ಏತಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಅನನ್ತಮಾನಸೋ. ಆಜೀವಕಾನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬದಾಭಾವತೋ ಅನನ್ತೋ, ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋ ಅಮಾನಸೋ. ಇಮಿನಾ ಅಟ್ಠಹಿ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಪಞ್ಚೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಮಮಙ್ಕಾರಅಹಙ್ಕಾರವಿಗಮಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಏಕೋವ ಕಿಲೇಸೋ ಲೋಭೋ ಆಗತೋ, ಏವಂ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ತಯೋ ಕಿಲೇಸಾ ಆಗತಾ ‘‘ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ. ‘‘ಸದೋಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಘಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ಗಹಿತಂ, ‘‘ಪಟಿವಿರುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿರೋಧೋ, ‘‘ಸಮೋಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮೋಹೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ‘‘ಅವಿದ್ದಸುನೋ’’ತಿ ಮಲ್ಯಂ, ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ವಾ, ‘‘ಸಉಪಾದಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಗಹಣಂ, ‘‘ಪಪಞ್ಚಾರಾಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಪಞ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ.

ಆಕಾರತೋತಿ ಪವತ್ತಿಆಕಾರತೋ. ಪದನ್ತರೇನ ರಾಗವಿಸೇಸಸ್ಸ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾಆದಿತೋ ವುತ್ತಂ ಸರಾಗವಚನಂ ಓಳಾರಿಕಂ ರಾಗವಿಸಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗವಸೇನಾ’’ತಿ. ಗಹಣವಸೇನಾತಿ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣವಸೇನ. ‘‘ಅನುರುದ್ಧಪಟಿವಿರುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏಕಪದವಸೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋ. ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ಅನುರುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುಭವಸೇನಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಪಟಿವಿರುಜ್ಝನಂ ಸುಭವಸೇನ ಹೋತಿ. ಪಪಞ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮವಿಪಾಕಾನಂ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಪಪಞ್ಚನಂ ಪಪಞ್ಚೋ, ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ. ತಣ್ಹಾ ಹಿ ಭವುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ. ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ, ಯದವತ್ಥಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ತದವತ್ಥಾದಸ್ಸನವಸೇನ. ಫಲೇನ ಹಿ ಹೇತುವಿಸೇಸಕಿತ್ತನಮೇತನ್ತಿ. ಏವಂ ವಿದ್ಧಂಸೇಥಾತಿ ಕಾಮರಾಗಭವತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಲೋಭಂ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವಿಪ್ಪಕಿರೇಥ. ತಣ್ಹಾಕರಣವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಯನಕರಣವಸೇನ ಸುಭಾಕಾರಗ್ಗಹಣವಸೇನ. ಸುಭನ್ತಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತೋ ರಾಗೋ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ.

೧೪೨. ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾದೋ, ದಿಟ್ಠಿವಾದೋ. ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಹಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ, ಅಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಚ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿಟ್ಠಿಯೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೪೨). ತಣ್ಹಾರಹಿತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ತಣ್ಹಾವಸೇನೇವ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸಸ್ಸತಭಾವಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನಾ’’ತಿ. ಅಲ್ಲೀನಾತಿ ನಿಸ್ಸಿತಾ. ಉಪಗತಾತಿ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಏಕಿಭಾವಮಿವ ಗತಾ. ಅಜ್ಝೋಸಿತಾತಿ ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪಿತಾ ವಿಯ ತದನ್ತೋಗಧಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಪವಿಟ್ಠಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನಂ ವಿವಾದಮೂಲಂ, ಏವಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ದಿಟ್ಠಜ್ಝೋಸಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯಾ ತೇ ಪಟಿವಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠಿವಿರೋಧೇನ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕವಿರೋಧೋ.

ಖಣಿಕಸಮುದಯೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠೀನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನತಾ ವಿಭಾವಿತಾ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿವತ್ಥುನೋಪೀತಿ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚತಾ ದುಕ್ಖತಾ ಅನತ್ತತಾ ಚ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಾನಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಯೇನ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೨೨) ‘‘ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯೋ ಅಟ್ಠ ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಖನ್ಧಾಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಖನ್ಧಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇನ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೧; ೪.೩೪೫). ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨, ೪೬೧; ಸಂ. ನಿ. ೩.೧, ೭). ಫಸ್ಸೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾ ಚಾಹ ‘‘ತದಪಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೧೮-೧೩೦), ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವೇದಿಯನ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೪೪) ಚ. ಸಞ್ಞಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾತಿ (ಸು. ನಿ. ೮೮೦), ಪಥವಿಂ ಪಥವಿತೋ ಸಞ್ಞತ್ವಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨) ಚ ಆದಿ. ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ತಕ್ಕಞ್ಚ ದಿಟ್ಠೀಸು ಪಕಪ್ಪಯಿತ್ವಾ, ಸಚ್ಚಂ ಮುಸಾತಿ ದ್ವಯಧಮ್ಮಮಾಹೂ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೮೯೨; ಮಹಾನಿ. ೧೨೧) ‘‘ತಕ್ಕೀ ಹೋತಿ ವೀಮಂಸೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೪) ಚ ಆದಿ. ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ತಸ್ಸೇವ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಛನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಞ್ಞತರಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಅಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೯). ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಮುಟ್ಠಾನಟ್ಠೋ, ತೇನ. ಖಣಿಕತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಖಣಿಕನಿರೋಧೋ. ಪಚ್ಚಯತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧೋ. ಸೋ ಪನ ಯೇನ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಆಹ. ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ ಯಥಾರಹಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಗತಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧಹೇತು, ಖಣಿಕನಿರೋಧೋ ಪನ ಅಹೇತುಕೋ.

ಆನಿಸಂಸನ್ತಿ ಉದಯಂ. ಸೋ ಪನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕವಸೇನ ದುವಿಧೋ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ ದುಗ್ಗತಿಪರಿಕಿಲೇಸತಾಯಆದೀನವಪಕ್ಖಿಕೋ ಏವಾತಿ ಇತರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಆದೀನವಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣಮೂಲಕಂ ಉಪದ್ದವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸೋತಿಆದೀನವೋ. ಆದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನಗ್ಗಿಯಾನಸನಸಙ್ಕಟಿವತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ನಿಸ್ಸರತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೋ ಏವ ದಿಟ್ಠೀನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಪರಿಯಾಯೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಿಟ್ಠೀಹಿಪಿ ನಿಸ್ಸಟನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠೀನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ. ಇಮಿನಾತಿಆದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅನುಯೋಗವತ್ತೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೧೪೩. ದಿಟ್ಠಿಚ್ಛೇದನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬುಪಾದಾನಪರಿಞ್ಞಾದಸ್ಸನೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ. ವುತ್ತಾಯೇವಾತಿ –

‘‘ಉಪಾದಾನಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ತಾನಿ ಅತ್ಥವಿಭಾಗತೋ;

ಧಮ್ಮಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾ, ಕಮತೋ ಚ ವಿಭಾವಯೇ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೬೪೫) –

ಗಾಥಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅತ್ಥವಿಭಾಗಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾಯೇವ. ಕಾಮಂ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ‘‘ಇಮಾನಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಏತ್ತಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ಈದಿಸಂ ಞಾಣಂ ನತ್ಥಿ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಕೇಚಿ ‘‘ಕಾಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋತಿ ಚ, ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅಪರೇ ‘‘ಸೀಲಬ್ಬತೇನ ಸುದ್ಧೀತಿ ಚ, ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪನ ಮಿಚ್ಛಾಭಾವಂ ಸಬ್ಬಸೋ ನ ಜಾನನ್ತಿ ಏವ. ಯತ್ತಕಂ ಪನ ಜಾನನ್ತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಪಞ್ಞಪೇಮಇಚ್ಚೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಏವಂಭೂತಾನಂ ಪನ ನೇಸಂ ತತ್ಥ ಯಾದಿಸೀ ಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ. ತೇನ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ ಅವಿಚ್ಛೇದತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏಕೇತಿ ಏಕಚ್ಚೇ. ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜುಪಗಮನೇನ ಸಮಣಾ, ಜಾತಿಮತ್ತೇನ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಾನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಪಹಾನಂ. ಸಮ್ಮಾ ನ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಯೇಸಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಞ್ಞಂ ನ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ಇದಾನಿ ತಂ ಅತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಹೋತಿಕ-ಕುಟೀಚಕ-ಬಹೂದಕ-ಹಂಸ-ಪರಮಹಂಸ-ಕಾಜಕ-ತಿದಣ್ಡ-ಮೋನವತ-ಸೇವ-ಪಾರುಪಕ-ಪಞ್ಚಮರತ್ತಿಕ- ಸೋಮಕಾರಕ-ಮುಗಬ್ಬತ-ಚರಬಾಕ-ತಾಪಸ-ನಿಗನ್ಥಾ-ಜೀವಕ-ಇಸಿ-ಪಾರಾಯನಿಕ-ಪಞ್ಚಾತಪಿಕ-ಕಾಪಿಲ- ಕಾಣಾದ-ಸಂಸಾರಮೋಚಕ-ಅಗ್ಗಿಭತ್ತಿಕ-ಮಗವತಿಕ-ಗೋವತಿಕ-ಕುಕ್ಕುರವತಿಕ-ಕಾಮಣ್ಡಲುಕ- ವಗ್ಗುಲಿವತಿಕ-ಏಕಸಾಟಕ-ಓದಕಸುದ್ಧಿಕ-ಸರೀರಸನ್ತಾಪಕ-ಸೀಲಸುದ್ಧಿಕ-ಝಾನಸುದ್ಧಿಕ-ಚತುಬ್ಬಿಧ- ಸಸ್ಸತವಾದಾದಯೋ ಛನ್ನವುತಿ ತಣ್ಹಾಪಾಸೇನ ಡಂಸನತೋ, ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ವಿಬಾಧನತೋ ಪಾಸಣ್ಡಾ. ವತ್ಥುಪಟಿಸೇವನಂ ಕಾಮನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಮಂ. ಥೇಯ್ಯೇನ ಸೇವನ್ತೀತಿ ಪಟಿಹತ್ಥಆದಿಸಮಞ್ಞಾಯ ಲೋಕಸ್ಸ ವಚನವಸೇನ ಸೇವನ್ತಿ. ತೀಣಿ ಕಾರಣಾನೀತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸೇಸಭೂತಾನಿ ವಟ್ಟಕಾರಣಾನಿ.

ಅತ್ಥಸಲ್ಲಾಪಿಕಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಲ್ಲಾಪಿಕಾ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಲ್ಲಾಪವಿಭಾವಿನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ದ್ವಿನ್ನಞ್ಹಿ ವಚನಂ ಸಲ್ಲಾಪೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಥವೀ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ.

ಯೋ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸತ್ಥರಿ ಧಮ್ಮೇ ಸಹಧಮ್ಮಿಕೇಸು ಚ ಪಸಾದೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಅನಾಯತನಗತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಸಾದಕಭಾವದಸ್ಸನಂ ಪಸಾದಪಚ್ಛೇದೋ. ತಥಾಪವತ್ತೋ ವಾದೋ ಪಸಾದಪಚ್ಛೇದವಾದೋ ವುತ್ತೋ. ಏವರೂಪೇತಿ ಈದಿಸೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕೇ. ಧಮ್ಮೇತಿ ಧಮ್ಮಪತಿರೂಪಕೇ. ವಿನಯೇತಿ ವಿನಯಪತಿರೂಪಕೇ. ತಿತ್ಥಿಯಾ ಹಿ ಕೋಹಞ್ಞೇ ಠತ್ವಾ ಲೋಕಂ ವಞ್ಚೇನ್ತಾ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇಮಾತಿ ‘‘ಸತ್ತಿಮೇ ಕಾಯಾ ಅಕಟಾ ಅಕಟವಿಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೭೪) ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಥೇತ್ವಾ ತಥಾ ‘‘ವಿನಯಂ ಪಞ್ಞಪೇಮಾ’’ತಿ ಗೋಸೀಲವಗ್ಗುಲಿವತಾದೀನಿ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ತಾದಿಸಂ ಸಾವಕೇ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಧಮ್ಮವಿನಯೋ’’ತಿ ಕಥೇನ್ತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮವಿನಯೇ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಭಯೇನಪಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಸಾಸನಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಪರಿತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಮ ಪುಞ್ಞಂ ಕಾತುಕಾಮಂ ಮಚ್ಛೇರಮಲಾಭಿಭೂತತಾಯ ನಿವಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯಂ ತಸ್ಸ ಕರೋತೋ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಿತಬ್ಬತಾ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ದುಗ್ಗತಿ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಾವಹೇ ಜಿನಚಕ್ಕೇ ಪಹಾರದಾಯಿನೋ ತಿತ್ಥಕರಸ್ಸ ತದೋವಾದಕರಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನಮ್ಹಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಥಾ ಸೋ ಪಸಾದೋ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ನ ಸಮ್ಮಗ್ಗತೋ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ಪಚ್ಛಾ ವಿನಸ್ಸತಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ, ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೋ ವಿಯ ಅಚ್ಚನ್ತಿಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಯಥಾವಿಧಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ಆವಹತಿ. ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕೇನ ಹಿ ವಿಪಾಕೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕಾರಣಭೇದನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತಿತ್ಥಕರಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಾವಹಂ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾರಣವಿಸೇಸಂ. ಸೋ ಪನೇಸ ಪಸಾದೋ ನ ನಿಯ್ಯಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಸುರಾಪೀತಸಿಙ್ಗಾಲೇ ಪಸಾದೋ ವಿಯ. ಸುರಂ ಪರಿಸ್ಸಾವೇತ್ವಾ ಛಡ್ಡಿತಕಸಟಂ ಸುರಾಜಲ್ಲಿಕಂ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನಾಮ ಧನಲುದ್ಧಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಇಮಂ ವಞ್ಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಕಂಸಸತಾತಿ ಕಹಾಪಣಸತಾ.

೧೪೪. ತಸ್ಸಾತಿ ಪಸಾದಸ್ಸ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಲೋಭೋ ಕಾಮುಪಾದಾನನ್ತೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞ’’ನ್ತಿ. ಏವರೂಪೇತಿ ಈದಿಸೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಸಮಸಂವತ್ತನಿಕೇ. ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅಪಾಯೇಸು ಅಪತನವಸೇನ ಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೇ. ಸಬ್ಬಸೋ ವಿನಯನಟ್ಠೇನ ವಿನಯೇ. ತತ್ಥ ಭವದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಾಯ ಸಂವತ್ತನೇ.

ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ ದ್ವೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಪಾರಮೀನಂ ಪೂರಣೇನ ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಪರಿಚಯೇನ ಚ ಭಗವತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತತಾಯ ಚ. ‘‘ಉಲೂಕಾ’’ತ್ಯಾದಿಗಾಥಾ ರುಕ್ಖದೇವತಾಯ ಭಾಸಿತಾ. ಕಾಲುಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಸಾಯನ್ಹಕಾಲೇ ದಿವಾವಿಹಾರತೋ ಉಟ್ಠಿತಂ. ದುಗ್ಗತೇಸೋ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದುಗ್ಗತಿಂ ಏಸೋ ನ ಗಮಿಸ್ಸತಿ. ಮೋರಜಿಕೋ ಮುರಜವಾದಕೋ. ಮಹಾಭೇರಿವಾದಕವತ್ಥುಆದೀನಿಪಿ ಸಿತಪಾತುಕರಣಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಪರಮತ್ಥೇತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ. ಕಿಂ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಧಮ್ಮೇಪಿ ಪರಮತ್ಥೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸುಣನ್ತಾನಂ. ಸಾಮಣೇರವತ್ಥೂತಿ ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸೇಯೇವ ಸಪ್ಪೇನ ದಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ದೇವಲೋಕಂ ಉಪಪನ್ನಸಾಮಣೇರವತ್ಥು.

ಖೀರೋದನನ್ತಿ ಖೀರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಓದನಂ. ತಿಮ್ಬರುಸಕನ್ತಿ ತಿನ್ದುಕಫಲಂ. ತಿಪುಸಸದಿಸಾ ಏಕಾ ವಲ್ಲಿಜಾತಿ ತಿಮ್ಬರುಸಂ, ತಸ್ಸ ಫಲಂ ತಿಮ್ಬರುಸಕನ್ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ. ಕಕ್ಕಾರಿಕನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಏಲಾಳುಕಂ. ಮಹಾತಿಪುಸನ್ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ. ವಲ್ಲಿಪಕ್ಕನ್ತಿ ಖುದ್ದಕತಿಪುಸವಲ್ಲಿಯಾ ಫಲಂ. ಹತ್ಥಪತಾಪಕನ್ತಿ ಮನ್ದಾಮುಖಿ. ಅಮ್ಬಕಞ್ಜಿಕನ್ತಿ ಅಮ್ಬಿಲಕಞ್ಜಿಕಂ. ಖಳಯಾಗುನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ದೋಣಿನಿಮ್ಮಜ್ಜನಿನ್ತಿ ಸತೇಲಂ ತಿಲಪಿಞ್ಞಾಕಂ. ವಿಧುಪನನ್ತಿ ಚತುರಸ್ಸಬೀಜನಿಂ. ತಾಲವಣ್ಟನ್ತಿ ತಾಲಪತ್ತೇಹಿ ಕತಮಣ್ಡಲಬೀಜನಿಂ. ಮೋರಹತ್ಥನ್ತಿ ಮೋರಪಿಞ್ಛೇಹಿ ಕತಂ ಮಕಸಬೀಜನಿಂ.

ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕಾರಣಭೇದಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇ ವುತ್ತನಯಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೪೫. ಪರಿಞ್ಞನ್ತಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ. ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ. ತೇಸಂ ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸೋ ಚ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧೇನ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಮೂಲಕಾರಣತೋ ಪಭುತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ. ಅಯನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಏತ್ಥ ‘‘ಇಮೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿಪಾಠೇ ‘‘ಕಿಂ ನಿದಾನಾ’’ತಿಆದಿಸಮಾಸಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪದೇಸು. ಇಮಿನಾ ಏವ ಚ ಸಬ್ಬಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ಫಸ್ಸನಿದಾನಾ’’ತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇಮೇ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಉಪಾದಾನಾನಮ್ಪಿ ಸಮುದಯಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ಕುತೋ ನಿರೋಧಂ, ತಥಾಗತೋ ಪನ ತೇಸಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯಾನಮ್ಪಿ ಸಮುದಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ – ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ…ಪೇ… ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯) ಯಥಾರದ್ಧಸೀಹನಾದಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತ್ತಾರೋ ಉಪಾದಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೪೫) ನಯೇನ ದೇಸನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ಓತಾರೇನ್ತೋ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಯತೋ ಚ ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅರಹತ್ತೇನ ದೇಸನಾಯ ಕೂಟಂ ಗಣ್ಹಿ, ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಚೂಳಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೨. ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ವೇಸಾಲೀನಗರವಣ್ಣನಾ

೧೪೬. ಅಪರಾಪರನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ. ವಿಸಾಲೀಭೂತತಾಯಾತಿ ಗಾವುತನ್ತರಂ ಗಾವುತನ್ತರಂ ಪುಥುಭೂತತಾಯ. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಸಂ ವಿಸಾಲೀಭೂತತಾಯಂ. ಛಡ್ಡಿತಮತ್ತೇತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಮತ್ತೇ. ಊಮಿಭಯಾದೀಹೀತಿ ಊಮಿಕುಮ್ಭೀಲಆವಟ್ಟಸಂಸುಕಾಭಯೇಹಿ. ಉದಕಪ್ಪವಾಹೇನಾಗತಸ್ಸಪಿ ಚ ಉಸ್ಮಾ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಉಸ್ಮಾ ಚ ನಾಮ ಈದಿಸಸ್ಸ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕತಾಯ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಸಿಯಾ ಗಬ್ಭೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ. ತಥಾ ಹೀತಿಆದಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣಚಿನ್ತಾ. ಪುಞ್ಞವನ್ತತಾಯ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ನಾಹೋಸಿ, ಸಉಸುಮತಾಯ ಪೂತಿಕಭಾವೋ. ದಾರಕಾನಂ ಪುಞ್ಞೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಅಙ್ಗುಟ್ಠಕತೋ ಚಸ್ಸ ಖೀರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಖೀರಭತ್ತಞ್ಚ ಲಭಿ. ಚರಿಮಕಭವೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಕುಚ್ಛಿಗತೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಮಾತು ವಿಯ ಉದರಚ್ಛವಿಯಾ ಅಚ್ಛವಿಪ್ಪಸನ್ನತಾಯ ನಿಚ್ಛವಿ ವಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ನಿಚ್ಛವೀ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ದಾರಕಾನಂ. ಮಾತಾಪಿತರೋತಿ ಪೋಸಕಮಾತಾಪಿತರೋ. ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಅಕಂಸು ರಜ್ಜಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದಾಯಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ, ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೇ ಏವ ರಾಜಕುಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಚ. ಕುಮಾರಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವಸಞ್ಚೋದಿತಾ ದೇವತಾಧಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ ಕೇಚಿ.

ಪುರಸ್ಸ ಅಪರೇತಿ ಪುರಸ್ಸ ಅಪರದಿಸಾಯ ಗಾವುತಮತ್ತೇ ಠಾನೇ ಜೀವಕಮ್ಬವನಂ ವಿಯ ಸಪಾಕಾರಮನ್ದಿರಕೇ. ಅಚಿರಪಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ನ ದೇಸನ್ತರಪಕ್ಕಮನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಾಸನತೋ ಅಪಕ್ಕಮನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಬ್ಭಮಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಮಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಾ’’ತಿ. ಪರಿಸತೀತಿ ಪರಿಸಾಯಂ, ಜನಸಮೂಹೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜನಸಮೂಹಗತೋ ಪನ ‘‘ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರೇನ ವಿನಾ ಪಕತಿಯಾವ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ, ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವಾವಹೋ ವಾ ಧಮ್ಮೋ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ, ಅನುಳಾರಂ ಪರಿತ್ತಕುಸಲಂ. ಯಂ ಅಸತಿಪಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ವತ್ತತಿ, ಯಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಹೀನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಖತ್ತಿಯೇ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಬುದ್ಧೇ ಮಮತ್ತಕಾರಿನೋ ಬುದ್ಧಮಾಮಕಾ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾದಿವಣ್ಣನಾ

ಅಲಂ ಅರಿಯಾಯ ಅರಿಯಭಾವಾಯಾತಿ ಅಲಮರಿಯೋ, ರೂಪಾಯತನಂ ಜಾನಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು. ಸಮ್ಮಸನುಪಗೇ ಚ ಪನ ಧಮ್ಮೇ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಞ್ಚ ತಥಾ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾ. ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಟಿವೇಧತೋ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಮಗ್ಗೋ. ಫಲಂ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನವಸೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಮಗ್ಗಾಧಿಗತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನನಟ್ಠೇನ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಅನಾವರಣತಾಯ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುತಾಯ ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ. ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಅಸಮ್ಭವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಞ್ಹಿ ಸೋ ಭಗವತೋ ಪಟಿಸೇಧೇತೀ’’ತಿ.

ಸುಖುಮಂ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ನಾಮ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾದಿಕಂ ಆಚರಿಯಾನುಗ್ಗಹೇನ ಗಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತನ್ತಿ ‘‘ಇತಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತಂತಂದಸ್ಸೇತಬ್ಬಮತ್ಥತಕ್ಕನೇನ ವಿತಕ್ಕನಮತ್ತೇನ ಪರಿತೋ ಆಹತಂ ಪರಿವತ್ತಿತಂ ಕತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಕ್ಕೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಂ ಅನುಜಾನಾತಿ ಉಪನಿಸಿನ್ನಪರಿಸಾಯ ಅನುಕೂಲಧಮ್ಮಕಥನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿಆದಿ. ಪಟಿಭಾತೀತಿ ಪಟಿಭಾನಂ, ‘‘ಇತಿ ವಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂಪವತ್ತಂ ಕಥನಚಿತ್ತಂ, ತತೋ ಪಟಿಭಾನತೋ ಜಾನನಂ ಪಟಿಭಾನಂ, ಆಗಮಾಭಾವತೋ ಸಯಮೇವ ಉಪಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಸಯಂಪಟಿಭಾನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಂ ಪಟಿಬಾಹತೀ’’ತಿ. ಸುಫುಸಿತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಿವರಂ. ಅಫುಸಿತತ್ತೇ ಹಿ ಸುಖೇನ ವಚೀಘೋಸೋ ನ ನಿಚ್ಛರತಿ. ದನ್ತಾವರಣನ್ತಿ ಓಟ್ಠದ್ವಯಂ. ಜಿವ್ಹಾಪಿ ಥದ್ಧತಾಯ ಸುಖೇನ ವಚೀಘೋಸೋ ನ ನಿಚ್ಛರತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮುದುಕಾ ಜಿವ್ಹಾ’’ತಿ. ಕರವೀಕರುತಮಞ್ಜುತಾಯ ಮಧುರೋ ಸರೋ. ಏಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ದೋಸೋ, ಏಲಂ ಗಳತೀತಿ ಏಲಗಳಾ, ನ ಏಲಗಳಾ ಅನೇಲಗಳಾ, ನಿದ್ದೋಸಾ, ನ ರುಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಮೇತಂ ರಞ್ಜನಸ್ಸೇವ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವದತಿ.

ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾತಿ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಭೂತಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಉಗ್ಗಹಣ-ಸವನ-ಧಾರಣ-ಪರಿಚಯ-ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮಾ-ಸದ್ದೋ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾ’’ತಿ. ಯೋ ಹಿ ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯೋ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ತಕ್ಕರೋ, ತಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ನಿಯ್ಯಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ನಿಯ್ಯಾತಿ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

೧೪೭. ಕೋಧನೋತಿ ಕುಜ್ಝನಸೀಲೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ ಕೋಧವಸೇನ ಕುರೂರೋ ಫರುಸವಚನೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಕೋಧನೋತಿ ಚಣ್ಡೋ ಫರುಸೋ ಚಾ’’ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥಿ. ತಂ ಬುದ್ಧಾ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಯಥಾ ತಂ ಸುದಿನ್ನಲಾಳುದಾಯಿಆದಿಕೇ. ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಸತಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಮಗ್ಗೇ ವಾ ಫಲೇ ವಾ ಅಸತಿ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ಯಥಾ ತಂ ಧನಿಯೂಪಸೇನತ್ಥೇರಾದಿಕೇ. ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೋಪನಿಸ್ಸಯೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ‘‘ಮಕ್ಖಲಿ ಮೋಘಪುರಿಸೋ ಮನುಸ್ಸಖಿಪ್ಪಂ ಮಞ್ಞೇ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೩೧೧) ತಥಾ ಸುನಕ್ಖತ್ತೋಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಏತೇನ. ಕತ್ತರಿ ಹಿದಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಕೋಧೇನಾತಿ ಕೋಧಹೇತುನಾ.

ಭಗವತೋತಿ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ಕುದ್ಧಪದಾಪೇಕ್ಖಾಯ. ಪುಬ್ಬೇತಿ ಭಿಕ್ಖುಕಾಲೇ. ಸದ್ದಂ ಸೋತುಕಾಮೋತಿ ಸೋ ಕಿರ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ದೇವತಾನಂ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಓಟ್ಠಚಲನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಪನ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ಸದ್ದಂ ಸೋತುಕಾಮೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸದ್ದಂ ಸೋತುಕಾಮೋ…ಪೇ… ಪುಚ್ಛೀ’’ತಿ. ಸೋ ಚ ಅತೀತೇ ಏಕಂ ಸೀಲವನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಕಣ್ಣಸಕ್ಖಲಿಯಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಬಧಿರಮಕಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಅಭಬ್ಬೋವ ದಿಬ್ಬಸೋತಾಧಿಗಮಾಯ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥೀತಿ ಞತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನ ಕಥೇಸೀ’’ತಿ. ಚಿನ್ತೇಸೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಮಿಚ್ಛಾಪರಿವಿತಕ್ಕಿತೇನ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ.

ನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾವಬೋಧನತೋ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ‘‘ದೇಸನಾಧಮ್ಮೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ನಿಯ್ಯಾನೋ ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಬೋಧೇತಬ್ಬೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ದೇಸನಾಧಮ್ಮೋ. ಅತ್ತನಿ ಅತ್ಥಿತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಕಟೀಕತತ್ತಾ, ನ ಪಟಿಞ್ಞಾಮತ್ತೇನ. ತಥಾ ಹಿ ಯಥಾಪರಾಧಂ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಞ್ಚ ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಯಥಾಭಿಸಙ್ಖತಪಞ್ಹಾನಂ ತದಜ್ಝಾಸಯಾನುಕೂಲಂ ಠಾನಸೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಚ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪಾಕಟಂ, ತಥಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಕರಣಾದೀಸು ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದೀನೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಯ್ಹಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಅನ್ವೇತಿ ಯಥಾಗಹಿತಸಙ್ಕೇತಸ್ಸ ಅನುಗಮನವಸೇನ ಏತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಅನ್ವಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಬುಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಸಙ್ಕೇತಾನುಗಮನಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಯಥಾಪರಾಧಂ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಯೋಜನಾ ಕತಾ, ಏವಂ ‘‘ಏವರೂಪಮ್ಪಿ ನಾಮ ಮಯ್ಹಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದಸಬಲಞಾಣವಣ್ಣನಾ

೧೪೮. ಯದಿಪಿ ಆದಿತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾತ್ತಯವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಆಗತತ್ತಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾನನ್ತರಂ ಉಪರಿ ತಿಸ್ಸೋ ಅಭಿಞ್ಞಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ವಿಜ್ಜಾತ್ತಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಅಭಿಞ್ಞಾತ್ತಯಮೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ತಾಸು ವುತ್ತಾಸು ಉಪರಿ ದಸಬಲಞಾಣಂ ನ ಪರಿಪೂರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನನು ಇಮಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಸೇಸಾಭಿಞ್ಞಾ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಸ್ಸ ಅಭಿಜಾನನಟ್ಠಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಸು ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠಂ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಬಲಞಾಣೇಸು ಯಥಾ ಸಮ್ಮಾಸತಿಆದಯೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗೇಸೂತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸವಿಭಾವನಪರಾಯ ದೇಸನಾಯ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಸತ್ಥು ಗುಣವಿಸೇಸವಿಭಾವನಪರಾಯ ದೇಸನಾಯ ತಥಾ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅತ್ಥತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ, ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ‘‘ಕಿಮಿದಂ ಭಗವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಗುಣೇ ಪುನಪಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಗುಣಾಧಿಕದಸ್ಸನಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸುವುತ್ತಮೇತಂ ‘‘ಉಪರಿ ದಸಬಲಞಾಣಂ ನ ಪರಿಪೂರತೀ’’ತಿ.

ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೧೦.೨೧), ನನು ಚೇತಾನಿ ಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಕಾಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಯಾದಿಸಾನಿ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಾದೀನಿ, ನ ತಾದಿಸಾನಿ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಕದಾಚಿಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಬಲಾನೀ’’ತಿ. ಇಮಮೇವ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಲೇಸಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತದಭಾವತೋ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾದೀಸು ಏವ ಅಸಾಧಾರಣಗುಣಸಮಞ್ಞಾ ನಿರುಳ್ಹಾ. ಕಾಮಂ ಞಾಣಬಲಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಭಾರೋ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರೋಪಿ ಪನ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏವ, ಞಾಣಸಮ್ಭಾರಸ್ಸಪಿ ವಾ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಭಾವತೋ ‘‘ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಗತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪಕತಿಹತ್ಥಿಕುಲನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೨) ಗಿರಿಚರನದೀಚರವನಚರಾದಿಪ್ಪಭೇದಾ ಗೋಚರಿಯಕಾಲಾವಕನಾಮಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಬಲೇನ ಪಾಕತಿಕಾ ಹತ್ಥಿಜಾತಿ. ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಥಾಮಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ. ಏಕಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯಬಲನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಚ ತಥಾ ಹೇಟ್ಠಾಕಥಾಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ದೇಸನಾಸೋತೇನ ವುತ್ತಂ. ನಾರಾಯನಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಾರಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ರಸ್ಮಿಯೋ, ತಾ ಬಹೂ ನಾನಾವಿಧಾ ಇತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನಾರಾಯನಂ, ವಜಿರಂ, ತಸ್ಮಾ ನಾರಾಯನಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿ ವಜಿರಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಞಾಣಬಲಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಮೇವ, ನ ಕಾಯಬಲಂ ವಿಯ ಅಟ್ಠಕಥಾರುಳ್ಹಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಸಂಯುತ್ತಕೇ ಆಗತಾನಿ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ (ವಿಭ. ಮೂಲಟೀ. ೭೬೦), ತತ್ಥ ಪನ ನಿದಾನವಗ್ಗೇ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಆಗತಾನಿ ಚತುಚತ್ತಾರೀಸಞ್ಚ, ತೇಸತ್ತತಿ ಪನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೭೩ ಮಾತಿಕಾ) ಸುತಮಯಾದೀನಿ ಆಗತಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಸಂಯುತ್ತಕೇ. ಅಞ್ಞಾನಿಪೀತಿ ಏತೇನ ಞಾಣವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ಏಕಕಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೦೭೬) ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೬) ಚ ‘‘ತಯಿದಂ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿ, ಇಮಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಏವಂ ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾನಿ ಅನೇಕಾನಿ ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಾಥಾವಪಟಿವೇಧತೋ ಸಯಞ್ಚ ಅಕಮ್ಪಿಯಂ ಪುಗ್ಗಲಞ್ಚ ತಂಸಮಙ್ಗಿಂ ನೇಯ್ಯೇಸು ಅಧಿಬಲಂ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನ ಚಾ’’ತಿ.

ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಆಸಭಂ, (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೮) ಸೇಟ್ಠಂ ಠಾನಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಅಭಿಮುಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಟ್ಠ ವಾ ಪರಿಸಾ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಆಸಭಾ, ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾ. ಇದಂ ಪನಾತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಮೇವ ವದತಿ. ತಿಟ್ಠಮಾನೋವಾತಿ ಅವದನ್ತೋಪಿ (ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೨.೨೨) ತಿಟ್ಠಮಾನೋವ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನುಜಾನಾತಿ.

ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸೂತಿ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅನೇಕಸತಂ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಂ…ಪೇ… ತತ್ರ ವತ ಮಂ ಭಯಂ ವಾ ಸಾರಜ್ಜಂ ವಾ ಓಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಮೇತಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೧) ವುತ್ತಾಸು ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು. ಅಭೀತನಾದಂ ನದತೀತಿ ಪರತೋ ದಸ್ಸಿತಞಾಣಯೋಗೇನ ದಸಬಲೋಹನ್ತಿ ಅಭೀತನಾದಂ ನದತಿ. ಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇನ ಖನ್ಧವಗ್ಗೇ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೮) ಆಗತೇನ.

‘‘ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೧) ಸುತ್ತಸೇಸೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪಸ್ಸಯಾದೀನಂ ಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿಪವತ್ತಿ, ಪುರಿಮಸಪ್ಪುರಿಸೂಪಸ್ಸಯಾದಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಸಪ್ಪುರಿಸೂಪಸ್ಸಯಾದೀನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಪವತ್ತಿ ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಿಚಕ್ಕಸಣ್ಠಾನಾ ಅಸನಿ ಏವ ಅಸನಿವಿಚಕ್ಕಂ. ಉರಚಕ್ಕಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಣಾಸಮೂಹಾದೀಸುಪಿ ಚಕ್ಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಸಙ್ಘಭೇದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ ಚಕ್ಕಭೇದ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೪೦೯; ಚೂಳವ. ೩೪೩) ಹಿ ಆಣಾ ‘‘ಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ‘‘ದೇವಚಕ್ಕಂ ಅಸುರಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೮) ಸಮೂಹೋತಿ. ಪಟಿವೇಧನಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ‘‘ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸಪಿ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಬುಜ್ಝನಮತ್ತೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಕೋಣ್ಡಞ್ಞಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿ…ಪೇ… ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾ ದೇಸನಾಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಿತಚಕ್ಕಸ್ಸ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಠಾನಂ ವಿಯ.

‘‘ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ಭೂಮಿಯಂ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ? ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾ’’ತಿ. ಠಾನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತಲಾಭೋ ಧರಮಾನತಾ ಚ, ನ ಗತಿನಿವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತತಿ ಚಾ’’ತಿ. ಯತ್ಥ ಪನೇತಂ ದಸಬಲಞಾಣಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಸಮಾದಿಯನ್ತೀತಿ ಸಮಾದಾನಾನಿ, ತಾನಿ ಪನ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನ’’ನ್ತಿ. ಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮಾದಾನಸದ್ದಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಮುತ್ತಗತಸದ್ದೇ ಗತಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ. ಗತೀತಿ ನಿರಯಾದಿಗತಿಯೋ. ಉಪಧೀತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ. ಕಾಲೋತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚನಾರಹಕಾಲೋ. ಪಯೋಗೋತಿ ವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಕಿರಿಯಾ.

ಅಗತಿಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಂ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಪಜಾನಾಮಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೩). ಬಹೂಸುಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಏಕಮೇವ ಪಾಣಂ ಘಾತೇನ್ತೇಸು ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚೇತನಾ ತಸ್ಸೇವೇಕಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾರಮ್ಮಣಾ, ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ತೇಸಂ ನಾನಾಕಾರಂ. ತೇಸು (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೮೧೧) ಹಿ ಏಕೋ ಆದರೇನ ಛನ್ದಜಾತೋ ಕರೋತಿ, ಏಕೋ ‘‘ಏಹಿ ತ್ವಮ್ಪಿ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಪರೇಹಿ ನಿಪ್ಪೀಳಿತೋ ಕರೋತಿ, ಏಕೋ ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹಮಾನೋ ವಿಚರತಿ. ತೇಸು ಏಕೋ ತೇನೇವ ಕಮ್ಮೇನ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಏಕೋ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ, ಏಕೋ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ. ತಂ ತಥಾಗತೋ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಏವ – ‘‘ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಆಯೂಹಿತತ್ತಾ ಏಸ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ, ಏಸ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ – ‘‘ಏಸ ಮಹಾನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಉಸ್ಸದನಿರಯೇ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ – ‘‘ಏಸ ಅಪಾದಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ದ್ವಿಪಾದಕೋ, ಏಸ ಚತುಪ್ಪದೋ, ಏಸ ಬಹುಪ್ಪದೋ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ – ‘‘ಏಸ ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಿಕೋ, ಏಸ ಪರದತ್ತೂಪಜೀವೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ತೇಸು ಚ ಕಮ್ಮೇಸು – ‘‘ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಮಾಕಡ್ಢಿಸ್ಸತಿ, ಇದಂ ಅಞ್ಞೇನ ದಿನ್ನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಉಪಧಿವೇಪಕ್ಕಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ.

ತಥಾ ಸಕಲಗಾಮವಾಸಿಕೇಸು ಏಕತೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ದದಮಾನೇಸು ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚೇತನಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾರಮ್ಮಣಾವ, ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ತೇಸಂ ನಾನಾಕಾರಂ. ತೇಸು ಹಿ ಏಕೋ ಆದರೇನ ಕರೋತೀತಿ ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಕೇಚಿ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ, ತಂ ತಥಾಗತೋ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಜಾನಾತಿ – ‘‘ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಆಯೂಹಿತತ್ತಾ ಏಸ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ದೇವಲೋಕೇ, ತತ್ಥಾಪಿ ಏಸ ಖತ್ತಿಯಕುಲೇ, ಏಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ, ಏಸ ವೇಸ್ಸಕುಲೇ, ಏಸ ಸುದ್ದಕುಲೇ, ಏಸ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀಸು, ಏಸ ನಿಮ್ಮಾನರತೀಸು, ಏಸ ತುಸಿತೇಸು, ಏಸ ಯಾಮೇಸು, ಏಸ ತಾವತಿಂಸೇಸು, ಏಸ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇಸು, ಏಸ ಭುಮ್ಮದೇವೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಹೀನಪಣೀತಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಅಪ್ಪಪರಿವಾರಮಹಾಪರಿವಾರತಾದಿಭೇದಂ ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಜಾನಾತಿ.

ತಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತೇಸುಯೇವ – ‘‘ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಏಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಮಹಾಭೂತಮತ್ತಮೇವ ವವತ್ಥಪೇಸ್ಸತಿ, ಏಸ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇಯೇವ ಠಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇಯೇವ, ಏಸ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇಯೇವ, ಏಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಏವ, ಏಸ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ, ಏಸ ಪಠಮಫಲೇಯೇವ, ಏಸ ದುತಿಯಫಲೇ ಏವ, ಏಸ ತತಿಯಫಲೇ ಏವ, ಏಸ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೇಸುಪಿ – ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಮತ್ತಮೇವ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಅಪ್ಪನಂ ಏವ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಕಾಮನತೋ, ಕಾಮೇತಬ್ಬತೋ, ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತತೋ ಚ ಕಾಮೋ ಧಾತು ಕಾಮಧಾತು. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತು-ರೂಪಧಾತು-ಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ವಿಲಕ್ಖಣತಾಯಾತಿ ವಿಸದಿಸಸಭಾವತಾಯ. ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಲೋಕನ್ತಿ ಅನೇಕಧಾತುಂ ನಾನಾಧಾತುಂ ಖನ್ಧಲೋಕಂ ಆಯತನಲೋಕಂ ಧಾತುಲೋಕಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಅಯಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ…ಪೇ… ಅಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ. ತೇಸುಪಿ ಏಕವಿಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏಕಾದಸವಿಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ (ವಿಭ. ೩೩). ಏಕವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ (ವಿಭ. ೩೪-೬೧). ಏಕವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ (ವಿಭ. ೬೨-೯೧). ಏಕವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ (ವಿಭ. ೯೨-೧೨೦). ಏಕವಿಧೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೧೨೧-೧೪೯) ಏವಂ ತಾವ ಖನ್ಧಲೋಕಸ್ಸ, ‘‘ಇದಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಾಮ…ಪೇ… ಇದಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ನಾಮ. ತತ್ಥ ದಸಾಯತನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ದ್ವೇ ಚಾತುಭೂಮಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೧೫೬-೧೭೧) ಆಯತನಲೋಕಸ್ಸ, ‘‘ಅಯಂ ಚಕ್ಖುಧಾತು ನಾಮ…ಪೇ… ಅಯಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ನಾಮ, ತತ್ಥ ಸೋಳಸ ಧಾತುಯೋ ಕಾಮಾವಚರಾ, ದ್ವೇ ಚಾತುಭೂಮಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೧೭೨-೧೮೮) ಧಾತುಲೋಕಸ್ಸ ಅನೇಕಸಭಾವಂ ನಾನಾಸಭಾವಞ್ಚ ಪಜಾನಾತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸಪಿ – ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮ ಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಖನ್ಧೋ ಸೇತೋ, ಇಮಸ್ಸ ಕಾಳೋ, ಇಮಸ್ಸ ಮಟ್ಠೋ, ಇಮಸ್ಸ ಸಕಣ್ಟಕೋ, ಇಮಸ್ಸ ಬಹಲತ್ತಚೋ, ಇಮಸ್ಸ ತನುತ್ತಚೋ, ಇಮಸ್ಸ ಪತ್ತಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಏವರೂಪಂ, ಇಮಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಂ ನೀಲಂ ಪೀತಂ ಲೋಹಿತಂ ಓದಾತಂ ಸುಗನ್ಧಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ, ಇಮಸ್ಸ ಫಲಂ ಖುದ್ದಕಂ ಮಹನ್ತಂ ದೀಘಂ ರಸ್ಸಂ ವಟ್ಟಂ ಸುಸಣ್ಠಾನಂ ದುಸ್ಸಣ್ಠಾನಂ ಮುದುಕಂ ಫರುಸಂ ಸುಗನ್ಧಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ಮಧುರಂ ತಿತ್ತಕಂ ಕಟುಕಂ ಅಮ್ಬಿಲಂ ಕಸಾವಂ, ಇಮಸ್ಸ ಕಣ್ಟಕೋ ತಿಖಿಣೋ ಕುಣ್ಠೋ ಉಜುಕೋ ಕುಟಿಲೋ ತಮ್ಬೋ ಕಾಳೋ ಓದಾತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಜಾನಾತಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಏವ ಹಿ ಏತಂ ಬಲಂ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ.

ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತನ್ತಿ ನಾನಾಅಜ್ಝಾಸಯತಂ. ಅಧಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ಅಜ್ಝಾಸಯಸಭಾವೋ. ಸೋ ಪನ ಹೀನಪಣೀತತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪಾಳಿಯಂ ದ್ವಿಧಾವ ವುತ್ತೋಪಿ ಹೀನಪಣೀತಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕವಿಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹೀನಾದೀಹಿ ಅಧಿಮುತ್ತೀಹಿ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಭಾವ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯೇ ಯೇ ಸತ್ತಾ ಯಂಯಂಅಧಿಮುತ್ತಿಕಾ, ತೇ ತೇ ತಂತದಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಏವ ಸೇವನ್ತಿ ಭಜನ್ತಿ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತಿ ಧಾತುಸಭಾಗತೋ. ಯಥಾ ಗೂಥಾದೀನಂ ಧಾತುಸಭಾವೋ ಏಸೋ, ಯಂ ಗೂಥಾದೀಹಿ ಏವ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ, ಏವಂ (ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸೇವೇಸ ಸಭಾವೋ, ಯಂ) (ವಿಭ. ಮೂಲಟೀ. ೮೧೩) ಹೀನಜ್ಝಾಸಯಾ ದುಸ್ಸೀಲಾದೀಹಿ ಏವ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ, ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾದಯೋ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾದೀಹೇವ. ತಂ ನೇಸಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಂ ಭಗವಾ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ.

ವುದ್ಧಿಞ್ಚ ಹಾನಿಞ್ಚಾತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಅಧಿಕತಂ ಅನಧಿಕತಞ್ಚ. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಭ. ೮೧೪; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೧೩) ‘‘ಆಸಯಂ ಜಾನಾತಿ ಅನುಸಯಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಆಸಯಾದಿಜಾನನಂ ಕಸ್ಮಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ? ಆಸಯಜಾನನಾದಿನಾ ಯೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಪರೋಪರೇಹಿ ಸತ್ತಾ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಾಸಯಾದಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಜಾನನಸ್ಸ ವಿಭಾವನತೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಅಸಾಧಾರಣತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಬಲತಾ ಚ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಆಸಯನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಸತ್ತಾ ನಿವಸನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ವಾ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ ವಾ ಆಸಯೋ.ಅನುಸಯೋ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಥಾಮಗತೋ ಕಿಲೇಸೋ. ತಂ ಪನ ಭಗವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಜಾನನ್ತೋ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಞಾಣಾನಞ್ಚ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇಪಿ ಜಾನಾತಿ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ –

‘‘ಕಾಮಂ ಸೇವನ್ತಂಯೇವ ಭಗವಾ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಮಗರುಕೋ ಕಾಮಾಸಯೋ ಕಾಮಾಧಿಮುತ್ತೋ’ತಿ. ಕಾಮಂ ಸೇವನ್ತಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಗರುಕೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಸಯೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಧಿಮುತ್ತೋ’ತಿ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಸೇವನ್ತಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದಂ, ಅಬ್ಯಾಪಾದಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಆಲೋಕಸಞ್ಞಂ ಸೇವನ್ತಂಯೇವ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಗರುಕೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಸಯೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತೋ’ತಿ’’ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೧೩).

ಪಠಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಾನಂ ಪಠಮಾದೀನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಝಾಪನಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಟ್ಠೇನ ಚ ಝಾನಾನಂ. ಚತುಕ್ಕನಯೇನ ಹೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಅಪ್ಪಿತಪ್ಪಿತಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚನತೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚ ಅಧಿಮುಚ್ಚನತೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ನಾಮ, ಅಟ್ಠಮೋ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಅಪಗಮವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ. ಚತುಕ್ಕನಯಪಞ್ಚಕನಯೇಸು ಪಠಮಝಾನಸಮಾಧಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ ನಾಮ, ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ, ನಯದ್ವಯೇಪಿ ಉಪರಿ ತೀಸು ಝಾನೇಸು ಸಮಾಧಿ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ, ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮಾಧೀತಿಪಿ ನಾಮಂ, ಸಮಾಪತ್ತೀತಿಪಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಬ್ಭಾವತೋ, ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ತದಭಾವತೋ ನ ಸಮಾಧೀತಿ ನಾಮಂ. ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅಪ್ಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಕಾಮಾದಿಅನುಪಕ್ಖನ್ದನಂ. ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಪಕ್ಖನ್ದನಂ. ಇತಿ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಕಾಮಾದಿದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಪಕ್ಖನ್ದನಾನಿ ಹಾನಭಾಗಿಯವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಾತಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ತೇಹಿ ಪನ ಝಾನಾನಂ ತಂಸಭಾವತಾ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ವೋದಾನನ್ತಿ ಪಗುಣತಾಸಙ್ಖಾತಂ ವೋದಾನಂ. ತಞ್ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ‘‘ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯೇ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೧೦.೨೧) ಪನ ‘‘ನಿರೋಧತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಾಳಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೧೭) ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಸಮಾನೋ ಏವ ‘‘ನ ಲಭಾಮಹ’’ನ್ತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾನಂ ಏವ ‘‘ನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞೀ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂಯೇವ ಸಮಾನಂ ‘‘ವಿಪತ್ತೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೪೯. ಅಪ್ಪನನ್ತಿ ನಿಗಮನಂ. ನ ತಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಪರವಾದಿನಾ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚಮೇವ ಜಾನಾತೀತಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಜಾನನಾದಿಂ ಸಕಂ ಸಕಂಯೇವ ಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಜಾನಾತಿ, ಯಥಾಸಕಮೇವ ವಿಸಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಮ್ಪೀತಿ ತೇಹಿ ದಸಬಲಞಾಣೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಮ್ಪಿ. ಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವಾತಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವ ಜಾನಾತಿ, ಚೇತನಾಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ನಿರಯಾದಿನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಭೂತೇ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವಾ’’ತಿ. ಧಾತುನಾನತ್ತಞ್ಚ ಧಾತುನಾನತ್ತಕಾರಣಞ್ಚ ಧಾತುನಾನತ್ತಕಾರಣನ್ತಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಞ್ಹಿ ಞಾಣಂ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿ, ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮ ಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೮೧೨) ತಥಾ ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ. ಸಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವಾತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಮೇವ. ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಟ್ಠಮನವಮಬಲಾನಿ ವಿಯ ತಂಸದಿಸಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ವಿಯ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ. ಏತೇನಸ್ಸ ಬಲಸದಿಸತಞ್ಚ ನಿವಾರೇತಿ. ಝಾನಾದಿಞಾಣಂ ವಿಯ ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಞ್ಚ. ಯದಿಪಿ ಹಿ ‘‘ಝಾನಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಞಾಣಂ ಸತ್ತಮಬಲ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರತಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಝಾನಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಝಾನಾದಿಸಹಗತಂ ಞಾಣಂ ತದನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಝಾನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ವಿಯ ನ ಸಬ್ಬಂ ಬಲಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಕಸ್ಸಚಿ ಬಲಸ್ಸ ಝಾನಇದ್ಧಿಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸವಸೇನಪಿ ದಸಬಲಞಾಣಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕಭೂಮನ್ತರವಸೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ.

ಅನುಪದವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಿಲೇಸಾವರಣಂ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ, ಕಿಲೇಸಾವರಣಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಠಾನಂ, ತಬ್ಭಾವೋ ಅಟ್ಠಾನಂ, ಅನಧಿಗಮಸ್ಸ ಪನ ತದುಭಯಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನಞ್ಚಾತಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕಿಯ…ಪೇ… ದಸ್ಸನತೋ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಠಿತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಠಾನಂ ಕಿಲೇಸಾವರಣಾಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣತ್ತಾ. ಸಾ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ನ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ಚ ಹೋತಿ. ಏತೇನ ತಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಿತಿಯಾ ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾ ಏವ. ನೇಸಂ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ. ಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋತಿ ಕಾಮಧಾತುಆದೀನಂ ಪವತ್ತಿಭೇದದಸ್ಸನತೋ. ಯದಗ್ಗೇನ ಧಾತುವೇಮತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಚರಿಯಾವಿಸೇಸಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿ. ಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ಚರಿಯಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏವಾತಿ. ಪಯೋಗಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾಪಿ ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತಾದೀನಂ (ಧ. ಪ. ೧೪೨) ವಿಯ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನುಭಾವತೋ ಪತ್ತಬ್ಬೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಪರಸ್ಸ ಹದಯವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯಲೋಹಿತವಣ್ಣದಸ್ಸನಮುಖೇನ ತದಾ ಪವತ್ತಮಾನಚಿತ್ತಜಾನನತ್ಥಂ ಪರಿಕಮ್ಮಕರಣಂ ನಾಮ ಸಾವಕಾನಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಾನಂ, ಯತೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಆನುಭಾವತೋ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪತ್ತಬ್ಬತಾ ಸಿಯಾ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಯದಿಪಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಾಧಿಗಮತೋ ಪಗೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾಧಿಗಮೋ, ತಥಾಪಿ ತಥಾ ಪರಿಕಮ್ಮಕರಣಂ ನತ್ಥಿ ವಿಜ್ಜಾತ್ತಯಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಿಜ್ಝನತೋ. ಸೇಸಾಭಿಞ್ಞಾತ್ತಯೇ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾಧಿಗಮೇನ ಪತ್ತನ್ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತೀತಿ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪುನ ಏವರೂಪಿಂ ವಾಚಂ ನ ವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ತಂ ವಾಚಂ ಪಜಹತಿ ನಾಮ. ವಾಚಾಯ ಪನ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ವದನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದಿಟ್ಠಿಂ ನ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ ಪಜಹನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಜಹನ್ತೋ’’ತಿ. ಸೋ ಅರಿಯೂಪವಾದೀ ನಿರಯೇ ಠಪಿತೋಯೇವ, ನಾಸ್ಸ ನಿರಯೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಕೋಚಿ ವಿಬನ್ಧೋ ಏಕಂಸಿಕೋ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕಂಸಿಕಭಾವಸ್ಸ. ಸಿಕ್ಖಾಹಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಹಿ, ತದತ್ಥಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ವಿನಾ ಅಞ್ಞಾರಾಧನಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಆಸನ್ನತರೇ ಸೀಲಾದಿಕೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರವಸೇನೇವ ವಿನಿವತ್ತೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಆಹ, ತಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಸೀಲಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಹಿ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಏಕಂಸಿಕಾ ಅಞ್ಞಾರಾಧನಾ, ಇತರೇಸಂ ಅನೇಕಂಸಿಕಾತಿ. ಸಮ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮ್ಪದಾ, ನಿಪ್ಫತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂಸಮ್ಪದನ್ತಿ ಏವಂಅವಿರಜ್ಝನಕನಿಪ್ಫತ್ತಿಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಮ್ಪಿ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಕಾರಣನ್ತಿ ಯುತ್ತಿ. ತತ್ರಾಯಂ ಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣಾ ‘‘ನಿರಯೂಪಗೋ ಅರಿಯೂಪವಾದೀ ತದಾದಾಯಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತೋ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತಂ ವಾಚಂ ಅಪ್ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ತದಾದಾಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹಾನೇನ ಚ ಅರಿಯೂಪವಾದೋ ಅನ್ತರಾಯಿಕೋ ಅನತ್ಥಾವಹೋ ಚ, ಪಹಾನೇನ ಪನ ಅಚ್ಚಯಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ಖಮಾಪನೇನ ಅನನ್ತರಾಯಿಕೋ ಅತ್ಥಾವಹೋ ಚ ಯಥಾ ತಂ ವುಟ್ಠಿತಾ ದೇಸಿತಾ ಚ ಆಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ದಸಬಲಞಾಣವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣವಣ್ಣನಾ

೧೫೦. ಬ್ಯಾಮೋಹಭಯವಸೇನ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೮) ಸರಣಪರಿಯೇಸನಂ ಸಾರಜ್ಜನಂ ಸಾರದೋ, ಬ್ಯಾಮೋಹಭಯಂ, ವಿಗತೋ ಸಾರದೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಾರದೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇಸಾರಜ್ಜಂ. ತಂ ಪನ ಞಾಣಸಮ್ಪದಂ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಂ ದೇಸನಾವಿಸೇಸಸಮ್ಪದಂ ಖೇಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತೂಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿ. ದಸ್ಸಿತಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು. ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ತೇಸಂ, ನ ಪನ ದಸ್ಸನಂ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಭಗವತಾ ಏವ ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ಪರಸ್ಸ ವಚನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಧಮ್ಮೇಸು. ‘‘ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೧೮) ವಿಯ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಸಹೇತುನಾ’’ತಿ. ಹೇತೂತಿ ಚ ಉಪಪತ್ತಿಸಾಧನಹೇತು ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಕಾರಕೋ ಸಮ್ಪಾಪಕೋ ಚ. ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಅನಿದಸ್ಸನಂ. ನಿದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ಅನ್ವಯತೋ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಪಮಾಣಙ್ಗತಾಯ ‘‘ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಾಯ ಕಾರಣಂ. ತತ್ಥ ಚೋದಕೋ ಚೋದನಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಾರಣಂ, ಧಮ್ಮೋ ಚೋದನಂ ಕರೋತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕಾರಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಖೇಮನ್ತಿ ಕೇನಚಿ ಅಪ್ಪಟಿಬನ್ಧಿಯಭಾವೇನ ಅನುಪದ್ದುತತಂ.

ಅನ್ತರಾಯೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥಿ, ಅನ್ತರಾಯೇವಾ ಯುತ್ತಾತಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ. ಏವಂಭೂತಾ ಪನ ತೇ ಯಸ್ಮಾ ಅನ್ತರಾಯಕರಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ’’ತಿ. ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ನ ತಥಾ ಸಾವಜ್ಜೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಾ’’ತಿ. ಸತ್ತ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾತಿಆದಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಚತುನ್ನಂ ‘‘ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ತಬ್ಭಾವೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವತೋ. ಇಧ ಪನ ಮೇಥುನಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಅರಿಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದಂ (ಪಾಚಿ. ೪೧೭-೪೨೨) ವಿಯ. ಯಸ್ಮಾ ತಙ್ಖಣಮ್ಪಿ ಕಾಮೇಸು (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೮) ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿರತ್ತೋ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೮) ಹೋತಿ ಚೇ, ವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ನ ಕಾಮೇಸು ಆಸತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇಥುನಂ…ಪೇ… ಅನ್ತರಾಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇಥುನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ, ಮುಸ್ಸತೇವಾಪಿ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪರೇನ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ. ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಕಮ್ಮಸಂಯೋಗೇ ಭುಮ್ಮಂ.

ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅಟ್ಠಪರಿಸವಣ್ಣನಾ

೧೫೧. ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೂರತರಭಾವೋ ನಾಮ ಸಙ್ಗಾಮೇ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ನ ಗೇಹೇ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲೇ, ಏವಂ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಸ್ಸ ಆನುಭಾವೋ ಪಣ್ಡಿತಪರಿಸಾಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಸ್ಸ ಬಲದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಠಾನಸೀಸೇನ ಸನ್ನಿಪತಿತಖತ್ತಿಯಪರಿಸಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅತಿದೇಸೇನ ಆವಿಭಾವಿತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಾರಕಾಯಿಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ಸದಿಸತ್ಥವಿಸಯತ್ತಾ ಅತಿದೇಸಸ್ಸ. ಯಥಾ ಹಿ ಖತ್ತಿಯಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಏವಂ ‘‘ಮಾರಪರಿಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ, ಮಾರಸ್ಸ ಪರಿಸಾತಿ ಪನ ಮಾರಪರಿಸಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಾರಕಾಯಿಕಾನಂ…ಪೇ… ನ ಮಾರಾನ’’ನ್ತಿ. ಮಾರಕಾಯಿಕಾನನ್ತಿ ಮಾರಪಕ್ಖಿಯಾನಂ. ಉಗ್ಗಟ್ಠಾನದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಸಾರಜ್ಜಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನದಸ್ಸನವಸೇನ, ಏವಂ ಉಗ್ಗಾ ಖತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞತೇಜೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ತೀಸು ವೇದೇಸೂತಿ ಇದಂ ಇತರೇಸಂ ಅವಿಸಯದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ವೇದೇ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಾಪಿ ಹಿ ಖತ್ತಿಯಾ ವೇಸ್ಸಾ ಚ ತದತ್ಥವಿಚಾರಣಾಯ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಸಮತ್ಥಾ ಏವಾತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಯಾಮಾದಿಪರಿಸಾ ನ ಗಹಿತಾತಿ? ಭುಸಂ ಕಾಮಾಭಿಗಿದ್ಧತಾಯ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರವಿರಹತೋ. ಯಾಮಾದಯೋ ಹಿ ಉಳಾರುಳಾರೇ ಕಾಮೇ ಪಟಿಸೇವನ್ತಾ ತತ್ಥಾಭಿಗಿದ್ಧತಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾಯ ಸಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ಆನುಭಾವೇನ ಆಕಡ್ಢಿಯಮಾನಾ ಕದಾಚಿ ತೇಸಂ ಪಯಿರುಪಾಸನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಿ ತಾದಿಸೇ ಮಹಾಸಮಯೇ. ತೇನೇವ ಹಿ ವಿಮಾನವತ್ಥುದೇಸನಾಪಿ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾ ಬಹುಲಾ ನಾಹೋಸಿ. ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನಾಯಂ ಕತಾ.

ಪರಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಚ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಭಗವಾ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಿಪಿ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ಇತರೋ ಯದಿಪಿ ತೇಸಂ ಅರಿಯಧಮ್ಮಾಧಿಗಮೋ ನತ್ಥಿ, ವಾಸನಾಯ ಪನ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆಮಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಕೇಯೂರಂ ನಾನಾವಿಧರತನಪರಿಸಿಬ್ಬಿತಸುವಣ್ಣಜಾಲವಿನದ್ಧಂ ಭುಜಾಭರಣಂ. ಅಙ್ಗದಂ ನಾನಾಗನ್ಧಗನ್ಧಿತಂ, ಕೇವಲಂ ವಾ ಸುವಣ್ಣಮಯಂ ಬಾಹುವಲಯಂ. ಛಿನ್ನಸ್ಸರಾತಿ ದ್ವಿಧಾಭೂತಸ್ಸರಾ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೧೭೨) ಗಗ್ಗರಸ್ಸರಾತಿ ಗಗ್ಗರಿಕಾಯ ವಿಯ ಗಗ್ಗರಾಯಮಾನಖರಸ್ಸರಾ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೧೭೨; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೮.೬೯). ಭಾಸನ್ತರನ್ತಿ ತೇಸಂ ಭಾಸಂ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೧೭೨; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೮.೬೯) ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ‘‘ವೀಮಂಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಸಙ್ಗಮ್ಮಾತಿ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ. ಆದಿತೋ ಲಾಪೋ ಆಲಾಪೋ, ವಚನಪಟಿವಚನವಸೇನ ಸಮಂ ಲಾಪೋ ಸಲ್ಲಾಪೋ. ಸಮ್ಮಾ, ಸಮಞ್ಞಾ ವಾ ಕಥಾ ಸಂಕಥಾ, ಸಂಕಥಾವ ಸಾಕಚ್ಛಾ.

ಅಟ್ಠಪರಿಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚತುಯೋನಿವಣ್ಣನಾ

೧೫೨. ಯವನ್ತಿ ತಾಯ ಸತ್ತಾ ಅಮಿಸ್ಸಿತಾಪಿ ಸಮಾನಜಾತಿತಾಯ ಮಿಸ್ಸಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋನಿ. ಸಾ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಅಣ್ಡಾದಿಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಿಸಿಟ್ಠೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಭಾಗಸೋ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಯೋನಿ ನಾಮಾ’’ತಿ. ಅಣ್ಡೇ ಜಾತಾತಿ ಪಠಮಾಯ ಜಾತಿಯಾ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ದುತಿಯಾಯ ಪನ ಅಣ್ಡತೋ, ಅಣ್ಡೇ ವಾ ಭಿಜ್ಜಮಾನೇ ಜಾತಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭಿನಿಬ್ಭಿಜ್ಜ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ. ವಿನಾತಿ ಏತೇಹಿ ಅಣ್ಡಾದೀಹಿ ಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಾ. ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ವಿಯಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ ಪತಿತ್ವಾ ವಿಯ. ಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯನಿರಪೇಕ್ಖತ್ತಾಯೇವ ವಾ ಉಪಪತನೇ ಸಾಧುಕಾರಿನೋ ಉಪಪಾತಿಕಾ, ತೇ ಏವ ಇಧ ಓಪಪಾತಿಕಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಬ್ಭಮಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಹಾಪದುಮಕುಮಾರಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕಪೇತಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಾತುರತಾಯ ಕಾಮಸೇವನಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಜಾಲವನ್ತತಾಯ ನ ತಾಸಂ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ಗಬ್ಭೋ ಸಣ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಓಪಪಾತಿಕಾಯೇವ ಸಂಸೇದಜತ್ತಾಯಪಿ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ನೇರಯಿಕಾ ವಿಯಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಾಪದೇಸೇನ ತೇಸಮ್ಪಿ ಓಪಪಾತಿಕತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ. ಅವಸೇಸಾತಿ ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕನೇರಯಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ. ಯಕ್ಖಾನಂ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತಾಯ ಓಪಪಾತಿಕಭಾವೇ ಏವ ಆಪನ್ನೇ ತಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಯಕ್ಖಾಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ತೇ ನ ಭುಮ್ಮದೇವಾ ನ ಚ ವಿನಿಪಾತಿಕಾತಿ.

ಚತುಯೋನಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಞ್ಚಗತಿವಣ್ಣನಾ

೧೫೩. ಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ಉಪಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಭವೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಸತಿಪಿ ಕಾರಕೇ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಸಿದ್ಧೋ ತಂಸಮಙ್ಗಿನಾ ಸನ್ತಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಸತ್ತೇನ ಕತೋತಿ ವೋಹರೀಯತಿ, ತಥಾ ಉಪಪತ್ತಿಭವಲಕ್ಖಣಾ ಗತಿಯೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಸತಿಪಿ ಗಮಕೇ ತಂತಂಕಮ್ಮವಸೇನ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ತೇಹಿ ಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ವೋಹರೀಯನ್ತೀತಿ. ಏವಂ ಸದ್ದತ್ಥತೋ ಗತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಯೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೇಸು ನಿರಯಾದಿಭೇದೇಸು ಉಪಪತ್ತಿಭವೇಸು ಗತಿ-ಸದ್ದೋ ನಿರೂಳ್ಹೋ, ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಗತಿಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಏಕೇನ ಗತಿ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಗತಿಗತೀ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ, (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೨೭) ರೂಪರೂಪ’’ನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೪೪೯) ಚ. ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾಯ ಗಮನಂ ಉಪಗಮನನ್ತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿಗತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಗತಿನ್ತಿ ಚಿತ್ತಗತಿಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಜ್ಝಾಸಯಗತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ, ಅಜ್ಝಾಸಯಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತದಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೫೦೩) ಪನ ‘‘ಗತಿನ್ತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಬ್ರಹ್ಮನಿಮನ್ತನಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೧.೫೦೩) ಹಿ ಅಯಂ ಪಾಳೀತಿ. ಜುತಿನ್ತಿ ಆನುಭಾವಂ. ವಿಭವೋತಿ ವಿನಾಸೋ. ಸೋ ಹಿ ವಿಗಮೋತಿ ಅತ್ಥೇನ ಗತಿ. ತೇನೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತೋ ಗತೀತಿ (ಪರಿ. ೩೩೯) ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತೋ ಗತಿ ವಿಗಮೋ ವಿಭವೋತಿ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ. ದ್ವೇಯೇವ ಗತಿಯೋತಿ ದ್ವೇವ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಗತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ.

ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಬ್ರೂಹೇನ್ತೋ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯೋ, ಸುಖಂ. ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಅಯೋತಿ ನಿರಯೋ. ತತೋ ಏವ ರಮಿತಬ್ಬಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬಂ ತತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನಿರತಿಅತ್ಥೇನ ನಿರಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನ ನಿರಯೋ’’ತಿ. ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಚಿತಾತಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾದಯೋ ವಿಯ ಉದ್ಧಂ ದೀಘಾ ಅಹುತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ದೀಘಾಭಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಕಟ್ಠತೋ ಸುಖತೋ ಅಯನಂ ಅಪಗಮೋ ಪೇಚ್ಚಭಾವೋ, ತಂ ಪೇಚ್ಚಭಾವಂ ಪತ್ತಾನಂ ವಿಸಯೋತಿ ಪೇತಯೋನಿಮೇವ ವದತಿ. ಮನಸೋ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾತಿ ಸತಿಸೂರಭಾವಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಯೋಗ್ಯತಾದಿಗುಣವಸೇನ ಉಪಚಿತಮಾನಸತಾಯ ಉಕ್ಕಟ್ಠಗುಣಚಿತ್ತತಾಯಾತಿ ಅತ್ತೋ. ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸೀವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಾನೇಹಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಿಕಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಉತ್ತರಕುರುಕೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಅಧಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ದೇವೇ ಚ ತಾವತಿಂಸೇ. ಕತಮೇಹಿ ತೀಹಿ? ಸೂರಾ ಸತಿಮನ್ತೋ ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೯.೨೧). ತೇಹಿ ಪನ ಸಮಾನರೂಪಾದಿತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿತ್ತದೀಪವಾಸೀಹಿ ಇತರಮಹಾದೀಪವಾಸಿನೋಪಿ ಮನುಸ್ಸಾತೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿಂಸು. ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ‘‘ಮನುನೋ ಅಪಚ್ಚಭಾವೇನ ಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಂ ವಿಮಾನವತ್ಥುಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿ. ವ. ಅಟ್ಠ. ೩) ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಆನುಭಾವೇಹೀತಿ ದೇವಾನುಭಾವಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇಹಿ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾ ದೇವಾ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಚೇವ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇಹಿ ಚ ಇತರೇ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇಹೇವ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕೀಳನ್ತಿ ಜೋತನ್ತಿ, ಸರಣನ್ತಿ ವಾ ಗಮ್ಮನ್ತಿ, ಅಭಿತ್ಥವಿಯನ್ತೀತಿ ವಾ ದೇವಾತಿ.

ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಞ್ಚಾತಿಆದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಪೇತ್ತಿವಿಸಯಗ್ಗಹಣೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಏವ ಗಹಣಂ ತೇಸಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಓಕಾಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಯತ್ಥ ವಾ ತೇ ಅರಞ್ಞಸಮುದ್ದಪಬ್ಬತಾದಿಕೇ ನಿಬದ್ಧವಾಸಂ ವಸನ್ತಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಠಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ಓಕಾಸೋಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ನಿರಯೂಪಗಾದೀಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬತೋ ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಪಟಿಪದಾ ಚಾತಿ ತಂ ತಂ ಕಮ್ಮಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಭಯೇನಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಯಥಾ ಚ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತೂಪಚಿತಾಕಾರಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಚ ನಿರಯಗಾಮಿಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ನಿರಯಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಧಾರಣತೋ ನಿರಯಸಂವತ್ತನಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ತಂ ಸನ್ತಾನಪತಿತತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಿನಿಪತನ್ತೀತಿ ವಿವಸಾ, ವಿರೂಪಂ ವಾ ನಿಪತನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಇದಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಸಾವಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಂ ದೇಸೇತಿ.

ಪಞ್ಚಗತಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಞಾಣಪವತ್ತಾಕಾರವಣ್ಣನಾ

೧೫೪. ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಾಕಾರನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ, ಞಾಣಸ್ಸ ವಾ ಪವತ್ತಿಪಕಾರಂ. ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಾತಿ ಏಕನ್ತೇನ ದುಕ್ಖಾ ಅಚ್ಚನ್ತದುಕ್ಖಾ. ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ದುಕ್ಖಾ ಸುಖಾಲಯೇನಪಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾ ನಿರನ್ತರದುಕ್ಖಾ’’ತಿ. ಬಹಲಾತಿ ಅತನುಕಾ, ಮಹನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಿಬ್ಬಾತಿ ವಾ ತಿಖಿಣಾ. ಖರಾತಿ ಕಕ್ಖಳಾ. ಕಟುಕಾತಿ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಾ. ಕಸ್ಸತಿ ಖಣೀಯತೀತಿ ಕಾಸು, ಆವಾಟೋ. ಕಸೀಯತಿ ಚೀಯತೀತಿ ಕಾಸು, ರಾಸಿ. ಫುನನ್ತೀತಿ ದ್ವೀಹಿ ಹತ್ಥೇಹಿ ಅಙ್ಗಾರಾನಿ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಟಿವಾತಂ ಓಫುನನ್ತಿ, ತೇನ ತೇಸಂ ಸಕಲಸರೀರಂ ಡಯ್ಹತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿದಡ್ಢಗತ್ತಾ’’ತಿ. ಪುರಿಸಪ್ಪಮಾಣಂ ಪೋರಿಸಂ. ಏಕಪಥೇನೇವಾತಿ ಏಕಮಗ್ಗಭೂತೇನೇವ. ಅನುಕ್ಕಮನೀಯೇನಾತಿ ಉಕ್ಕಮಿತುಂ ಅಪಕ್ಕಮಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೇನ.

ನನು ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಣ್ಣಾರಮ್ಮಣಂ, ತೇನ ಕಥಂ ರೂಪನ್ತರಸಮಙ್ಗಿಂ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಂ ‘‘ಅಯಂ ಸೋ’’ತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ. ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣೇನ ‘‘ಅಯಂ ಸೋ’’ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಆನುಭಾವೇನ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಬಲಂ ನಾಮ ಏತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಗೂಥಕೂಪೋ ವಿಯ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಪಮಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ. ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಬಹುಲಾ ಏತಾಸೂತಿ ದುಕ್ಖಬಹುಲಾ. ಬಹಲಪತ್ತಪಲಾಸೋತಿ ಅವಿರಳತನುವಿಪುಲಪಣ್ಣೋ. ಸುಖಪರಿಭೋಗಂ ಮಹಾಪಾಸಾದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದೀಘಪಾಸಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಚತುರಸ್ಸಪಾಸಾದಾದೀನಂ ಖುದ್ದಕತ್ತಾ. ಉಣ್ಣಾಮಯಅತ್ಥರಣೇನಾತಿ ಉಣ್ಣಾಮಯಲೋಹಿತಅತ್ಥರಣೇನ. ಉತ್ತರಂ ಉಪರಿಭಾಗಂ ಛಾದೇತೀತಿ ಉತ್ತರಚ್ಛದೋ, ವಿತಾನಂ. ತಂ ಪನ ಲೋಹಿತವಿತಾನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ‘‘ರತ್ತವಿತಾನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಪರಭಾಗಯೋಜನಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅಪರಭಾಗಸ್ಸ ಯೋಜನಾ. ಸಾ ಪನ ಏಕದೇಸೇನ ಪುರಿಮಭಾಗೇ ವುತ್ತೇ ಏವ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಯಥಾ ಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಮಗ್ಗಾರುಳ್ಹಮೇವಾತಿ ಮಗ್ಗಂ ಉಪಗತಮತ್ತಮೇವ.

ನಿಯಮಾಭಾವಾತಿ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾವ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನಿಯಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾ. ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾಪಿ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಅನುತ್ತರಸುಖಾನುಭವನಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಗೋಚರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ಅನಾಗತಸ್ಸ ಪನ ತಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪರಿಭಣ್ಡಭೂತೇನ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣೇನ ದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ವುತ್ತಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಚೇತಸಾ ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಚ ಪಜಾನಾಮಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನ ನಾನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ದೇವಲೋಕಸುಖಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಉಪಮಾಹಿಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪಮಾಯಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಗೋತ್ರಭುಞಾಣುಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಿರೋಧಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಚೇವ ಪರತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ನಿರೋಧೇ ಸಯಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ ತದಪಸ್ಸಯೇನೇವ ಪವತ್ತನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರೋಧಸಯನವರಗತ’’ನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಾ…ಪೇ… ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

ಞಾಣಪವತ್ತಾಕಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾದಿಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ

೧೫೫. ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಆದಿಅನುಸನ್ಧಿತ್ತಯತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಾ ‘‘ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಅನುಸನ್ಧಿವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ ಸುದ್ಧಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕೋ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ದುಕ್ಕರಚಾರೀಸು ಅಭಿಪ್ಪಸನ್ನೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚತುಕುಣ್ಡಿಕೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಹತ್ಥೇಹೀತಿ ಚತೂಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಕುಣ್ಡನಕೋ ಆಹಿಣ್ಡನಕೋ. ಛಮಾನಿಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ಭೂಮಿಯಂ ಖಿತ್ತಂ. ಭಕ್ಖಸನ್ತಿ ಆಹಾರಂ.

ಮಚ್ಛರಿಯಮಲಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮವಿಗಮನತೋ ಮೇತ್ತಾದಿಗುಣಾನುಬ್ರೂಹನತೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಚರಿಯನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ದಾನಂ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಭಗವತಾ ಪಣ್ಡಿತಪಞ್ಞತ್ತಂ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪರಿಯಾಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಕಿನ್ತಿ ಕೀದಿಸಂ. ವತನ್ತಿ ಸಮಾದಿನ್ನವತಂ. ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ. ಇದ್ಧೀತಿ ಆನುಭಾವೋ. ಜುತೀತಿ ವತ್ಥಾಭರಣೋಭಾಸಸಮುಜ್ಜಲಾ ಸರೀರಪ್ಪಭಾ. ಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತೀತಿ ಕಾಯಬಲೇನ ಚೇವ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ.

ತೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋತಿ ತೇನ ಅದ್ಧಿಕಾನಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಅಸಯ್ಹಸೇಟ್ಠಿನೋ ದಾನಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಮಯೇನ ಪುಞ್ಞೇನ ಇದಾನಿ ಮಯ್ಹಂ ಹತ್ಥೋ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಕಾಮದದೋ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತದಾಯೀ, ಕಾಮದದೋ ಹೋನ್ತೋ ಚ ಮಧುಸ್ಸವೋ ಇಟ್ಠವತ್ಥುವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕೋ ಜಾತೋ. ತೇನ ಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನಾತಿ ತೇನ ಮಮ ಯಥಾವುತ್ತಕಾಯವೇಯ್ಯಾವಟಿಯಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇನ ಸೇಟ್ಠಚರಿಯೇನ. ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಫಲಂ. ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುಜ್ಜಸಭಾವತೋ, ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ವಾ ‘‘ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೮೦) ‘‘ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಸಮಾಹಟಾನಿ ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಯಥಾ ‘‘ತಿಭವಂ, ತಿಸಕಟ’’ನ್ತಿ ಚ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ. ಸಾ ಹಿ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವಾವಹನತೋ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಚರಿಯಂ, ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಾ ಭಗವತೋ ವಾಚಸಿಕಂ ಚರಿಯನ್ತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಸಹಸ್ಸಂ ಮಚ್ಚುಹಾಯಿನನ್ತಿ ಸಹಸ್ಸಮತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಸಮಧಿಗಮೇನ ಮಚ್ಚುವಿಸಯಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಮಚ್ಚುಪಹಾಯಿನೋ ಜಾತಾ. ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಮೇಥುನವಿರತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ.

ನಾತಿಕ್ಕಮಾಮಾತಿ ನ ಅತಿಚರಾಮ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇಪಿ ಇತರತ್ಥಾಪಿ ನ ವೀತಿಕ್ಕಮಾಮ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ತಾಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಾಮಾ’’ತಿ. ಅಮ್ಹನ್ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ.

ಅತ್ತದಮನವಸೇನಾತಿ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಂ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಅನುಕರಣಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತದಮನವಸೇನ, ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ದಮನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಸೇಟ್ಠಚರಿಯತಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಚರತಿ ಏತೇನಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ.

ಅತರಮಾನಾನನ್ತಿ ನ ತರಮಾನಾನಂ ದೇಸಕಾಲಂ ಉದಿಕ್ಖನ್ತಾನಂ. ಫಲಾಸಾವ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ಸುದುಲ್ಲಭಫಲೇಪಿ ಆಸಾ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗಮನ್ವಾಯ ಸಮಿಜ್ಝತಿ ಏವ. ವಿಪಕ್ಕಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋಸ್ಮೀತಿ ವಿಸೇಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಪಣೀತಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಉಳಾರಮನೋರಥೋ. ಸೋ ಹಿ ಸೇಟ್ಠಮನೋಸಮಾಚಾರತಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತೋ.

ಇದಮೇವ ಸುತ್ತಂ ಆಗತಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಇದಮೇವ ಸುತ್ತಪದಂ ‘‘ವೀರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೀರಿಯಞ್ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಉತ್ತಮಂ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಂ ತಾದಿಸಚರಿಯಾಹೇತು ಚಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಇಧ ವುತ್ತಂ. ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧದುಕ್ಕರಕಿರಿಯಾಯ ಸಾಧಕಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ.

ಕೋಚಿ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಪಟಪಿಲೋತಿಕಧರೋ ದಸನ್ತಯುತ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಿಚ್ಚೇಲೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭೇಯ್ಯಾತಿ ತಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನಗ್ಗೋ’’ತಿ. ಏವಂ ಅಕಾಸಿಂ, ಏವಮ್ಪಿ ಸತ್ತಪೀಳಾ ಮಾ ಅಹೋಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಥಾ ‘‘ಅಭಿಹಟಂ ನ ಸಾದಿಯಾಮೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೫) ಭಿಕ್ಖಾಪರಿಯೇಸನೇ ಉಕ್ಕಟ್ಠಚಾರಿತಾದಸ್ಸನಂ, ಏವಂ ‘‘ನಏಹಿ ಭದ್ದನ್ತಿಕಾದಿಭಾವೋಪೀ’’ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪುರಿಸನ್ತರಗತಾಯಾತಿ ಪುರಿಸಸಮೀಪಗತಾಯ. ಸಂಕಿತ್ತೀಯನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸಂಕಿತ್ತಿ, ಗಾಮವಾಸಿಆದೀಹಿ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಕರಿಯಮಾನಕಿರಿಯಾ. ಇಧ ಪನ ಭತ್ತಸಂಕಿತ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಂಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಕತಭತ್ತೇಸೂ’’ತಿ. ದದನ್ತಿ ತಾಯಾತಿ ದತ್ತಿ. ಏಕಾಹಂ ಅನ್ತರಭೂತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಏಕಾಹಿಕಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ. ಏಕಾಹವಾರೇನಾತಿ ಏಕಾಹಿಕವಾರೇನ. ‘‘ಏಕಾಹಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಿಧಿಮೇವ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪವತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತಿ ಏವರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ಏರಕತಿಣಾದೀನಿ ವಾತಿ ಏರಕತಿಣಾದೀನಿ ಗನ್ಥಿತ್ವಾ ಕತನಿವಾಸನಾನಿ ಛವದುಸ್ಸಾನಿ, ನಿಹೀನದುಸ್ಸಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತನ್ತಾವುತಾನನ್ತಿ ತನ್ತಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ವೀತಾನಂ. ಪಕತಿಕಣ್ಟಕೇತಿ ಸಲಾಕಕಣ್ಟಕೇ.

೧೫೬. ನೇಕವಸ್ಸಗಣಸಞ್ಜಾತನ್ತಿ ಅನೇಕವಸ್ಸಸಮೂಹಸಞ್ಜಾತಂ. ನನು ಚ ಇದಾನೇವ ‘‘ಸಾಯತತಿಯಕಮ್ಪಿ ಉದಕೋರೋಹನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ನೇಕವಸ್ಸಗಣಿಕಂ ರಜೋಜಲ್ಲಂ ಕಾಯೇ ಸನ್ನಿಚಿತ’’ನ್ತಿ ಚ, ತದುಭಯಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಥಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ಅತ್ತನೋ ರಜೋಜಲ್ಲಕವತಸಮಾದಾನಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತೀ’’ತಿ. ಏತೇನೇವ ‘‘ಅಚೇಲಕೋ ಹೋಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಅಚೇಲಕಪಟಿಞ್ಞಾ, ‘‘ಸಾಣಾನಿಪಿ ಧಾರೇಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಛನ್ನಕಪಟಿಞ್ಞಾ, ತತ್ಥಾಪಿ ಸಾಣ-ಮಸಾಣ-ಛವದುಸ್ಸಾದಿ-ನಿವತ್ಥ-ಪಟಿಞ್ಞಾ ಚ ಅವಿರುದ್ಧಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತಥಾ ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ. ತೇತಿ ಅಚೇಲಕಾ. ಸಙ್ಘಾತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಘಾತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಧ’’ನ್ತಿ. ಸೀಲವಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ‘‘ಅನಭಿಸನ್ಧಿಕಮ್ಪಿ ಪಾಪಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಲದ್ಧಿಕತ್ತಾ. ಸೀಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಇದಂ ಪಟಿಕ್ಕಮನಕಿರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ಪಾಸಣ್ಡಪರಿಗ್ಗಹಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಪಾಸಣ್ಡೇಸು ಅಸಾರಸಾರಭಾವವೀಮಂಸನತ್ಥಾಯ. ತಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜನ್ತಿ ಆಜೀವಕಪಬ್ಬಜ್ಜಂ. ವಿಕಟಭೋಜನೇತಿ ವಿಕತಭೋಜನೇ ವಿರೂಪಭೋಜನೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪಕತಿಭೋಜನೇ’’ತಿ.

೧೫೭. ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಭಾವಸಾಧನಭಾವೀ ಇದಂ ಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಿಂಸನಕತಸ್ಮಿಂ ಭಿಂಸನಕಕಿರಿಯಾಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಭಿಂಸನಕತ್ತಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕಸ್ಸ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯೇಭುಯ್ಯಗ್ಗಹಣಂ ಲೋಮವನ್ತವಸೇನಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ನ ಲೋಮವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬಹುತರಾನಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ.

ಸು-ಸದ್ದೇ ಉ-ಕಾರಸ್ಸ ಓ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೋತತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಸುತತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ. ಸುಟ್ಠು ಅವತತ್ತೋತಿ ವಾ ಸೋತತ್ತೋ. ಸೋಸಿನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸುದ್ಧಿವಸನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿಗವೇಸನತ್ಥಾಯ.

ವಿಹಾರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಭುಮ್ಮವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಹಾರೋ ಏವ ಹಿ ‘ವಿಹಾರಸ್ಮಿ’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ’’ತಿ. ತೇನೇವ ಚಾತಿ ತೇನೇವ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ. ಏವಂ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಯಂ ಏವಂ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸುಖದುಕ್ಖೇ ಲಾಭಾಲಾಭಾದಿಕೇ ಚ. ತುಲಿತೋತಿ ತುಲಾಸದಿಸೋ.

ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾದಿಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಆಹಾರಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ

೧೫೮. ಸುಜ್ಝಿತುನ್ತಿ ಸಂಸಾರತೋ ಸುಜ್ಝಿತುಂ.

೧೫೯. ಆಸೀತಿಕಪಬ್ಬಾನೀತಿ ಆಸೀತಿಕಪಿಟ್ಠಿಪಬ್ಬಾನಿ, ‘‘ಕಾಳಪಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪಬ್ಬಾನಂ ಮಜ್ಝೇ. ಉನ್ನತುನ್ನತಾನೀತಿ ಮಂಸೇ ಮಿಲಾತೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸನ್ಧೀನಂ ಅನ್ತರೇ ವಾತೇನುದ್ಧುಮಾತಧಮನೀಜಾಲತಾಯ ಉನ್ನತಾನಿ ಉನ್ನತಾನೀತಿ. ಆನಿಸದನ್ತಿ ಆನಿಸದಟ್ಠಾನಂ. ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಂಸೂಹಿ, ವಾಲಿಕಾಹಿ ವಾ ನಿಚಿತಂ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ. ಸರಪೋಙ್ಖೇನಾತಿ ಸರಸ್ಸ ಪೋಙ್ಖಪ್ಪದೇಸೇನ, ಸರಪೋಙ್ಖಸಞ್ಞಿತೇನ ವಾ ಮಗ್ಗೇನ. ಅಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಅಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನಂ. ತಕ್ಕಗೋಳಿಕಸದಿಸಾನಂ, ಸರೀರಘಂಸನತ್ಥಂ ಕತ ಕುರುವಿನ್ದಗೋಳಕಾನಂ ವಾ ಆವಳಿ ವಟ್ಟನಾಹಾರೋ. ವಂಸತೋತಿ ಪಿಟ್ಠಿವಂಸತೋ. ಮಣ್ಡಲೇತಿ ಭಿತ್ತಿಪಾದಾನಂ ಮತ್ಥಕೇ ಠಪಿತಮಣ್ಡಲಕೇ ಸೀಸಗ್ಗೇನ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ. ನ ಏವಂ ಫಾಸುಳಿಯೋತಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ವುತ್ತಗೋಪಾನಸಿಯೋ ಪಪತಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಫಾಸುಕಾಪಿ ಪಪತಾ ಠಿತಾ.

ಓಕ್ಖಾಯಿಕಾತಿ ಅವಕ್ಖಾಯಿಕಾ, ಹೇಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ ನಿನ್ನಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಾ. ಏವರೂಪಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತರೂಪಾ, ನಿನ್ನತರಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಾವ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂಅಲ್ಲೀನಾ ಹೋತೀತಿ ಮಯ್ಹಂ ಉದರಚ್ಛವಿ ಯಾವ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ, ತಾವ ತಂ ಆಹಚ್ಚ ಠಿತತ್ತಾ ಅಲ್ಲೀನಾ ಹೋತಿ ಉದರಿಯಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಯೇನ ಅನ್ತಾನಞ್ಚ ಸುಟ್ಠುಮಿಲಾತತಾಯ. ಭಾರಿಯಭಾರಿಯಾತಿ ಗರುತರಾ. ಸಹಉದರಚ್ಛವಿಂ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ, ಸಹಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ ಉದರಚ್ಛವಿನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ನೇವ ನಿಕ್ಖಮತಿ ಆಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಯಆಪೋಧಾತುಯಾ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಸುಕ್ಖತ್ತಾ. ಪೂತಿಮೂಲಾನೀತಿ ಲೋಮಮೂಲಾನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹನಕೇ ಮಂಸೇ ಲೋಹಿತೇ ಚ ಪರಿಕ್ಖೀಣೇ ತಾನಿ ಸುಕ್ಖಾನಿ ಠಾನತೋ ಭಟ್ಠಾನಿ ಅಭಾವೇನೇವ ‘‘ಪೂತಿಮೂಲಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಅಧಿಗತಾತಿ ಇದಾನಿ ಅಧಿಗತಾ. ಯಥಾ ಏತರಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಗತತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಪರಿಪಾಕಗತಞಾಣಾ ವಸೀಭೂತಜ್ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಯಥಾ ಚ ನೇಸಂ ಚರಿಮಭವೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರೋ, ನ ತಥಾ ತದಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತದೇವಾತಿ ಯಂ ಯೇನ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ, ಏತದೇವ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಾಠಪದೇಸೇ ಯುತ್ತಂ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಅವಿರುಜ್ಝನತೋ. ಇತರಥಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅನನುರೂಪೋ ಸಿಯಾ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾಯ ಅಞ್ಞತ್ತೇ.

ಆಹಾರಸುದ್ಧಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿಆದಿವಣ್ಣನಾ

೧೬೦. ಸಂಸಾರೇನಾತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಚವನುಪಪಜ್ಜನವಸೇನ ಭವೇಸು ಸಂಸರಣೇನ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ;

ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೬೧೯; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೯೫; ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨.೬೦; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೪.೧೯೯; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ; ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೬; ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೫೨೩; ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೩೯; ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ೧೪, ೫೮; ಥೇರಗಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೭, ೯೯; ಬು. ವಂ. ಅಟ್ಠ. ೫೮; ಚೂಳನಿ. ಅಟ್ಠ. ೬; ಪಟಿ. ಮ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧.೧೧೭; ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೧.೧೨೭; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೯; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.೧);

ಬಹುಕನ್ತಿ ಬಹುಕಾಲಂ ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ. ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ. ಆವಾಸೇನಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ಆವಸನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಜೀವನೇನ. ಖನ್ಧಾಯೇವ ವುತ್ತಾ ತೇಸಂಯೇವ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸಸ್ಸ ತೇನ ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಬಹುಯಾಗೇತಿ ಅಜಸೂಕರಗೋಮಾಯ್ವಾದಿಕೇ ಬಹುವಿಧೇ ಮಹಾಯಞ್ಞೇ. ಬಹುಅಗ್ಗೀತಿ ವಾಚಾಪೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಅನ್ತಮಸೋ ಪಾಕಯಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಚ ಬಹುಕೇಪಿ ಅಗ್ಗೀ ಪರಿಚರಣೇನ.

೧೬೧. ಬಾಲದಾರಕೋಪಿ ‘‘ದಹರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯುವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತಿಕ್ಕನ್ತಪಠಮವಯಾ ಸತ್ತಾ ಸಭಾವೇನ ಪಲಿತಸಿರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಠಮವಯೇ ಠಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಸುಕಾಳಕೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಜರಾಜಿಣ್ಣೋತಿ ಜರಾಯ ಜಿಣ್ಣೋ, ನ ಅಕಾಲಿಕೇನ ಜರಾಯ ಅಭಿಭೂತೋ. ಉಕ್ಕಂಸಗತಬುದ್ಧತಾಯ ವುದ್ಧೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಠಿತಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೋ’’ತಿ, ಆರೋಹಪರಿಣಾಹವಸೇನ ವುದ್ಧಿರಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಜಾತಿಯಾ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ನ ಭೋಗಪರಿವಾರಾದೀಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅದ್ಧಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅದ್ಧ-ಸದ್ದೋ ದೀಘಕಾಲವಾಚೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬಹುಅದ್ಧಾನಂ ಗತೋ’’ತಿ. ವಯೋತಿಆದಿಪದಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮವಯ’’ನ್ತಿ. ಪದಸತಮ್ಪಿ…ಪೇ… ಸಮತ್ಥತಾತಿ ಪದಸತಮ್ಪಿ ಪದಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಸೋತಪಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಮೇವ ಉಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ. ಅಯಞ್ಚ ಗತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ಗಹಣಮತ್ತಭಾವತೋ. ತದೇವಾತಿ ಪದಸತಮ್ಪಿ ಪದಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ. ಆಧಾರಣಂ ಅಪಿಲಾಪನವಸೇನ ಹದಯೇ ಧಾರಣಂ. ಉಪನಿಬನ್ಧನಂ ಯಥಾ ನ ಪಮುಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಉಪೇಚ್ಚ ಅಪರಾಪರಂ ನಿಬನ್ಧನಂ. ಅಯಂ ಪನ ಸತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ. ಪಾಳಿಯಞ್ಚ ‘‘ಪರಮಾಯ ಗತಿಯಾ ಚ ಸತಿಯಾ ಚ ಧಿತಿಯಾ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪರತೋ ಚ ‘‘ಏವಂ ಅಧಿಮತ್ತಗತಿಮನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮತ್ಥವೀರಿಯಂ ಧಿತಿ ನಾಮಾತಿ ವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯಥಾವುತ್ತಸತಿಸಮಾಯೋಗಂ ತಸ್ಸ ದೀಪೇತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಗತಿಸತಿಧಿತೀಹಿ ಸುಭಧಾತವಚೀಪರಿಚಿತಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆಗಮವಸೇನ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಸಮತ್ಥತಾ ಯುತ್ತಿವಸೇನ ಕಾರಣದಸ್ಸನಸಮತ್ಥತಾ.

ದಳ್ಹಂ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೯.೩೮) ಥಿರಂ ಧನು ಏತಸ್ಸಾತಿ ದಳ್ಹಧನ್ವಾ, ಸೋ ಏವ ಇಧ ‘‘ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಪಟಿಸತ್ತುವಿಧಮನತ್ಥಂ ಧನುಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಧನುಗ್ಗಹೋ, ಸೋ ಏವ ಉಸುಂ ಸರಂ ಅಸತಿ ಖಿಪತೀತಿ ಇಸ್ಸಾಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಧನುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಇಸ್ಸಾಸೋ’’ತಿ. ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಪಲಂ ಲೋಹಾದಿಭಾರಂ ವಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ. ದಣ್ಡೇತಿ ಧನುದಣ್ಡೇ. ಯಾವ ಕಣ್ಡಪ್ಪಮಾಣಾತಿ ದೀಘತೋ ಯತ್ತಕಂ ಕಣ್ಡಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ, ತತ್ತಕೇ ಧನುದಣ್ಡೇ ಉಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತೇ ಆರೋಪಿತೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಜಿಯಾದಣ್ಡೋ, ಸೋ ಚ ಭಾರೋ ಪಥವಿತೋ ಮುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಇದಂ ‘‘ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮಂ ನಾಮ ಧನೂತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉಗ್ಗಹಿತಸಿಪ್ಪೋತಿ ಉಗ್ಗಹಿತಧನುಸಿಪ್ಪೋ. ಕತಹತ್ಥೋತಿ ಥಿರತರಂ ಲಕ್ಖೇಸು ಅವಿರಜ್ಝನಸರಕ್ಖೇಪೋ. ಈದಿಸೋ ಪನ ತತ್ಥ ವಸೀಭೂತೋ ಕತಹತ್ಥೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೋ’’ತಿ. ಕತಂ ರಾಜಕುಲಾದೀಸು ಉಪೇಚ್ಚ ಅಸನಂ ಏತೇನ ಸೋ ಕತೂಪಾಸನೋತಿ ಆಹ ‘‘ರಾಜಕುಲಾದೀಸು ದಸ್ಸಿತಸಿಪ್ಪೋ’’ತಿ. ಏವಂ ಕತನ್ತಿ ಏವಂ ಅನ್ತೋಸುಸಿರಕರಣಾದಿನಾ ಸಲ್ಲಹುಕಂ ಕತಂ.

ಓಲೋಕೇತೀತಿ ಉದಿಕ್ಖತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತೇಸಂ ವಾರೋ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ‘‘ಅಯಂ ಪಠಮಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ದುತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛನವಾರೋ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪಞ್ಞವತೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಸುಖುಮಸ್ಸ ಅನ್ತರಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ. ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ವಾರೋತಿ ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾವಾರೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನಪಞ್ಞಾಯನತೋ ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಪಞ್ಞಾಯನತಂ ಯುತ್ತಿತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಛಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾಟಮತ್ತೇ ಖಣೇ ಅನೇಕ-ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸ-ಚಿತ್ತಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಛಾಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮನತೋ ಪುರೇತರಂಯೇವ ಭಗವಾ…ಪೇ… ಕಥೇತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತೋ ಲಹುತರಾಪಿ ಸತ್ಥು ದೇಸನಾಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಿಟ್ಠನ್ತು ವಾ ತಾವ ಏತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸೋಳಸ ಪದಾನಿ ಕಥೇತೀತಿ ಏತೇನ ಲೋಕಿಯಜನಸ್ಸ ಏಕಪದುಚ್ಚಾರಣಕ್ಖಣೇ ಭಗವಾ ಅಟ್ಠವೀಸಸತಪದಾನಿ ಕಥೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಪಿ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಧಮ್ಮೋತಿ ಪಾಳಿ. ಪಜ್ಜತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಪದಂ, ತದತ್ಥೋ. ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜೇತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಅಕ್ಖರಂ. ತಞ್ಹಿ ಪದವಾಕ್ಯಕ್ಖರಭಾವೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಂ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜೇತಿ ಪಕಾಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಪದಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನಕಂ ಅಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ. ಏತೇನ ಅಪರಾಪರೇಹಿ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಸುಚಿರಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ನ ಕದಾಚಿ ತೇಸಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಞ್ಹಂ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಂ, ತಥಾಪವತ್ತಪಟಿಭಾನಂ. ಅಪರಿಕ್ಖಯಪಟಿಭಾನಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ, ಯತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಹಾನೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೧೪೧, ೩೦೫; ವಿಭ. ಮೂಲಟೀ. ೧.ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ). ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ. ತಥಾ ಆಸನ್ನಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಇತರಾಯ ಚ ವಿಸೇಸಾತಾವೋತಿ ಪಠಮಬುದ್ಧವಚನಮ್ಪಿ ಮಜ್ಝಿಮಬುದ್ಧವಚನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಿಮಬುದ್ಧವಚನಮ್ಪಿ ಸದಿಸಮೇವ. ಆಸೀತಿಕವಸ್ಸತೋ ಪರಂ ಪಞ್ಚಮೋ ಆಯುಕೋಟ್ಠಾಸೋ.

೧೬೨. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಭಗವತಾ ನಾಗಸಮಾಲತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಚ್ಛರಿಯಅಬ್ಭುತಪವೇದನಮುಖೇನ ಅತ್ತನೋ ಲೋಮಾನಂ ಹಟ್ಠಭಾವಸ್ಸ ಪವೇದಿತತ್ತಾ ‘‘ಲೋಮಹಂಸನಪರಿಯಾಯೋ’’ತಿ ನಾಮಂ ಗಹಿತಂ, ತಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿ-ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನುಭಾವ-ವಿಭಾವನಾದಿವಸೇನ ಸೋಳಸಸಮೂಹತೋ ಸೀಹನಾದಸ್ಸ ನದನೇನ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ ‘‘ಮಹಾಸೀಹನಾದೋ’’ತ್ವೇವ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಮಹಾಥೇರೇಹಿ ನಾಮಂ ಠಪಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೩. ಮಹಾದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೬೩. ತತೋ ಪರನ್ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಜನಾನಂ ಉಪರಿ ಸಙ್ಘೋ ಚತುವಗ್ಗಕರಣೀಯಾದಿಕಮ್ಮೇಹಿ ಪಟಿಕಮ್ಮಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ. ಗಾಮಂ ಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಗಾಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಗತತ್ತಾ, ಏವಂ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಪವಿಸಿತುಂ ವಿಹಾರತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ‘‘ಪವಿಸಿಂಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಪರಿಞ್ಞನ್ತಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ. ಸಾ ಹಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ, ನ ಇತರಾ. ರೂಪವೇದನಾಸುಪೀತಿ ‘‘ರೂಪಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ, ವೇದನಾನಂ ಪರಿಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಕಾಮಾದಿಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಪನಹೇತುಭೂತೋ ಸಮಯೋ ನತ್ಥಿ, ಯೇಸಂ ಪನ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಸಕಸಮಯಂ ಜಾನನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಖೋ ಭೋ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ…ಪೇ… ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ ಭೋ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸರೂಪತೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಸಞ್ಞಾಯ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯುಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವದಮಾನಾ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ತಾದಿಸಸ್ಸ ಆಗಮಾಧಿಗಮಸ್ಸಾಭಾವತೋ. ರೂಪವೇದನಾಪರಿಞ್ಞಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವುಚ್ಚೇಥಾತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ದುತಿಯಪದೇಪೀತಿ ‘‘ಅನುಸಾಸನಿಯಾ ವಾ ಅನುಸಾಸನಿ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತವಾಕ್ಯೇಪಿ. ತೇ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂ.

೧೬೫. ನ ಚೇವ ಸಮ್ಪಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನ ಚೇವ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಕಾರೇಹಿ ಗಮೇಸ್ಸನ್ತಿ ಞಾಪೇಸ್ಸನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಸಯೇ ಪಞ್ಹೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಸದೇವಕೇತಿ ಅರೂಪದೇವಗ್ಗಹಣಂ. ತೇ ಹಿ ಲೋಕಿಯದೇವೇಹಿ ದೀಘಾಯುಕತಾದಿನಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾ. ಸಮಾರಕೇತಿ ಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ. ಸಬ್ರಹ್ಮಕೇತಿ ರೂಪಾವಚರಬ್ರಹ್ಮಗ್ಗಹಣಂ. ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಣಗ್ಗಹಣೇನ ಪಬ್ಬಜಿತೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇನ ಜಾತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ, ಪುನ ದೇವಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮ್ಮುತಿದೇವೇ, ಮನುಸ್ಸಗ್ಗಹಣೇನ ಅವಸಿಟ್ಠಮನುಸ್ಸಕಾಯಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ಲೋಕಪಜಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಪಯೋಜನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತಮೇವ. ಅಞ್ಞಥಾ ಆರಾಧನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮರೂಪವೇದನಾಸು ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅವಬೋಧೋ ಏವ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಪವೇದನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೬೬. ಚಿತ್ತಾರಾಧನನ್ತಿ ಯಾಥಾವಪವೇದನೇನ ಪರೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿತೋಸನಂ. ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಗುಣಾತಿ ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸುಪಿ ಬನ್ಧನಟ್ಠೋ ವುತ್ತೋ, ಕೋಟ್ಠಾಸಟ್ಠೋ ವಾ ಗುಣಟ್ಠೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತರಯನ್ತೀತಿ ತರಮಾನಾ ಯನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಅತೀತಾದಿಭಿನ್ನಪಠಮಾದಿವಯಾ ಏವ ಚಿತ್ತತಾ ರಾಸಿಭಾವೇನ ವಯೋಗುಣಾತಿ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ರಾಸಟ್ಠೋ ಗುಣಟ್ಠೋ’’ತಿ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣತಂದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ. ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭೂತಾತಿ ಸಭಾವೇನೇವ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಜಾತಿಕಾ, ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭಾವಂ ವಾ ಪತ್ತಾ. ಕಮನೀಯಾತಿ ಕಾಮೇತಬ್ಬಾ. ಮನವಡ್ಢನಕಾತಿ ಮನೋಹರಾ. ಏತೇನ ಪರಿಕಪ್ಪನತೋಪಿ ಇಟ್ಠಭಾವಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪಿಯಜಾತಿಕಾತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಸಭಾವಾ. ಕಾಮೂಪಸಂಹಿತಾತಿ ಕಾಮರಾಗೇನ ಉಪೇಚ್ಚ ಸನ್ಧಾನಿಯಾ ಸಮ್ಬದ್ಧಾ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೬.೬೩) ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ.

೧೬೭. ಸಞ್ಞಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಗುಲಿಕಾದಿಪಬ್ಬೇ ಗಹಿತೇ ಸತಂ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಹಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಞ್ಞಾಣಂ ಕತ್ವಾ ಗಣನಾ. ಅಚ್ಛಿದ್ದಗಣನಾತಿ ‘‘ಏಕಂ ದ್ವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ನವನ್ತವಿಧಿನಾ ನಿರನ್ತರಗಣನಾ. ಪಿಣ್ಡಗಣನಾತಿ ಸಙ್ಕಲನಪಟುಪ್ಪಾದನಾದಿನಾ ಪಿಣ್ಡಿತ್ವಾ ಗಣನಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಖೇತ್ತಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಕಸನಂ ಕಸೀತಿ ಕಸಿಗ್ಗಹಣೇನ ಸಬ್ಬೋ ಕಸಿಪಟಿಬದ್ಧೋ ಜೀವಿಕೂಪಾಯೋ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಸೀತಿ ಕಸಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ. ಜಙ್ಘವಣಿಜ್ಜಾತಿ ಜಙ್ಘಸತ್ಥವಸೇನ ವಣಿಜ್ಜಂ ಆಹ, ಥಲವಣಿಜ್ಜಾತಿ ಸಕಟಸತ್ಥವಸೇನ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನಾವಾಪಣಾದಿವಸೇನ ವೋಹಾರಂ. ವಣಿಪ್ಪಥೋತಿ ವಣಿಜಮಗ್ಗೋ, ದಾನಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಸಂವೋಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಸೂನಂ ಅಸನಕಮ್ಮಂ ಇಸ್ಸತ್ತಂ, ಧನುಸಿಪ್ಪೇನ ಜೀವಿಕಾ, ಇಧ ಪನ ಇಸ್ಸತ್ತಂ ವಿಯಾತಿ ಇಸ್ಸತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಆವುಧಜೀವಿಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆವುಧಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾನಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ. ಪೋರೋಹಿಚ್ಚಾಮಚ್ಚಕಮ್ಮಾದಿ ರಾಜಕಮ್ಮಂ.ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ರಥಸಿಪ್ಪಖತ್ತವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪಾದಿ-ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ಮಹಾಸಿಪ್ಪಂ ಖುದ್ದಕಸಿಪ್ಪಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೀತಸ್ಸ ಪುರಕ್ಖತೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಪುರತೋ ಕತೋ. ಯೋ ಹಿ ಸೀತಕಾಲೇ ಜೀವಿಕಾಹೇತು ಸೀತಲಪದೇಸಂ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ, ಸೋ ವಾಳಮಿಗಾದೀಹಿ ವಿಯ ಸೀತೇನ ಪರಿಪಾತಿಯಮಾನೋ ತೇನ ಪುರತೋ ಕತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೀತೇನ ಬಾಧಿಯಮಾನೋ’’ತಿ. ಉಣ್ಹಸ್ಸ ಪುರಕ್ಖತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸರಿತ್ವಾತಿ ಸಂಸಪ್ಪಿತ್ವಾ. ಘಟ್ಟಿಯಮಾನೋತಿ ಹಿಂಸಿಯಮಾನೋ ಬಾಧಿಯಮಾನೋ. ಆಬಾಧನಂ ಆಬಾಧೋ, ಪೀಳಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಮಹೇತುನ್ತಿ ವಾ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ ಯಥಾ ‘‘ವಿಸಮಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೭೦). ತಥಾ ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಾಮಾನಮೇವ ಹೇತೂ’’ತಿ. ಕಾಮಾನಂ ಹೇತೂತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮಪದಾವಧಾರಣಮಯುತ್ತಂ ತದಞ್ಞಪಚ್ಚಯಪಟಿಕ್ಖೇಪಾಪತ್ತಿತೋ, ತಥಾ ಉತ್ತರಪದಾವಧಾರಣಂ ಕಾಮಾನಂ ಕದಾಚಿ ಅಹೇತುಭಾವಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಉಟ್ಠಹತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಜೀವಸಮುಟ್ಠಾಪಕವೀರಿಯೇನಾ’’ತಿ. ತಂ ವೀರಿಯನ್ತಿ ಆಜೀವಿಕಸಮುಟ್ಠಾಪಕವೀರಿಯಂ. ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಘಟೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆರಮ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ. ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಬಲವಸೋಕೇನ ಸೋಚತೀತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪೇನ ಅನ್ತೋ ನಿಜ್ಝಾಯತಿ. ಕಾಯೇ ಉಪ್ಪನ್ನದುಕ್ಖೇನಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ಸೋಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಕಾಯೇ ಉಪ್ಪನ್ನದುಕ್ಖೇನ. ಸೋಕುದ್ದೇಸೇನ ತಂ ತಂ ವಿಪ್ಪಲಪೇನ್ತೋ ವಾ ಪರಿದೇವತಿ. ಉರಂ ತಾಳೇತ್ವಾತಿ ವಕ್ಖಪ್ಪದೇಸಂ ಪಹರಿತ್ವಾ. ‘‘ಮೋಘ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪರಿದೇವನಾಕಾರದಸ್ಸನಞ್ಚೇವ ಸಮ್ಮೋಹಾಪಜ್ಜನಾಕಾರದಸ್ಸನಞ್ಚ. ಮೇತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ನೋತಿ ಪುಥುವಚನಂ ಅತ್ತನೋ ಉಭಯಥಾಪಿ ವೋಹರಿತಬ್ಬತೋ, ಬ್ಯಾಮೂಳ್ಹವಚನಂ ವಾ ಸೋಕವಸೇನ.

೧೬೮. ಇಧ ಕಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಸೇಸತೋ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಗಹಿತಾತಿ ಕಾಮಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ನಾನನ್ತರಿಯತಾಯ ಪನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋಪಿ ಗಹಿತೋ ಏವ. ಅಸಿಚಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಚಮ್ಮಮಯಸ್ಸ, ಚಮ್ಮಪರಿಸಿಬ್ಬಿತಸ್ಸೇವ ವಾ ಗಹಣಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಆವುಧಬಾಧಕಸ್ಸ ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಖೇಟಕಫಲಕಾದೀನೀ’’ತಿ ಆಹ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸರಾದಿಸಙ್ಗಹೋ. ಧನುಕಲಾಪಂ ಸನ್ನಯ್ಹಿತ್ವಾತಿ ಧನುಞ್ಚೇವ ಖುರಪ್ಪತೂಣಿಞ್ಚ ಸನ್ನಯ್ಹಿತ್ವಾ, ಧನುದಣ್ಡಸ್ಸ ಜಿಯಾಯ ತಥಾಭಾವಕರಣಾದಿಪಿ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೫.೭೬) ಧನುನೋ ಸನ್ನಯ್ಹನನ್ತಿ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಸೇನಾನಂ ಬ್ಯೂಹಸಂವಿಧಾನೇನ ವಾ ಉಭತೋಬ್ಯೂಳ್ಹಂ. ವಿಜ್ಜೋತಲನ್ತೇಸೂತಿ ನಿಸಿತಪೀತಫಲತಾಯ ವಿಜ್ಜೋತನವಸೇನ ಪರಿವತ್ತಮಾನೇಸು.

ಪಾಕಾರಸಮೀಪಾತಿಸಙ್ಖಾರತಾಯ ಪಾಕಾರಪಾದಾ ಉಪಕಾರಿಯೋ, ಯಾ ‘‘ಉದ್ದಾಪಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸತದನ್ತೇನಾತಿ ಅನೇಕಸತದನ್ತಕೇನ, ಯಸ್ಸ ತಿಖಿಣದನ್ತಾನಿ ಅನೇಕಸತಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಅತಿಭಾರತಾಯ ದಸವೀಸಮತ್ತಾಪಿ ಜನಾ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಯನ್ತವಸೇನ ಪನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠದನ್ತಾಕಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಓಮದ್ದನ್ತೀತಿ ಓಟ್ಠಪೇನ್ತಿ.

೧೬೯. ಸನ್ಧಿಮ್ಪಿ ಛಿನ್ದನ್ತಿ ಚೋರಿಕಾಯ ಜೀವಿತುಕಾಮಾ. ನಿಲ್ಲೋಪನ್ತಿ ನಿಸ್ಸೇಸವಿಲೋಪಂ, ಏಕಂ ಪರಿತ್ತಂ ಗಾಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಗಯ್ಹೂಪಗಂ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಕರಮರಗ್ಗಹಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹಾವಿಲೋಪ’’ನ್ತಿ. ಪನ್ಥದುಹನಕಮ್ಮಂ ಅಟವಿಮಗ್ಗೇ ಠತ್ವಾ ಅದ್ಧಿಕಾನಂ ವಿಲುಮ್ಪನಂ. ಪಹಾರಸಾಧನತ್ಥಂ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೨.೧) ದಣ್ಡಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಸುಖಸಿದ್ಧಿಅತ್ಥಂ. ಕಞ್ಜಿತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಕಞ್ಜಿಯಂ, ಆರನಾಲಂ. ಯಂ ‘‘ಬಿಲಙ್ಗ’’ನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಯತ್ಥ ಸಿಞ್ಚತಿ, ಸಾ ಕಞ್ಜಿಯಉಕ್ಖಲಿಕಾ. ಬಿಲಙ್ಗಥಾಲಿಕಸದಿಸಕರಣಂ ಬಿಲಙ್ಗಥಾಲಿಯಂ. ಸೀಸಕಪಾಲಂ ಉಪ್ಪಾಟೇತ್ವಾತಿ ಅಯೋಗುಳಪವೇಸನಪ್ಪಮಾಣಂ ಛಿದ್ದಂ ಕತ್ವಾ. ಸಙ್ಖಮುಣ್ಡಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ವಿಯ ಮುಣ್ಡಕಮ್ಮಕಾರಣಂ.

ರಾಹುಮುಖಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ರಾಹುಮುಖಗತ-ಸೂರಿಯಸದಿಸ-ಕಮ್ಮಕಾರಣಂ. ಜೋತಿಮಾಲಿಕನ್ತಿ ಜೋತಿಮಾಲವನ್ತಂ ಕಮ್ಮಕಾರಣಂ. ಹತ್ಥಪಜ್ಜೋತಿಕನ್ತಿ ಹತ್ಥಪಜ್ಜೋತನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ. ಏರಕವತ್ತಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಏರಕವತ್ತಸದಿಸೇ ಸರೀರತೋ ಬದ್ಧೇ ಉಪ್ಪಾಟನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ. ಚೀರಕವಾಸಿಕಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಸರೀರತೋ ಉಪ್ಪಾಟಿತಬದ್ಧಚೀರಕಾಹಿ ನಿವಾಸಾಪನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ. ತಂ ಕರೋನ್ತಾ ಯಥಾ ಗೀವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬದ್ಧೇ ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಕಟಿಯಮೇವ ಠಪೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಗೋಪ್ಫಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಕಟಿಯಮೇವ ಠಪೇನ್ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಕಟಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಗೋಪ್ಫಕೇಸು ಠಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಣೇಯ್ಯಕಕಮ್ಮಕಾರಣನ್ತಿ ಏಣೀಮಿಗಸದಿಸಕಮ್ಮಕಾರಣಂ. ಅಯವಲಯಾನಿ ದತ್ವಾತಿ ಅಯವಲಯಾನಿ ಪಟಿಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ. ಅಯಸೂಲಾನಿ ಕೋಟ್ಟೇನ್ತೀತಿ ಕಪ್ಪರಜಣ್ಣುಕಕೋಟೀಸು ಅಯಸೂಲಾನಿ ಪವೇಸೇನ್ತಿ. ನ್ತಿ ತಂ ತಥಾಕತಕಮ್ಮಕಾರಣಂ ಸತ್ತಂ.

ಬಳಿಸಮಂಸಿಕನ್ತಿ ಬಳಿಸೇಹಿ ಮಂಸುಪ್ಪಾಟನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ. ಕಹಾಪಣಿಕನ್ತಿ ಕಹಾಪಣಮತ್ತಸೋ ಛಿನ್ದನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ. ಕೋಟ್ಟೇನ್ತೀತಿ ಛಿನ್ದನ್ತಿ. ಖಾರಾಪತಚ್ಛಿಕನ್ತಿ ತಚ್ಛೇತ್ವಾ ಖಾರಾವಸಿಞ್ಚನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ. ಪಲಿಘಪರಿವತ್ತಿಕನ್ತಿ ಪಲಿಘಸ್ಸ ವಿಯ ಪರಿವತ್ತನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ. ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಕರೋನ್ತಿ ಅಯಸೂಲಸ್ಸ ಕೋಟ್ಟನೇನ. ಪಲಾಲಪೀಠಕನ್ತಿ ಪಲಾಲಪೀಠಸ್ಸ ವಿಯ ಸರೀರಸ್ಸ ಸಂವೇಲ್ಲನಕಮ್ಮಕಾರಣಂ. ಕಾರಣಿಕಾತಿ ಘಾತನಕಾರಕಾ. ಪಲಾಲವಟ್ಟಿಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಪಲಾಲಪೀಠಂ ಕರೋನ್ತಾ ಪಲಾಲವಟ್ಟಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಂವೇಲ್ಲನವಸೇನ ನಂ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೨.೧) ವೇಠೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಛಾತಕೇಹೀತಿ ಬುಭುಕ್ಖಿತೇಹಿ ಕೋಲೇಯ್ಯಕಸುನಖೇಹಿ. ಬಲವನ್ತೋ ಹಿ ತೇ ಜವಯೋಗ್ಗಾ ಸೂರಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ಕಮ್ಮವಸೇನ ಸಮ್ಪರೇತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮ್ಪರಾಯೋ, ಪರಲೋಕೋ. ತತ್ಥ ಭವೋತಿ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ.

೧೭೦. ಛನ್ದರಾಗೋ ವಿನೀಯತಿ ಚೇವ ಪಹೀಯತಿ ಚ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಛನ್ದರಾಗವಿನಯೋ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಞ್ಚಾತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಇದಂ ಯೋ ಛನ್ದರಾಗಂ ವಿನೇತಿ ಪಜಹತಿ, ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹೀತಿ ಇಮಿನಾ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ? ತಥಭಾವಾಯಾತಿ ಪರಿಜಾನನಕಭಾವಾಯ.