೬. ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಣ್ಣನಾ

ಪಥವೀಆದೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಾಯ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದಿನಾ ವಞ್ಚಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಧಾರಣಪರಿಚಯಮನಸಿಕಾರವಿಮುಖಾ ಪಥವೀಆದೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಪುಥುಜ್ಜನಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖತಥಾಗತಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿವಿಸೇಸಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಚ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನಂ. ತೇ ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸವಿನಿಮುತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತಞ್ಚ ವಿಸೇಸಂ ಜಾನನ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಉಭಯಹಿತಪರಾಯಣಾ ಸವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪದನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಿದಾನಪದಾನಂ, ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿಪದಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ತಸ್ಸಾ ಲೀನತ್ಥವಣ್ಣನಾಯಞ್ಚೇವ ವುತ್ತನಯೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ.

ಪದಪದತ್ಥದೇಸನಾನಿಕ್ಖೇಪಸುತ್ತಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಸನ್ಧಿ. ತತ್ಥ ಪದಸ್ಸ ಪದನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪದಸನ್ಧಿ, ತಥಾ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಪದತ್ಥನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪದತ್ಥಸನ್ಧಿ, ಯೋ ‘‘ಕಿರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ನಾನಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಅನುಸನ್ಧೀಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಪನ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ. ಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಸನ್ಧಿ ಯಥಾನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ತಿಧಾ ವಿಭತ್ತಾ. ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ದ್ವಿಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ. ನಿಕ್ಖೇಪಸನ್ಧಿ ಚತುನ್ನಂ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸುತ್ತಸನ್ಧಿ ಇಧ ಪಠಮನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತಮೇವ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ? ನಾಯಮನುಯೋಗೋ ಕತ್ಥಚಿ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಅಪಿಚ ಯಸ್ಮಾ ಮಞ್ಞನಾಮೂಲಕಂ ಸಕ್ಕಾಯಂ, ಸಬ್ಬಮಞ್ಞನಾ ಚ ತತ್ಥ ಏವ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಾ ಪವತ್ತತಿ, ನ ತಸ್ಸಾ ಸವಿಸಯಾಯ ಲೇಸಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾರಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಥವೀಆದಿವಿಭಾಗಭಿನ್ನೇಸು ಮಞ್ಞನಾಸು ಚ ಸಾತಿಸಯಂ ನಿಬ್ಬೇಧವಿರಾಗಸಞ್ಜನನೀ ಉಪರಿ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖತಥಾಗತಗುಣವಿಭಾವನೀ ಚ ಅಯಂ ದೇಸನಾ. ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ದಿಟ್ಠಿವಿನಿವೇಠನಕಥಾ, ತಸ್ಮಾ ಸನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಅಸಾರಭಾವದೀಪನಂ ಉಪರಿ ಚ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ಗುಣವಿಸೇಸವಿಭಾವನಮಿದಂ ಸುತ್ತಂ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ಕಿಞ್ಚ ಸಕ್ಕಾಯೇ ಮಞ್ಞನಾಮಞ್ಞನಾಮುಖೇನ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತೀಸು ಆದೀನವಾನಿಸಂಸವಿಭಾವನತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿವಿಭಾಗತೋ ಚ ಇದಮೇವ ಸುತ್ತಂ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ.

ಯಂ ಪನ ಏಕಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ದೇಸನನ್ತರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನಂ, ಅಯಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ, ಸಾ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ…ಪೇ… ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ. ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ…ಪೇ… ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋ ಮನಸಿಕರಣೀಯೇ ಧಮ್ಮೇ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ, ಅಮನಸಿಕರಣೀಯೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಮನಸಿಕರಣೀಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಪ್ಪಜಾನನ್ತೋ ಅಮನಸಿಕರಣೀಯೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಅಪ್ಪಜಾನನ್ತೋ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ನ ಮನಸಿಕರಣೀಯಾ, ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ…ಪೇ… ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಕಾಮಾಸವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಕಾಮಾಸವೋ ಪವಡ್ಢತಿ. ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಭವಾಸವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಭವಾಸವೋ ಪವಡ್ಢತಿ, ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೭) ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ. ತಥಾ ‘‘ತಸ್ಸೇತಂ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಂ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರಾ ರಾಗೋ ಚಿತ್ತಂ ಅನುದ್ಧಂಸೇಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಸರಾಗೋ ಸದೋಸೋ ಸಮೋಹೋ ಸಾಙ್ಗಣೋ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಕಾಲಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೫೯) ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ. ತಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚಾವುಸೋ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ. ಯಂ ವೇದೇತಿ ತಂ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಯಂ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ತಂ ವಿತಕ್ಕೇತಿ, ಯಂ ವಿತಕ್ಕೇತಿ ತಂ ಪಪಞ್ಚೇತಿ, ಯಂ ಪಪಞ್ಚೇತಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪುರಿಸಂ ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪) ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ. ತಥಾ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ…ಪೇ… ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋ ರೂಪಂ ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ವೇದನಂ…ಪೇ…, ಸಞ್ಞಂ…ಪೇ…, ಸಙ್ಖಾರೇ…ಪೇ…, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಯಮ್ಪಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಂ…ಪೇ… ಯಮ್ಪಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಸೋ ಲೋಕೋ ಸೋ ಅತ್ತಾ ಸೋ ಪೇಚ್ಚ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ ಸಸ್ಸತಿಸಮಂ ತಥೇವ ಠಸ್ಸಾಮೀತಿ, ತಮ್ಪಿ ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೧) ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ.

‘‘ಯೋಪಿ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು…ಪೇ… ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಾಭಿನನ್ದೀ’’ತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ. ‘‘ಇಧ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸುತಂ ಹೋತಿ ‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ನಾಲಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಯಾ’ತಿ, ಏವಞ್ಚೇತಂ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸುತಂ ಹೋತಿ ‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ನಾಲಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಯಾ’ತಿ, ಸೋ ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಜಾನಾತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ, ಸೋ ತಾಸು ವೇದನಾಸು ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ, ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ, ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೯೦) ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ. ‘‘ಯೋಪಿ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅರಹಂ…ಪೇ… ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ‘‘ಸುತವಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ…ಪೇ… ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಸುವಿನೀತೋ ರೂಪಂ ‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ವೇದನಂ…ಪೇ…, ಸಞ್ಞಂ…ಪೇ…, ಸಙ್ಖಾರೇ…ಪೇ…, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಯಮ್ಪಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾ, ತಮ್ಪಿ ‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಯಮ್ಪಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಸೋ ಲೋಕೋ ಸೋ ಅತ್ತಾ ಸೋ ಪೇಚ್ಚ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ‘ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ ಅಪಿ ಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ ಸಸ್ಸತಿಸಮಂ ತಥೇವ ಠಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಸೋ ಏವಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ನ ಪರಿತಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೧) ಏವಮಾದಿದೇಸನಾಹಿ ಸಂಸನ್ದತೀತಿ, ಅಯಂ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ.