ಸೋಳಸಹಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ದೇಸನಾಹಾರವಣ್ಣನಾ

ತತ್ಥ ಯೇ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಥವೀಆದಿಭೂತಾದಿಭೇದಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಟಿಪಾದನಭಾವೇನ ಜಾತಿಜರಾಮರಣವಿಸೇಸನದುಕ್ಖಪರಿಯಾಯೇನ ಚ ವುತ್ತಾ ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ. ಮಞ್ಞನಾಭಿನನ್ದನನನ್ದೀಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವುತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ. ಅಯಂ ತಾವ ಸುತ್ತನ್ತನಯೋ. ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತತಣ್ಹಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೀಪಿತಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ, ಮಞ್ಞನಾಪರಿಯಾಯೇನ ಗಹಿತಾ ಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಭವಪದೇನ ಗಹಿತೋ ಕಮ್ಮಭವೋ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ. ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ. ಅರಿಯಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ, ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಕ್ಖುಸೇಕ್ಖಾಭಿಞ್ಞಾಗಹಣೇಹಿ, ರಾಗಾದಿಖಯವಚನೇಹಿ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಗಹಣೇನ ಚ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯಾದಿವಚನೇಹಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಉದ್ಧರನ್ತಿ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿರುಜ್ಝತಿ ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯಾದೀನಂ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಭಾವಸ್ಸ ಉದ್ಧಟತ್ತಾ.

ತತ್ಥ ಸಮುದಯೇನ ಅಸ್ಸಾದೋ, ದುಕ್ಖೇನ ಆದೀನವೋ, ಮಗ್ಗನಿರೋಧೇಹಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಮಾನಭಞ್ಜನಂ ಫಲಂ, ತಥಾ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗಾವಬೋಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಪಯೋಜನಞ್ಚ. ತಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಕಾರಣತ್ತಾ ದೇಸನಾಯ ವಿಚಿತ್ತತಾ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಯಾಥಾವತೋ ಸಭಾವೂಪಧಾರಣಞ್ಚ ಉಪಾಯೋ, ಪಥವೀಆದೀಸು ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನಾಪದೇಸೇನ ಪಥವೀಆದಯೋ ಏಕನ್ತತೋ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ, ಮಞ್ಞನಾ ಚ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಆಣತ್ತೀತಿ. ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ.

೨. ವಿಚಯಹಾರವಣ್ಣನಾ

ಮಞ್ಞನಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯಸ್ಸ ಅವಿಸೇಸಹೇತುಭಾವತೋ, ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ತತ್ಥ ಅಸೇಸಿತಬ್ಬತೋ ಚ ಸಬ್ಬಗಹಣಂ, ಸಭಾವಧಾರಣತೋ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತೋ ಚ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣಂ, ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ ಆವೇಣಿಕಹೇತುಭಾವತೋ ಚ ಮೂಲಗ್ಗಹಣಂ, ಕಾರಣಭಾವತೋ ದೇಸನತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಪರಿಯಾಯಗ್ಗಹಣಂ, ಸಮ್ಮುಖಭಾವತೋ ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಚ ‘‘ವೋ’’ತಿ ವಚನಂ, ತಥಾರೂಪಗುಣಯೋಗತೋ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣತೋ ಚ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಆಲಪನಂ. ದೇಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥಭಾವತೋ ತೇಸಂ ಸತುಪ್ಪಾದನತ್ಥಞ್ಚ ‘‘ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನಂ, ದೇಸೇತಬ್ಬತಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾತಭಾವತೋ, ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಞ್ಚ ದೇಸನತೋ ‘‘ತ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚಾಮಸನಂ, ಸೋತಬ್ಬಭಾವತೋ, ಸವನತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಏಕನ್ತೇನ ನಿಪ್ಫಾದನತೋ ‘‘ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಕ್ಕಾತಬ್ಬತೋ, ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯ ಏವ ಚ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ ‘‘ಸಾಧುಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಮನಸಿಕರಣೀಯತೋ ತದಧೀನತ್ತಾ ಚ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ‘‘ಮನಸಿ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾಪರಿಞ್ಞಾತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಭಾವತೋ ವಿತ್ಥಾರತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಚ ‘‘ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭಗವತೋ ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ಸಿರಸಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬವಚನತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಚ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಾಧನತೋ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸತ್ಥು ಉತ್ತಮಗಾರವಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ತತ್ಥ ಚ ಗಾರವಸ್ಸ ಉಳಾರಪುಞ್ಞಭಾವತೋ ‘‘ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತಥಾಕಿರಿಯಾಯ ನಿಚ್ಛಿತಭಾವತೋ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರತೋ ಚ ‘‘ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸವನಸ್ಸ ಪಟಿಜಾನಿತಬ್ಬತೋ, ತಥಾ ತೇಹಿ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಚ ‘‘ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವತೋ, ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕರಣತೋ ‘‘ಏತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಲೋಕಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಲೋಕಾಧಾರತ್ತಾ ಚ ಲೋಕಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿವೇಧಬಾಹುಸಚ್ಚಾಭಾವತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಬಾಹುಸಚ್ಚಾಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುಥೂಸು, ಪುಥು ವಾ ಜನಭಾವತೋ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನರಿಯಧಮ್ಮವಿರಹತೋ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗಮತೋ ಚ ‘‘ಅರಿಯಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅರಿಯಭಾವಕರಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ, ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲದಮಥಾಭಾವತೋ ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಸನ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸವನತೋ ಸನ್ತಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗಮತೋ ಸಬ್ಭಿ ಪಾಸಂಸಿಯತೋ ಚ ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಪ್ಪುರಿಸಭಾವಕರಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ, ತತ್ಥ ಚ ಕೋಸಲ್ಲದಮಥಾಭಾವತೋ ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಥವೀವತ್ಥುಕಾನಂ ಮಞ್ಞನಾನಂ, ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಞ್ಚಮಞ್ಞನಾನಂ ಮೂಲಕತ್ತಾ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾನಂ ‘‘ಪಥವಿಂ ಪಥವಿತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಹಂಕಾರ-ಮಮಂಕಾರಾನಂ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ‘‘ಪಥವಿಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಪುಬ್ಬೇ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ, ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ಗಯ್ಹಮಾನತ್ತಾ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಥವೀಆದಿಆರಮ್ಮಣಸಭಾಗತಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಚ ‘‘ಯೋಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಯೋ’’ತಿ ಅನಿಯಮೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ನಿಯಮೇತಬ್ಬತೋ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತೋ ಚ; ‘‘ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಸಂಸಾರೇ ಭಯಸ್ಸ ಇಕ್ಖನತೋ ಕಿಲೇಸಭೇದನಸಮ್ಭವತೋ ಚ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಿಕ್ಖಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮತೋ ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಪಟಿಲಾಭತೋ ಚ ‘‘ಸೇಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಮನಸಾ ಲದ್ಧಬ್ಬಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ಅಧಿಗಮನೀಯತೋ ಚ ‘‘ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪರೇನ ಅನುತ್ತರಣೀಯತೋ, ಪರಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಭಾವೇನ ಉತ್ತರಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಚ ‘‘ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋಗೇನ ಭಾವನಾಯ ಕಾಮಯೋಗಾದಿತೋ ಚ ಖೇಮಂ ಸಿವಂ ಅನುಪದ್ದವನ್ತಿ ‘‘ಯೋಗಕ್ಖೇಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಛನ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ‘‘ಪತ್ಥಯಮಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತದತ್ಥಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಬ್ಬಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಿಹಾರಸ್ಸ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ‘‘ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಞ್ಚೇವ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಞ್ಚ ಞಾಣೇನ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಜಾನನತೋ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನಮಞ್ಞನತಾಯ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಮಾ ಮಞ್ಞೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಇತೋ ಪರಂ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಸಕ್ಕಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಂ ತಸ್ಸಾ ಲೀನತ್ಥವಣ್ಣನಞ್ಚ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ವಿಭಾವೇತುನ್ತಿ ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ. ಇತಿ ಅನುಪದವಿಚಯತೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ.

೩. ಯುತ್ತಿಹಾರವಣ್ಣನಾ

ಸಕ್ಕಾಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಮಞ್ಞನಾನಂ ಮೂಲಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಮತ್ತಕತ್ತಾ ಲೋಕವಿಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಬ್ಯಾಹುಸಚ್ಚದ್ವಯರಹಿತಸ್ಸ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಪುಥುಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಜನನಾದಿಸಭಾವತ್ತಾ. ಯಥಾವುತ್ತಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಬಾಹುಸಚ್ಚಾಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಸಬ್ಭಾವತೋ. ತತ್ಥ ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅರಿಯಾನಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಞ್ಚ ಅದಸ್ಸಾವಿತಾದಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಅರಿಯಕರಧಮ್ಮಾನಂ ಅರಿಯಭಾವಸ್ಸ ಚ ತೇನ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಚ ತಥಾ ತಸ್ಸ ಪಥವಿಯಾ ‘‘ಅಹಂ ಪಥವೀ, ಮಮ ಪಥವೀ, ಪರೋ ಪಥವೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನಂ ಯುಜ್ಜತಿ ಅಹಂಕಾರಮಮಂಕಾರಾನಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ. ತಥಾ ಸಞ್ಜಾನತೋ ಚಸ್ಸ ಪಥವಿಂ ಕಮ್ಮಾದಿಕರಣಾದಿವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಮಞ್ಞನಾಪವತ್ತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಸಞ್ಞಾನಿದಾನತ್ತಾ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾನಂ. ಯೋ ಮಞ್ಞತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪರಿಞ್ಞಾತವತ್ಥುಕತಾ ಯುಜ್ಜತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ವಿನಾ ಮಞ್ಞನಾಪಹಾನಾಭಾವತೋ. ‘‘ಆಪಂ ಆಪತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖಸ್ಸ ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸತಾ ಯುಜ್ಜತಿ ಕತಕಿಚ್ಚತಾಭಾವತೋ. ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಸತೋ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಪತ್ಥನಾ ಯುಜ್ಜತಿ ತದಧಿಮುತ್ತಭಾವತೋ. ತಥಾ ತಸ್ಸ ಪಥವಿಯಾ ಅಭಿಜಾನನಾ ಯುಜ್ಜತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನೇಸು ಮತ್ತಸೋ ಕಾರಿಭಾವತೋ. ತತೋ ಏವ ಚಸ್ಸ ‘‘ಮಾ ಮಞ್ಞೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾ ಯುಜ್ಜತಿ ವತ್ಥುಪರಿಞ್ಞಾಯ ವಿಯ ಮಞ್ಞನಾಪಹಾನಸ್ಸಪಿ ವಿಪ್ಪಕತಭಾವತೋ. ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಪಥವಿಯಾ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ಯುಜ್ಜತಿ ಪರಿಞ್ಞಾತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪರಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಚ. ‘‘ಆಪಂ ಆಪತೋ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅರಹತ್ತಾದಿಯುತ್ತಸ್ಸ ಪಥವಿಯಾದೀನಂ ಅಭಿಜಾನನಾ ಮಞ್ಞನಾಭಾವೋ ಚ ಯುಜ್ಜತಿ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮತ್ತಾ, ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ, ತತೋ ಏವ ಚಸ್ಸ ವೀತರಾಗಾದಿಭಾವೋ ತತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪಟಿವಿದ್ಧತಾತಿ. ಅಯಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ.

೪. ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಣ್ಣನಾ

ಕಿಸ್ಸೋಪಿ ಮಞ್ಞನಾ ಸಕ್ಕಾಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಮಞ್ಞನಾನಂ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸುತದ್ವಯವಿರಹೋ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಮಞ್ಞನಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾತಿ. ಮಞ್ಞನಾಸು ಚ ತಣ್ಹಾಮಞ್ಞನಾ ಇತರಮಞ್ಞನಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಗತಾನಂ ಪರಿತಸ್ಸಿತವಿಪ್ಫನ್ದಿತ’’ನ್ತಿ, (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೦೫-೧೦೯) ‘‘ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಮಹಾವ. ೧) ಚ ವಚನತೋ, ತಣ್ಹಾಗತಸ್ಸೇವ ಚ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಮಾನಜಪ್ಪನಾಸಬ್ಭಾವತಾ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ವಾ ಮಞ್ಞನಾ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಮಞ್ಞನಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ಹಿ ವಚನತೋ ದಿಟ್ಠಿಪಿ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ಅಹಮಸ್ಮಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೨; ೩.೩೯) ಆದಿವಚನತೋ ಮಾನೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ತಥಾ ‘‘ಅಸ್ಮೀತಿ ಸತಿ ಇತ್ಥಂಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ, ಏವಂಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಮಾನಸ್ಸಪಿ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನತಾ ಲಬ್ಭತೇವ. ಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಪ್ಪದೇಸತೋ ಮಞ್ಞನಾಪಹಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಅಸೇಕ್ಖಾ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಮಞ್ಞನಾಪಹಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಕಮ್ಮಭವೋ ಚ ಜಾತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಜಾತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸ್ಸ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ.

೫. ಲಕ್ಖಣಹಾರವಣ್ಣನಾ

‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮೂಲಗ್ಗಹಣೇನ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಯಥಾ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಂ ದೋಸಮೋಹಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕಾಯಮೂಲಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಸಕ್ಕಾಯಸ್ಸ ಮೂಲಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸದ್ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವೋ ಗಯ್ಹತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವೋ ಗಯ್ಹತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸನಕಾಮತಾದಿಲಕ್ಖಣಾ. ‘‘ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಸ್ಸ ವಿಬನ್ಧಭೂತಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ. ‘‘ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅರಿಯವಿನಯಾಭಾವೋ. ಸೋ ಪನತ್ಥತೋ ಅರಿಯವಿನಯೇ ಅಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಏವ ವಾತಿ ತೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸಯಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ. ತಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

‘‘ಪಥವಿಂ ಪಥವಿತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಇದಂ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾದೀನಂ ಸಞ್ಞಾಯ ಕಾರಣಭಾವದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಸಞ್ಞಾ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕಫಸ್ಸಾವಿಜ್ಜಾಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಯೋಪಿ ತಾಸಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ತೇಸಮ್ಪೇತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ ಮಞ್ಞನಾನಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ‘‘ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಞ್ಞನಾಕಿಚ್ಚೇನ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ ಗಹಿತಾ ತಾಸಂ ಕಿಲೇಸಸಭಾವತ್ತಾ. ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದಿನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಕಿಲೇಸಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ತಥಾ ತಣ್ಹಾಯ ಹೇತುಸಭಾವತ್ತಾ ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಅವಸಿಟ್ಠಾಕುಸಲಹೇತೂನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಹೇತುಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ತಥಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀನಂ ಆಸವಾದಿಸಭಾವತ್ತಾ ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಅವಸಿಟ್ಠಾಸವೋಘಯೋಗಗನ್ಥನೀವರಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಆಸವಾದಿಸಭಾವತ್ತಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ತಥಾ ‘‘ಪಥವಿಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಥವೀಆದೀನಂ ರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ ತಬ್ಬಿಸಯಾನಞ್ಚ ಮಞ್ಞನಾನಂ ರೂಪವಿಸಯತ್ತಾ ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಕಲರೂಪಕ್ಖನ್ಧವಿಸಯಾಪಿ ಮಞ್ಞನಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ರೂಪವಿಸಯಲಕ್ಖಣೇನ ಆಸಂ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ಏವಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿವಿಸಯಾಪಿ ಮಞ್ಞನಾ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅಪರಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಪಟಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಭಾವೇನ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಾನಂ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾತಿ. ಅಯಂ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ.

೬. ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಣ್ಣನಾ

ಪಥವೀಆದೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಾಯ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದಿನಾ ವಞ್ಚಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಧಾರಣಪರಿಚಯಮನಸಿಕಾರವಿಮುಖಾ ಪಥವೀಆದೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಪುಥುಜ್ಜನಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖತಥಾಗತಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿವಿಸೇಸಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಚ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನಂ. ತೇ ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸವಿನಿಮುತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತಞ್ಚ ವಿಸೇಸಂ ಜಾನನ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಉಭಯಹಿತಪರಾಯಣಾ ಸವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪದನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಿದಾನಪದಾನಂ, ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿಪದಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ತಸ್ಸಾ ಲೀನತ್ಥವಣ್ಣನಾಯಞ್ಚೇವ ವುತ್ತನಯೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ.

ಪದಪದತ್ಥದೇಸನಾನಿಕ್ಖೇಪಸುತ್ತಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಸನ್ಧಿ. ತತ್ಥ ಪದಸ್ಸ ಪದನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪದಸನ್ಧಿ, ತಥಾ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಪದತ್ಥನ್ತರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪದತ್ಥಸನ್ಧಿ, ಯೋ ‘‘ಕಿರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ನಾನಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಅನುಸನ್ಧೀಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಪನ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ. ಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಸನ್ಧಿ ಯಥಾನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ತಿಧಾ ವಿಭತ್ತಾ. ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ದ್ವಿಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ. ನಿಕ್ಖೇಪಸನ್ಧಿ ಚತುನ್ನಂ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸುತ್ತಸನ್ಧಿ ಇಧ ಪಠಮನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತಮೇವ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ? ನಾಯಮನುಯೋಗೋ ಕತ್ಥಚಿ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಅಪಿಚ ಯಸ್ಮಾ ಮಞ್ಞನಾಮೂಲಕಂ ಸಕ್ಕಾಯಂ, ಸಬ್ಬಮಞ್ಞನಾ ಚ ತತ್ಥ ಏವ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಾ ಪವತ್ತತಿ, ನ ತಸ್ಸಾ ಸವಿಸಯಾಯ ಲೇಸಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾರಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಥವೀಆದಿವಿಭಾಗಭಿನ್ನೇಸು ಮಞ್ಞನಾಸು ಚ ಸಾತಿಸಯಂ ನಿಬ್ಬೇಧವಿರಾಗಸಞ್ಜನನೀ ಉಪರಿ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖತಥಾಗತಗುಣವಿಭಾವನೀ ಚ ಅಯಂ ದೇಸನಾ. ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ದಿಟ್ಠಿವಿನಿವೇಠನಕಥಾ, ತಸ್ಮಾ ಸನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಅಸಾರಭಾವದೀಪನಂ ಉಪರಿ ಚ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ಗುಣವಿಸೇಸವಿಭಾವನಮಿದಂ ಸುತ್ತಂ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ಕಿಞ್ಚ ಸಕ್ಕಾಯೇ ಮಞ್ಞನಾಮಞ್ಞನಾಮುಖೇನ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತೀಸು ಆದೀನವಾನಿಸಂಸವಿಭಾವನತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿವಿಭಾಗತೋ ಚ ಇದಮೇವ ಸುತ್ತಂ ಪಠಮಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ.

ಯಂ ಪನ ಏಕಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ದೇಸನನ್ತರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನಂ, ಅಯಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಸನ್ಧಿ, ಸಾ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ…ಪೇ… ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ. ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ…ಪೇ… ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋ ಮನಸಿಕರಣೀಯೇ ಧಮ್ಮೇ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ, ಅಮನಸಿಕರಣೀಯೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಮನಸಿಕರಣೀಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಪ್ಪಜಾನನ್ತೋ ಅಮನಸಿಕರಣೀಯೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಅಪ್ಪಜಾನನ್ತೋ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ನ ಮನಸಿಕರಣೀಯಾ, ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ…ಪೇ… ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಕಾಮಾಸವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಕಾಮಾಸವೋ ಪವಡ್ಢತಿ. ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಭವಾಸವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಭವಾಸವೋ ಪವಡ್ಢತಿ, ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೭) ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ. ತಥಾ ‘‘ತಸ್ಸೇತಂ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಂ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರಾ ರಾಗೋ ಚಿತ್ತಂ ಅನುದ್ಧಂಸೇಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಸರಾಗೋ ಸದೋಸೋ ಸಮೋಹೋ ಸಾಙ್ಗಣೋ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಕಾಲಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೫೯) ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ. ತಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚಾವುಸೋ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ. ಯಂ ವೇದೇತಿ ತಂ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಯಂ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ತಂ ವಿತಕ್ಕೇತಿ, ಯಂ ವಿತಕ್ಕೇತಿ ತಂ ಪಪಞ್ಚೇತಿ, ಯಂ ಪಪಞ್ಚೇತಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪುರಿಸಂ ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪) ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ. ತಥಾ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ…ಪೇ… ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋ ರೂಪಂ ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ವೇದನಂ…ಪೇ…, ಸಞ್ಞಂ…ಪೇ…, ಸಙ್ಖಾರೇ…ಪೇ…, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಯಮ್ಪಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಂ…ಪೇ… ಯಮ್ಪಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಸೋ ಲೋಕೋ ಸೋ ಅತ್ತಾ ಸೋ ಪೇಚ್ಚ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ ಸಸ್ಸತಿಸಮಂ ತಥೇವ ಠಸ್ಸಾಮೀತಿ, ತಮ್ಪಿ ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೧) ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ.

‘‘ಯೋಪಿ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು…ಪೇ… ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಾಭಿನನ್ದೀ’’ತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ. ‘‘ಇಧ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸುತಂ ಹೋತಿ ‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ನಾಲಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಯಾ’ತಿ, ಏವಞ್ಚೇತಂ, ದೇವಾನಮಿನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸುತಂ ಹೋತಿ ‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ನಾಲಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಯಾ’ತಿ, ಸೋ ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಜಾನಾತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ, ಸೋ ತಾಸು ವೇದನಾಸು ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ, ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ, ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೯೦) ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಂಸನ್ದತಿ. ‘‘ಯೋಪಿ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅರಹಂ…ಪೇ… ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ‘‘ಸುತವಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ…ಪೇ… ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಸುವಿನೀತೋ ರೂಪಂ ‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ವೇದನಂ…ಪೇ…, ಸಞ್ಞಂ…ಪೇ…, ಸಙ್ಖಾರೇ…ಪೇ…, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಯಮ್ಪಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾ, ತಮ್ಪಿ ‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಯಮ್ಪಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಸೋ ಲೋಕೋ ಸೋ ಅತ್ತಾ ಸೋ ಪೇಚ್ಚ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ‘ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ ಅಪಿ ಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ ಸಸ್ಸತಿಸಮಂ ತಥೇವ ಠಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಸೋ ಏವಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ನ ಪರಿತಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೧) ಏವಮಾದಿದೇಸನಾಹಿ ಸಂಸನ್ದತೀತಿ, ಅಯಂ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ.

೭. ಆವತ್ತಹಾರವಣ್ಣನಾ

‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪರಿಗ್ಗಹೋ ದೀಪಿತೋ. ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಪರಿಗ್ಗಹೋ ದೀಪಿತೋ. ತೇಸು ಪುರಿಮನಯೇನ ಆಸಯವಿಪತ್ತಿ ಕಿತ್ತಿತಾ, ದುತಿಯೇನ ಪಯೋಗವಿಪತ್ತಿ. ಪುರಿಮೇನ ಚಸ್ಸ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಂ, ತಞ್ಚ ಯತೋ ವಿಪಾಕವಟ್ಟನ್ತಿ ಸಕಲಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಮಾವತ್ತತಿ. ‘‘ಪಥವಿಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತಿಸ್ಸೋ ಮಞ್ಞನಾ ವುತ್ತಾ. ತಾಸು ತಣ್ಹಾಮಞ್ಞನಾ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಗ್ಗಾಹೋ, ಮಾನಮಞ್ಞನಾ ‘‘ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನಗ್ಗಾಹೋ, ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾ ‘‘ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೋ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಗ್ಗಾಹೇನ ‘‘ತಣ್ಹಂ ಪಟಿಚ್ಚಪರಿಯೇಸನಾ’’ತಿಆದಿಕಾ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೦೩; ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೯; ಅ. ನಿ. ೩.೨೩; ವಿಭ. ೯೬೩) ನವ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ. ಮಾನಗ್ಗಾಹೇನ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ನವ ಮಾನವಿಧಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೇನ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೫) ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಆವತ್ತತಿ. ತೀಸು ಚ ಗಾಹೇಸು ಯಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ತಣ್ಹಾಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ, ಸಾ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ. ಯಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಮಾನಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ, ಸಾ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ. ಯಾಯ ಪನ ಸಞ್ಞಾಯ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ, ಸಾ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ. ತತ್ಥ ಪಠಮಗ್ಗಾಹವಿಸಭಾಗತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಆವತ್ತತಿ, ದುತಿಯಗ್ಗಾಹವಿಸಭಾಗತೋ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಆವತ್ತತಿ, ತತಿಯಗ್ಗಾಹವಿಸಭಾಗತೋ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ ಆವತ್ತತಿ.

ಸೇಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ಅರಿಯಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಙ್ಗಹೋ, ತತೋ ಚ ಪರತೋಘೋಸಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪರತೋಘೋಸೇನ ಚ ಸುತವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋತಿ ಆವತ್ತತಿ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ನವ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ, ಚತುಬ್ಬಿಧಞ್ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕಂ. ‘‘ಮಾ ಮಞ್ಞೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞನಾನಂ ವಿಪ್ಪಕತಪ್ಪಹಾನತಾಗಹಣೇನ ಏಕಚ್ಚಾಸವಪರಿಕ್ಖಯೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ಚ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಕಾಯಸಕ್ಖಿಭಾವಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ. ‘‘ಅರಹಂ ಖೀಣಾಸವೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಚ ದಸ ನಾಥಕರಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ. ‘‘ನ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞನಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ‘‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಾಯ ಚ ಸಾತಿಸಯಾ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟನದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟನಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನೀತಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನಿಮಿತ್ತ-ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ.

‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಾ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ದಸಬಲ-ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಆವೇಣಿಕಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾ ಆವತ್ತನ್ತಿ. ‘‘ನನ್ದೀ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಹೇತುನಾ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿತದುಭಯಹೇತುವಿಭಾವನೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಆವತ್ತನ್ತಿ. ‘‘ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಣ್ಹಪ್ಪಹಾನಾಪದೇಸೇನ ತದೇಕಟ್ಠಭಾವತೋ ದಿಯಡ್ಢಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಆವತ್ತತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ನನ್ದೀ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಇತಿ ವಿದಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಮಞ್ಞನಾಭಾವಹೇತುಭೂತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವೇದನಸ್ಸ ಸಾವಕೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಚಾರಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತೇನ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಮಾಪತ್ತಿಸಞ್ಚಾರಿ ಭಗವತೋ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಂ ಆವತ್ತತೀತಿ. ಅಯಂ ಆವತ್ತೋ ಹಾರೋ.

೮. ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಣ್ಣನಾ

‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಕ್ಕಾಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತೇಸಂ ಮಞ್ಞನಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ಲೋಕವಿಚಿತ್ತಸ್ಸ. ತಯಿಮೇ ಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿ ತಿವಿಧಾ. ತೇಸು ಕುಸಲಾನಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿ, ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಕಮ್ಮಭವಆವಜ್ಜನಭೂತರೂಪಾದಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಾ ಕಾಮಾವಚರಾದಿವಸೇನ ಭೂಮಿತೋ ತಿವಿಧಾ, ತಥಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಭಾವಾ, ಅಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಭಾವಾ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಾವ ತಥಾ ಅಕುಸಲಾ. ಪರಿಯತ್ತಿಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸುತಕಿಚ್ಚಾಭಾವೇನ ತಿವಿಧೋ ಅಸ್ಸುತವಾ. ಅನ್ಧಕಲ್ಯಾಣವಿಭಾಗೇನ ದುವಿಧೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕಭೇದೇನ ತಿವಿಧಾ ಅರಿಯಾ. ಮಂಸಚಕ್ಖುದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂಹಿ ದಸ್ಸನಾಭಾವೇನ ತಿವಿಧೋ ಅದಸ್ಸಾವೀ. ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಭೇದೇನ ತಿವಿಧೋ, ನವವಿಧೋ ವಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮೋ. ಸವನಧಾರಣಪರಿಚಯಮನಸಿಕಾರಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕೋವಿದತಾ. ತದಭಾವತೋ ಅಕೋವಿದೋ. ಸಂವರಪಹಾನಭೇದೇನ ದುವಿಧೋ, ದಸವಿಧೋ ವಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮವಿನಯೋ, ತದಭಾವತೋ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋ. ಏತ್ಥ ಪದಟ್ಠಾನವಿಭಾಗೋ ಹೇಟ್ಠಾ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ. ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ‘‘ಪಥವಿಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಮಞ್ಞನಾವತ್ಥುವಿಭಾಗೋ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋವ, ತಥಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾದಿಕೋ ಚ ಅನ್ತರವಿಭಾಗೋ.

ಮಞ್ಞನಾ ಪನ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಿವಿಧಾ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ತಣ್ಹಾಮಞ್ಞನಾ ತಾವ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಅಟ್ಠಸತವಿಧಾ, ತಥಾ ‘‘ಅಸ್ಮೀತಿ ಸತಿ ಇತ್ಥಂಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಏವಂ ಮಾನಮಞ್ಞನಾಪಿ. ‘‘ಅಸ್ಮೀತಿ ಸತಿ ಇತ್ಥಂಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಪಞ್ಚತ್ತಯಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಞ್ಚಾತಿ. ಏತೇನ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾಯಪಿ ಅಟ್ಠಸತವಿಧತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಪಿಚ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಾನಮಞ್ಞನಾಯ ನವವಿಧತಾ ತದನ್ತರಭೇದೇನ ಅನೇಕವಿಧತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಹೀನತ್ತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ. ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾಯ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ಆಗತನಯೇನ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿವಿಧತಾ ತದನ್ತರಭೇದೇನ ಅನೇಕವಿಧತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅಪರಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಚೇವ ರೂಪಮುಖಾದಿಅಭಿನಿವೇಸಭೇದಾದಿವಸೇನ ಚ ಪರಿಞ್ಞಾನಂ ಅನೇಕವಿಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಅಟ್ಠಮಕಾದಿವಸೇನ ಸೇಕ್ಖವಿಭಾಗೋ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಅಸೇಕ್ಖವಿಭಾಗೋ ಚ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಧಮ್ಮವಿಭಾಗೋ. ಪದಟ್ಠಾನವಿಭಾಗೋ ಚ ಭೂಮಿವಿಭಾಗೋ ಚ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ. ಅಯಂ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ.

೯. ಪರಿವತ್ತಹಾರವಣ್ಣನಾ

‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾ, ತೇಸಂ ಮೂಲಕಾರಣನ್ತಿ ಚ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ. ತಥಾ ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ…ಪೇ… ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋತಿ. ಯಾವಕೀವಞ್ಚ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಸುಭತೋ ಸುಖತೋ ನಿಚ್ಚತೋ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನವಸೇನ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಗಾಹಾ ನ ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾವ ನೇಸಂ ಪಬನ್ಧೂಪರಮೋ ಸುಪಿನನ್ತೇಪಿ ನ ಕೇನಚಿ ಲದ್ಧಪುಬ್ಬೋ. ಯದಾ ಪನ ನೇಸಂ ಅಸುಭತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನವಸೇನ ‘‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನಿಮಿತ್ತಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಅಥ ನೇಸಂ ಪಬನ್ಧೂಪರಮೋ ಹೋತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಅಪ್ಪಞ್ಞತ್ತಿಕಭಾವೂಪಗಮನತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾ, ತೇಸಂ ಮೂಲಕಾರಣನ್ತಿ ಚ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ’’ತಿ. ತಥಾ ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ…ಪೇ… ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋ ತೀಹಿಪಿ ಮಞ್ಞನಾಹಿ ಪಥವಿಂ ಮಞ್ಞತಿ ಯಾವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತೀಹಿಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ತಸ್ಸ ತಂ ವತ್ಥು ಅಪರಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ. ಯಸ್ಸ ಪನ ತಂ ವತ್ಥು ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾತಂ, ನ ಸೋ ಇತರೋ ವಿಯ ತಂ ಮಞ್ಞತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸುತವಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ…ಪೇ… ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಸುವಿನೀತೋ ರೂಪಂ ‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ವೇದನಂ…ಪೇ… ಅಸತಿ ನ ಪರಿತಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೧). ಸೇಕ್ಖೋ ಪಥವಿಂ ಮಾ ಮಞ್ಞಿ, ಯಾವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಾಭಿನನ್ದಿ, ಅರಹಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಚ ಪಥವಿಂ ನ ಮಞ್ಞತಿ, ಯಾವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಭಿನನ್ದತಿ, ಮಞ್ಞನಾಮಞ್ಞಿತೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಮತ್ತಸೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಚ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಸಂಸಿದ್ಧಿಯಾ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ. ಯಸ್ಸ ಪನ ತೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಸಬ್ಬಸೋ ಮತ್ತಸೋ ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ಏವ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಪಹಾನಂ, ಸೋ ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಂ ನಿರಙ್ಕುಸಾಹಿ ಮಞ್ಞನಾಹಿ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಞ್ಞತೇವ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ…ಪೇ… ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋ ರೂಪಂ ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ವೇದನಂ…ಪೇ…, ಸಞ್ಞ…ಪೇ…’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೧). ಅಯಂ ಪರಿವತ್ತೋ ಹಾರೋ.

೧೦. ವೇವಚನಹಾರವಣ್ಣನಾ

‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ಸಕಲಧಮ್ಮಾ ಅನವಸೇಸಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ಮೂಲಪರಿಯಾಯಂ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಅಸಾಧಾರಣಹೇತು’’ನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ಮೂಲಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ವಾ ಮೂಲದೇಸನಂ ಕಾರಣತಥನ’’ನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ವೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ ತುಮ್ಹ’’ನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಾ ತಪಸ್ಸಿನೋ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ ಕಥೇಸ್ಸಾಮೀ ಪಞ್ಞಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ಸುಣಾಥ ಸೋತಂ ಓದಹಥ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಉಪಧಾರೇಥಾ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ಸಾಧುಕಂ ಸಮ್ಮಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ಮನಸಿ ಕರೋಥ ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇಥ ಸಮನ್ನಾಹರಥಾ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಬ್ಯತ್ತಂ ಕಥೇಸ್ಸಾಮಿ ವಿಭಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಾಧು ಸುಟ್ಠು ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ‘‘ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸುಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು ಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಹೇಸು’’ನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ವೇವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ. ಅಯಂ ವೇವಚನೋ ಹಾರೋ.

೧೧. ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರವಣ್ಣನಾ

‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಸಕ್ಕಾಯಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಖನ್ಧವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಆಯತನವಸೇನ ದ್ವಾದಸಧಾ, ಧಾತುವಸೇನ ಅಟ್ಠಾರಸಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾ. ‘‘ಮೂಲ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ಮಞ್ಞನಾ ವುತ್ತಾ, ತಾ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ತಿಧಾ ಅನ್ತರಭೇದೇನ ಅನೇಕಧಾ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ತೇಸಂ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ವೋ’’ತಿ ಸಮ್ಪದಾನಪಞ್ಞತಿ, ‘‘ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಸುಣಾಥ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಚ ಆಣಾಪನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ’’ತಿ ಪಟಿವೇಧವಿಮುಖತಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಪರಿಯತ್ತಿವಿಮುಖತಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ, ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ಅನರಿಯಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಅರಿಯಧಮ್ಮವಿರಹಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ, ‘‘ಅರಿಯಾನ’’ನ್ತಿ ಅಸಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಸಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ. ತತ್ಥ ಅಸಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ತಥಾಗತಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಞ್ಚೇವ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿಆದಿ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಪಥವಿಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿಆದಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಸಮ್ಮಸನುಪಗಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ, ತಥಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಫಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿರೂಹನಪಞ್ಞತ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸ್ಸಾದನಪಞ್ಞತ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಪ್ಫನ್ದನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಕಾಯಸಕ್ಖೀನಂ ದಸ್ಸನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚೇವ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸೋ’’ತಿ ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಅನುತ್ತರಂ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಿನಿಬ್ಬಿದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಅಭಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಮಾ ಮಞ್ಞೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞನಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹಾರೋ.

೧೨. ಓತರಣಹಾರವಣ್ಣನಾ

‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಲೋಕಿಯಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಏಕೂನವಿಸತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದ್ವಾದಸಪದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋತಿ, ಅಯಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಖನ್ಧಾದಿಮುಖೇನ ದೇಸನಾಯ ಓತರಣಂ. ‘‘ಮೂಲ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ಮಞ್ಞನಾ ವುತ್ತಾ, ತಾ ಅತ್ಥತೋ ತಣ್ಹಾ ಮಾನೋ ದಿಟ್ಠಿ ಚಾತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೋತಿ ಅಯಂ ಖನ್ಧಮುಖೇನ ಓತರಣಂ. ತಥಾ ‘‘ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಆಯತನಮುಖೇನ ಧಾತುಮುಖೇನ ಚ ಓತರಣಂ. ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸುತಸ್ಸ ವಿಬನ್ಧಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಗಹಿತಾ, ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಜನನಾದಿನಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಗಹಿತಾ, ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೇಸಂ ಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವಿಆದಿಭಾವೋ ಹೋತಿ, ತೇ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಗಹಿತಾತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ತೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೋತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಓತರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ಮಞ್ಞತಿ ಅಭಿಜಾನಾತಿ ನ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಞ್ಜಾನನಮಞ್ಞನಾಅಭಿಜಾನನಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಓತರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಸೇಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ಸೇಕ್ಖಾ, ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಗಹಿತಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಮುಖೇನ ಓತರಣಂ, ಆಯತನಧಾತಾದಿಮುಖೇನ ಚ ಓತರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ‘‘ನ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಗಾಹಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಗಹಿತಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾದೀಹಿ ಓತರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಜಾನನಕಿಚ್ಚೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಮುಖೇನ ಓತರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನನ್ದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಭವಗ್ಗಹಣೇನ ತಣ್ಹಾಗಹಣೇನ ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ‘‘ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಗಹಣೇನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಹಿ ಓತರಣನ್ತಿ. ಅಯಂ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ.

೧೩. ಸೋಧನಹಾರವಣ್ಣನಾ

‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸ್ಸುತವಾ…ಪೇ… ಪಥವಿಂ ಪಥವಿತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಆರಮ್ಭೋ. ‘‘ಪಥವಿಂ ಪಥವಿಯಾ ಸಞ್ಞತ್ವಾ ಪಥವಿಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಪದಸುದ್ಧಿ, ನೋ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ. ತಥಾ ‘‘ಪಥವಿಯಾ ಮಞ್ಞತಿ ಪಥವಿತೋ ಮಞ್ಞತಿ ಪಥವಿಂ ಮೇತಿ ಮಞ್ಞತಿ ಪಥವಿಂ ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿ ಪದಸುದ್ಧಿ, ನೋ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ. ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು ಅಪರಿಞ್ಞಾತಂ ತಸ್ಸಾತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಪದಸುದ್ಧಿ ಚೇವ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ ಚ. ಸೇಸವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ. ಅಯಂ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ.

೧೪. ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಣ್ಣನಾ

‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ಪಥವಿಂ ಆಪ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪನ ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ. ತಥಾ ‘‘ಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ಪಥವಿಂ ಮಞ್ಞತಿ…ಪೇ… ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿ. ‘‘ಪಥವಿಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಚ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ತಣ್ಹಾದಿಗ್ಗಾಹಾನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಮಞ್ಞನಾಯ, ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ, ಏವಂ ಸುತ್ತನ್ತರಪದಾನಿಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಂ. ಸೇಸವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ‘‘ಸೇಕ್ಖೋ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ’’ತಿ. ತಥಾ ‘‘ಸೇಕ್ಖೋ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೇಕ್ಖಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಸೇಕ್ಖೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೩). ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ (ಪು. ಪ. ೧೩.೨; ೧೫.೧ ಮಾತಿಕಾ), ತೇವಿಜ್ಜೋ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ’’ತಿ (ಪು. ಪ. ೭.೨೬, ೨೭ ಮಾತಿಕಾ) ಚ. ‘‘ಖೀಣಾಸವೋ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ಕಾಮಾಸವಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಿತ್ಥ, ಭವಾಸವಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೧೪). ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ‘‘ಅಭಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ. ಮಞ್ಞನಾಭಾವೋ ಹಿಸ್ಸ ಪಹಾನಪಟಿವೇಧಸಿದ್ಧೋ, ಪಹಾನಪಟಿವೇಧೋ ಚ ಪರಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಾವನಾಪಟಿವೇಧೇಹಿ ನ ವಿನಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಭಿಞ್ಞಾವಿಸೇಸಾ ಮಞ್ಞನಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅತ್ಥತೋ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ. ತಥಾ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸವಚನಂ ‘‘ವೀತರಾಗತ್ತಾ ವೀತದೋಸತ್ತಾ ವೀತಮೋಹತ್ತಾ’’ತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ.

೧೪. ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರವಣ್ಣನಾ

‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಭೇದೇನ ತಿವಿಧಾ. ತೇಸು ಕುಸಲಾನಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಚ ಹೇತೂ, ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಲೋಭಾದಯೋ ಚ ಹೇತೂ, ಅಬ್ಯಾಕತೇಸು ವಿಪಾಕಾನಂ ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮಂ, ಇತರೇಸಂ ಭವಙ್ಗಮಾವಜ್ಜನಸಮನ್ನಾಹಾರಾದಿ ಚ ಹೇತೂ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಏವ ಸಮವರುಳ್ಹೋ, ಸೋ ತತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಮೂಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಮಞ್ಞನಾನಂ ಹೇತುಭಾವೋ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋ ಏವ. ಮಞ್ಞನಾಸು ಪನ ತಣ್ಹಾಮಞ್ಞನಾಯ ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸನಾ ಹೇತು. ‘‘ಸಞ್ಞೋಜನಿಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ತಣ್ಹಾ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೨) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಮಾನಮಞ್ಞನಾಯ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಲೋಭೋ ಹೇತು ಕೇವಲಂ ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಪವತ್ತನತೋ. ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾಯ ಏಕತ್ತನಯಾದೀನಂ ಅಯಾಥಾವಗ್ಗಾಹೋ ಹೇತು, ಅಸ್ಸುತಭಾವೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಸ್ಸ ಹೇತು, ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸನಸೀಲತಾಯ, ಸಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದತಾಯ, ಸಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತತಾಯ ಹೇತು, ಸಬ್ಬಾ ಚಾಯಂ ಹೇತುಪರಮ್ಪರಾ ಪಥವೀಆದೀಸು ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಮಞ್ಞನಾನಂ ಹೇತು, ಸೇಕ್ಖಾರಹಾದಿಭಾವಾ ಪನ ಮತ್ತಸೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಚ ಮಞ್ಞನಾಭಾವಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ. ಅಯಂ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋ.

೧೬. ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಣ್ಣನಾ

‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಮೂಲಪರಿಯಾಯಗ್ಗಹಣೇನ ಅಸ್ಸುತವಾಗಹಣೇನ ಸಞ್ಜಾನನಮಞ್ಞನಾಪರಿಞ್ಞಾಗಹಣೇಹಿ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತೇ ಚ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಿವಿಧಾ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸೋ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸೋ ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸೋ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ, ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ, ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸೋ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ, ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ, ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸೋಪಿ ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ, ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ, ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ತೇಸು ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಲೋಭೋವ, ಯೋ ‘‘ಲೋಭೋ ಲುಬ್ಭನಾ ಲುಬ್ಭಿತತ್ತಂ ಸಾರಾಗೋ ಸಾರಜ್ಜನಾ ಸಾರಜ್ಜಿತತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೩೮೯) ಅನೇಕೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವಿಭತ್ತೋ. ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸೋ, ಯೋ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಗಹನಂ ದಿಟ್ಠಿಕನ್ತಾರೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಸೂಕಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೧೦೫) ಅನೇಕೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ, ‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೦) ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ಪಭೇದೇಹಿ ಚ ವಿಭತ್ತೋ. ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸೋ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಚೇತನಾ ಚೇವ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಚ, ಯಾ ‘‘ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ಕಾಯವಿಸಮಂ ವಚೀವಿಸಮ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೯೧೩, ೯೨೪), ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೯೧೩) ಚ ಆದಿನಾ ಅನೇಕೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ, ಅನೇಕೇಹಿ ಪಭೇದೇಹಿ ಚ ವಿಭತ್ತಾ.

ತೇಸು ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಸಮಥೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ. ತೇ ಪನ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಪರಿಞ್ಞಾಗಹಣೇನ ಸೇಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅರಿಯತಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಗಹಿತಾ. ತತ್ಥ ಸೀಲೇನ ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ, ಸಮಥೇನ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಮಥೋ, ಸಮಥೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಸಮಕಾಲಮೇವ ಭವನ್ತಿ. ಪುಬ್ಬೇಯೇವ ಹಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾಜೀವಸ್ಸ ಚ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಆರದ್ಧಾ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿಯೋ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯೋ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇನ್ತಿ, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ಮಗ್ಗೇನ ಘಟೇನ್ತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಪರಿಪೂರೇತಿ. ಅಥ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಅನವಸೇಸಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಿಯೋ ನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೀತಿ. ಅಯಂ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋ.

ಸೋಳಸಹಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.