೨. ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ

೫೩. ಕುಸಲಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತಂ ಇಧ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಅನುಪಾದಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಾದಾನಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಫಲಧಮ್ಮೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಕುಸಲ…ಪೇ… ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದೇಸನಾಹಾರೇತಿ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೇ. ಕಥಂ ಪನ ಕುಸಲಭಾವೋತಿ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವಚನಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದೇತಿ, ತಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಪಹಾನಹೇತುಭಾವೋಪಿಸ್ಸಾ ಸಿಯಾ ಚೋದಕೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೋವ. ‘‘ಮಾನೋಪಿ ದುವಿಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಾನಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸಾ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಸೇವಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಅಕುಸಲಾನಂ ಪಹಾನಾಯ, ಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ.

ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ನಾಮ ‘‘ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ’’ನ್ತಿ ಅನುಸೋಚತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ, ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಅನುಸೋಚನದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತೀನಂ ಯಥಾಭಿನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠತಾಯಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ‘‘ಕಥಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಸೇನಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಾ ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ. ಅನುಸ್ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಗ್ಗಫಲಾ ಉಪರಿವಿಸೇಸಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಯಾಯ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ.

ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಭಾವೇನಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಜನಿತಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸಬ್ಭಾವೇನ. ಕಮ್ಮಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾದಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಯೋಗ್ಗಂ ಅನುರೂಪಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ. ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಹೇತು, ‘‘ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇನಾ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ. ಓಭಾಸಗತನ್ತಿ ಞಾಣೋಭಾಸಗತಂ. ಕಾಮಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದೀಹಿ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಧಮನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಏವ ಹೋತಿ, ಸಾ ಚ ಏವಂಭೂತಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಓಭಾಸಗತಂ ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರೇ ನ ಇಞ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಕೋಪೋ ಕೋಧೋ. ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾದಿಕಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪಾಕಟಾ ಏವಾತಿ ‘‘ದ್ವೇ ಚ ವಿಸೇಸೇ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಞ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅಙ್ಗಣಾನಿ ರಾಗಾದಯೋ. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಅಭಿಜ್ಝಾವಿಸಮಲೋಭಾದಯೋ. ಅನುಲೋಮನಂ ತದೇಕಟ್ಠತಾ. ಫನ್ದನಾ ದುಬ್ಬಲಾ ವಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪವತ್ತಿ. ಬಲವತೀ ಅನವಟ್ಠಾನಂ. ಸಬ್ಬೋ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಹೋತಿ, ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕೇನ ಚ. ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕೋ ವಿಕ್ಖೇಪಸಹಿತೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಹೇತುತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಪಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೨೪).

ಅಥ ವಾ ಇಞ್ಜನಾತಿ ಫನ್ದನಾ, ದಿಟ್ಠಪರಿತ್ತಾಸೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ತದಪಿ ತೇಸಂ ಭವತಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಜಾನತಂ ಅಪಸ್ಸತಂ ವೇದಯಿತಂ ತಣ್ಹಾಗತಾನಂ ಪರಿತಸ್ಸಿತವಿಪ್ಫನ್ದಿತಮೇವಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೦೫ ಆದಯೋ). ಅಟ್ಠಿತೀತಿ ಅನವಟ್ಠಾನಂ, ದಿಟ್ಠಿವಿತಕ್ಕೋ. ತೇನ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಕಾಲೇ ಸಸ್ಸತಂ, ಕಾಲೇ ಉಚ್ಛೇದನ್ತಿ ತಂ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣಂ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತೋ ಸತ್ತತೋ ಪರಿಬ್ಭಟ್ಠಅನ್ಧೋ ವಿಯ, ಸಮುದ್ದೇ ವಿಸ್ಸಟ್ಠವಾಹನಿಕಾ ವಿಯ, ಯನ್ತೇ ಯುತ್ತಗೋಣೋ ವಿಯ ಚ ತಥಾ ತಥಾ ಪರಿಬ್ಭಮತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಯೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೨೪) ಚ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪಕ್ಖೇ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸತಾಯ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಹೇತುತಾಯ ಚ ತಸ್ಸಾ ದ್ವೇ ಪಕ್ಖಾತಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸೋ ಉಪರಿಮ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಟಿಘ…ಪೇ… ಸಞ್ಞಾಸೂ’’ತಿ ಆಹ. ರೂಪಾವಚರಸಞ್ಞಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ವದತಿ. ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ ನಾನಾಸಭಾವಾ, ನಾನಾಸಭಾವೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಞ್ಞಾ. ಠಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ಅವಸಿಟ್ಠಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಾ ಹೇತಾ. ತಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ತಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯೋ ಆರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ.

ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೋಭಾಸೋಪಿ ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಾ. ಕಸಿಣನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಹಿ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿ. ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಕಸಿಣರೂಪಾನಂ ದಸ್ಸನಂ. ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಹಾನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ಉಪಕಾರಕೋ ಸಮಥೋ ಸತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಯೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಙ್ಗತಾ ವುತ್ತಾ ಏವ. ಸತಿರಹಿತಂ ಸಮ್ಮಸನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಯಾ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಸತಿ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾ, ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಸತಿಸೀಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಗಹಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಮೋಸಾನಂ ಪಹಾನಮಾಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

೫೪. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖಆಯತಿಸುಖವಿಪಾಕಕಿರಿಯನಿರಾಮಿಸಅಕಾಪುರಿಸಸೇವಿತಭಾವೇಹಿ ಏವ ಸೇಸಾ ಪಾಳಿಯಂ ಏತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸನ್ತಪಣೀತತಾದಿವಿಸೇಸಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಪಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಙ್ಗಸನ್ತತಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಙ್ಗಸನ್ತತಾಯಾತಿ ಫಲಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಉಪಸನ್ತತಾಯ. ಕಿಲೇಸದರಥಸನ್ತತಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸದರಥಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ. ಪಣೀತೋತಿ ಉಳಾರೋ. ಏಕೋದಿಭಾವೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಏಕೋದಿಭಾವೇನ. ಏಕೋದಿಭಾವನ್ತಿ ಸಮಾಧಾನಂ. ಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕನೀವರಣಪಠಮಜ್ಝಾನನಿಕನ್ತಿಆದೀನಿ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ, ಅಞ್ಞೇ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ವಾರೇತಬ್ಬಾ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಅರಹತ್ತಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸತ್ತಾ ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ವಾರೇತಬ್ಬಞ್ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೋ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇವ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನೇವ ಅಧಿಗತತ್ತಾ, ಠಿತತ್ತಾ ಚ ಅಪರಿಹಾನಿವಸೇನ ವಾ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ನಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತಗತೋ.

‘‘ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾಯಪಿ ಸತಿಯಾ ಸತಿಬಹುಲತಾಯ ಸತೋ ಏವ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸತಿಯಾ ಸತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ವಕ್ಖಮಾನೇನಾತಿ ‘‘ಪೀತಿಫರಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನನ್ತರಂ ವಕ್ಖಮಾನೇನ. ‘‘ಪೀತಿಫರಣತಾ’’ತಿ ಪನ ಪಾಳಿ ಆಗತಾ. ತಂ ‘‘ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೫) ಸಮಾಧಿಅಙ್ಗಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಏವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪೀತಿಫರಣತಾ’’ತಿಆದೀನಞ್ಚ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಕತಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಸೋ ಇಮಮೇವ ಕಾಯಂ ವಿವೇಕಜೇನ ಪೀತಿಸುಖೇನ ಅಭಿಸನ್ದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೬) ನಯೇನ ಪೀತಿಯಾ, ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಫರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಸಮಥೋ ಉದ್ಧಟೋತಿ ಸಭಾವವಸೇನ ಸಮಥೋ ಉದ್ಧಟೋ, ನ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೫೫. ರಾಗಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನಾತಿ ‘‘ಸುಖಪಣಿಧಿಆದಿಸಮುಗ್ಘಾಟನೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಭಙ್ಗುರತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ನ ರಾಗೋ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಭಾವದುಕ್ಖತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪಕತಿಯಾಪಿ ದುಕ್ಖಿತೇಸು ದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದನಂ ವಣೇ ಖಾರೋದಕಸೇಕಸದಿಸನ್ತಿ ನ ದೋಸೋ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭತೀತಿ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸಮ್ಮದೇವ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೇ ಕತೇ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ಉಪಟ್ಠಹಮಾನಾಯ ನ ಮೋಹೋ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭತೀತಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರಾಗಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸು. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ.

ಖನ್ತಿಬಹುಲೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅರತಿಂ ಅನಭಿರತಿಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವಿಹರನ್ತೋ ಸುಖೇನ ಸಮಾಧಿಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಖನ್ತಿಪ್ಪಧಾನತಾಪಿ ಸಮಥಪಕ್ಖಭಜನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಾ. ಉಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಕಾಯಿಕವೀರಿಯಂ. ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತವಾಯಾಮಾನಂ ಯೋ ಕಾಯಿಕಾದಿವಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ ಪಾಳಿಯಂ, ಸೋ ನೇಸಂ ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ಖಿಪ್ಪಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಾಸೇವನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಮುತ್ತಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಭಾವೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮುತ್ತಿ ವಿಯ ಸಮಥಾನುಭಾವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಲೋಕಿಯೇಹೀತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ. ಮಹನ್ತಾನನ್ತಿ ಉಳಾರಾನಂ, ಪಣೀತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೫೬. ತನ್ತಿ ವಿಚಯಹಾರಂ. ವಿಸಂವಾದನಹೇತೂನಂ ಲೋಭಾದೀನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ. ಸೋಧೇನ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಸರಣಾದಿವಿಸಯಾ ಅಞ್ಞಾಣಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಾ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ಸೋಧೇನ್ತೋ. ಪರಿಪೂರೇನ್ತಾತಿ ಯಥಾ ಸೀಲಂ ಅಖಣ್ಡಾದಿಭಾವೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ ಅನೂನಂ, ಏವಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಾ.

‘‘ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸತ್ಥು ಮಹಾಪತಿಕಾರಭಾವೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಪಠಮವಾದೇ ‘‘ದಸ್ಸನಾಭೂಮಿಞ್ಚ ಭಾವನಾಭೂಮಿಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಪಹಾನತ್ಥಾಯ. ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ಅಸುಭಜ್ಝಾನಾದಿಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಾದಿಅಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ.

ವಧಿತನ್ತಿ ಘಾತಿತಂ.

‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಾಪೇಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪಿತಾ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಖೀಣಾಸವೋ’’ತಿ ಚ ತಥಾ ‘‘ಮಾತಾ ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ’’ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಭೇದಾನುರೂಪಸ್ಸ ಸಾವನಂ ಅನುಸ್ಸಾವನಂ, ಭೇದಾನುರೂಪೇನ ವಾ ವಚನೇನ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ.

೫೭. ಮನುಸ್ಸತ್ತನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿತಾ. ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಪುರಿಸಭಾವೋ. ಹೇತೂತಿ ಮನೋವಚೀಪಣಿಧಾನಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಬ್ಬಹೇತುಸಮ್ಪದಾ. ಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವೋ. ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೋ. ಅಧಿಕಾರೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಸತ್ಥು ಉಪಕಾರಕರಣಂ. ಛನ್ದತಾತಿ ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ದಳ್ಹಚ್ಛನ್ದತಾ ಅನಿವತ್ತಿಧಮ್ಮತಾ.

ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪನ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸದಿಸೋ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೫; ೨.೩೪೧; ಕಥಾ. ೪೦೫; ಮಹಾವ. ೧೧; ಮಿ. ಪ. ೪.೫.೧೧) ಇಮಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಠತ್ವಾ ವದನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ‘‘ಕಿಂ ಪನಾವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅತ್ಥೇತರಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಭಗವತೋ ಸಮಸಮೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಯನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಟ್ಠೋ ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ‘ನೋ’ತಿ ವದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೬೧) ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ದ್ವೇ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೬೧; ಅ. ನಿ. ೧.೨೭೭) ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾವ ಬುದ್ಧಖೇತ್ತಭೂತಂ ಇಮಂ ಲೋಕಧಾತುಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಖೇತ್ತಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ‘‘ಇದಂ ಬುದ್ಧಖೇತ್ತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ.

ಏವಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಭಾವಂ ಗತಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಠಾನಭೂತಾ, ವುತ್ತನಯೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾ. ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾನಭೂತಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇ ಖನ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ.

೫೮. ಫಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಿತಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಇದಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ ತಂತಂಕಮ್ಮಫಲಾವಬೋಧೋ. ಅಪ್ಪದಾನಾಭಾವೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕನ್ತತೋ ಫಲುಪ್ಪಾದನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕತೂಪಚಿತಾನ’’ನ್ತಿ.

೫೯. ಅಜ್ಝೋಸಿತವತ್ಥುನಾತಿ ತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠವತ್ಥುನಾ. ರೂಪಭವಅರೂಪಭವಾದಿನಾತಿ ಭವತಣ್ಹಾ ವಿಯ ಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಖನ್ಧತ್ತಯವಸೇನಾತಿ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯವಸೇನ. ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀ’’ತಿ ಆದಿಪಟಿಪದಾಯ ಭೇದೇನ.

ತತ್ಥತತ್ಥಗಾಮಿನೀತಿ ನಿರಯಾದಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಗನ್ಧಬ್ಬಟ್ಠಾನೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಗಮನಸೀಲಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನೇಸು ಚ ಗಮನಸೀಲಾ.

ಸಞ್ಜೀವೋ ಕಾಳಸುತ್ತಂ ಸಙ್ಘಾತೋ ರೋರುವೋ ಮಹಾರೋರುವೋ ತಾಪನೋ ಮಹಾತಾಪನೋ ಅವೀಚೀತಿ ಏತೇ ಅಟ್ಠ ಮಹಾನಿರಯಾ. ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ದ್ವಾರಾನಿ, ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಗೂಥನಿರಯಾದಯೋತಿ ಏವಂ ಸೋಳಸ ಉಸ್ಸದನಿರಯೇ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ.

ಸಕ್ಕಸುಯಾಮಾದಿಕೋ ಜೇಟ್ಠಕದೇವರಾಜಾ. ಪಜಾಪತಿವರುಣಈಸಾನಾದಯೋ ವಿಯ ದುತಿಯಾದಿಟ್ಠಾನನ್ತರಕಾರಕೋ ಪರಿಚಾರಕೋ.

ಕಿಲೇಸಕಾಮಪಕ್ಖೇತಿ ‘‘ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಕಾಮೋ, ರಾಗೋ ಕಾಮೋ, ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋ ಕಾಮೋತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧) ಏತ್ಥ ವುತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸೋಪಿ ಹಿ ವಿಬಾಧತಿ, ಉಪತಾಪೇತಿ ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸತ್ತಸಮ್ಭವತೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಭಾವತೋ. ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಮೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ಕಾಮಪಟಿಬದ್ಧೋ ವಾ. ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಿತಕ್ಕೇ ಏವ ಕಾಮಸದ್ದೋ ಧಾತುಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪವುತ್ತಿಯಾ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ. ಏಸ ನಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಆದೀಸು. ಪರಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ಚ ದುಕ್ಖಾಪನಂ ವಿಹಿಂಸಾ. ತಂ ತು ಮಿಚ್ಛಾಹಿ ವಿಹಿಂಸಾ.

ಬೀಜಾದಿಧಾತುನಾನತ್ತವಸೇನ ಖನ್ಧಾದಿನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಖನ್ಧೋತಿ ದ್ವಿಧಾಭೂತಗ್ಗೋ.

೬೦. ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತೂತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಸಭಾವೋ. ಯಥಾ ಗೂಥಾದೀನಂ ಸಭಾವೋ ಏಸೋ ಯಂ ಗೂಥಾದೀಹೇವ ಸಂಸನ್ದತಿ, ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸೇವೇಸ ಸಭಾವೋ, ಯಂ ದುಸ್ಸೀಲಾದಯೋ ದುಸ್ಸೀಲಾದಿಕೇಹೇವ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ.

ಸದ್ಧಾಮೂಲಕತ್ತಾ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಸದ್ಧಾವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸದ್ಧಾ ಬೀಜ’’ನ್ತಿ (ಸು. ನಿ. ೭೭). ಯಂ ಲೋಭವಸೇನ, ಸದ್ಧಾವಸೇನ ಚ ದೋಸವಸೇನ, ಸದ್ಧಾವಸೇನ ಚ ಮೋಹವಸೇನ, ಸದ್ಧಾವಸೇನ ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ವೀರಿಯವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯವಸೇನ. ಪಞ್ಞಾವಸೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ.

ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತೋಕಾಸತಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವಿಪಾಕಾವರಣೇನ ನಿವುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಪನ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಾವರಣಾದೀಹಿಪಿ ನಿವುತತಾಯ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಯಥಾ ದೇವದತ್ತಂ ಕೋಕಾಲಿಕಂ ಸುನಕ್ಖತ್ತಂ ಲಿಚ್ಛವಿಪುತ್ತನ್ತಿ ಉದಾಹಟಂ, ಯದಿಪಿ ಭಗವಾ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನತಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯದೇಸನಂ ನ ದೇಸೇತಿ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಪನ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ದೇಸೇತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಜಾತಸತ್ತುಆದೀನನ್ತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಚ್ಚಕಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಸಾಪಿ ಭಗವಾ ಅನಾಗತೇ ವಾಸನತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ಸತ್ಥಾ ಹಿ ‘‘ಅನಾಗತೇ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೇ ಸಾಸನಂ ಪತಿಟ್ಠಹಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತತ್ಥಾಯಂ ಕುಲಘರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಕಾಳಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೋ ಮಹಾಖೀಣಾಸವೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಇದಂ ದಿಸ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ, ಸೋ ಚ ತಥಾ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಅಸಮ್ಪುಣ್ಣೇತಿ ಏಕನ್ತತೋ ವಿಪಾಕದಾನಸಮತ್ಥತಾವಸೇನ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಅನುಪಗತೇ. ದಿಟ್ಠುಪನಿಸ್ಸಯದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಮ್ಮೇ ಅಸಮ್ಪುಣ್ಣೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಲೇಸನ್ತರಾಯ ಮಿಸ್ಸಕಂ ಕಮ್ಮನ್ತರಾಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ.

೬೧. ದಿಟ್ಠಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಗಹಿತಾ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾ ಪುಣ್ಣಞ್ಚ ಗೋವತಿಕಂ, ಅಚೇಲಞ್ಚ ಕುಕ್ಕುರವತಿಕ’’ನ್ತಿ. ಅಸಮ್ಪುಣ್ಣತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಸ್ಸ ತೇಸಂ ಭಗವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಪುಣ್ಣ, ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೨.೮೧) ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ತಾಯ ಚ ದೇಸನಾಯ ತೇ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು.

೬೨. ಪಗುಣತಾಯ ವೋದಾನಂ ಪಗುಣವೋದಾನಂ. ತದೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವುಟ್ಠಾನಂ ಪಗುಣವೋದಾನ’’ನ್ತಿ. ಭವಙ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಭವಙ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿ. ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಂಸಮಙ್ಗಿಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಅಪಗಮೋ ಏವ ಅಪಗಮವಿಮೋಕ್ಖೋ.

ಇದಂ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ವುಟ್ಠಾನಹೇತುಭಾವತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೋದಾನಮ್ಪಿ ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೮೨೮). ಇಮಾಯ ಪನ ವುಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೮೨೮) ವುತ್ತಂ. ಯೇ ಪನ ‘‘ನಿರೋಧತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ, ತೇ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೧೭) ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬಾ.

೬೩. ಅಯಂ ಚಸ್ಸ ಆಸಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಸಯಜಾನನಾದಿನಾ ಯೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಯೇಹಿ ಪರೋಪರೇಹಿ ಸತ್ತಾ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಾಸಯಾದಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಜಾನನಂ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಅಸಾಧಾರಣತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಬಲತಾ ಚ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ.

ಥಾಮಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಥಾಮಗಮನಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಏವ ಆವೇಣಿಕೋ ಸಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯತೋ ‘‘ಥಾಮಗತೋ ಅನುಸಯಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೨೧) ವುತ್ತಂ.

ಆವಜ್ಜನಮತ್ತೇನೇವ ಸರತಿ ಆಕಙ್ಖಾಯತ್ತವುತ್ತಿಕತ್ತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಆಕಙ್ಖಪಟಿಬದ್ಧಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ, ಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೫೬; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೫). ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಹಿ ಸಬ್ಬಂ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಪರಿಕಮ್ಮನಿರಪೇಕ್ಖನ್ತಿ.

೬೪. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಾದಿ ಏವ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ವಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಾರಿಬನ್ಧಕಿಲೇಸಾ. ಕಸಿಣಕಮ್ಮಪರಿಕಮ್ಮಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತನಕಸಿಣಭಾವೋ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ಚಿತ್ತಪರಿದಮನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಭಿನೀಹಾರೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ವೀರಿಯಬಲಸ್ಸ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೀರಿಯಭಾವನಾಬಲನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ. ದಿಬ್ಬಸದಿಸತ್ತಾತಿ ದಿಬ್ಬೇ ಭವನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಂ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಸಾದಚಕ್ಖು, ದಿಬ್ಬಂ ವಿಯಾತಿ ದಿಬ್ಬಂ, ಅಗ್ಗತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಣಂ. ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ. ತೇಸಂ ವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಬ್ಬತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಂ, ತೇನ ದಿಬ್ಬಹೇತುಕತ್ತಾ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇನ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ, ತೇನ ದಿಬ್ಬನಿಸ್ಸಿತಂ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ದಿವುಸದ್ದಂ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಕೀಳಾದೀಸು ಪಠನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸದ್ದಸತ್ಥಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಪುರಿಮಾ ಹಿ ತಯೋ ಅತ್ಥಾ ಕೀಳತ್ಥಸ್ಸ ವಸೇನ, ಇತರೇ ಜುತಿಗತಿಅತ್ಥವಸೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾತಿ.

ಮನುಸ್ಸೂಪಚಾರನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಗೋಚರಂ. ದಟ್ಠುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇತ್ತರಖಣತ್ತಾ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ. ‘‘ಆಸನ್ನಚುತಿಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ‘‘ಚವಮಾನೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಮೋಹನಿಸ್ಸನ್ದಯುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತಾನಂ ಹೀನಪಣೀತತ್ತಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಮೋಹಾದಿಕಮ್ಮನಿದಾನಹೇತುಕತಂ, ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಾದಕಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಾದಕಾನಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಸಹೇವ ಇಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ. ತಾನಿ ಹಿಸ್ಸ ಪರಿಭಣ್ಡಞಾಣಾನಿ.

ಸಮಾದೀಯನ್ತೀತಿ ಸಮಾದಾನಾನಿ, ಕಮ್ಮಾನಿ ಸಮಾದಾನಾನಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ. ಸಮಾದಾತಬ್ಬನಾನಾವಿಧಕಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಪುರಿಮೇ ಅತ್ಥೇ, ದುತಿಯೇ ಪನ ಕಮ್ಮಾನಿ ಸಮಾದಾಪೇನ್ತೀತಿ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾ, ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಕರಣವಚನಂ.

ತಂ ವಾಚನ್ತಿ ತಂ ಅರಿಯಾನಂ ಉಪವದನವಾಚಂ. ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಂ. ತಂ ದಿಟ್ಠಿನ್ತಿ ಯೇನ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೇನ ಅರಿಯೇ ಅನುದ್ಧಂಸೇತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಂ. ಅಯಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಯಥಾ ನಾಮ ಹೇತುಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿಸುದ್ಧಂ ಸೀಲಂ, ಸಮಾಧಿಞ್ಚ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ದನ್ಧೋ ಸತುಪ್ಪಾದೋ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅಞ್ಞಾ, ಸತಿ ವಾ ಉಪಾದಿಸೇಸೇ ಅನಾಗಾಮಿತಾ. ಏವಮೇವಂ ಯೋ ಅರಿಯೂಪವಾದೀ ಯಥಾವುತ್ತಚಿತ್ತದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪತಿರೂಪಂ ಸಭಾವಂ ‘‘ಮಯಾ, ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಉಪರಿ ವುತ್ತ’ನ್ತಿ ಅಚ್ಚಯದೇಸನಾಯ ತೇ ನ ಖಮಾಪೇತಿ, ಸೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ನಿರಯೇ ಏವಾತಿ. ತೇಸು ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖಮಾಪನಞ್ಹೇತ್ಥ ತೇಸಂ ವಾಚಾದೀನಂ ಪಹಾನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋವ. ಇತೋ ಸಾವಜ್ಜತರಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞಂ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥವಿಧಾನತೋ, ಸಬ್ಬಹಿತಸುಖಪರಿಧಂಸನತೋ ಚ.

ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಇಧ ಕಾಯಸದ್ದೋ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಚ್ಚಾಗಾ’’ತಿ. ತದನನ್ತರನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಮರಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಖನ್ಧಪರಿಚ್ಚಾಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ. ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧತ್ಥೋ ಪರಸದ್ದೋ, ಅನೋರಿಮಭೂತವತ್ಥುವಿಸಯೋ ವಾ ಸಿಯಾ, ಅವಧಿವಿಸೇಸನಮತ್ತಂ ವಾ. ತೇಸು ಪುರಿಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣೇ’’ತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪನ ವಸೇನ ‘‘ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿ.

ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಚರಿತಂ, ಸೋಭನಂ ವಾ ಚರಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ಹನನನ್ತಿ ಘಾತನಂ.

ಕಾರಣಾಕಾರಣನ್ತಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಂ. ಚೇತನಾಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ನಿರಯಾದಿನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಪಟಿಪದಾಭೂತೇ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವಾ’’ತಿ. ಕಮ್ಮವಿಪಾಕನ್ತರಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಿಸೇಸೋ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿಭಾಗೋ. ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಟ್ಠಮನವಮಬಲಾನಿ ವಿಯ, ತಂಸದಿಸಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ ವಿಯ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ, ಏತೇನಸ್ಸ ಬಲಸದಿಸತಞ್ಚ ನಿವಾರೇತಿ. ಝಾನಾದಿಞಾಣಂ ವಿಯ ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ, ವಿಕುಬ್ಬಿತುಞ್ಚ. ಯದಿಪಿ ಹಿ ಝಾನಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಞಾಣಂ ಇಧ ಛಟ್ಠಂ ಬಲನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರತಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಝಾನಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನತ್ಥೀತಿ ಝಾನಾದಿಸಹಗತಂ ಞಾಣಂ ತದನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಝಾನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ವಿಯ ನ ಸಬ್ಬಂ ಬಲಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ, ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಞ್ಚ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ಮೂಲಟೀ. ೮೩೧) ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಕಸ್ಸಚಿ ಬಲಸ್ಸ ಝಾನಇದ್ಧಿಭಾವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.