೧೪. ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೬. ಧಾರಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಉಪಧಾರೇತಬ್ಬಾ, ಉಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಮೇವ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಕಪ್ಪನಾಯ ವೋಹಾರಭಾವೇನ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೪).

ತಂ ತಂ ಫಲನ್ತಿ ನಿರಯಾದಿಂ ತಂ ತಂ ಫಲಂ. ಅಞ್ಚಿತಾತಿ ಗತಾ. ಯೋನೀತಿ ಏಕಜಾತಿ. ಸಮಾನವಸೇನ ಮಿಸ್ಸೀಭವತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಹಿ ಯೋನಿ, ಉಪಪತ್ತಿ. ಪೇಚ್ಚಾತಿ ಮರಿತ್ವಾ. ಉಸ್ಸನ್ನತಾಯಾತಿ ವಿತಕ್ಕಬಹುಲತಾಯ. ‘‘ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಸಸ್ಸತಾದೀಹಿ ವಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ. ಅಸುರಜಾತಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನಕೋ ಅಸುರಜಾತಿನಿಬ್ಬತ್ತನಕೋ.

ಸಙ್ಖಾತಿ ಪಞ್ಞಾ. ಪಞ್ಞಾಪಧಾನಾ ಚ ಭಾವನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವನಾಯಾ’’ತಿ.

೪೭. ಪತ್ಥಟಭಾವೇನ ಪಥವೀ. ಸಭಾವಧಾರಣಟ್ಠೇನ, ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಚ ಧಾತು. ಆಪೀಯತಿ, ಅಪ್ಪಾಯತೀತಿ ವಾ ಆಪೋ. ತೇಜನವಸೇನ ತಿಕ್ಖತಾವಸೇನ, ದಹನವಸೇನ ವಾ ತೇಜೋ. ವಾಯನವಸೇನ ವೇಗಗಮನವಸೇನ, ಸಮುದೀರಣವಸೇನ ವಾ ವಾಯೋ. ವೀಸತಿ ಆಕಾರಾತಿ ಕೇಸಾದಯೋ ವೀಸತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ಪಕಾರಾ ವಾ. ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾಧಿಕತಾಯ ಕೇಸಾದೀ ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ ವುತ್ತಾ.

ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಪಥವೀಧಾತುಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಪಥವೀಕೋಟ್ಠಾಸಮತ್ತೋ, ಅತ್ತಸುಞ್ಞಧಮ್ಮಮತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸನ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸರೀರಪಕತಿಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಣ್ಹಭಾವೋ ಸನ್ತಾಪೋ, ಸರೀರದಹನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮಹಾದಾಹೋ, ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ಯೇನ ಚ ಜೀರೀಯತೀತಿ ಏಕಾಹಿಕಾದಿಜರಾರೋಗೇನ ಜರೀಯತೀತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ‘‘ಸತವಾರಂ ತಾಪೇತ್ವಾ ತಾಪೇತ್ವಾ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಟಸಪ್ಪಿ ಸತಧೋತಸಪ್ಪೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ರಸರುಧಿರಮಂಸಮೇದನ್ಹಾರುಅಟ್ಠಿಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಾ ರಸಾದಯೋ. ಕೇಚಿ ನ್ಹಾರುಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸುಕ್ಕಂ ಸತ್ತಮಂ ಧಾತುಂ ವದನ್ತಿ. ವಿವೇಕನ್ತಿ ವಿಸುಂಭಾವಂ, ವಿಸದಿಸಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತೋ ಹಿ ಆಹಾರೋ ಪರಿಣಾಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪಾಣಭಕ್ಖಗಹಣಿಪದನಿಯ ಮುತ್ತಕರೀಸಭಾವೇಹಿ ವಿಯ ಅತ್ತನಾಪಿ ವಿಸದಿಸರಸಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಸುಂಭಾವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ತಬ್ಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ರಸಾದಯೋಪಿ ರುಧಿರಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ರಸಾದಿಭಾವೇನ ವಿವೇಕಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

ಸಭಾವಲಕ್ಖಣತೋತಿ ಅಸುಚಿಭಾವೇನ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ.

೪೮. ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ರಸಿತಬ್ಬೋತಿ ರಸೋ, ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಸಭಾವೋ, ಅತ್ತನೋ ರಸೋ ಸರಸೋ, ಯಾಥಾವೋ ಸರಸೋ, ಯಾಥಾವಸರಸೋ ಯಾಥಾವಸರಸೋ ಏವ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಂ. ಅಥ ವಾ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತಂ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಕಿಚ್ಚಞ್ಚೇವ ಪೀಳನಸಙ್ಖಾತಂ ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ. ‘‘ಇದಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ಇದಂ ಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಹೇತು ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಬ್ಬಿಸಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಂ ನಿವಾರೇನ್ತೀ ಛಾದೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವುತ್ತಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜಾನಿತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನ ದೇತೀ’’ತಿ. ತಯಿದಮಸ್ಸಾ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚತೋ ಕಥಿತಾ. ಕಥಿತಾತಿ ಚ ವುತ್ತಾ, ಯತೋ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧರಸಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಜಾಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಜಾತಿ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ. ಯದಿಪಿ ನಿರೋಧಮಗ್ಗೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಕರೋತಿ, ತೇ ಪನ ಜಾನಿತುಕಾಮಸ್ಸ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನ ಅನಿರೋಧಮಗ್ಗೇಸು ನಿರೋಧಮಗ್ಗಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾ ಹೋತಿ, ಇತರೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಚಾತಿ.

ಅತ್ಥಾನತ್ಥನ್ತಿ ಹಿತಾಹಿತಂ. ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥತ್ಥ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೬) ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಏವ ಅತ್ಥತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದುತಿಯೇನ ಅತ್ಥಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸನಂ. ನ ಹಿ ಞಾಣಂ ಅನತ್ಥೇ ‘‘ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ. ಕಾರಣಾಕಾರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥತ್ಥನ್ತಿ ವಾ ಆಮೇಡಿತವಚನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಪಾಕಟಕರಣಭಾವಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ, ಫಲಂ ಫಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಹಿತಪರಿಯಾಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನ್ತಿ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಾದಿಕಂ. ಆಕಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥಾದಿಕಾರಣಮೇವ.

ಪಟಿವಿದ್ಧಸ್ಸ ಪುನ ಅವೇಕ್ಖನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ. ದುಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತಿತಾದಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಬಾಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ಬಾಲ್ಯಂ. ಸಮ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನಾತಿ. ಬಲವಮೋಹೋ ಪಮೋಹೋ. ಸಮನ್ತತೋ ಮೋಹನಂ ಸಮ್ಮೋಹೋ. ದುಗ್ಗತಿಗಾಮಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಅವಿನ್ದಿಯಂ. ವಿನ್ದತೀತಿ ಲಭತಿ. ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಜ್ಜಾ ವಿಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ವಿನ್ದಿಯಂ ನ ವಿನ್ದತಿ. ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವೇಮತ್ತತಾತಿ ಅಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಿಚ್ಚಜಾತಿಲಕ್ಖಣೇಹಿ ವುತ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅವಿಸೇಸೋ. ವಿಜ್ಜಾತಿಆದೀನಂ ವುತ್ತನಯಾನಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರವಾಲಿಕಾವಿರಹಿತಾ ಭೂಮಿ ಸಣ್ಹಾತಿ ‘‘ಸಣ್ಹಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ತಕಮೇವ ಕಾಲನ್ತಿ ಪಞ್ಚಕಪ್ಪಸತಾನಿ. ವಿಭೂತಂ ಸಮತ್ತಿಕ್ಕನ್ತಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಂ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಭೂತರೂಪಂ, ಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ಪದತ್ಥೋ. ನ ಹಿ ಕಾಚಿ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾಸಹಗತಾ ಪವತ್ತೀತಿ. ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೇಸಾರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ’’ತಿ.

ದಮಥಂ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ದುಟ್ಠಸ್ಸೋ ಖಲುಙ್ಕಸ್ಸೋ. ಉತ್ತರಿದಮಥಾಯಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗದಮಥಾಯ.

ಇತರೋತಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದೋ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ, ಸುಖಾಪಟಿಪದೋ ಚ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ. ಉಭಯತೋಭಾಗೇಹೀತಿ ರೂಪಕಾಯನಾಮಕಾಯಭಾಗೇಹಿ. ಉಭಯತೋತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ.

ಅನೇಕೋಪೀತಿ ಸಭಾವೇನ ಅನೇಕೋಪಿ. ಏಕಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಯಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಯ.

ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.