೪೯. ಚತುರಾರಕ್ಖನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೪೬೧-೨. ಅಸುಭನ್ತಿ ಅಸುಭಭಾವನಾ. ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಚತುರಾರಕ್ಖಾ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಾನಿ ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆರಕತ್ತಾದಿನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಆರಕತ್ತಾದಿನಾತಿ ಏತ್ಥ ಆರಕತ್ತಾ, ಅರೀನಂ ಅರಾನಞ್ಚ ಹತತ್ತಾ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ, ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತಾವ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹನ್ತಿ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಆರಕತ್ತಾ ಹತತ್ತಾ ಚ, ಕಿಲೇಸಾರೀನ ಸೋ ಮುನಿ;

ಹತಸಂಸಾರಚಕ್ಕಾರೋ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನ ಚಾರಹೋ;

ನ ರಹೋ ಕರೋತಿ ಪಾಪಾನಿ, ಅರಹಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೩೦);

ಭಗವಾ ಪನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸುವಿದೂರವಿದೂರೇ ಠಿತೋ ಮಗ್ಗೇನ ಸವಾಸನಕಿಲೇಸಾನಂ ಹತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಕತ್ತಾ ಅರಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸೋ ತತೋ ಆರಕಾ ನಾಮ;

ಯಸ್ಸ ಯೇನಾಸಮಙ್ಗಿತಾ;

ಅಸಮಙ್ಗೀ ಚ ದೋಸೇಹಿ,

ನಾಥೋ ತೇನಾರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೨೫);

ಭಗವತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾರಯೋ ಹತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅರೀನಂ ಹತತ್ತಾಪಿ ಅರಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯಸ್ಮಾ ರಾಗಾದಿಸಙ್ಖಾತಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಯೋ ಹತಾ;

ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥೇನ ನಾಥೇನ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಅರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೨೬);

ಯಂ ಪನೇತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾಮಯನಾಭಿಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾರಂ ಜರಾಮರಣನೇಮಿ ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೩) ವಚನತೋ ಆಸವಸಮುದಯಮಯೇನ ಅಕ್ಖೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ತಿಭವರಥೇ ಯೋಜಿತಂ ಅನಾದಿಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ, ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಪಾದೇಹಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಞಾಣಫರಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಅರಾ ಹತಾ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾ ಅರಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅರಾ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ, ಹತಾ ಞಾಣಾಸಿನಾ ಯತೋ;

ಲೋಕನಾಥೇನ ತೇನೇಸ, ಅರಹನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೨೮);

ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಚೀವರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉತ್ತಮಪೂಜಾಯ ಚ ಯುತ್ತೋ ಭಗವಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ ಚ ಅರಹ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಪೂಜಾವಿಸೇಸಂ ಸಹ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ,

ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಅರಹತಿ ಲೋಕನಾಥೋ;

ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಅರಹನ್ತಿ ಲೋಕೇ,

ತಸ್ಮಾ ಜಿನೋ ಅರಹತಿ ನಾಮಮೇತ’’ನ್ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೨೯);

ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಕೇಚಿ ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿನೋ ಅಸಿಲೋಕಭಯೇನ ರಹೋ ಪಾಪಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಭಗವಾ ಕದಾಚಿಪಿ ನ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವಾ ಚ ಅರಹ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ರಹೋ ನಾಮ, ಪಾಪಕಮ್ಮೇಸು ತಾದಿನೋ;

ರಹಾಭಾವೇನ ತೇನೇಸ, ಅರಹಂ ಇತಿ ವಿಸ್ಸುತೋ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೩೦) –

ಏವಂ ಆರಕತ್ತಾದಿನಾ ಅರಹನ್ತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ.

ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ. ಸಮ್ಮಾತಿ ಞಾಯೇನೇವ, ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ ಪಹಾತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಹಾತಬ್ಬತೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬತೋ ಭಾವೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಭಾವೇತಬ್ಬತೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಮಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ತನಾವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾತಂ, ಭಾವೇತಬ್ಬಞ್ಚ ಭಾವಿತಂ;

ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಪಹೀನಂ ಮೇ, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೨.೩೯೯; ಸು. ನಿ. ೫೬೩);

‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುಗತೋ ಲೋಕವಿದೂ ಅನುತ್ತರೋ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ ಸತ್ಥಾದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ನವಭೇದೇ ಭಗವತೋ ಗುಣೇ ಯಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸತಿಯೇವ ಅನುಸ್ಸತಿ, ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಮ್ಹಿಯೇವ ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಅನುರೂಪಾ ಸತೀತಿ ಅನುಸ್ಸತಿ, ಬುದ್ಧಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ, ಯಾ ಏವಂ ನವವಿಧೇನ ಪವತ್ತಾ ಸತಿ, ಸಾ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪನ ಆಚರಿಯೇನ ಬುದ್ಧಘೋಸೇನ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೨೩ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾ, ಅತ್ಥಿಕೇನ ಪನ ತತೋ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಿತಬ್ಬಾ.

೪೬೩-೪. ಚತುರಾರಕ್ಖಾಯ ಸಾಯಂಪಾತಂ ಭಾವೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಥೇರೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇತರಥಾ ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ಉಪಮಂ ಕತ್ವಾ, ನ ಹನೇಯ್ಯ ನ ಘಾತಯೇ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧೨೯-೧೩೦) ವಚನತೋ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ‘‘ಅಹಂ ಸುಖಿತೋ ಹೋಮಿ, ಅವೇರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಭಾವೇತ್ವಾವ ಅತ್ತನಿ ಚಿತ್ತಂ ನಿಪರಿಬನ್ಧಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾದೀಸು ಕಮೇನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ. ಅತ್ತನಿ ಪನ ಅಪ್ಪನಾ ನ ಹೋತಿ. ಗೋಚರಗಾಮಮ್ಹಿ ಇಸ್ಸರೇ ಜನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥಾತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೬೫) ಗೋಚರಗಾಮೇ. ಸೀಮಟ್ಠಸಙ್ಘತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಮೇತ್ತಾಯ ಸಹವಾಸೀನಂ ಮುದುಚಿತ್ತಂ ಜನೇತಿ, ಅಥಸ್ಸ ಸುಖಸಂವಾಸತಾ ಹೋತಿ. ಸೀಮಟ್ಠಕದೇವತಾಸು ಮೇತ್ತಾಯ ಮುದುಕತಚಿತ್ತಾಹಿ ದೇವತಾಹಿ ಧಮ್ಮಿಕಾಯ ರಕ್ಖಾಯ ಸುಸಂವಿಹಿತರಕ್ಖೋ ಹೋತಿ. ಗೋಚರಗಾಮಮ್ಹಿ ಇಸ್ಸರಜನೇ ಮೇತ್ತಾಯ ಮುದುಕತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇಹಿ ಇಸ್ಸರೇಹಿ ಧಮ್ಮಿಕಾಯ ರಕ್ಖಾಯ ಸುರಕ್ಖಿತಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸೇ ಮೇತ್ತಾಯ ಪಸಾದಿತಚಿತ್ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಅಪರಿಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಚರತಿ. ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾಯ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಚಾರೋ ಹೋತಿ.

೪೬೫-೬. ವಣ್ಣತೋ ಚ ಸಣ್ಠಾನತೋ ಚ ಓಕಾಸತೋ ಚ ದಿಸತೋ ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಚ ಕೇಸಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತ್ಥ ವಣ್ಣತೋತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೧೦) ಕೇಸಾದೀನಂ ವಣ್ಣತೋ. ಸಣ್ಠಾನತೋತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಸಣ್ಠಾನತೋ. ಓಕಾಸತೋತಿ ‘‘ಅಯಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಓಕಾಸೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಓಕಾಸತೋ. ದಿಸತೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇ ನಾಭಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಉಪರಿಮಾ ದಿಸಾ, ಅಧೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ದಿಸಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ನಾಮ ದಿಸಾಯಾ’’ತಿ ದಿಸಾ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ. ಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ದ್ವೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಅಯಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಉಪರಿ ಚ ತಿರಿಯಞ್ಚ ಇಮಿನಾ ನಾಮ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಕೇಸಾ ನ ಲೋಮಾ, ಲೋಮಾ ನ ಕೇಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ.

ಏವಂ ಪಞ್ಚಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವವತ್ಥಾನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೇನ ಏವಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅನುಪುಬ್ಬತೋತಿ ಸಜ್ಝಾಯಕರಣಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ಕೇಸಾ ನಖಾ’’ತಿ ಏವಂ ಏಕನ್ತರಿಕಾಯ ವಾ ‘‘ಲೋಮಾ ಕೇಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಾ ನ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಕೇಸಾ ಲೋಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೇನಾಪಿ ನಾತಿಸೀಘಂ ನಾತಿಸಣಿಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಚೇತಸೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಪಟಿಬಾಹಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ, ಮುಞ್ಚನ್ತಸ್ಸಾನುಪುಬ್ಬತೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಭಾವನಾಕ್ಕಮೇನ ಅತ್ಥೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ. ‘‘ಕೇಸಾ ಲೋಮಾ’’ತಿಆದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಅಮನಸಿಕತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವೇನ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ಮುಞ್ಚನ್ತಸ್ಸಾನುಪುಬ್ಬತೋತಿ ಯೋ ಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಆಪಾಥಂ ನಾಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ತಂ ಅನುಪುಬ್ಬತೋ ಮುಞ್ಚನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೪೬೭. ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಮನಸಿಕಾರೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಣ್ಣಆಸಯಸಣ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತೇಹಿ ವಣ್ಣಾದೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾತಿ ಭಾವನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತ್ಥ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೩೫೬; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೭೮) ಕೇಸಾ ತಾವ ವಣ್ಣತೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ. ತಥಾ ಹಿ ಯಾಗುಭತ್ತಾದೀಸು ಕೇಸವಣ್ಣಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದಿಸ್ವಾ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತಿ. ಸಣ್ಠಾನತೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ. ತಥಾ ಹಿ ರತ್ತಿಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಾ ಕೇಸಸಣ್ಠಾನಂ ಮಕಚಿವಾಕಾದಿಕಂ ಛುಪಿತ್ವಾ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತಿ. ತೇಲಮಕ್ಖನಾದಿವಿರಹಿತಾನಞ್ಚ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಗನ್ಧೋ ಅತಿವಿಯ ಪಟಿಕ್ಕೂಲೋತಿ ಗನ್ಧತೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ. ಅಸುಚಿಟ್ಠಾನೇ ಜಾತಸೂಪೇಯ್ಯಪಣ್ಣಂ ವಿಯ ಪುಬ್ಬಲೋಹಿತಮುತ್ತಕರೀಸಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದಿನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಜಾತತ್ತಾ ಆಸಯತೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ. ಗೂಥರಾಸಿಮ್ಹಿ ಉಟ್ಠಿತಕಣ್ಣಿಕಂ ವಿಯ ಏಕತಿಂಸಕೋಟ್ಠಾಸರಾಸಿಮ್ಹಿ ಜಾತತ್ತಾ ಓಕಾಸತೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ. ಉದ್ಧುಮಾತಕಂ ವಿನೀಲಕಂ ವಿಪುಬ್ಬಕಂ ವಿಚ್ಛಿದ್ದಕಂ ವಿಕ್ಖಾಯಿತಕಂ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ ಹತವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ ಲೋಹಿತಕಂ ಪುಳವಕಂ ಅಟ್ಠಿಕನ್ತಿ ಇಮೇಸು ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಅಸುಭಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಭಾವನಾ ವಾ ಅಸುಭಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೪೬೮. ಯಂ ಪನೇತಂ ಅರಹನ್ತಾನಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಮುಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಮರಣಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೬೭), ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಭಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಖಣಿಕಮರಣಂ, ‘‘ರುಕ್ಖೋ ಮತೋ, ಲೋಹಂ ಮತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಸಮ್ಮುತಿಮರಣಞ್ಚ, ನ ತಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಇಧ ಪನ ಮರಣನ್ತಿ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಮ್ಪಿ ಕಾಲಮರಣಂ ಅಕಾಲಮರಣನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಲಮರಣಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯೇನ ವಾ ಆಯುಕ್ಖಯೇನ ವಾ ಉಭಯಕ್ಖಯೇನ ವಾ ಹೋತಿ, ಅಕಾಲಮರಣಂ ಉಪಪೀಳಕಉಪಚ್ಛೇದಕಕಮ್ಮವಸೇನ. ‘‘ಮರಣಂ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಜೀವಿತಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಮರಣಂ ಮರಣ’’ನ್ತಿ ವಾ ಯೋನಿಸೋ ಭಾವಯಿತ್ವಾನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

೪೬೯-೭೦. ಯಸ್ಸ ಪನ ಏತ್ತಾವತಾ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ವಧಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿತೋ ಉಪಸಂಹರಣತೋ ಕಾಯಬಹುಸಾಧಾರಣತೋ ಆಯುದುಬ್ಬಲತೋ ಅನಿಮಿತ್ತತೋ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಖಣಪರಿತ್ತತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ, ಇದಾನಿ ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಧಕಸ್ಸೇವುಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಸಿಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಠಿತವಧಕೋ ವಿಯ ಮರಣಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಮೇವಾತಿ ಭಾವನಾ ಮರಣಸ್ಸತಿ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಸಬ್ಬಂ ಆರೋಗ್ಯಂ ಬ್ಯಾಧಿಪರಿಯೋಸಾನಂ, ಸಬ್ಬಂ ಯೋಬ್ಬನಂ ಜರಾಪರಿಯೋಸಾನಂ, ಸಬ್ಬಂ ಜೀವಿತಂ ಮರಣಪರಿಯೋಸಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯಂ ಯೋಬ್ಬನಾದಿಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿ ತಾವದೇವ ಸೋಭತಿ, ಯಾವ ಮರಣಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಪತ್ತಿ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿತೋ ಚ, ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹಿ ಉಪಸಂಹರಣತೋ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ ಯಸಮಹತ್ತತೋ ಪುಞ್ಞಮಹತ್ತತೋ ಥಾಮಮಹತ್ತತೋ ಇದ್ಧಿಮಹತ್ತತೋ ಪಞ್ಞಾಮಹತ್ತತೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಇದಂ ಮರಣಂ ನಾಮ ಮಹಾಯಸಾನಂ ಮಹಾಪರಿವಾರಾನಂ ಮಹಾಸಮ್ಮತಮನ್ಧಾತಾದೀನಮ್ಪಿ ಉಪರಿ ಪತತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಮಯ್ಹಂ ಉಪರಿ ನ ಪತಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಯಸಮಹತ್ತತೋ,

‘‘ಜೋತಿಕೋ ಜಟಿಲೋ ಉಗ್ಗೋ,

ಮೇಣ್ಡಕೋ ಅಥ ಪುಣ್ಣಕೋ;

ಏತೇ ಚಞ್ಞೇ ಚ ಯೇ ಲೋಕೇ,

ಮಹಾಪುಞ್ಞಾತಿ ವಿಸ್ಸುತಾ;

ಸಬ್ಬೇ ಮರಣಮಾಪನ್ನಾ,

ಮಾದಿಸೇಸು ಕಥಾವ ಕಾ’’ತಿ. –

ಏವಂ ಪುಞ್ಞಮಹತ್ತತೋ,

‘‘ವಾಸುದೇವೋ ಬಲದೇವೋ, ಭೀಮಸೇನಾದಯೋ ಮಹಾ;

ಬಲಾ ಮಚ್ಚುವಸಂ ಪತ್ತಾ, ಮಾದಿಸೇಸು ಕಥಾವ ಕಾ’’ತಿ. –

ಏವಂ ಥಾಮಮಹತ್ತತೋ,

‘‘ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾದೀನಂ ಮಹಿದ್ಧಿಕಾನಮ್ಪಿ ಉಪರಿ ಪತತಿ, ಮಾದಿಸೇಸು ಕಥಾವ ಕಾ’’ತಿ ಏವಂ ಇದ್ಧಿಮಹತ್ತತೋ, ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತಾದೀನಂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾನಮ್ಪಿ ಉಪರಿ ಪತತಿ, ಮಾದಿಸೇಸು ಕಥಾವ ಕಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಞಾಮಹತ್ತತೋ. ಏವಂ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಮಹನ್ತಭಾವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ತೇಸಮ್ಪಿ ಉಪರಿ ಮರಣಂ ಪತತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಮಯ್ಹಂ ಉಪರಿ ನ ಪತಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪಸಂಹರಣತೋ ಚ, ‘‘ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಬಹುಸಾಧಾರಣೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂಯೇವ ಅನೇಕಸತಾನಂ ರೋಗಾನಂ ಬಾಹಿರಾನಂ ಅಹಿವಿಚ್ಛಿಕಾದೀನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಕಾಯಬಹುಸಾಧಾರಣತೋ ಚ, ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಪಟಿಬದ್ಧಂ ಜೀವಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಯುದುಬ್ಬಲತೋ ಚ,

‘‘ಜೀವಿತಂ ಬ್ಯಾಧಿ ಕಾಲೋ ಚ,

ದೇಹನಿಕ್ಖೇಪನಂ ಗತಿ;

ಪಞ್ಚೇತೇ ಜೀವಲೋಕಸ್ಮಿಂ;

ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನ ನಾಯರೇ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೨೦; ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨.೩೪) –

ಏವಂ ಕಾಲವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಚ, ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿರಂ ಜೀವತಿ, ಸೋ ವಸ್ಸಸತಂ ಜೀವತಿ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೪೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಅದ್ಧಾನಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದಾಚ ಭಾವನಾ ಮರಣಸ್ಸತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖಣಪರಿತ್ತತೋ ಚ ಮರಣಸ್ಸತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ.

‘‘ಜೀವಿತಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಚ,

ಸುಖದುಕ್ಖಾ ಚ ಕೇವಲಾ;

ಏಕಚಿತ್ತಸಮಾಯುತ್ತಾ,

ಲಹು ಸೋ ವತ್ತತೇ ಖಣೋ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೭೬) –

ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಚತುರಾರಕ್ಖವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ಚತುರಾರಕ್ಖನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.