೩. ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ತತಿಯೇ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ಸಂಚೇತೇತ್ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಚೇತೇತ್ವಾ. ‘‘ಪಾಣೋ’’ತಿಸಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ‘‘ವಧಾಮಿ ನ’’ನ್ತಿ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಚೇತೇತ್ವಾ ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾ. ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹನ್ತಿ ಕಲಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಜೀವಮಾನಕಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಸರೀರಂ. ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯಾತಿ ಕಲಲಕಾಲೇಪಿ ತಾಪನಮದ್ದನೇಹಿ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಸಮ್ಪದಾನೇನ ವಾ ತತೋ ವಾ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ತದನುರೂಪೇನ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಜೀವಿತಾ ವಿಯೋಜೇಯ್ಯ. ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸ ಆವಿಭಾವತ್ಥಂ ಪಾಣೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಪಾಣೋತಿ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪಾಣಾತಿಪಾತೋತಿ ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಪಯೋಗಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಸಾ ಚೇತನಾ. ಪಾಣಾತಿಪಾತೀತಿ ವುತ್ತಚೇತನಾಯ ಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪಯೋಗೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಛ ಪಯೋಗಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ ಆಣತ್ತಿಕೋ ಥಾವರೋ ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋತಿ ಸಯಂ ಮಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ಪಹರಣಂ. ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋತಿ ದೂರೇ ಠಿತಂ ಮಾರೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ಉಸುಸತ್ತಿಯನ್ತಪಾಸಾಣಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ತತ್ಥ ಏಕೇಕೋ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾನುದ್ದಿಸ್ಸಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ. ತತ್ಥ ಉದ್ದಿಸ್ಸಕೇ ಯಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಹರತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಮರಣೇನ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ‘‘ಯೋ ಕೋಚಿ ಮರತೂ’’ತಿ ಏವಂ ಅನುದ್ದಿಸ್ಸಕೇ ಪಹಾರಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಮರಣೇನ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಚ ಪಹರಿತಮತ್ತೇ ವಾ ಮರತು, ಪಚ್ಛಾ ವಾ ತೇನೇವ ರೋಗೇನ, ಪಹರಿತಕ್ಖಣೇಯೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಆಣತ್ತಿಕೋತಿ ‘‘ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಆಣಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಆಣಾಪನಂ.

ತತ್ಥ –

ವತ್ಥು ಕಾಲೋ ಚ ಓಕಾಸೋ, ಆವುಧಂ ಇರಿಯಾಪಥೋ;

ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸೋತಿ ಇಮೇ, ಛ ಆಣತ್ತಿ ನಿಯಾಮಕಾ.

ತತ್ಥ ವತ್ಥೂತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಯಞ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ‘‘ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತೋ ಸಚೇ ತಮೇವ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ. ಅಥ ಅಞ್ಞಂ ಮಾರೇತಿ, ತಂಮಞ್ಞಮಾನೋ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಇಮಂ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತೇ ಪನ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ. ಕಾಲೋತಿ ಪುರೇಭತ್ತಾದಿಕಾಲೋ. ಸಚೇ ಹಿ ‘‘ಪುರೇಭತ್ತಂ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತೋ ಪುರೇಭತ್ತಮೇವ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ. ಅಥ ಯಂ ಪುರೇಭತ್ತಂ ನಿಯಾಮಿತಂ, ತತೋ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಪುರೇ ವಾ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಥಾವರೋತಿ ಅಸಂಹಾರಿಮೇನ ಉಪಕರಣೇನ ಮಾರೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಓಪಾತಕ್ಖಣನಂ ಅಪಸ್ಸೇನಸಂವಿಧಾನಂ ಅಸಿಆದೀನಂ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪನಂ ತಳಾಕಾದೀಸು ವಿಸಸಮ್ಪಯೋಜನಂ ರೂಪೂಪಹಾರೋತಿಏವಮಾದಿ. ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚೇತ್ಥಾಪಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾನುದ್ದಿಸ್ಸಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿಜ್ಜಾಮಯೋತಿ ಮಾರಣತ್ಥಂ ವಿಜ್ಜಾಪರಿಜಪ್ಪನಂ. ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾಯ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಯೋಜನಂ.

ಸತ್ಥಹಾರಕಂ ವಾಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಹರತೀತಿ ಹಾರಕಂ, ಕಿಂ ಹರತಿ? ಜೀವಿತಂ. ಅಥ ವಾ ಹರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಹಾರಕಂ, ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ಥಞ್ಚ ತಂ ಹಾರಕಞ್ಚಾತಿ ಸತ್ಥಹಾರಕಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಸ್ಸ. ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ಯಥಾ ಲಭತಿ, ತಥಾ ಕರೇಯ್ಯ, ಉಪನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಥಾವರಪಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಪರಿಯಿಟ್ಠಿಮತ್ತೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚೇತಂ ಯುತ್ತಂ. ಪದಭಾಜನೇ ಪನಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಯಂ ಏತ್ಥ ಥಾವರಪಯೋಗಸಙ್ಗಹಿತಂ ಸತ್ಥಂ, ತದೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸಿಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಮರಣವಣ್ಣಂ ವಾ ಸಂವಣ್ಣೇಯ್ಯಾತಿ ವಾಚಾಯ ವಾ ತಾಲಪಣ್ಣಾದೀಸು ಲಿಖಿತ್ವಾ ವಾ ‘‘ಯೋ ಏವಂ ಮರತಿ, ಸೋ ಧನಂ ವಾ ಲಭತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮರಣೇ ಗುಣಂ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ. ಏತೇನ ಯಥಾ ‘‘ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ಆದಿಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯಕಥಾಯ ಮುಚ್ಚತಿ, ನಯಿಧ, ಏವಂ ‘‘ಸಂವಣ್ಣೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪನ ಇಧ ಪರಿಯಾಯಕಥಾಯಪಿ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮರಣಾಯ ವಾ ಸಮಾದಪೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಸತ್ಥಂ ವಾ ಆಹರಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ. ೧೭೨) ನಯೇನ ಮರಣತ್ಥಾಯ ಉಪಾಯಂ ಗಾಹಾಪೇಯ್ಯ. ಏತೇನ ಆಣತ್ತಿಕಪ್ಪಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಮ್ಭೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಆಲಪನಮೇತಂ. ಕಿಂ ತುಯ್ಹಿಮಿನಾತಿಆದಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಕಾರನಿದಸ್ಸನಂ. ಇತಿ ಚಿತ್ತಮನೋತಿ ಇತಿ ಚಿತ್ತೋ ಇತಿ ಮನೋ. ‘‘ಮತಂ ತೇ ಜೀವಿತಾ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿಏತ್ಥ ವುತ್ತಮರಣಚಿತ್ತೋ ಮರಣಮನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಮನೋ’’ತಿಇದಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಸ್ಸ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ತಂ ಮನೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೭೨) ಆಹ. ಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ವಿಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆಹರಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಚ ಸಂವಿದಹನಮತ್ತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ, ನ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸೇವ. ತಞ್ಚ ಸಂವಿದಹನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸಞ್ಞಾಚೇತನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ‘‘ಮತಂ ತೇ ಜೀವಿತಾ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿಏತ್ಥ ವುತ್ತಮರಣಸಞ್ಞೀ ಮರಣಚೇತನೋ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪದಭಾಜನೇಪಿ ಹಿ ಅಯಮೇವ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಏತೇನ ಮರಣಚಿತ್ತಾದೀಹಿ ವಿನಾ ‘‘ಏಕಾಹಂ ಜೀವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ವೀರಿಯಮಾರಭತೋ ದಳ್ಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಪ. ೧೧೨) ನಯೇನ ಧಮ್ಮಂ ಭಾಸನ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಉಚ್ಚಾವಚೇನ ಕಾರಣೇನ. ಪುನ ಮರಣವಣ್ಣನ್ತಿಆದಿ ನಿಗಮನವಚನಂ. ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ತಙ್ಖಣೂಪಪನ್ನಮ್ಪಿ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತೋ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀತಿ.

ವೇಸಾಲಿಯಂ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆರಬ್ಭ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ‘‘ಮರಣವಣ್ಣಂ ವಾ’’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾಣತ್ತಿಕಂ, ಮಾರಣತ್ಥಾಯ ಓಪಾತಕ್ಖಣನಾದೀಸು ದುಕ್ಕಟಂ, ಅನೋದಿಸ್ಸ ಖತೇ ಓಪಾತೇ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಪತನೇಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ, ಯಕ್ಖಪೇತತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ದುಕ್ಕಟಮೇವ, ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ತಥಾ ಯಕ್ಖಾದೀನಂ ಮರಣೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮರಣೇ ಪನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಮನುಸ್ಸಮರಣೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಯೋಗಭೇದವಸೇನ ಆಪತ್ತಿಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಮಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ನಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದೀನಞ್ಚ ಅನಾಪತ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಇಮಂ ಮಾರೇಮೀ’’ತಿ ಅಚೇತೇತ್ವಾ ಕತೇನ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಮುಸಲುಸ್ಸಾಪನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಪಾರಾ. ೧೮೦ ಆದಯೋ) ವಿಯ ಪರೇ ಮತೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಯಂ ಮರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ವಿಸಗತಪಿಣ್ಡಪಾತವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಪಾರಾ. ೧೮೧) ವಿಯ ಪರೇ ಮತೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ನಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾತಿ ಮರಣಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಭೇಸಜ್ಜವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಪಾರಾ. ೧೮೭) ವಿಯ ಪರೇ ಮತೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಏವಂ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿಆದೀಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ, ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಪಾಣೋ, ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ವಧಕಚಿತ್ತಂ, ಉಪಕ್ಕಮೋ, ತೇನ ಮರಣನ್ತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಸಮಉಟ್ಠಾನಂ, ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ.

ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.