ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡೋ

ಇದಾನಿ ಯದೇತಂ ನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ತತ್ರಿಮೇ ಚತ್ತಾರೋತಿಆದಿ ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡಂ, ತತ್ಥ ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ. ಇಮೇತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣಂ. ಚತ್ತಾರೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಪಾರಾಜಿಕಾತಿ ಏವಂನಾಮಕಾ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಆಪತ್ತಿಯೋ. ಉದ್ದೇಸಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸರೂಪೇನ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ನಿದಾನೇ ವಿಯ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ಸಾಧಾರಣವಚನಮತ್ತೇನ.

೧. ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ಯೋ ಪನಾತಿ ರಸ್ಸದೀಘಾದಿನಾ ಲಿಙ್ಗಾದಿಭೇದೇನ ಯೋ ಕೋಚಿ. ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಉಪಸಮ್ಪದಾ, ಸರಣಗಮನೂಪಸಮ್ಪದಾ, ಓವಾದಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣೂಪಸಮ್ಪದಾ, ಪಞ್ಹಾಬ್ಯಾಕರಣೂಪಸಮ್ಪದಾ, ಅಟ್ಠಗರುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣೂಪಸಮ್ಪದಾ, ದೂತೇನೂಪಸಮ್ಪದಾ, ಅಟ್ಠವಾಚಿಕೂಪಸಮ್ಪದಾ, ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಕಮ್ಮೂಪಸಮ್ಪದಾತಿ ಇಮಾಸು ಅಟ್ಠಸು ಉಪಸಮ್ಪದಾಸು ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮೇನ ಅಕುಪ್ಪೇನ ಠಾನಾರಹೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ. ತಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವತ್ಥುಞತ್ತಿಅನುಸ್ಸಾವನ ಸೀಮಾ ಪರಿಸಾಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಕುಪ್ಪತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ವತ್ಥೂತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪೇಕ್ಖೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಸೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸಂ ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಅಜ್ಝಾಪನ್ನಪುಬ್ಬಂ, ಪಣ್ಡಕಾದಯೋ ಚ ಏಕಾದಸ ಅಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ನಾಮ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಪರಿಪುಣ್ಣವೀಸತಿವಸ್ಸೋ. ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಅಜ್ಝಾಪನ್ನಪುಬ್ಬೋ ನಾಮ ಚತುನ್ನಂ ಪಾರಾಜಿಕಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನಪುಬ್ಬೋ. ಪಣ್ಡಕಾದಯೋ ವಜ್ಜನೀಯಪುಗ್ಗಲಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ. ತೇಸು ಆಸಿತ್ತಪಣ್ಡಕಞ್ಚ ಉಸೂಯಪಣ್ಡಕಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಓಪಕ್ಕಮಿಕಪಣ್ಡಕೋ ನಪುಂಸಕಪಣ್ಡಕೋ ಪಣ್ಡಕಭಾವಪಕ್ಖೇ ಠಿತೋ ಪಕ್ಖಪಣ್ಡಕೋ ಚ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ಪನ ತಿವಿಧೋ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೇನಕೋ ಸಂವಾಸತ್ಥೇನಕೋ ಉಭಯತ್ಥೇನಕೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಸಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ನ ಭಿಕ್ಖುವಸ್ಸಾನಿ ಗಣೇತಿ, ನ ಯಥಾವುಡ್ಢಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಾ ಸಾಮಣೇರಾನಂ ವಾ ವನ್ದನಂ ಸಾದಿಯತಿ, ನ ಆಸನೇನ ಪಟಿಬಾಹತಿ, ನ ಉಪೋಸಥಾದೀಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ಅಸುದ್ಧಚಿತ್ತತಾಯ ಲಿಙ್ಗಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಥೇನಿತತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೇನಕೋ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸಾಮಣೇರೋ ಸಮಾನೋ ಕಾಸಾಯಾನಿ ಅಪನೇತ್ವಾ ತೇಸು ಸಉಸ್ಸಾಹೋವ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿತ್ವಾ ಪುನ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಸಾಮಣೇರಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ದಿನ್ನಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾ ನ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೇನಕೋ, ನ ಲಿಙ್ಗಾನುರೂಪಸ್ಸ ಸಂವಾಸಸ್ಸ ಸಾದಿತತ್ತಾ ನಾಪಿ ಸಂವಾಸತ್ಥೇನಕೋ. ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಅಜ್ಝಾಪನ್ನಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯೋ ಚ ಖೋ ಸಾಮಣೇರೋ ಸಮಾನೋ ವಿದೇಸಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುವಸ್ಸಾನಿ ಗಣೇತಿ, ಯಥಾವುಡ್ಢಂ ವನ್ದನಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಆಸನೇನ ಪಟಿಬಾಹತಿ, ಉಪೋಸಥಾದೀಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ಸಂವಾಸಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಥೇನಿತತ್ತಾ ಸಂವಾಸತ್ಥೇನಕೋ ನಾಮ. ಭಿಕ್ಖುವಸ್ಸಗಣನಾದಿಕೋ ಹಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಕಿರಿಯಭೇದೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ‘‘ಸಂವಾಸೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ‘‘ನ ಮಂ ಕೋಚಿ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪುನ ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯೋ ಪನ ಸಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಯಥಾವುಡ್ಢಂ ವನ್ದನಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಆಸನೇನ ಪಟಿಬಾಹತಿ, ಭಿಕ್ಖುವಸ್ಸಾನಿ ಗಣೇತಿ, ಉಪೋಸಥಾದೀಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಚೇವ ಸಂವಾಸಸ್ಸ ಚ ಥೇನಿತತ್ತಾ ಉಭಯತ್ಥೇನಕೋ ನಾಮ. ಧುರನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಕಾಸಾಯಾನಿ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಂ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ತಾನಿ ಅಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ಅಯಂ ತಿವಿಧೋಪಿ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ಇಮಂ ತಿವಿಧಂ.

‘‘ರಾಜ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖ ಕನ್ತಾರ-ರೋಗ ವೇರೀ ಭಯೇನ ವಾ;

ಚೀವರಾಹರಣತ್ಥಂ ವಾ, ಲಿಙ್ಗಂ ಆದಿಯತೀಧ ಯೋ.

‘‘ಸಂವಾಸಂ ನಾಧಿವಾಸೇತಿ, ಯಾವ ಸೋ ಸುದ್ಧಮಾನಸೋ;

ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ನಾಮ, ತಾವ ಏಸ ನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೧೦);

ಯೋ ಪನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ತಿತ್ಥಿಯಭಾವಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ಸಯಂ ವಾ ಕುಸಚೀರಾದಿಕಂ ತಿತ್ಥಿಯಲಿಙ್ಗಂ ಆದಿಯತಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜತಿ, ನಗ್ಗೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಆಜೀವಕಾನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತೇಸಂ ವತಾನಿ ಆದಿಯತಿ, ಅಯಂ ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಕೋ ನಾಮ. ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಂ ಅವಸೇಸೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ ನಾಮ. ಯೇನ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಾ ಜನೇತ್ತಿ ಸಯಮ್ಪಿ ಮನುಸ್ಸಭೂತೇನೇವ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪಿತಾ, ಅಯಂ ಮಾತುಘಾತಕೋ ನಾಮ. ಪಿತುಘಾತಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯೇನ ಅನ್ತಮಸೋ ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗೇ ಠಿತೋಪಿ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪಿತೋ, ಅಯಂ ಅರಹನ್ತಘಾತಕೋ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಪಕತತ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಮಗ್ಗೇ ದೂಸೇತಿ, ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕೋ ನಾಮ. ಯೋ ದೇವದತ್ತೋ ವಿಯ ಸಾಸನಂ ಉದ್ಧಮ್ಮಂ ಉಬ್ಬಿನಯಂ ಕತ್ವಾ ಚತುನ್ನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಅಯಂ ಸಙ್ಘಭೇದಕೋ ನಾಮ. ಯೋ ದೇವದತ್ತೋ ವಿಯ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೇನ ವಧಕಚಿತ್ತೇನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಜೀವಮಾನಕಸರೀರೇ ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಾಯ ಪಿವನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಅಯಂ ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಕೋ ನಾಮ. ಯಸ್ಸ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಕಮ್ಮತೋ ಚ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಕಮ್ಮತೋ ಚ ಉಭತೋ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ನಾಮ. ಇತಿ ಇಮೇ ತೇರಸ ಪುಗ್ಗಲಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಅವತ್ಥೂ, ಇಮೇ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪೇಕ್ಖೇ ಸತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮಂ ವತ್ಥುಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಕುಪ್ಪಂ ಹೋತಿ.

ಕಥಂ ಞತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಕುಪ್ಪಂ ಹೋತಿ? ವತ್ಥುಸಙ್ಘಪುಗ್ಗಲಞತ್ತೀನಂ ಅಪರಾಮಸನಾನಿ, ಪಚ್ಛಾ ಞತ್ತಿಟ್ಠಪನಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇ ತಾವ ಪಞ್ಚ ಞತ್ತಿದೋಸಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಅಯಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ’’ತಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಅಕಿತ್ತನಂ ವತ್ಥುಅಪರಾಮಸನಂ ನಾಮ. ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ’’ತಿಏತ್ಥ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ಅಭಣನಂ ಸಙ್ಘಅಪರಾಮಸನಂ ನಾಮ. ‘‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪೇಕ್ಖೋ’’ತಿ ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ಅಕಿತ್ತನಂ ಪುಗ್ಗಲಅಪರಾಮಸನಂ ನಾಮ. ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಞತ್ತಿಯಾ ಅನುಚ್ಚಾರಣಂ ಞತ್ತಿಅಪರಾಮಸನಂ ನಾಮ. ಪಠಮಂ ಕಮ್ಮವಾಚಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಏಸಾ ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಖಮತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಞತ್ತಿಕಿತ್ತನಂ ಪಚ್ಛಾ ಞತ್ತಿಟ್ಠಪನಂ ನಾಮ. ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ದೋಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಾಯ ಞತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಞತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಕುಪ್ಪಂ ಹೋತಿ.

ಅನುಸ್ಸಾವನವಸೇನ ಅಕುಪ್ಪತಾಯಪಿ ವತ್ಥುಸಙ್ಘಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಪರಾಮಸನಾನಿ, ಸಾವನಾಯ ಹಾಪನಂ, ಅಕಾಲೇ ಸಾವನನ್ತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಅನುಸ್ಸಾವನದೋಸಾ. ತತ್ಥ ವತ್ಥಾದೀನಂ ಅಪರಾಮಸನಾನಿ ಞತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಸದಿಸಾನೇವ. ತೀಸು ಪನ ಅನುಸ್ಸಾವನಾಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಏತೇಸಂ ಅಪರಾಮಸನಂ ಅಪರಾಮಸನಮೇವ. ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಪನ ಕಮ್ಮವಾಚಂ ಅವತ್ವಾ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಞತ್ತಿಕಿತ್ತನಮೇವ, ಅಥ ವಾ ಪನ ಕಮ್ಮವಾಚಾಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಕ್ಖರಸ್ಸ ವಾ ಪದಸ್ಸ ವಾ ಅನುಚ್ಚಾರಣಂ ವಾ ದುರುಚ್ಚಾರಣಂ ವಾ ಸಾವನಾಯ ಹಾಪನಂ ನಾಮ. ಸಾವನಾಯ ಅನೋಕಾಸೇ ಪಠಮಂ ಞತ್ತಿಂ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅನುಸ್ಸಾವನಕರಣಂ ಅಕಾಲೇ ಸಾವನಂ ನಾಮ. ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ದೋಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಾಯ ಅನುಸ್ಸಾವನಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಅನುಸ್ಸಾವನಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಕುಪ್ಪಂ ಹೋತಿ.

ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ವಿಪತ್ತಿಸೀಮಾಲಕ್ಖಣಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾಯ ಪನ ಸೀಮಾಯ ಕತಂ ಸೀಮಾಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಕುಪ್ಪಂ ಹೋತಿ. ಯಾವತಿಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಕಮ್ಮಪ್ಪತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಅನಾಗಮನಂ, ಛನ್ದಾರಹಾನಂ ಛನ್ದಸ್ಸ ಅನಾಹರಣಂ, ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತಾನಂ ಪಟಿಕ್ಕೋಸನನ್ತಿ ಇಮೇ ಪನ ತಯೋ ಪರಿಸಾದೋಸಾ, ತೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಕತಂ ಪರಿಸಾಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಕುಪ್ಪಂ ಹೋತಿ. ಕಾರಣಾರಹತ್ತಾ ಪನ ಸತ್ಥು ಸಾಸನಾರಹತ್ತಾ ಠಾನಾರಹಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಯೋ ಇಮಿನಾ ಏವಂ ಅಕುಪ್ಪೇನ ಠಾನಾರಹೇನ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಅಯಂ ಇಧ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜೇಸು ಪನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ಯಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಧಿಸೀಲಸಙ್ಖಾತಾ ಸಿಕ್ಖಾ, ತಞ್ಚ, ಯತ್ಥ ಚೇತೇ ಸಹ ಜೀವನ್ತಿ, ಏಕಜೀವಿಕಾ ಸಭಾಗವುತ್ತಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾಜೀವಞ್ಚ, ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖನಭಾವೇನ ಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಆಪನ್ನೋ. ಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ಸಿಕ್ಖಞ್ಚ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಸಾಜೀವಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ತದುಭಯಂ ಉಪಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾತಿ ಯಂ ಸಿಕ್ಖಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಂ ಅಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ, ಯಞ್ಚ ಸಾಜೀವಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಿಂ ದುಬ್ಬಲಭಾವಂ ಅಪ್ಪಕಾಸೇತ್ವಾ. ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಖೇತ್ತಕಾಲಪಯೋಗಪುಗ್ಗಲವಿಜಾನನವಸೇನ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಞತ್ವಾ ತದಭಾವೇನ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಥಂ? ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಭಾವತೋ ಚವಿತುಕಾಮತಾಚಿತ್ತೇನೇವ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ದವಾ ವಾ ರವಾ ವಾ ಭಣನ್ತಸ್ಸ. ಏವಂ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ತದಭಾವೇನ. ತಥಾ ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮಿ, ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮಿ, ಸಙ್ಘಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮಿ, ಸಿಕ್ಖಂ, ವಿನಯಂ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಉದ್ದೇಸಂ, ಉಪಜ್ಝಾಯಂ, ಆಚರಿಯಂ, ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಂ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಂ, ಸಮಾನುಪಜ್ಝಾಯಕಂ, ಸಮಾನಾಚರಿಯಕಂ, ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ, ‘‘ಗಿಹೀತಿ ಮಂ ಧಾರೇಹಿ, ಉಪಾಸಕೋ, ಆರಾಮಿಕೋ, ಸಾಮಣೇರೋ, ತಿತ್ಥಿಯೋ, ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕೋ, ಅಸಮಣೋ, ‘ಅಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯೋ’ತಿ ಮಂ ಧಾರೇಹೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಂ ಗಿಹಿಆದೀನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ಖೇತ್ತಪದಾನಂ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸವೇವಚನಸ್ಸ ವಸೇನ ತೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವದತೋ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ರುಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಚಿಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ. ಏವಂ ಖೇತ್ತವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ತದಭಾವೇನ.

ತತ್ಥ ಯದೇತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಮಂ ಧಾರೇಹೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೫೧) ಚ ವುತ್ತಂ ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಚನಂ, ಯಾನಿ ಚ ‘‘ಅಲಂ ಮೇ ಬುದ್ಧೇನ, ಕಿಂ ನು ಮೇ ಬುದ್ಧೇನ, ನ ಮಮತ್ಥೋ ಬುದ್ಧೇನ, ಸುಮುತ್ತಾಹಂ ಬುದ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ. ೫೨) ನಯೇನ ಆಖ್ಯಾತವಸೇನ ಕಾಲಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ಚುದ್ದಸಹಿ ಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ ‘‘ಅಲಂ ಮೇ’’ತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ, ತೇಸಂಯೇವ ಚ ಸವೇವಚನಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಸಿ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮಂ ಧಾರೇಸೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಮಂ ಧಾರೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಯಂನೂನಾಹಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೫) ವಾತಿಆದೀನಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪರಿಕಪ್ಪವಚನಾನಿ ಭಣನ್ತಸ್ಸ. ಏವಂ ವತ್ತಮಾನ ಕಾಲವಸೇನ ಚೇವ ಅನಾಮಟ್ಠಕಾಲವಸೇನ ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ತದಭಾವೇನ.

ಪಯೋಗೋ ಪನ ದುವಿಧೋ ಕಾಯಿಕೋ ಚ ವಾಚಸಿಕೋ ಚ. ತತ್ಥ ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ. ೫೧) ನಯೇನ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಭಾಸಾಯ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ವಾಚಸಿಕಪ್ಪಯೋಗೇನೇವ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಅಕ್ಖರಲಿಖನಂ ವಾ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾದಿದಸ್ಸನಂ ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ. ಏವಂ ವಾಚಸಿಕಪ್ಪಯೋಗೇನೇವ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ತದಭಾವೇನ.

ಪುಗ್ಗಲೋ ಪನ ದುವಿಧೋ – ಯೋ ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ, ಯಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ, ಸೋ ಸಚೇ ಉಮ್ಮತ್ತಕಖಿತ್ತಚಿತ್ತವೇದನಾಟ್ಟಾನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ನ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ, ಸೋ ಸಚೇ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರೋ, ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತೋ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಅಸಮ್ಮುಖೀಭೂತಸ್ಸ ದೂತೇನ ವಾ ಪಣ್ಣೇನ ವಾ ಆರೋಚನಂ ರುಹತಿ. ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ತದಭಾವೇನ.

ವಿಜಾನನಮ್ಪಿ ನಿಯಮಿತಾನಿಯಮಿತವಸೇನ ದುವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಯೇಸಂ ವಾ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸ, ಇಮೇಸಂ ವಾ ಆರೋಚೇಮೀ’’ತಿ ವದತಿ, ಸಚೇ ತೇ ಯಥಾ ಪಕತಿಯಾ ಲೋಕೇ ಮನುಸ್ಸಾ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಸಮಯೇ ಜಾನನ್ತಿ, ಏವಂ ತಸ್ಸ ವಚನಾನನ್ತರಮೇವ ತಸ್ಸ ‘‘ಅಯಂ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಗಿಹಿಭಾವಂ ಪತ್ಥಯತೀ’’ತಿ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಭಾವಂ ಜಾನನ್ತಿ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಾವ ಹೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾ. ಅಥ ಅಪರಭಾಗೇ ‘‘ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಜಾನನ್ತಿ, ಅಞ್ಞೇ ವಾ ಜಾನನ್ತಿ, ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಾವ ಹೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾ. ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಸಚೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋ ಕೋಚಿ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋ ವಚನತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಾವ ಹೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾ. ಏವಂ ವಿಜಾನನವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ತದಭಾವೇನ. ಯೋ ಪನ ಅನ್ತಮಸೋ ದವಾಯಪಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ, ತೇನ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಾವ ಹೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾ. ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಚಿತ್ತಾದೀನಂ ವಾ ವಸೇನ, ಸಬ್ಬಸೋ ವಾ ಪನ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾನೇನ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಸ್ಸೇವ ಚ ಅತ್ಥಭೂತಂ ಏಕಚ್ಚಂ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ.

ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇನ ಸದಿಸಾನಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಧಮ್ಮಂ. ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾತಿ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಅನ್ತಮಸೋತಿ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ. ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಯಪೀತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ತಿರಚ್ಛಾನೇಸು ಗತಾಯಪಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಪರಾಜಿತೋ ಹೋತಿ, ಪರಾಜಯಂ ಆಪನ್ನೋ. ಅಸಂವಾಸೋತಿ ಪಕತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಹ ವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಏಕಕಮ್ಮಾದಿಕೋವ ತಿವಿಧೋಪಿ ವಿಧಿ ಸಂವಾಸೋ ನಾಮ, ಸೋ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಸಂವಾಸೋ. ಸಙ್ಘಕಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಏಸ ಗಣಪೂರಕೋಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ತಾವ ಪದವಣ್ಣನಾ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸತಿರಚ್ಛಾನಗತವಸೇನ ಹಿ ತಿಸ್ಸೋ ಇತ್ಥಿಯೋ, ತಾಸಂ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಮುಖಮಗ್ಗವಸೇನ ತಯೋ ತಯೋ ಕತ್ವಾ ನವ ಮಗ್ಗಾ, ತಥಾ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾನಂ. ಪುರಿಸಾನಂ ಪನ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಮುಖಮಗ್ಗವಸೇನ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕತ್ವಾ ಛ ಮಗ್ಗಾ, ತಥಾ ಪಣ್ಡಕಾನನ್ತಿ ಏವಂ ತಿಂಸ ಮಗ್ಗಾ. ತೇಸು ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರೇಸಂ ವಾ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸನ್ಥತಸ್ಸ ವಾ ಅಸನ್ಥತಸ್ಸ ವಾ, ಪರೇಸಂ ಪನ ಮತಾನಮ್ಪಿ ಅಕ್ಖಾಯಿತಸ್ಸ ವಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಕ್ಖಾಯಿತಸ್ಸ ವಾ ಪಕತಿವಾತೇನ ಅಸಂಫುಟ್ಠೇ ಅಲ್ಲೋಕಾಸೇ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಏಕತಿಲಬೀಜಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಸನ್ಥತಂ ವಾ ಅಸನ್ಥತಂ ವಾ ಸೇವನಚಿತ್ತೇನ ಪವೇಸೇತಿ, ಪರೇನ ವಾ ಪವೇಸಿಯಮಾನೇ ಪವೇಸನಪವಿಟ್ಠಟ್ಠಿತಉದ್ಧರಣೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸಾದಿಯತಿ, ಅಯಂ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅಸಾಧಾರಣವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪನ ಸಾಧಾರಣವಿನಿಚ್ಛಯತ್ಥಂ ಅಯಂ ಮಾತಿಕಾ –

ನಿದಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವತ್ಥುಂ, ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಧಿಮೇವ ಚ;

ಆಣತ್ತಾಪತ್ತಿನಾಪತ್ತಿ-ವಿಪತ್ತಿಂ ಅಙ್ಗಮೇವ ಚ.

ಸಮುಟ್ಠಾನವಿಧಿಂ ಕಿರಿಯಾ-ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತೇಹಿ ನಾನತ್ತಂ;

ವಜ್ಜಕಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಞ್ಚ, ತಿಕದ್ವಯವಿಧಿಂ ತಥಾ.

ಲಕ್ಖಣಂ ಸತ್ತರಸಧಾ, ಠಿತಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಇದಂ;

ಞತ್ವಾ ಯೋಜೇಯ್ಯ ಮೇಧಾವೀ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾರಹನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ನಿದಾನಂ ನಾಮ ವೇಸಾಲಿ-ರಾಜಗಹ-ಸಾವತ್ಥಿ-ಆಳವಿ-ಕೋಸಮ್ಬಿ-ಸಗ್ಗ-ಭಗ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಇದಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ನಿದಾನಂ. ಪುಗ್ಗಲೋ ನಾಮ ಯಂ ಯಂ ಆರಬ್ಭ ತಂ ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ವತ್ಥು ನಾಮ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಧಿನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿಸಬ್ಬತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿಪದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿಏಕತೋಪಞ್ಞತ್ತಿಉಭತೋಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ನವವಿಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ದೋಸೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಸಾ ಅಟ್ಠಗರುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ (ಚೂಳವ. ೪೦೩) ಭಿಕ್ಖುನೀನಂಯೇವ ಆಗತಾ, ಅಞ್ಞತ್ರ ನತ್ಥಿ. ವಿನಯಧರಪಞ್ಚಮೇನ (ಮಹಾವ. ೨೫೯) ಗಣೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾ, ಗಣಙ್ಗಣೂಪಾಹನಾ (ಮಹಾವ. ೨೫೯) ಧುವನ್ಹಾನಂ ಚಮ್ಮತ್ಥರಣನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಪದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇಯೇವ ಹಿ ಏತೇಹಿ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತೇಸುಪಿ ಧುವನ್ಹಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಮತ್ತಮೇವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಆಗತಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಪದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿದುಕಞ್ಚ ಏಕತೋಪಞ್ಞತ್ತಿದುಕಞ್ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿಞ್ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿದುಕಞ್ಚ ಏಕತೋಪಞ್ಞತ್ತಿದುಕಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಂ ಚತಸ್ಸನ್ನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಆಣತ್ತಾಪತ್ತಿನಾಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿನ್ತಿಏತ್ಥ ಆಣತ್ತೀತಿಆಣಾಪನಾ ವುಚ್ಚತಿ. ಆಪತ್ತೀತಿ ಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗಾದಿವಸೇನ ಆಪತ್ತಿಭೇದೋ. ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಅಜಾನನಾದಿವಸೇನ ಅನಾಪತ್ತಿ. ವಿಪತ್ತೀತಿ ಸೀಲಆಚಾರದಿಟ್ಠಿಆಜೀವವಿಪತ್ತೀನಂ ಅಞ್ಞತರಾ. ಇತಿ ಇಮಾಸಂ ಆಣತ್ತಾದೀನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಆಪತ್ತೀನಂ ಅಙ್ಗಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸಮುಟ್ಠಾನವಿಧಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾಪತ್ತೀನಂ ಕಾಯೋ ವಾಚಾ ಕಾಯವಾಚಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಂ ವಾಚಾಚಿತ್ತಂ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಏಕಙ್ಗಿಕದ್ವಙ್ಗಿಕತಿವಙ್ಗಿಕಾನಿ. ಛ ಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ನಾಮ ಯಾನಿ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಮಉಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಅಚಿತ್ತಕಾನಿ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಸಚಿತ್ತಕಾನಿ. ತೇಸು ಏಕೇನ ವಾ ದ್ವೀಹಿ ವಾ ತೀಹಿ ವಾ ಚತೂಹಿ ವಾ ಛಹಿ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಪಞ್ಚಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ ಚತುತ್ಥೇನ ಚ ಪಞ್ಚಮೇನ ಚ ಛಟ್ಠೇನ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇನ. ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ ಪಠಮಚತುತ್ಥೇಹಿ ಚ ದುತಿಯಪಞ್ಚಮೇಹಿ ಚ ತತಿಯಛಟ್ಠೇಹಿ ಚ ಚತುತ್ಥಛಟ್ಠೇಹಿ ಚ ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠೇಹಿ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ, ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇಹಿ. ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ ಪಠಮೇಹಿ ಚ ತೀಹಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇಹಿ ಚ ತೀಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇಹಿ. ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ ಪಠಮತತಿಯಚತುತ್ಥಛಟ್ಠೇಹಿ ಚ ದುತಿಯತತಿಯಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠೇಹಿ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇಹಿ. ಛ ಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ ಛಹಿಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ.

ಏವಂ –

ತಿಧಾ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಪಞ್ಚಧಾ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಿತಾ;

ದ್ವಿಧಾ ತಿಚತುರೋ ಠಾನಾ, ಏಕಧಾ ಛಸಮುಟ್ಠಿತಾತಿ.

ಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬಾವ ತೇರಸ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ (ಚೂಳವ. ೧೬೫ ಆದಯೋ), ತಾ ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಸೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ತೇರಸ ನಾಮಾನಿ ಲಭನ್ತಿ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಅದಿನ್ನಾದಾನ-ಸಞ್ಚರಿತ್ತ-ಸಮನುಭಾಸನ-ಕಥಿನ-ಏಳಕಲೋಮ-ಪದಸೋಧಮ್ಮ-ಅದ್ಧಾನ-ಥೇಯ್ಯಸತ್ಥ-ಧಮ್ಮದೇಸನಾಭೂತಾರೋಚನ-ಚೋರಿವುಟ್ಠಾಪನ-ಅನನುಞ್ಞಾತಸಮುಟ್ಠಾನಾತಿ. ತತ್ಥ ಯಾ ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ಸಚಿತ್ತಕೇಹಿ ತೀಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ಛಹಿಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಸಞ್ಚರಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ಛಟ್ಠೇನೇವ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಸಮನುಭಾಸನಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ತತಿಯಛಟ್ಠೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಕಥಿನಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ಪಠಮಚತುತ್ಥೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಏಳಕಲೋಮಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ದುತಿಯಪಞ್ಚಮೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ಪಠಮತತಿಯಚತುತ್ಥಛಟ್ಠೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಅದ್ಧಾನಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ಚತುತ್ಥಛಟ್ಠೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಥೇಯ್ಯಸತ್ಥಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ಪಞ್ಚಮೇನೇವ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ಅಚಿತ್ತಕೇಹಿ ತೀಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಭೂತಾರೋಚನಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಚೋರಿವುಟ್ಠಾಪನಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮ. ಯಾ ದುತಿಯತತಿಯಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅಯಂ ಅನನುಞ್ಞಾತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ನಾಮಾತಿ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನವಿಧಿನೋಪಿ ವಸೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಿರಿಯಾಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತೇಹಿ ನಾನತ್ತನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಕಿರಿಯಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬಾಪತ್ತೀನಂ ನಾನಾಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಬ್ಬಾಪತ್ತಿಯೋ ಹಿ ಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ಕಿರಿಯತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಅತ್ಥಿ ಅಕಿರಿಯತೋ, ಅತ್ಥಿ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯತೋ, ಅತ್ಥಿ ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯತೋ ಸಿಯಾ ಅಕಿರಿಯತೋ, ಅತ್ಥಿ ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯತೋ ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯತೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಾ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಪಥವಿಖಣನಾದೀಸು (ಪಚಿ. ೮೪) ವಿಯ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಕಿರಿಯತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಯಾ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ ಪಠಮಕಥಿನಾಪತ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೫೯ ಆದಯೋ) ವಿಯ, ಅಯಂ ಅಕಿರಿಯತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಯಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಾತಿಕಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಹತ್ಥತೋ ಚೀವರಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣಾಪತ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೫೦೮-೫೧೧) ವಿಯ, ಅಯಂ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಯಾ ಸಿಯಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚ, ಸಿಯಾ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚ ಹೋತಿ ರೂಪಿಯಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣಾಪತ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೫೮೨) ವಿಯ, ಅಯಂ ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯತೋ ಸಿಯಾ ಅಕಿರಿಯತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಯಾ ಸಿಯಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚ ಸಿಯಾ ಕರೋನ್ತಾಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚ ಹೋತಿ ಕುಟಿಕಾರಾಪತ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೪೨ ಆದಯೋ) ವಿಯ, ಅಯಂ ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯತೋ ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ.

ಸಬ್ಬಾಪತ್ತಿಯೋ ಚ ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಾ ನೋಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ. ತತ್ಥ ಯತೋ ವೀತಿಕ್ಕಮಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವೇನ ಮುಚ್ಚತಿ, ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಾ, ಇತರಾ ನೋಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಾ. ಪುನ ಚ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಚಿತ್ತವಸೇನ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಚಿತ್ತಕಾ ಅಚಿತ್ತಕಾ ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಯಾ ಸಚಿತ್ತಕಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ಅಯಂ ಸಚಿತ್ತಕಾ. ಯಾ ಅಚಿತ್ತಕೇನ ವಾ ಸಚಿತ್ತಕಮಿಸ್ಸಕೇನ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ಅಯಂ ಅಚಿತ್ತಕಾ.

ವಜ್ಜಕಮ್ಮಪ್ಪಭೇದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಾಪತ್ತಿಯೋ ವಜ್ಜವಸೇನ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ ಲೋಕವಜ್ಜಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಾ ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಲೋಕವಜ್ಜಾ, ಸೇಸಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಾ. ಸಬ್ಬಾ ಚ ಕಾಯಕಮ್ಮವಚೀಕಮ್ಮತದುಭಯವಸೇನ ತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ವಚೀದ್ವಾರೇ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಉಭಯತ್ಥ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಞ್ಚಾತಿ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಇತಿ ಇಮಿನಾ ವಜ್ಜಕಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೇನಾಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಿಕದ್ವಯವಿಧಿನ್ತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕವೇದನಾತ್ತಿಕವಿಧಿಂ. ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನೋ ಹಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತೋ ವಾ, ತಥಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾಸಮಙ್ಗೀ ವಾ ಇತರವೇದನಾದ್ವಯಸಮಙ್ಗೀ ವಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಅಕುಸಲಚಿತ್ತವಸೇನ ಏಕಂ ಚಿತ್ತಂ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತವಸೇನ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತಾನಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಸೇನ ತೀಣಿ ಚಿತ್ತಾನಿ. ದುಕ್ಖವೇದನಾವಸೇನ ಏಕಾ ವೇದನಾ, ಸುಖಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ದ್ವೇ, ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾತಿ. ಅಯಮೇವ ಪಭೇದೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಅಞ್ಞೋ.

ಲಕ್ಖಣಂ ಸತ್ತರಸಧಾ, ಠಿತಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಇದಂ, ಞತ್ವಾತಿ ಇದಂ ನಿದಾನಾದಿವೇದನಾತ್ತಿಕಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸತ್ತರಸಪ್ಪಕಾರಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಯೋಜೇಯ್ಯ ಮೇಧಾವೀ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಯೋಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಪನ ಅಯೋಜಿತಂ ದುಬ್ಬಿಜಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಂ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣವಿನಿಚ್ಛಯಪರಿಯೋಸಾನೇ ಇಮಂ ಮಾತಿಕಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾವ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ.

ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಅಯಂ ಯೋಜನಾ – ಇದಂ ವೇಸಾಲಿಯಂ ಸುದಿನ್ನತ್ಥೇರಂ ಆರಬ್ಭ ಮೇಥುನವೀತಿಕ್ಕಮವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ‘‘ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಯಪೀ’’ತಿ ಚ ದ್ವೇ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ. ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ನಾಮೇಸಾ ಆಪತ್ತಿಕರಾ ಚ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞವಾದಕಸಿಕ್ಖಾಪದಾದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೯೫ ಆದಯೋ) ವಿಯ, ಅನಾಪತ್ತಿಕರಾ ಚ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸುಪಿನನ್ತಾತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨೩೬-೨೩೭) ವಿಯ, ಆಪತ್ತಿಉಪತ್ಥಮ್ಭಕರಾ ಚ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದೀಸು (ಪಾರಾ. ೯೧) ವಿಯ, ಇಧ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇತೋ ಪರಂ ಪನ ಯತ್ಥ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ‘‘ಅಯಂ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ. ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಅವಸೇಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಭಿಕ್ಖುಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂಯೇವ ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಛನ್ದಸೋ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿತೋ ಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಆಣತ್ತಿಯಾ ಅನಾಪಜ್ಜನತೋ ಅನಾಣತ್ತಿಕಂ. ಭಿಕ್ಖುಂ ಪನ ಆಣಾಪೇನ್ತೋ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಮಾದಾನಾಪತ್ತಿತೋ ನ ಮುಚ್ಚತಿ, ಮೇಥುನರಾಗೇನ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಜೀವಮಾನಕಸರೀರಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಮಗ್ಗೇ ಸಚೇಪಿ ತಚಾದೀನಿ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಛಿನ್ನೇ ನಿಮಿತ್ತಸಣ್ಠಾನಮತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತತ್ಥ ಅನ್ತಮಸೋ ಅಙ್ಗಜಾತೇ ಉಟ್ಠಿತಂ ಅನಟ್ಠಕಾಯಪ್ಪಸಾದಂ ಪೀಳಕಂ ವಾ ಚಮ್ಮಖಿಲಂ ವಾ ಪವೇಸೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಸೇವನಚಿತ್ತೇ ಸತಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ನಟ್ಠಕಾಯಪ್ಪಸಾದಂ ಸುಕ್ಖಪೀಳಕಂ ವಾ ಮತಚಮ್ಮಂ ವಾ ಲೋಮಂ ವಾ ಪವೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ, ಸಚೇ ನಿಮಿತ್ತಸಣ್ಠಾನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಾಟಿತೋ, ತತ್ಥ ಉಪಕ್ಕಮತೋ ವಣಸಙ್ಖೇಪವಸೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ತಥಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಕ್ಖಿನಾಸಾಕಣ್ಣಚ್ಛಿದ್ದವತ್ಥಿಕೋಸೇಸು ಸತ್ಥಕೇನ ಕತವಣೇ ವಾ, ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದೀನಞ್ಚ ತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ವತ್ಥಿಕೋಸನಾಸಾಪುಟೇಸು ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ. ತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ಪನ ಅಕ್ಖಿಕಣ್ಣನಾಸಾವಣೇಸು ಅಹಿಮಚ್ಛಾದೀನಂ ಪವೇಸನಪ್ಪಮಾಣವಿರಹಿತೇ ಅಣುನಿಮಿತ್ತೇ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಉಪಕಚ್ಛಕಾದೀಸು ಸೇಸಸರೀರೇಸು ದುಕ್ಕಟಂ. ಮತಸರೀರೇ ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಡ್ಢಕ್ಖಾಯಿತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ನ ಕುಥಿತಂ ಹೋತಿ, ತಾವ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ. ಕುಥಿತೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ತಥಾ ವಟ್ಟಕತೇ ಮುಖೇ ಅಚ್ಛುಪನ್ತಂ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಪವೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ. ಓಟ್ಠತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಜಿವ್ಹಾಯ ವಾ ದನ್ತೇಸು ವಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ. ನಿಮಿತ್ತತೋ ಬಹಿ ಪತಿತಮಂಸಪೇಸಿಯಂ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಆಪತ್ತಿಭೇದೋ.

ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಅಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಉಮ್ಮತ್ತಕಸ್ಸ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ವೇದನಾಟ್ಟಸ್ಸ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಾನಞ್ಚ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಯೋ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಪರೇನ ಕತಮ್ಪಿ ಉಪಕ್ಕಮಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಅಜಾನನ್ತೋ. ಯೋ ಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ನ ಸಾದಿಯತಿ, ಸೋ ಅಸಾದಿಯನ್ತೋ. ಯೋ ಪಿತ್ತವಸೇನ ಅತೇಕಿಚ್ಛಂ ಉಮ್ಮಾದಂ ಪತ್ತೋ, ಸೋ ಉಮ್ಮತ್ತಕೋ. ಯಕ್ಖೇಹಿ ಕತಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ. ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಚ ಏತೇಸಂ ಅಗ್ಗಿಸುವಣ್ಣಗೂಥಚನ್ದನಾದೀಸು ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಅಜಾನನಭಾವೋವ ಪಮಾಣಂ. ಯೋ ಅಧಿಮತ್ತವೇದನಾಯ ಆತುರತ್ತಾ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸೋ ವೇದನಾಟ್ಟೋ. ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಆದಿಭೂತೋ, ಸೋ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೋ. ಅಯಂ ಪನ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಚತೂಸು ವಿಪತ್ತೀಸು ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ. ತಸ್ಸಾ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸೇವನಚಿತ್ತಞ್ಚ ಮಗ್ಗೇನ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾದನಞ್ಚಾತಿ. ಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿತೋ ಇದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದ್ವಿವೇದನನ್ತಿ, ಇಮಾನಿ ಚ ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ನಾಮ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ. ವೋಹಾರಸುಖತ್ಥಂ ಪನ ಸಬ್ಬಟ್ಠಕಥಾಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಸೇನ ದೇಸನಾ ಆಗತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಆದರಂ ಅಕತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಅತ್ಥಞ್ಹಿ ನಾಥೋ ಸರಣಂ ಅವೋಚ;

ನ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಲೋಕಹಿತೋ ಮಹೇಸೀ.

ತಸ್ಮಾ ಅಕತ್ವಾ ರತಿಮಕ್ಖರೇಸು;

ಅತ್ಥೇ ನಿವೇಸೇಯ್ಯ ಮತಿಂ ಮುತೀಮಾತಿ.

ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ದುತಿಯೇ ಗಾಮಾ ವಾ ಅರಞ್ಞಾವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಏಕಕುಟಿಕಾದಿಭೇದೋ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಾ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಾ ಸಮನುಸ್ಸೋ ವಾ ಅಮನುಸ್ಸೋ ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಅತಿರೇಕಚಾತುಮಾಸನಿವಿಟ್ಠೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸತ್ಥೋಪಿ ‘‘ಗಾಮೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚ ಅವಸೇಸಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ ಘರಂ ಘರೂಪಚಾರೋ ಗಾಮೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನಿಬ್ಬಕೋಸಸ್ಸ ಹಿ ಉದಕಪತನಟ್ಠಾನಬ್ಭನ್ತರಂ ಘರಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ದ್ವಾರೇ ಠಿತೋ ಮಾತುಗಾಮೋ ಭಾಜನಧೋವನಉದಕಂ ಛಡ್ಡೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪತನಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಮಾತುಗಾಮೇನೇವ ಅನ್ತೋಗೇಹೇ ಠಿತೇನ ಪಕತಿಯಾ ಬಹಿ ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಸ್ಸ ವಾ ಸಂಮುಞ್ಜನಿಯಾ ವಾ ಪತನಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಘರಸ್ಸ ಪುರತೋ ದ್ವೀಸು ಕೋಣೇಸು ಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ರುಕ್ಖಸೂಚಿದ್ವಾರಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಗೋರೂಪಾನಂ ಪವೇಸನನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಕತಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಅಯಂ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಘರೂಪಚಾರೋ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮಂ ಘರಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಘರಸ್ಸ ತಾದಿಸೇ ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಥಾಮಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಯಥಾ ತರುಣಮನುಸ್ಸಾ ಅತ್ತನೋ ಬಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಬಾಹುಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಲೇಡ್ಡುಂ ಖಿಪನ್ತಿ, ಏವಂ ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಸ್ಸ ಪತನಟ್ಠಾನಬ್ಭನ್ತರಂ ಗಾಮೋ ನಾಮ. ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮ. ಪತಿತಸ್ಸ ಪನ ಲೇಡ್ಡುನೋ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಗತಟ್ಠಾನಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಯೇವ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತಸ್ಸ ಸಚೇ ದ್ವೇ ಇನ್ದಖಿಲಾ ಹೋನ್ತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಿಮೇ ಇನ್ದಖಿಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಬ್ಭನ್ತರಂ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮ. ಪದಭಾಜನೇಪಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ಹಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಯ್ವಾಯಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾದೀಸು ಆಪತ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಾ. ಇತಿ ಇಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚ ಅವಸೇಸಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ. ದೇಸನಾಮತ್ತಮೇವ ಚೇತಂ ‘‘ಗಾಮಾ ವಾ ಅರಞ್ಞಾವಾ’’ತಿ. ಯೇ ಪನ ಇಮೇಸಂ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಘರಘರೂಪಚಾರಗಾಮೂಪಚಾರಾ ವುತ್ತಾ, ತತೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಂ ಅವಹರನ್ತಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಹೋತಿಯೇವ.

ಅದಿನ್ನನ್ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ. ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಥೇನೋತಿ ಚೋರೋ, ಥೇನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಥೇಯ್ಯಂ, ಅವಹರಣಚಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಸಙ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೮೮೦; ಮಹಾನಿ. ೧೦೯) ವಿಯ. ಥೇಯ್ಯಞ್ಚ ತಂ ಸಙ್ಖಾತಞ್ಚಾತಿ ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತಂ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಏಕೋ ಚಿತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕರಣತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯೋ ಚ ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಆದಿಯತಿ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೋ ಅವಹರಣಚಿತ್ತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ಏವಮಸ್ಸ ಪದಭಾಜನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಆದಿಯೇಯ್ಯಾತಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಅವಹಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಹರೇಯ್ಯ. ತೇ ಪನ ಅವಹಾರಾ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಕಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಸಾಧುಕಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾ. ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಕಾನಿ ನಾಮ ನಾನಾಭಣ್ಡಪಞ್ಚಕಂ ಏಕಭಣ್ಡಪಞ್ಚಕಂ ಸಾಹತ್ಥಿಕಪಞ್ಚಕಂ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗಪಞ್ಚಕಂ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರಪಞ್ಚಕನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಕಾನಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಪದಸ್ಸ ಪದಭಾಜನೇ ವುತ್ತಾನಂ ‘‘ಆದಿಯೇಯ್ಯ ಹರೇಯ್ಯ ಅವಹರೇಯ್ಯ ಇರಿಯಾಪಥಂ ವಿಕೋಪೇಯ್ಯ ಠಾನಾ ಚಾವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ತತ್ಥ ನಾನಾಭಣ್ಡಪಞ್ಚಕಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾವಿಞ್ಞಾಣಕವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಇತರಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕವಸೇನೇವ. ಕಥಂ? ಆದಿಯೇಯ್ಯಾತಿ ಆರಾಮಂ ಅಭಿಯುಞ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ. ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ವಿಮತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ. ಸಾಮಿಕೋ ‘‘ನ ಮಯ್ಹಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ. ಹರೇಯ್ಯಾತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಣ್ಡಂ ಹರನ್ತೋ ಸೀಸೇ ಭಾರಂ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೋ ಆಮಸತಿ, ದುಕ್ಕಟಂ. ಫನ್ದಾಪೇತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ. ಖನ್ಧಂ ಓರೋಪೇತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಅವಹರೇಯ್ಯಾತಿ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಭಣ್ಡಂ ‘‘ದೇಹಿ ಮೇ ಭಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ನಾಹಂ ಗಣ್ಹಾಮೀ’’ತಿ ಭಣತಿ, ದುಕ್ಕಟಂ. ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ವಿಮತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ. ಸಾಮಿಕೋ ‘‘ನ ಮಯ್ಹಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಇರಿಯಾಪಥಂ ವಿಕೋಪೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಸಹ ಭಣ್ಡಹಾರಕಂ ನೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಠಮಂ ಪಾದಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ. ದುತಿಯಂ ಪಾದಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಠಾನಾ ಚಾವೇಯ್ಯಾತಿ ಥಲಟ್ಠಂ ಭಣ್ಡಂ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೋ ಆಮಸತಿ, ದುಕ್ಕಟಂ. ಫನ್ದಾಪೇತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ. ಠಾನಾ ಚಾವೇತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಏವಂ ತಾವ ನಾನಾಭಣ್ಡಪಞ್ಚಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಪನ ದಾಸಸ್ಸ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅಭಿಯೋಗಾದಿನಾ ನಯೇನ ಆದಿಯನಹರಣಅವಹರಣಇರಿಯಾಪಥವಿಕೋಪನಠಾನಾಚಾವನವಸೇನ ಏಕಭಣ್ಡಪಞ್ಚಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಕತಮಂ ಸಾಹತ್ಥಿಕಪಞ್ಚಕಂ? ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ಆಣತ್ತಿಕೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ ಅತ್ಥಸಾಧಕೋ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ನಾಮ ಪರಸ್ಸ ಭಣ್ಡಂ ಸಹತ್ಥಾ ಅವಹರತಿ. ಆಣತ್ತಿಕೋ ನಾಮ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಸ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಆಣಾಪೇತಿ. ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ ನಾಮ ಸುಙ್ಕಘಾತಕಪರಿಕಪ್ಪಿತೋಕಾಸಾನಂ ಅನ್ತೋ ಠತ್ವಾ ಬಹಿ ಪಾತನಂ. ಅತ್ಥಸಾಧಕೋ ನಾಮ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಸ ಭಣ್ಡಂ ಯದಾ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತದಾ ತಂ ಅವಹರಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಆಣಾಪೇತಿ. ತತ್ಥ ಸಚೇ ಪರೋ ಅನನ್ತರಾಯಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ತಂ ಅವಹರತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಪರಸ್ಸ ವಾ ಪನ ತೇಲಕುಮ್ಭಿಯಾ ಪಾದಗ್ಘನಕತೇಲಂ ಅವಸ್ಸಂ ಪಿವನಕಾನಿ ಉಪಾಹನಾದೀನಿ ಪಕ್ಖಿಪತಿ, ಹತ್ಥತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಪನ ಆರಾಮಾಭಿಯೋಗಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಭಣ್ಡವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಾವಕಾಲಿಕಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಾನಿ ಅದೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಏಸೇವನಯೋತಿ ಇದಂ ಸಾಹತ್ಥಿಕಪಞ್ಚಕಂ.

ಕತಮಂ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗಪಞ್ಚಕಂ? ಪುಬ್ಬಪಯೋಗೋ ಸಹಪಯೋಗೋ ಸಂವಿಧಾವಹಾರೋ ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮಂ ನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಆಣತ್ತಿವಸೇನ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಠಾನಾ ಚಾವನವಸೇನ, ಖಿಲಾದೀನಿ ಸಙ್ಕಾಮೇತ್ವಾ ಖೇತ್ತಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಚ ಸಹಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಂವಿಧಾವಹಾರೋ ನಾಮ ‘‘ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಸಂಮನ್ತಯಿತ್ವಾ ಅವಹರಣಂ. ಏವಂ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಗತೇಸು ಹಿ ಏಕೇನಾಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭಣ್ಡೇ ಠಾನಾ ಚಾವಿತೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅವಹಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಸಞ್ಜಾನನಕಮ್ಮಂ. ಸಚೇ ಹಿ ಪುರೇಭತ್ತಾದೀಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಸಙ್ಕೇತತೋ ಅಪಚ್ಛಾ ಅಪುರೇ ತಂ ಅವಹರತಿ, ಸಙ್ಕೇತಕಾರಕಸ್ಸ ಸಙ್ಕೇತಕರಣಕ್ಖಣೇಯೇವ ಅವಹಾರೋ. ನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಅಕ್ಖಿನಿಕ್ಖಣಾದಿನಿಮಿತ್ತಕರಣಂ. ಸಚೇ ಹಿ ಏವಂ ಕತನಿಮಿತ್ತತೋ ಅಪಚ್ಛಾ ಅಪುರೇ ‘‘ಯಂ ಅವಹರಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಅವಹರತಿ, ನಿಮಿತ್ತಕಾರಕಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಕರಣಕ್ಖಣೇಯೇವ ಅವಹಾರೋತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗಪಞ್ಚಕಂ.

ಕತಮಂ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರಪಞ್ಚಕಂ? ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರೋ ಪಸಯ್ಹಾವಹಾರೋ ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾವಹಾರೋ ಕುಸಾವಹಾರೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ಅದಿಸ್ಸಮಾನೋ ಅವಹರತಿ, ಕೂಟಮಾನಕೂಟಕಹಾಪಣಾದೀಹಿ ವಾ ವಞ್ಚೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಸೇವಂ ಗಣ್ಹತೋ ಅವಹಾರೋ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯೋ ಪನ ಪಸಯ್ಹ ಬಲಕ್ಕಾರೇನ ಪರೇಸಂ ಸನ್ತಕಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಗಾಮಘಾತಕಾದಯೋ ವಿಯ, ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತಬಲಿತೋ ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಧಿಕಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ರಾಜಭಟಾದಯೋ ವಿಯ, ತಸ್ಸೇವಂ ಗಣ್ಹತೋ ಅವಹಾರೋ ಪಸಯ್ಹಾವಹಾರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಹಣಂ ಪನ ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ ನಾಮ. ಸೋ ಭಣ್ಡೋಕಾಸವಸೇನ ದುವಿಧೋ. ತತ್ರಾಯಂ ಭಣ್ಡಪರಿಕಪ್ಪೋ – ಸಾಟಕತ್ಥಿಕೋ ಅನ್ತೋಗಬ್ಭಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಸಚೇ ಸಾಟಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಚೇ ಸುತ್ತಂ, ನ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಪಸಿಬ್ಬಕಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತತ್ರ ಚೇ ಸಾಟಕೋ ಹೋತಿ, ಉದ್ಧಾರೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಸುತ್ತಂ ಚೇ ಹೋತಿ, ರಕ್ಖತಿ. ಬಹಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ‘‘ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಪುನ ಆಹರಿತ್ವಾ ಠಪೇತಿ, ರಕ್ಖತಿಯೇವ. ‘‘ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾಪಿ ‘‘ಯಂ ಲದ್ಧಂ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಪದವಾರೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ. ಭೂಮಿಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಉದ್ಧಾರೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ‘‘ಚೋರೋ ಚೋರೋ’’ತಿ ಅನುಬನ್ಧೋ ಛಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪಲಾಯತಿ, ರಕ್ಖತಿ. ಸಾಮಿಕಾ ದಿಸ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ರಕ್ಖತಿ ಯೇವ. ಅಞ್ಞೋ ಚೇ ಕೋಚಿ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ. ಸಾಮಿಕೇಸು ನಿವತ್ತೇಸು ಸಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಂಸುಕೂಲಸಞ್ಞಾಯ ‘‘ಪಗೇವೇತಂ ಮಯಾ ಗಹಿತಂ, ಮಮ ದಾನಿ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಮೇವ. ತತ್ಥ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಸಚೇ ಸಾಟಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪವತ್ತೋ ಪರಿಕಪ್ಪೋ, ಅಯಂ ಭಣ್ಡಪರಿಕಪ್ಪೋ ನಾಮ.

ಓಕಾಸಪರಿಕಪ್ಪೋ ಪನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಏಕಚ್ಚೋ ಪನ ಪರಪರಿವೇಣಾದೀನಿ ಪವಿಟ್ಠೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಭನೇಯ್ಯಂ ಭಣ್ಡಂ ದಿಸ್ವಾ ಗಬ್ಭದ್ವಾರಪಮುಖಹೇಟ್ಠಾಪಾಸಾದದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕರುಕ್ಖಮೂಲಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಚೇ ಮಂ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ದಟ್ಠುಕಾಮತಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತೋ ವಿಯ ದಸ್ಸಾಮಿ, ನೋ ಚೇ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಆದಾಯ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ಅವಹಾರೋ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಯ್ವಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪವತ್ತೋ ಪರಿಕಪ್ಪೋ, ಅಯಂ ಓಕಾಸಪರಿಕಪ್ಪೋ ನಾಮ. ಏವಮಿಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪರಿಕಪ್ಪಾನಂ ವಸೇನ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹತೋ ಅವಹಾರೋ ‘‘ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಪನ ಅವಹರಣಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾವಹಾರೋ ನಾಮ. ಸೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಉಯ್ಯಾನಾದೀಸು ಪರೇಸಂ ಓಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಠಪಿತಅಙ್ಗುಲಿಮುದ್ದಿಕಾದೀನಿ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಂಸುನಾ ವಾ ಪಣ್ಣೇನ ವಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ, ತಸ್ಸ ಏತ್ತಾವತಾ ಉದ್ಧಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ನ ತಾವ ಅವಹಾರೋ ಹೋತಿ. ಯದಾ ಪನ ಸಾಮಿಕಾ ವಿಚಿನನ್ತಾ ಅಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ‘‘ಸ್ವೇ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಸಾಲಯಾವ ಗತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥಸ್ಸ ತಂ ಉದ್ಧರತೋ ಉದ್ಧಾರೇ ಅವಹಾರೋ. ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಾಲೇಯೇವ ‘‘ಏತಂ ಮಮ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿ ಸಕಸಞ್ಞಾಯ ವಾ ‘‘ಗತಾ ದಾನಿ ತೇ, ಛಟ್ಟಿತಭಣ್ಡಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ಪಂಸುಕೂಲಸಞ್ಞಾಯ ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಂ. ತೇಸು ದುತಿಯತತಿಯದಿವಸೇ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಅದಿಸ್ವಾ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ ಗತೇಸುಪಿ ಗಹಿತಂ ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯಮೇವ. ಪಚ್ಛಾ ಞತ್ವಾ ಚೋದಿಯಮಾನಸ್ಸ ಅದದತೋ ಸಾಮಿಕಾನಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇ ಅವಹಾರೋ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪಯೋಗೇನ ತೇಹಿ ನ ದಿಟ್ಠಂ. ಯೋ ಪನ ತಥಾರೂಪಂ ಭಣ್ಡಂ ಯಥಾಠಾನೇ ಠಿತಂಯೇವ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೋ ಪಾದೇನ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಕದ್ದಮೇ ವಾ ವಾಲುಕಾಯ ವಾ ಪವೇಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪವೇಸಿತಮತ್ತೇಯೇವ ಅವಹಾರೋ.

ಕುಸಂ ಸಙ್ಕಾಮೇತ್ವಾ ಪನ ಅವಹರಣಂ ಕುಸಾವಹಾರೋ ನಾಮ. ಸೋಪಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ವಿಲೀವಮಯಂ ವಾ ತಾಲಪಣ್ಣಮಯಂ ವಾ ಕತಸಞ್ಞಾಣಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಕುಸಂ ಪಾತೇತ್ವಾ ಚೀವರೇ ಭಾಜೀಯಮಾನೇ ಅತ್ತನೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಂ ಅಪ್ಪಗ್ಘತರಂ ವಾ ಮಹಗ್ಘತರಂ ವಾ ಸಮಸಮಂ ವಾ ಅಗ್ಘೇನ ಪರಸ್ಸ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಹರಿತುಕಾಮೋ ಅತ್ತನೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪತಿತಂ ಕುಸಂ ಪರಸ್ಸ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪಾತೇತುಕಾಮತಾಯ ಉದ್ಧರತಿ, ರಕ್ಖತಿ ತಾವ. ಪರಸ್ಸ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪಾತಿತೇ ರಕ್ಖತೇವ. ಯದಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿತೇ ಪರಸ್ಸ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಪರಸ್ಸ ಕುಸಂ ಉದ್ಧರತಿ, ಉದ್ಧತಮತ್ತೇ ಅವಹಾರೋ. ಸಚೇ ಪಠಮತರಂ ಪರಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಪರಸ್ಸ ಕುಸಂ ಉದ್ಧರತಿ, ಅತ್ತನೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪಾತೇತುಕಾಮತಾಯ ಉದ್ಧಾರೇ ರಕ್ಖತಿ, ಪಾತನೇಪಿ ರಕ್ಖತಿ, ಅತ್ತನೋ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಕುಸಂ ಉದ್ಧರತೋ ಉದ್ಧಾರೇಯೇವ ರಕ್ಖತಿ, ತಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪರಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪಾತೇನ್ತಸ್ಸ ಹತ್ಥತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೇ ಅವಹಾರೋ. ಅಯಂ ಕುಸಾವಹಾರೋ. ಇತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆದಿಯೇಯ್ಯಾತಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಅವಹಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಹರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತಿ.

ಯಥಾರೂಪೇತಿ ಯಾದಿಸೇ. ಅದಿನ್ನಾದಾನೇತಿ ಅದಿನ್ನಸ್ಸ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ಗಹಣೇ. ರಾಜಾನೋತಿಇದಂ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞೇ ಪನ ತಥಾ ಕರೇಯ್ಯುಂ ವಾ ನ ಕರೇಯ್ಯುಂ ವಾತಿ ತೇ ನಪ್ಪಮಾಣಂ. ಹನೇಯ್ಯುಂ ವಾತಿ ಹತ್ಥಾದೀಹಿ ವಾ ಪೋಥೇಯ್ಯುಂ, ಸತ್ಥೇನ ವಾ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯುಂ. ಬನ್ಧೇಯ್ಯುಂ ವಾತಿ ರಜ್ಜುಬನ್ಧನಾದೀಹಿ ಬನ್ಧೇಯ್ಯುಂ ವಾ. ಪಬ್ಬಾಜೇಯ್ಯುಂ ವಾತಿ ನೀಹರೇಯ್ಯುಂ ವಾ. ಚೋರೋಸಿ ಬಾಲೋಸಿ ಮೂಳ್ಹೋಸಿ ಥೇನೋಸೀತಿ ಇಮೇಹಿ ವಚನೇಹಿ ಪರಿಭಾಸೇಯ್ಯುಂ. ಕೀದಿಸಸ್ಸ ಪನ ಅದಿನ್ನಸ್ಸ ಆದಾನೇ ರಾಜಾನೋ ಏವಂ ಕರೋನ್ತಿ? ಪಾದಸ್ಸ ವಾ ಪಾದಾರಹಸ್ಸ ವಾ. ತಥಾರೂಪಂ ಭಿಕ್ಖು ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯಮಾನೋತಿ ತಾದಿಸಂ ಭಿಕ್ಖು ಪೋರಾಣಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣಸ್ಸ ಪಾದಂ ವಾ ಪಾದಾರಹಂ ವಾ ಭಣ್ಡಂ ಅದಿನ್ನಂ ಭೂಮಿಆದೀಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಠಿತಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸಜೀವನಿಜ್ಜೀವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಅವಹಾರಾನಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಅವಹಾರೇನ ಅವಹರನ್ತೋ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ತತೋ ಅತಿರೇಕತರಸ್ಮಿನ್ತಿ.

ರಾಜಗಹೇ ಧನಿಯತ್ಥೇರಂ ಆರಬ್ಭ ರಞ್ಞೋ ದಾರೂನಿ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ‘‘ಗಾಮಾ ವಾ ಅರಞ್ಞಾ ವಾ’’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾಣತ್ತಿಕಂ, ಹರಣತ್ಥಾಯ ಗಮನಾದಿಕೇ ಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಆಮಸನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುನೋ ಫನ್ದಾಪನೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ. ಆದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಮಾಸಕೇ ವಾ ಊನಮಾಸಕೇ ವಾ ದುಕ್ಕಟಂ, ಅತಿರೇಕಮಾಸಕೇ ವಾ ಊನಪಞ್ಚಮಾಸಕೇ ವಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಪಞ್ಚಮಾಸಕೇ ವಾ ಅತಿರೇಕಪಞ್ಚಮಾಸಕೇ ವಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಹಣಕಾಲವಸೇನ ಚ ಗಹಣದೇಸವಸೇನ ಚ ಪರಿಭೋಗಭಾಜನಪರಿವತ್ತನಾದೀಹಿ ಚ ಪರಿಹೀನಾಪರಿಹೀನವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಕಸಞ್ಞಿಸ್ಸ, ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹೇ, ತಾವಕಾಲಿಕೇ, ಪೇತಪರಿಗ್ಗಹೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪರಿಗ್ಗಹೇ, ಪಂಸುಕೂಲಸಞ್ಞಿಸ್ಸ, ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದೀನಞ್ಚ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಿತಾ, ಗರುಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ, ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಅವಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಅವಹರಣಞ್ಚಾತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ತಿವೇದನನ್ತಿ.

ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ತತಿಯೇ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ಸಂಚೇತೇತ್ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಚೇತೇತ್ವಾ. ‘‘ಪಾಣೋ’’ತಿಸಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ‘‘ವಧಾಮಿ ನ’’ನ್ತಿ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಚೇತೇತ್ವಾ ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾ. ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹನ್ತಿ ಕಲಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಜೀವಮಾನಕಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಸರೀರಂ. ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯಾತಿ ಕಲಲಕಾಲೇಪಿ ತಾಪನಮದ್ದನೇಹಿ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಸಮ್ಪದಾನೇನ ವಾ ತತೋ ವಾ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ತದನುರೂಪೇನ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಜೀವಿತಾ ವಿಯೋಜೇಯ್ಯ. ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸ ಆವಿಭಾವತ್ಥಂ ಪಾಣೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಪಾಣೋತಿ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪಾಣಾತಿಪಾತೋತಿ ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಪಯೋಗಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಸಾ ಚೇತನಾ. ಪಾಣಾತಿಪಾತೀತಿ ವುತ್ತಚೇತನಾಯ ಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪಯೋಗೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಛ ಪಯೋಗಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ ಆಣತ್ತಿಕೋ ಥಾವರೋ ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋತಿ ಸಯಂ ಮಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ಪಹರಣಂ. ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋತಿ ದೂರೇ ಠಿತಂ ಮಾರೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಕಾಯೇನ ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ಉಸುಸತ್ತಿಯನ್ತಪಾಸಾಣಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ತತ್ಥ ಏಕೇಕೋ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾನುದ್ದಿಸ್ಸಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ. ತತ್ಥ ಉದ್ದಿಸ್ಸಕೇ ಯಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಹರತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಮರಣೇನ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ‘‘ಯೋ ಕೋಚಿ ಮರತೂ’’ತಿ ಏವಂ ಅನುದ್ದಿಸ್ಸಕೇ ಪಹಾರಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಮರಣೇನ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಚ ಪಹರಿತಮತ್ತೇ ವಾ ಮರತು, ಪಚ್ಛಾ ವಾ ತೇನೇವ ರೋಗೇನ, ಪಹರಿತಕ್ಖಣೇಯೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಆಣತ್ತಿಕೋತಿ ‘‘ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಆಣಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಆಣಾಪನಂ.

ತತ್ಥ –

ವತ್ಥು ಕಾಲೋ ಚ ಓಕಾಸೋ, ಆವುಧಂ ಇರಿಯಾಪಥೋ;

ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸೋತಿ ಇಮೇ, ಛ ಆಣತ್ತಿ ನಿಯಾಮಕಾ.

ತತ್ಥ ವತ್ಥೂತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಯಞ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ‘‘ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತೋ ಸಚೇ ತಮೇವ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ. ಅಥ ಅಞ್ಞಂ ಮಾರೇತಿ, ತಂಮಞ್ಞಮಾನೋ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಇಮಂ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತೇ ಪನ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ. ಕಾಲೋತಿ ಪುರೇಭತ್ತಾದಿಕಾಲೋ. ಸಚೇ ಹಿ ‘‘ಪುರೇಭತ್ತಂ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತೋ ಪುರೇಭತ್ತಮೇವ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ. ಅಥ ಯಂ ಪುರೇಭತ್ತಂ ನಿಯಾಮಿತಂ, ತತೋ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಪುರೇ ವಾ ಮಾರೇತಿ, ಆಣಾಪಕೋ ಮುಚ್ಚತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಥಾವರೋತಿ ಅಸಂಹಾರಿಮೇನ ಉಪಕರಣೇನ ಮಾರೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಓಪಾತಕ್ಖಣನಂ ಅಪಸ್ಸೇನಸಂವಿಧಾನಂ ಅಸಿಆದೀನಂ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪನಂ ತಳಾಕಾದೀಸು ವಿಸಸಮ್ಪಯೋಜನಂ ರೂಪೂಪಹಾರೋತಿಏವಮಾದಿ. ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚೇತ್ಥಾಪಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾನುದ್ದಿಸ್ಸಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿಜ್ಜಾಮಯೋತಿ ಮಾರಣತ್ಥಂ ವಿಜ್ಜಾಪರಿಜಪ್ಪನಂ. ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾಯ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಯೋಜನಂ.

ಸತ್ಥಹಾರಕಂ ವಾಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಹರತೀತಿ ಹಾರಕಂ, ಕಿಂ ಹರತಿ? ಜೀವಿತಂ. ಅಥ ವಾ ಹರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಹಾರಕಂ, ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ಥಞ್ಚ ತಂ ಹಾರಕಞ್ಚಾತಿ ಸತ್ಥಹಾರಕಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಸ್ಸ. ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ಯಥಾ ಲಭತಿ, ತಥಾ ಕರೇಯ್ಯ, ಉಪನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಥಾವರಪಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಪರಿಯಿಟ್ಠಿಮತ್ತೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚೇತಂ ಯುತ್ತಂ. ಪದಭಾಜನೇ ಪನಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಯಂ ಏತ್ಥ ಥಾವರಪಯೋಗಸಙ್ಗಹಿತಂ ಸತ್ಥಂ, ತದೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸಿಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಮರಣವಣ್ಣಂ ವಾ ಸಂವಣ್ಣೇಯ್ಯಾತಿ ವಾಚಾಯ ವಾ ತಾಲಪಣ್ಣಾದೀಸು ಲಿಖಿತ್ವಾ ವಾ ‘‘ಯೋ ಏವಂ ಮರತಿ, ಸೋ ಧನಂ ವಾ ಲಭತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮರಣೇ ಗುಣಂ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ. ಏತೇನ ಯಥಾ ‘‘ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ಆದಿಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯಕಥಾಯ ಮುಚ್ಚತಿ, ನಯಿಧ, ಏವಂ ‘‘ಸಂವಣ್ಣೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪನ ಇಧ ಪರಿಯಾಯಕಥಾಯಪಿ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮರಣಾಯ ವಾ ಸಮಾದಪೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಸತ್ಥಂ ವಾ ಆಹರಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ. ೧೭೨) ನಯೇನ ಮರಣತ್ಥಾಯ ಉಪಾಯಂ ಗಾಹಾಪೇಯ್ಯ. ಏತೇನ ಆಣತ್ತಿಕಪ್ಪಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಮ್ಭೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಆಲಪನಮೇತಂ. ಕಿಂ ತುಯ್ಹಿಮಿನಾತಿಆದಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಕಾರನಿದಸ್ಸನಂ. ಇತಿ ಚಿತ್ತಮನೋತಿ ಇತಿ ಚಿತ್ತೋ ಇತಿ ಮನೋ. ‘‘ಮತಂ ತೇ ಜೀವಿತಾ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿಏತ್ಥ ವುತ್ತಮರಣಚಿತ್ತೋ ಮರಣಮನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಮನೋ’’ತಿಇದಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಸ್ಸ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ತಂ ಮನೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೭೨) ಆಹ. ಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ವಿಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆಹರಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಚ ಸಂವಿದಹನಮತ್ತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ, ನ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸೇವ. ತಞ್ಚ ಸಂವಿದಹನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸಞ್ಞಾಚೇತನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ‘‘ಮತಂ ತೇ ಜೀವಿತಾ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿಏತ್ಥ ವುತ್ತಮರಣಸಞ್ಞೀ ಮರಣಚೇತನೋ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪದಭಾಜನೇಪಿ ಹಿ ಅಯಮೇವ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಏತೇನ ಮರಣಚಿತ್ತಾದೀಹಿ ವಿನಾ ‘‘ಏಕಾಹಂ ಜೀವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ವೀರಿಯಮಾರಭತೋ ದಳ್ಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಪ. ೧೧೨) ನಯೇನ ಧಮ್ಮಂ ಭಾಸನ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಉಚ್ಚಾವಚೇನ ಕಾರಣೇನ. ಪುನ ಮರಣವಣ್ಣನ್ತಿಆದಿ ನಿಗಮನವಚನಂ. ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ತಙ್ಖಣೂಪಪನ್ನಮ್ಪಿ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತೋ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀತಿ.

ವೇಸಾಲಿಯಂ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆರಬ್ಭ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ‘‘ಮರಣವಣ್ಣಂ ವಾ’’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾಣತ್ತಿಕಂ, ಮಾರಣತ್ಥಾಯ ಓಪಾತಕ್ಖಣನಾದೀಸು ದುಕ್ಕಟಂ, ಅನೋದಿಸ್ಸ ಖತೇ ಓಪಾತೇ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಪತನೇಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ, ಯಕ್ಖಪೇತತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ದುಕ್ಕಟಮೇವ, ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ತಥಾ ಯಕ್ಖಾದೀನಂ ಮರಣೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮರಣೇ ಪನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಮನುಸ್ಸಮರಣೇ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಯೋಗಭೇದವಸೇನ ಆಪತ್ತಿಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಮಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ನಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದೀನಞ್ಚ ಅನಾಪತ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಇಮಂ ಮಾರೇಮೀ’’ತಿ ಅಚೇತೇತ್ವಾ ಕತೇನ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಮುಸಲುಸ್ಸಾಪನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಪಾರಾ. ೧೮೦ ಆದಯೋ) ವಿಯ ಪರೇ ಮತೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಯಂ ಮರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ವಿಸಗತಪಿಣ್ಡಪಾತವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಪಾರಾ. ೧೮೧) ವಿಯ ಪರೇ ಮತೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ನಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾತಿ ಮರಣಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಭೇಸಜ್ಜವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಪಾರಾ. ೧೮೭) ವಿಯ ಪರೇ ಮತೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಏವಂ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿಆದೀಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ, ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಪಾಣೋ, ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ವಧಕಚಿತ್ತಂ, ಉಪಕ್ಕಮೋ, ತೇನ ಮರಣನ್ತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ. ಅದಿನ್ನಾದಾನಸಮಉಟ್ಠಾನಂ, ಕಿರಿಯಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತಕಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ.

ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ಚತುತ್ಥೇ ಅನಭಿಜಾನನ್ತಿ ಸಕಸನ್ತಾನೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತೋ. ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮನ್ತಿ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಾನಂ ಝಾಯೀನಞ್ಚೇವ ಅರಿಯಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ. ಅತ್ತುಪನಾಯಿಕನ್ತಿ ಅತ್ತನಿ ತಂ ಉಪನೇತಿ ‘‘ಮಯಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಮುದಾಚರನ್ತೋ, ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ತತ್ಥ ಉಪನೇತಿ ‘‘ಅಹಂ ಏತ್ಥ ಸನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಮುದಾಚರನ್ತೋತಿ ಅತ್ತುಪನಾಯಿಕೋ, ತಂ ಅತ್ತುಪನಾಯಿಕಂ. ಏವಂ ಕತ್ವಾ ಸಮುದಾಚರೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿಏತ್ಥ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾ ಜಾನನಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ, ಚಕ್ಖುನಾ ಚ ದಿಟ್ಠಮಿವ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತೋ ದಸ್ಸನತ್ಥೇನ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಅರಿಯಂ ವಿಸುದ್ಧಂ ಉತ್ತಮಂ ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಅಲಂ ಪರಿಯತ್ತಂ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥಂ ಅರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನಮೇತ್ಥ ಝಾನಾದಿಭೇದೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ, ಅಲಂ ವಾ ಅರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನಮಸ್ಸಾತಿ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನೋ, ತಂ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನಂ. ಸಮುದಾಚರೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಮೇತಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಂ ಅತ್ತುಪನಾಯಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ತದುಭಯೇನ ವಾ ವಿಞ್ಞುಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಸ್ಸ ಆರೋಚೇಯ್ಯ. ಇತಿ ಜಾನಾಮಿ ಇತಿ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಮುದಾಚರಣಾಕಾರದಸ್ಸನಮೇತಂ, ಅತ್ತುಪನಾಯಿಕಞ್ಹಿ ಕತ್ವಾ ವಿನಾ ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ಸಮುದಾಚರನ್ತೋ ಏವಂ ಸಮುದಾಚರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯ್ವಾಯಂ ಪದಭಾಜನೇ (ಪಾರಾ. ೨೦೯) ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಂ, ಸಮಾಪಜ್ಜಾಮಿ, ಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿಭೇದೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಇಧೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಇತಿ ಜಾನಾಮಿ ಇತಿ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಹಿ ವದನ್ತೋ ನ ಯಿದಂ ವಚನಮತ್ತಮೇವ ವದತಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಮಯಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ದೀಪೇತಿ, ‘‘ಸಮಾಪಜ್ಜಿ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಚ ವದನ್ತೇನ ಹಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅತ್ಥಿತಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯ್ವಾಯಂ ಪದಭಾಜನೇ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಂ, ಸಮಾಪಜ್ಜಾಮಿ, ಸಮಾಪನ್ನೋತಿಆದಿಭೇದೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಇಧೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ತತೋ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನಾತಿ ತತೋ ಆರೋಚಿತಕಾಲತೋ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ. ಇತಿ ಆಪತ್ತಿಪಟಿಜಾನನಕಾಲದಸ್ಸನಮೇತಂ, ಅಯಂ ಪನ ಆರೋಚಿತಕ್ಖಣೇವ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಆಪತ್ತಿಂ ಪನ ಆಪನ್ನೋ ಯಸ್ಮಾ ಪರೇನ ಚೋದಿತೋ ವಾ ಅಚೋದಿತೋ ವಾ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಮನುಗ್ಗಾಹೀಯಮಾನೋ ವಾ ಅಸಮನುಗ್ಗಾಹೀಯಮಾನೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆಪನ್ನೋತಿ ಆರೋಚಿತಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನೋ. ವಿಸುದ್ಧಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಗಿಹಿಭಾವಾದಿಕಂ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಇಚ್ಛಮಾನೋ. ಅಯಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಾ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಅಭಬ್ಬೋ ಝಾನಾದೀನಿ ಅಧಿಗನ್ತುಂ, ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೋ ವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಗಿಹಿ ವಾ ಉಪಾಸಕಾರಾಮಿಕಸಾಮಣೇರಾನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೋ ಹುತ್ವಾ ದಾನಾದೀಹಿ ಸಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ವಾ ಝಾನಾದೀಹಿ ಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗಂ ವಾ ಆರಾಧೇತುಂ ಭಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಗಿಹಿಆದಿಭಾವೋ ವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಿಹಿಭಾವಾದಿಕಂ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ’’ತಿ. ಏವಂ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಭಣೇಯ್ಯ, ಕಥಂ? ‘‘ಅಜಾನಮೇವಂ, ಆವುಸೋ’’ತಿಆದಿಂ. ತತ್ಥ ಅಜಾನನ್ತಿ ಅಜಾನನ್ತೋ. ಅಪಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ. ತುಚ್ಛಂ ಮುಸಾ ವಿಲಪಿನ್ತಿ ಅಹಂ ವಚನತ್ಥವಿರಹತೋ ತುಚ್ಛಂ, ವಞ್ಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಮುಸಾ ವಿಲಪಿಂ ಅಭಣಿನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಧಿಮಾನಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಅಪತ್ತೇ ಪತ್ತಸಞ್ಞಿತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅಧಿಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಅಧಿಮಾನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾಯ ಯೋ ಸಮುದಾಚರೇಯ್ಯ, ಅಯಮ್ಪಿ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಗ್ಗುಮುದಾತೀರಿಯೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆರಬ್ಭ ತೇಸಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾರೋಚನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಧಿಮಾನಾ’’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾಧಾರಣಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅನಾಣತ್ತಿಕಂ, ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಅಸನ್ತಂ ಝಾನಾದಿಧಮ್ಮಂ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ ಸಚೇ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಆರೋಚೇತಿ, ಸೋ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋ ಹೋತಿ, ಅನನ್ತರಮೇವ ‘‘ಅಯಂ ಝಾನಲಾಭೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅರಿಯೋ’’ತಿ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ತಮತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಸಚೇ ನ ಜಾನಾತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ. ಸಚೇ ಪನ ‘‘ಯೋ ತೇ ವಿಹಾರೇ ವಸಿ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ. ೨೨೦) ನಯೇನ ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ ಜಾನಾತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ. ಸಚೇ ನ ಜಾನಾತಿ, ದುಕ್ಕಟಂ. ಅಧಿಮಾನೇನ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ, ಅನುಲ್ಲಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ, ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದೀನಞ್ಚ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ, ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಅಸನ್ತತಾ, ಪಾಪಿಚ್ಛತಾಯ ತಸ್ಸ ಆರೋಚನಂ, ಅನಞ್ಞಾಪದೇಸೋ, ಯಸ್ಸ ಆರೋಚೇತಿ, ತಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕತಾ, ತಙ್ಖಣವಿಜಾನನನ್ತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ. ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ವುತ್ತಸದಿಸಾನೇವಾತಿ.

ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ ಖೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿಇದಂ ಇಧ ಉದ್ದಿಟ್ಠಪಾರಾಜಿಕಪರಿದೀಪನಮೇವ. ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಪನ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಚತುವೀಸತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಚತುವೀಸತಿ? ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನಿ ತಾವ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಅಟ್ಠ, ತಾನಿ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಪಣ್ಡಕಾದೀನಂ ಅಭಬ್ಬಭಾವಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಪಾರಾಜಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕೂನವೀಸತಿ, ಗಿಹಿಭಾವಂ ಪತ್ಥಯಮಾನಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಿಬ್ಭನ್ತಭಾವಪಾರಾಜಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವೀಸತಿ, ಅಪರಾನಿಪಿ ಲಮ್ಬೀ, ಮುದುಪಿಟ್ಠಿಕೋ, ಪರಸ್ಸ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಮುಖೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪರಸ್ಸ ಅಙ್ಗಜಾತೇ ಅಭಿನಿಸೀದತೀತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ವಸೇನ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಅನುಲೋಮಪಾರಾಜಿಕಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಇತಿ ಇಮಾನಿ ಚ ಚತ್ತಾರಿ, ಪುರಿಮಾನಿ ಚ ವೀಸತೀತಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಚತುವೀಸತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ನ ಲಭತಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂವಾಸನ್ತಿ ಉಪೋಸಥಾದಿಭೇದಂ ಸಂವಾಸಂ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನ ಲಭತಿ. ಯಥಾ ಪುರೇ, ತಥಾ ಪಚ್ಛಾತಿ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ಗಿಹಿಕಾಲೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಚ, ಪಚ್ಛಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನೋಪಿ ತಥೇವ ಅಸಂವಾಸೋ ಹೋತಿ, ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪೋಸಥಾದಿಭೇದೋ ಸಂವಾಸೋತಿ. ತತ್ಥಾಯಸ್ಮನ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ತೇಸು ಚತೂಸು ಪಾರಾಜಿಕೇಸು ಆಯಸ್ಮನ್ತೇ ‘‘ಕಚ್ಚಿತ್ಥ ಪರಿಸುದ್ಧಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಮಿ. ಕಚ್ಚಿತ್ಥಾತಿ ಕಚ್ಚಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇಸು ಚತೂಸು ಪಾರಾಜಿಕೇಸು ಕಚ್ಚಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಕಚ್ಚಿತ್ಥ ಪರಿಸುದ್ಧಾತಿ ಕಚ್ಚಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಅತ್ಥ, ಭವಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖವಣ್ಣನಾಯ

ಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.