೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧೭೨. ಯದಿಪಿ ಧಾತುಸಂಯುತ್ತಾದೀಸು ‘‘ಧಾತುನಾನತ್ತಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಕತಮಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಾತುನಾನತ್ತಂ? ಚಕ್ಖುಧಾತು…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೮೫) ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಆಗತಾ, ತಾ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಚ ಆಗತಾತಿ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸುತ್ತನ್ತೇಸ್ವೇವ ಆಗತೇ ತಯೋ ಧಾತುಛಕ್ಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಾ ಧಾತುಯೋತಿ ಅಟ್ಠಾರಸಪಿ. ಸುಞ್ಞೇ ಸಭಾವಮತ್ತೇ ನಿರುಳ್ಹೋ ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಧಾತೂತಿ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ಅಬ್ಯಾಪಿತಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೭೩. ಪಥವೀಧಾತುದ್ವಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋ, ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ದ್ವೇಯ’’ನ್ತಿ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೋವ. ದ್ವಯನ್ತಿ ಪನ ಪಾಠೇ ಸತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ದ್ವೇ ಅವಯವಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಯಂ, ಪಥವೀಧಾತೂನಂ ದ್ವಯಂ ಪಥವೀಧಾತುದ್ವಯಂ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಥವೀಧಾತೂನಂ ಸಮುದಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವೇ ಏವ ವಾ ಅವಯವಾ ಸಮುದಿತಾ ದ್ವಯಂ, ಪಥವೀಧಾತುದ್ವಯನ್ತಿ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಥವೀಧಾತು? ಪಥವೀಧಾತುದ್ವಯಂ, ಏಸಾ ಪಥವೀಧಾತೂ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ. ಅತ್ಥಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಅತ್ಥಿ ಬಾಹಿರಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರ-ಸದ್ದಾ ನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕದುಕೇ ವಿಯ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನವಾಚಕಾ, ನಾಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತೇಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ-ಸದ್ದೇಹಿ ಸಮಾನತ್ಥಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧವಾಚಕಾ ಪನ ಏತೇ. ತೇನ ‘‘ಸತ್ತಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಾತಿ ಚ ನ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ಅತ್ತನಿ ಜಾತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತಸನ್ತಾನೇಸು ಜಾತತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ವಚನೇನ ಹಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕತಾಯ. ಸಭಾವಾಕಾರತೋತಿ ಆಪಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಅತ್ತನೋ ಏವ ಸಭಾವಭೂತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೇನ.

ಕೇಸಾ ಕಕ್ಖಳತ್ತಲಕ್ಖಣಾತಿ ಕಕ್ಖಳತಾಧಿಕತಾಯ ವುತ್ತಾ. ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಪಥವೀಕೋಟ್ಠಾಸಮತ್ತೋ ಸುಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ಇಧ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇಮಿನಾತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ ಕೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಯೋಗಂ ವೀರಿಯಂ ಆಯೂಹನಂ ವಾ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭೋಗಕಾಮೇನ ಕಸಿಯಾದೀಸು ವಿಯ ಅರಹತ್ತಕಾಮೇನ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮನಸಿಕಾರೇ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ. ಪುಬ್ಬಪಲಿಬೋಧಾತಿ ಆವಾಸಾದಯೋ ದೀಘಕೇಸಾದಿಕೇ ಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧೇ ಅಪರಪಲಿಬೋಧಾತಿ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾ.

ವಣ್ಣಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರೋ ಧಾತುಪಟಿಕೂಲವಣ್ಣಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಸಾಧಾರಣೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಧಾತುಮನಸಿಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಸಾನೇ ಏವಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಭೋಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣರಹಿತಾತಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾಯ ಧಾತುಮತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆಭೋಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಏವಮೇವ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ನ ಹಿ ತಾನಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಕರೋನ್ತಿ ಚಾತಿ. ಲಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ‘‘ಕಕ್ಖಳಂ ಖರಿಗತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ವೇಕನ್ತಕಂ ಏಕಾ ಲೋಹಜಾತಿ. ನಾಗನಾಸಿಕಲೋಹಂ ಲೋಹಸದಿಸಂ ಲೋಹವಿಜಾತಿ ಹಲಿದ್ದಿವಿಜಾತಿ ವಿಯ. ತಿಪುತಮ್ಬಾದೀಹಿ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕತಂ ಕರಣೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಕಿತ್ತಿಮಲೋಹಂ. ಮೋರಕ್ಖಾದೀನಿ ಏವಂನಾಮಾನೇವೇತಾನಿ. ಸಾಮುದ್ದಿಕಮುತ್ತಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ, ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪನ ಮುತ್ತಾ ಮುತ್ತಾ ಏವ.

೧೭೪. ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ಆಪೋ, ಆಬನ್ಧನವಸೇನ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಸಿಲೇಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೂಸಭೂತೋತಿ ರಸಭೂತೋ. ವಕ್ಕಹದಯಯಕನಪಪ್ಫಾಸಾನಿ ತೇಮೇನ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಕನಂ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಪೂರಣೇನ, ಇತರಾನಿ ತೇಸಂ ಉಪರಿ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಪಗ್ಘರಣೇನ ತೇಮೇತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ಲೇಡ್ಡುಖಣ್ಡಾನಿ ತೇಮಯಮಾನೇತಿ ತೇಮಕತೇಮಿತಬ್ಬಾನಂ ಅಬ್ಯಾಪಾರಸಾಮಞ್ಞನಿದಸ್ಸನತ್ಥಾಯೇವ ಉಪಮಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ನ ಠಾನಸಾಮಞ್ಞನಿದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ. ಸನ್ನಿಚಿತಲೋಹಿತೇನ ತೇಮೇತಬ್ಬಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಹೇಟ್ಠಾ, ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪರಿ ಠಿತತಞ್ಹಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಿಭಙ್ಗೇ ವಕ್ಖತೀತಿ, ಯಕನಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೋ ‘‘ಠಿತಂ ಮಯಿ ಲೋಹಿತ’’ನ್ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ವಕ್ಕಾದೀನಿ ‘‘ಅಮ್ಹೇ ತೇಮಯಮಾನಂ ಲೋಹಿತಂ ಠಿತ’’ನ್ತಿ ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಪನ ಭೇಸಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ ‘‘ಯೇಸಂ ಮಂಸಂ ಕಪ್ಪತಿ, ತೇಸಂ ಖೀರ’’ನ್ತಿ, ಏವಮಿಧ ನತ್ಥಿ.

೧೭೫. ತೇಜನವಸೇನಾತಿ ನಿಸಿತಭಾವೇನ ತಿಕ್ಖಭಾವೇನ. ಸರೀರಸ್ಸ ಪಕತಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಣ್ಹಭಾವೋ ಸನ್ತಾಪೋ, ಸರೀರದಹನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮಹಾದಾಹೋ ಪರಿದಾಹೋ. ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ಯೇನ ಜೀರೀಯತೀತಿ ಏಕಾಹಿಕಾದಿಜರರೋಗೇನ ಜೀರೀಯತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸತವಾರಂ ತಾಪೇತ್ವಾ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಟಸಪ್ಪಿ ಸತಧೋತಸಪ್ಪೀತಿ ವದನ್ತಿ. ರಸಸೋಣಿತಮೇದಮಂಸನ್ಹಾರುಅಟ್ಠಿಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಾ ರಸಾದಯೋ. ಕೇಚಿ ನ್ಹಾರುಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸುಕ್ಕಂ ಸತ್ತಮಧಾತುಂ ಅವೋಚುನ್ತಿ. ಪಾಕತಿಕೋತಿ ಖೋಭಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಸದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ. ಪೇತಗ್ಗಿ ಮುಖತೋ ಬಹಿ ನಿಗ್ಗತೋವ ಇಧ ಗಹಿತೋ.

೧೭೬. ವಾಯನವಸೇನಾತಿ ಸವೇಗಗಮನವಸೇನ, ಸಮುದೀರಣವಸೇನ ವಾ.

೧೭೭. ಇಮಿನಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಆಕಾಸೇ…ಪೇ… ತಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ಇದಂ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಸ್ಸ ಅಕಥಿತತಂ, ಅಜಟಾಕಾಸಸ್ಸ ಚ ಕಥಿತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ.

೧೭೯. ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಫರಣಭಾವೋ ಸರೀರಟ್ಠಕಉತುಸ್ಸ ಸುಖದುಕ್ಖಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಮುಟ್ಠಾನಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಯಥಾಬಲಂ ಸರೀರೇಕದೇಸಸಕಲಸರೀರಫರಣಸಮತ್ಥತಾಯ ವುತ್ತೋ, ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಚಿತ್ತಜಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ತಥೇವ ಫರಣಸಮತ್ಥತಾಯ. ಏವಂ ಏತೇಸಂ ಸರೀರಫರಣತಾಯ ಏಕಸ್ಸ ಠಾನಂ ಇತರಂ ಪಹರತಿ, ಇತರಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖಓಳಾರಿಕಪ್ಪವತ್ತಿ ಏವ ವಾ ಏತೇಸಂ ಫರಣಂ. ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಚ ಪಬನ್ಧೇನ ಪವತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾನಿ ಫರಣಟ್ಠಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಉಭಯವತೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಯಂ ಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಸುಖದಸ್ಸನೀಯತ್ತಾ.

೧೮೧. ಕಿಲೇಸಕಾಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ‘‘ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಕಾಮೋ ರಾಗೋ ಕಾಮೋ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮) ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೋಪಿ ಹಿ ವಿಬಾಧತಿ ಉಪತಾಪೇತಿ ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸಸನ್ಥವಸಮ್ಭವತೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ವಿಭತ್ತೋ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಸಮ್ಭವತೋ ವಾ. ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾತಿ ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಮೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಕಾಮಪಟಿಬದ್ಧಾ ವಾ. ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಿತಕ್ಕೇಯೇವ ಕಾಮೋಪಪದೋ ಧಾತುಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಕಾಮಪ್ಪಸಙ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ. ಏಸ ನಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಆದೀಸು. ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಚ ದುಕ್ಖಾಯನಂ ವಿಹಿಂಸಾ. ವಿಹಿಂಸನ್ತೀತಿ ಹನ್ತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ.

೧೮೨. ಉಭಯತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಸಂಯೋಗೇನ ಕಮ್ಮಪಥಜನನತೋ ಅನಭಿಜ್ಝಾಕಮ್ಮಪಥಭಿನ್ದನತೋ ಚ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ‘‘ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪನಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಚನೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋ ಹಿ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತೂತಿ. ತಥಾ ವಿಹಿಂಸಾಯ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತುಯಾ ಚ ಬ್ಯಾಪಾದವಸೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ಚ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ದ್ವೀಸು ತಿಕೇಸು. ಸಬ್ಬಕಾಮಾವಚರಸಬ್ಬಕುಸಲಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಇತರೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಕಥಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ಪನ ಏತಸ್ಮಿಂ ಛಕ್ಕೇತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಕಾಮಧಾತುವಚನೇನ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತುಆದೀನಞ್ಚ ಗಹಣಂ ಆಪಜ್ಜತಿ.

ಲಭಾಪೇತಬ್ಬಾತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತಾದಿಭಾವಂ ಲಭಮಾನಾ ಧಮ್ಮಾ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನೇನ ಲಭಾಪೇತಬ್ಬಾ. ಚರತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಚಾರೋ, ಕಿಂ ಚರತಿ? ಸಮ್ಮಸನಂ, ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಚಾರೋ ಸಮ್ಮಸನಚಾರೋ, ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ.

ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.