೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧೮೩. ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾತಿ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ಅಸಾಧಾರಣಸಾಮಿಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತಞ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲನ್ತರಾಸಾಧಾರಣಂ ನೀಲಾದಿಸಬ್ಬರೂಪಸಾಧಾರಣಞ್ಚ. ವಿದಹತೀತಿ ಏವಂ ಏವಞ್ಚ ತಯಾ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿನಿಯುಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿದಹತೀತಿ ಚ ಧಾತುಅತ್ಥೋ ಏವ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ದೀಪಿತೋತಿ ವಿನಾಪಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಧಾತೂತಿ ಏಸೋ ಸದ್ದೋ ತಮತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕತ್ತುಕಮ್ಮಭಾವಕರಣಅಧಿಕರಣೇಸು ಧಾತುಪದಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ಪಞ್ಚಪಿ ಏತೇ ಅತ್ಥಾ ವುತ್ತಾ. ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿಧಾತುಯೋ ಸುವಣ್ಣಾದೀನಂ ಬೀಜಭೂತಾ ಸೇಲಾದಯೋ.

ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಾತುಯೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಧಾತೀತಿ ಧಾತೂತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ಏವ ಹಿ ಧಾರಣತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ. ಕತ್ತುಅತ್ಥೋಪಿ ಚಾಯಂ ಪುರಿಮೇನ ಅಸದಿಸೋತಿ ನಿಸ್ಸತ್ತಸಭಾವಮತ್ತಧಾರಣಞ್ಚ ಧಾತು-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಧಾನೋ ಅತ್ಥೋತಿ ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋ. ಧಾತುಯೋ ವಿಯ ಧಾತುಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಹ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಕೇಸರಿಮ್ಹಿ ನಿರುಳ್ಹೋ ಪುರಿಸೇಸು, ಸೇಲಾವಯವೇಸು ನಿರುಳ್ಹೋ ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ಚ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಉಪಚರಿತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಞಾಣಞ್ಚ ಞೇಯ್ಯಞ್ಚ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಾನಿ, ತೇಸಂ ಅವಯವಾ ತಪ್ಪಭೇದಭೂತಾ ಧಾತುಯೋ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಾವಯವಾ. ತತ್ಥ ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಏಕದೇಸೋ, ಞೇಯ್ಯಪ್ಪಭೇದಾ ಅಟ್ಠಾರಸಾಪೀತಿ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಾವಯವಮತ್ತಾ ಧಾತುಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಞಾಣೇನ ಞಾತಬ್ಬೋ ಸಭಾವೋ ಧಾತುಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅವಿಪರೀತತೋ ಞಾಣಞೇಯ್ಯೋ, ನ ದಿಟ್ಠಿಆದೀಹಿ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅವಯವಾ ಚಕ್ಖಾದಯೋ. ವಿಸಭಾಗಲಕ್ಖಣಾವಯವೇಸು ರಸಾದೀಸು ನಿರುಳ್ಹೋ ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ತಾದಿಸೇಸು ಅಞ್ಞಾವಯವೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಉಪಚರಿತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ರಸಾದೀಸು ವಿಯ ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ನಿರುಳ್ಹೋವ. ನಿಜ್ಜೀವಮತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಏತೇನ ನಿಜ್ಜೀವಮತ್ತಪದತ್ಥೇ ಧಾತು-ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಛ ಧಾತುಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಛಧಾತುಯೋ, ಯೋ ಲೋಕೇ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಛಧಾತುರೋ ಛನ್ನಂ ಪಥವೀಆದೀನಂ ನಿಜ್ಜೀವಮತ್ತಸಭಾವಾನಂ ಸಮುದಾಯಮತ್ತೋ, ನ ಏತ್ಥ ಜೀವೋ ಪುರಿಸೋ ವಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಕಮೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋತಿ ಇಧ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಧಾತೂನಂ ಕಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಫಲಾನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನವಸೇನಾ’’ತಿ. ಹೇತುಫಲಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನಂ ಹೇತುಫಲಭಾವೋವ. ತತ್ಥ ಹೇತೂತಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಫಲನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಧಾತೂ’’ತಿಆದಿ. ಮನೋಧಾತುಧಮ್ಮಧಾತೂನಞ್ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ದ್ವಾರಭೂತಮನೋವಸೇನ ವಾ ತಸ್ಸಾ ಮನೋಧಾತುಯಾ.

ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಸೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಆಭಾಧಾತುಆದೀನಂ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನ. ಅಪರಮತ್ಥಸಭಾವಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಭಾವೇಸು ನ ಕದಾಚಿ ಅನ್ತೋಗಧತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನ’’ನ್ತಿ. ಚನ್ದಾಭಾಸೂರಿಯಾಭಾದಿಕಾ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯೇವ ಹಿ ಆಭಾಧಾತೂ’’ತಿ. ರೂಪಾದಿಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ರಾಗವತ್ಥುಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ ಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ರೂಪಾದಯೋವಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಪಟಿಬದ್ಧವಚನಂ ಆಹ. ಅಸತಿಪಿ ರಾಗವತ್ಥುಭಾವೇ ‘‘ಕುಸಲವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಾ ಸುಭಾ ಧಾತೂ’’ತಿ ದುತಿಯೋ ವಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ. ವಿಹಿಂಸಾಧಾತು ಚೇತನಾ, ಪರವಿಹೇಠನಛನ್ದೋ ವಾ. ಅವಿಹಿಂಸಾ ಕರುಣಾ.

ಉಭೋಪೀತಿ ಧಮ್ಮಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ. ಹೀನಾದೀಸು ಪುರಿಮನಯೇನ ಹೀಳಿತಾ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಹೀನಾ, ಸಮ್ಭಾವಿತಾ ಪಣೀತಾ, ನಾತಿಹೀಳಿತಾ ನಾತಿಸಮ್ಭಾವಿತಾ ಮಜ್ಝಿಮಾತಿ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತಹೀನದುಕತೋಯೇವ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಧಾತು ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಯದಿಪಿ ಛವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ತಸ್ಸಾ ಪುರೇಚಾರಿಕಪಚ್ಛಾಚಾರಿಕತ್ತಾ ಮನೋಧಾತು ಗಹಿತಾವ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು…ಪೇ… ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖೇಪೋಯೇವಾ’’ತಿ. ಅನೇಕೇಸಂ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದೀನಂ, ತಾಸು ಚ ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಾಯ ನಾನಾಧಾತೂನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಲೋಕೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಧಾತುಪ್ಪಭೇದಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ.

‘‘ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಮನೋಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭೇದೇನಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಲಿಖಿತಂ. ತತ್ಥ ನ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಕೇವಲೇನ ಧಾತು-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ವಿಜಾನನಸಭಾವಸ್ಸ ಪಭೇದವಚನತೋ. ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ದ್ವೇ ಮನೋಗಹಣಾನಿ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಾನಿ. ನ ಹಿ ದ್ವೇ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ. ‘‘ಚಕ್ಖು…ಪೇ… ಕಾಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಧಾತೂ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತುಲ್ಯಯೋಗೇ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸಾಭಾವತೋ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಠೋ ಸಿಯಾ ‘‘ಚಕ್ಖು…ಪೇ… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭೇದೇನಾ’’ತಿ.

ಖನ್ಧಾಯತನದೇಸನಾ ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯದೇಸನಾ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾತಿ ತದುಭಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾ ಧಾತುದೇಸನಾ. ಅಥ ವಾ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ವುತ್ತಧಾತುದೇಸನಾ ಅತಿಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ, ಆಭಾಧಾತುಆದೀನಂ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಅನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ ಅತಿವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾತಿ ತದುಭಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಯಂ ‘‘ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾ’’ತಿ.

ಭೇರೀತಲಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಧಾತು ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ. ಏತಾಹಿ ಚ ಉಪಮಾಹಿ ನಿಜ್ಜೀವಾನಂ ಭೇರೀತಲದಣ್ಡಾದೀನಂ ಸಮಾಯೋಗೇ ನಿಜ್ಜೀವಾನಂ ಸದ್ದಾದೀನಂ ವಿಯ ನಿಜ್ಜೀವಾನಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಂ ಸಮಾಯೋಗೇ ನಿಜ್ಜೀವಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪವತ್ತೀತಿ ಕಾರಣಫಲಾನಂ ಧಾತುಮತ್ತತ್ತಾ ಕಾರಕವೇದಕಭಾವವಿರಹಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪುರೇಚರಾನುಚರಾ ವಿಯಾತಿ ನಿಜ್ಜೀವಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಕೇಚಿ ನಿಜ್ಜೀವಾ ಪುರೇಚರಾನುಚರಾ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನೋಧಾತುಯೇವ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಖಣಂ ಅನತಿವತ್ತನ್ತೀ ಅತ್ತನೋ ಖಣಂ ಅನತಿವತ್ತನ್ತಾನಂಯೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಪುರೇಚರಾನುಚರಭಾವೇ ಪುಬ್ಬಕಾಲಾಪರಕಾಲತಾಯ ಪುರೇಚರಾನುಚರಾ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಲ್ಲಮಿವ ಸೂಲಮಿವ ತಿವಿಧದುಕ್ಖತಾಸಮಾಯೋಗತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಸಾಯೇವ ದುಕ್ಖಂ ಆಸಾದುಕ್ಖಂ, ಆಸಾವಿಘಾತಂ ದುಕ್ಖಂ ವಾ. ಸಞ್ಞಾ ಹಿ ಅಭೂತಂ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಮ್ಪಿ ಸುಭಾದಿತೋ ಸಞ್ಜಾನನ್ತೀ ತಂ ಆಸಂ ತಸ್ಸಾ ಚ ವಿಘಾತಂ ಆಸೀಸಿತಸುಭಾದಿಅಸಿದ್ಧಿಯಾ ಜನೇತೀತಿ. ಕಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪಕ್ಖಿಪನತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಜಾತಿದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧನತೋತಿ ಅತ್ತನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಮಾನೇನ ಜಾತಿದುಕ್ಖೇನ ಅನುಬನ್ಧತ್ತಾ. ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ ಹಿ ಜಾತಿದುಕ್ಖನ್ತಿ. ಪದುಮಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಖುರಚಕ್ಕಂ ವಿಯ ರೂಪಮ್ಪಿ ಇತ್ಥಿಯಾದಿಭಾವೇನ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ನಾನಾವಿಧುಪದ್ದವಂ ಜನೇತಿ. ಸಬ್ಬೇ ಅನತ್ಥಾ ರಾಗಾದಯೋ ಜಾತಿಆದಯೋ ಚ ವಿಸಭೂತಾ ಅಸನ್ತಾ ಸಪ್ಪಟಿಭಯಾ ಚಾತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತತ್ತಾ ಅಮತಾದಿತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾವಾತಿ ಏತೇನ ಮಕ್ಕಟಸ್ಸ ಗಹಿತಂ ಸಾಖಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾಪಿ ಆಕಾಸೇ ಠಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾ ವಿಯ ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಮಕ್ಕಟಸಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಟ್ಠಿವೇಧವಿದ್ಧೋಪಿ ದಮಥಂ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ದುಟ್ಠಸ್ಸೋ ಅಸ್ಸಖಳುಙ್ಕೋ. ರಙ್ಗಗತೋ ನಟೋ ರಙ್ಗನಟೋ.

೧೮೪. ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚಾತಿಆದಿನಾ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಸು ಏಕವಚನಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸಾ ಏಕನಾನಾಸನ್ತಾನಗತಾನಂ ಏಕಸನ್ತಾನಗತವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಏಕನಾನಾಜಾತಿಕತ್ತಾ ಚ.

ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ಯಥಾವುತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತೇ ವಾ ಪದೇಸಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಸಮನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋಧಾತು, ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಸಮನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾನನ್ತರಂ ಮನೋಧಾತು ವಿಯ ಮನೋಧಾತಾನನ್ತರಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯಾವ ಅಞ್ಞಾ ಮನೋಧಾತು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಹೋತಿಯೇವ. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಮನೋಧಾತುಕ್ಕಮನಿದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನೇನ ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ನ ಅನನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತೇನಾತಿ ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವೇ ಏಕತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಅನುಪನೀತೇಪಿ ಏಕತ್ತೇ ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಸ್ಸಿತೇ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಸಭಾವಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಪಿಣ್ಡನೇ ಚ ಸತಿ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಪಿ ಸಮನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ…ಪೇ… ತಜ್ಜಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ಭವಙ್ಗಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಮನೋಧಾತುಚಿತ್ತಂ ನಿವತ್ತಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತಸ್ಸಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭಾವಾಸಿದ್ಧಿತೋ. ನ ಹಿ ಯಂ ಚೋದೀಯತಿ, ತದೇವ ಪರಿಹಾರಾಯ ಹೋತೀತಿ.

ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಪೀತಿ ಮನದ್ವಯವಚನೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಧುರಸಭಾವತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ತೇನೇವ ಮನೋಧಾತಾವಜ್ಜನಸ್ಸ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭಾವೋ ನಿವತ್ತಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವುತ್ತೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಿಧುರೋ ಮನೋಧಾತುಸಭಾವೋ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ಪನ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಸಾ ಸಬ್ಬಾಪೀತಿ ಏತಂ ಮುಖಮತ್ತನಿದಸ್ಸನಂ. ನ ಹಿ ಜವನಪರಿಯೋಸಾನಾ ಏವ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ತದಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿಪಿ ಪನ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ. ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಮನೋಧಾತುವಿಸಿಟ್ಠಸಭಾವವಸೇನ ಸಬ್ಬಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಮನೋದ್ವಾರವಸೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ಜವನಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯದಿ ಪನ ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ವಸೇನ ಜವನಾವಸಾನಾನೇವ ಚಿತ್ತಾನಿ ಇಧ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ, ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಾನಂ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಾವಸೇಸಾ ದೇಸನಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಛದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇಹಿ ವಾ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಮನೋ ಚ ನೇಸಂ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೪೫೫) ವಿಸುಂ ಕಾತುಂ ಯುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ಚ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸಪಿ ಚಕ್ಖಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾಕರಣಂ ವಿಯ ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಮನೋದ್ವಾರಸಙ್ಖಾತಭವಙ್ಗಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ಆವಜ್ಜನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.