೩. ಧಾತುವಿಭಙ್ಗೋ

೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧೭೨. ಯದಿಪಿ ಧಾತುಸಂಯುತ್ತಾದೀಸು ‘‘ಧಾತುನಾನತ್ತಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಕತಮಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಾತುನಾನತ್ತಂ? ಚಕ್ಖುಧಾತು…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೮೫) ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಆಗತಾ, ತಾ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಚ ಆಗತಾತಿ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸುತ್ತನ್ತೇಸ್ವೇವ ಆಗತೇ ತಯೋ ಧಾತುಛಕ್ಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಾ ಧಾತುಯೋತಿ ಅಟ್ಠಾರಸಪಿ. ಸುಞ್ಞೇ ಸಭಾವಮತ್ತೇ ನಿರುಳ್ಹೋ ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಧಾತೂತಿ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ಅಬ್ಯಾಪಿತಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೭೩. ಪಥವೀಧಾತುದ್ವಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋ, ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ದ್ವೇಯ’’ನ್ತಿ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೋವ. ದ್ವಯನ್ತಿ ಪನ ಪಾಠೇ ಸತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ದ್ವೇ ಅವಯವಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಯಂ, ಪಥವೀಧಾತೂನಂ ದ್ವಯಂ ಪಥವೀಧಾತುದ್ವಯಂ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಥವೀಧಾತೂನಂ ಸಮುದಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವೇ ಏವ ವಾ ಅವಯವಾ ಸಮುದಿತಾ ದ್ವಯಂ, ಪಥವೀಧಾತುದ್ವಯನ್ತಿ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಥವೀಧಾತು? ಪಥವೀಧಾತುದ್ವಯಂ, ಏಸಾ ಪಥವೀಧಾತೂ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ. ಅತ್ಥಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಅತ್ಥಿ ಬಾಹಿರಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರ-ಸದ್ದಾ ನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕದುಕೇ ವಿಯ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನವಾಚಕಾ, ನಾಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತೇಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ-ಸದ್ದೇಹಿ ಸಮಾನತ್ಥಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧವಾಚಕಾ ಪನ ಏತೇ. ತೇನ ‘‘ಸತ್ತಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಾತಿ ಚ ನ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ಅತ್ತನಿ ಜಾತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತಸನ್ತಾನೇಸು ಜಾತತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ವಚನೇನ ಹಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕತಾಯ. ಸಭಾವಾಕಾರತೋತಿ ಆಪಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಅತ್ತನೋ ಏವ ಸಭಾವಭೂತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೇನ.

ಕೇಸಾ ಕಕ್ಖಳತ್ತಲಕ್ಖಣಾತಿ ಕಕ್ಖಳತಾಧಿಕತಾಯ ವುತ್ತಾ. ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಪಥವೀಕೋಟ್ಠಾಸಮತ್ತೋ ಸುಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ಇಧ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇಮಿನಾತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ ಕೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಯೋಗಂ ವೀರಿಯಂ ಆಯೂಹನಂ ವಾ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭೋಗಕಾಮೇನ ಕಸಿಯಾದೀಸು ವಿಯ ಅರಹತ್ತಕಾಮೇನ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮನಸಿಕಾರೇ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ. ಪುಬ್ಬಪಲಿಬೋಧಾತಿ ಆವಾಸಾದಯೋ ದೀಘಕೇಸಾದಿಕೇ ಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧೇ ಅಪರಪಲಿಬೋಧಾತಿ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾ.

ವಣ್ಣಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರೋ ಧಾತುಪಟಿಕೂಲವಣ್ಣಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಸಾಧಾರಣೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಧಾತುಮನಸಿಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಸಾನೇ ಏವಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಭೋಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣರಹಿತಾತಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾಯ ಧಾತುಮತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆಭೋಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಏವಮೇವ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ನ ಹಿ ತಾನಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಕರೋನ್ತಿ ಚಾತಿ. ಲಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ‘‘ಕಕ್ಖಳಂ ಖರಿಗತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ವೇಕನ್ತಕಂ ಏಕಾ ಲೋಹಜಾತಿ. ನಾಗನಾಸಿಕಲೋಹಂ ಲೋಹಸದಿಸಂ ಲೋಹವಿಜಾತಿ ಹಲಿದ್ದಿವಿಜಾತಿ ವಿಯ. ತಿಪುತಮ್ಬಾದೀಹಿ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕತಂ ಕರಣೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಕಿತ್ತಿಮಲೋಹಂ. ಮೋರಕ್ಖಾದೀನಿ ಏವಂನಾಮಾನೇವೇತಾನಿ. ಸಾಮುದ್ದಿಕಮುತ್ತಾತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ, ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪನ ಮುತ್ತಾ ಮುತ್ತಾ ಏವ.

೧೭೪. ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ಆಪೋ, ಆಬನ್ಧನವಸೇನ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಸಿಲೇಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೂಸಭೂತೋತಿ ರಸಭೂತೋ. ವಕ್ಕಹದಯಯಕನಪಪ್ಫಾಸಾನಿ ತೇಮೇನ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಕನಂ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಪೂರಣೇನ, ಇತರಾನಿ ತೇಸಂ ಉಪರಿ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಪಗ್ಘರಣೇನ ತೇಮೇತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ಲೇಡ್ಡುಖಣ್ಡಾನಿ ತೇಮಯಮಾನೇತಿ ತೇಮಕತೇಮಿತಬ್ಬಾನಂ ಅಬ್ಯಾಪಾರಸಾಮಞ್ಞನಿದಸ್ಸನತ್ಥಾಯೇವ ಉಪಮಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ನ ಠಾನಸಾಮಞ್ಞನಿದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ. ಸನ್ನಿಚಿತಲೋಹಿತೇನ ತೇಮೇತಬ್ಬಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಹೇಟ್ಠಾ, ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪರಿ ಠಿತತಞ್ಹಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಿಭಙ್ಗೇ ವಕ್ಖತೀತಿ, ಯಕನಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೋ ‘‘ಠಿತಂ ಮಯಿ ಲೋಹಿತ’’ನ್ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ವಕ್ಕಾದೀನಿ ‘‘ಅಮ್ಹೇ ತೇಮಯಮಾನಂ ಲೋಹಿತಂ ಠಿತ’’ನ್ತಿ ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಪನ ಭೇಸಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ ‘‘ಯೇಸಂ ಮಂಸಂ ಕಪ್ಪತಿ, ತೇಸಂ ಖೀರ’’ನ್ತಿ, ಏವಮಿಧ ನತ್ಥಿ.

೧೭೫. ತೇಜನವಸೇನಾತಿ ನಿಸಿತಭಾವೇನ ತಿಕ್ಖಭಾವೇನ. ಸರೀರಸ್ಸ ಪಕತಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಣ್ಹಭಾವೋ ಸನ್ತಾಪೋ, ಸರೀರದಹನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮಹಾದಾಹೋ ಪರಿದಾಹೋ. ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ಯೇನ ಜೀರೀಯತೀತಿ ಏಕಾಹಿಕಾದಿಜರರೋಗೇನ ಜೀರೀಯತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸತವಾರಂ ತಾಪೇತ್ವಾ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಟಸಪ್ಪಿ ಸತಧೋತಸಪ್ಪೀತಿ ವದನ್ತಿ. ರಸಸೋಣಿತಮೇದಮಂಸನ್ಹಾರುಅಟ್ಠಿಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಾ ರಸಾದಯೋ. ಕೇಚಿ ನ್ಹಾರುಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸುಕ್ಕಂ ಸತ್ತಮಧಾತುಂ ಅವೋಚುನ್ತಿ. ಪಾಕತಿಕೋತಿ ಖೋಭಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಸದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ. ಪೇತಗ್ಗಿ ಮುಖತೋ ಬಹಿ ನಿಗ್ಗತೋವ ಇಧ ಗಹಿತೋ.

೧೭೬. ವಾಯನವಸೇನಾತಿ ಸವೇಗಗಮನವಸೇನ, ಸಮುದೀರಣವಸೇನ ವಾ.

೧೭೭. ಇಮಿನಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಆಕಾಸೇ…ಪೇ… ತಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ಇದಂ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಸ್ಸ ಅಕಥಿತತಂ, ಅಜಟಾಕಾಸಸ್ಸ ಚ ಕಥಿತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ.

೧೭೯. ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಫರಣಭಾವೋ ಸರೀರಟ್ಠಕಉತುಸ್ಸ ಸುಖದುಕ್ಖಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಮುಟ್ಠಾನಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಯಥಾಬಲಂ ಸರೀರೇಕದೇಸಸಕಲಸರೀರಫರಣಸಮತ್ಥತಾಯ ವುತ್ತೋ, ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಚಿತ್ತಜಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ತಥೇವ ಫರಣಸಮತ್ಥತಾಯ. ಏವಂ ಏತೇಸಂ ಸರೀರಫರಣತಾಯ ಏಕಸ್ಸ ಠಾನಂ ಇತರಂ ಪಹರತಿ, ಇತರಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖಓಳಾರಿಕಪ್ಪವತ್ತಿ ಏವ ವಾ ಏತೇಸಂ ಫರಣಂ. ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಚ ಪಬನ್ಧೇನ ಪವತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾನಿ ಫರಣಟ್ಠಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಉಭಯವತೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಯಂ ಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಸುಖದಸ್ಸನೀಯತ್ತಾ.

೧೮೧. ಕಿಲೇಸಕಾಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ‘‘ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಕಾಮೋ ರಾಗೋ ಕಾಮೋ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮) ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೋಪಿ ಹಿ ವಿಬಾಧತಿ ಉಪತಾಪೇತಿ ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸಸನ್ಥವಸಮ್ಭವತೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ವಿಭತ್ತೋ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಸಮ್ಭವತೋ ವಾ. ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾತಿ ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಮೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಕಾಮಪಟಿಬದ್ಧಾ ವಾ. ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಿತಕ್ಕೇಯೇವ ಕಾಮೋಪಪದೋ ಧಾತುಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಕಾಮಪ್ಪಸಙ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ. ಏಸ ನಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುಆದೀಸು. ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಚ ದುಕ್ಖಾಯನಂ ವಿಹಿಂಸಾ. ವಿಹಿಂಸನ್ತೀತಿ ಹನ್ತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ.

೧೮೨. ಉಭಯತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಸಂಯೋಗೇನ ಕಮ್ಮಪಥಜನನತೋ ಅನಭಿಜ್ಝಾಕಮ್ಮಪಥಭಿನ್ದನತೋ ಚ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ‘‘ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪನಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಚನೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋ ಹಿ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತೂತಿ. ತಥಾ ವಿಹಿಂಸಾಯ ವಿಹಿಂಸಾಧಾತುಯಾ ಚ ಬ್ಯಾಪಾದವಸೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ಚ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ದ್ವೀಸು ತಿಕೇಸು. ಸಬ್ಬಕಾಮಾವಚರಸಬ್ಬಕುಸಲಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಇತರೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಕಥಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ಪನ ಏತಸ್ಮಿಂ ಛಕ್ಕೇತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಕಾಮಧಾತುವಚನೇನ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತುಆದೀನಞ್ಚ ಗಹಣಂ ಆಪಜ್ಜತಿ.

ಲಭಾಪೇತಬ್ಬಾತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತಾದಿಭಾವಂ ಲಭಮಾನಾ ಧಮ್ಮಾ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನೇನ ಲಭಾಪೇತಬ್ಬಾ. ಚರತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಚಾರೋ, ಕಿಂ ಚರತಿ? ಸಮ್ಮಸನಂ, ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಚಾರೋ ಸಮ್ಮಸನಚಾರೋ, ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ.

ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧೮೩. ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾತಿ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ಅಸಾಧಾರಣಸಾಮಿಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ. ತಞ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲನ್ತರಾಸಾಧಾರಣಂ ನೀಲಾದಿಸಬ್ಬರೂಪಸಾಧಾರಣಞ್ಚ. ವಿದಹತೀತಿ ಏವಂ ಏವಞ್ಚ ತಯಾ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿನಿಯುಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿದಹತೀತಿ ಚ ಧಾತುಅತ್ಥೋ ಏವ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ದೀಪಿತೋತಿ ವಿನಾಪಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಧಾತೂತಿ ಏಸೋ ಸದ್ದೋ ತಮತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕತ್ತುಕಮ್ಮಭಾವಕರಣಅಧಿಕರಣೇಸು ಧಾತುಪದಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ಪಞ್ಚಪಿ ಏತೇ ಅತ್ಥಾ ವುತ್ತಾ. ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿಧಾತುಯೋ ಸುವಣ್ಣಾದೀನಂ ಬೀಜಭೂತಾ ಸೇಲಾದಯೋ.

ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಾತುಯೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಧಾತೀತಿ ಧಾತೂತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ಏವ ಹಿ ಧಾರಣತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ. ಕತ್ತುಅತ್ಥೋಪಿ ಚಾಯಂ ಪುರಿಮೇನ ಅಸದಿಸೋತಿ ನಿಸ್ಸತ್ತಸಭಾವಮತ್ತಧಾರಣಞ್ಚ ಧಾತು-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಧಾನೋ ಅತ್ಥೋತಿ ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋ. ಧಾತುಯೋ ವಿಯ ಧಾತುಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಹ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಕೇಸರಿಮ್ಹಿ ನಿರುಳ್ಹೋ ಪುರಿಸೇಸು, ಸೇಲಾವಯವೇಸು ನಿರುಳ್ಹೋ ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ಚ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಉಪಚರಿತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಞಾಣಞ್ಚ ಞೇಯ್ಯಞ್ಚ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಾನಿ, ತೇಸಂ ಅವಯವಾ ತಪ್ಪಭೇದಭೂತಾ ಧಾತುಯೋ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಾವಯವಾ. ತತ್ಥ ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಏಕದೇಸೋ, ಞೇಯ್ಯಪ್ಪಭೇದಾ ಅಟ್ಠಾರಸಾಪೀತಿ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಾವಯವಮತ್ತಾ ಧಾತುಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಞಾಣೇನ ಞಾತಬ್ಬೋ ಸಭಾವೋ ಧಾತುಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅವಿಪರೀತತೋ ಞಾಣಞೇಯ್ಯೋ, ನ ದಿಟ್ಠಿಆದೀಹಿ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅವಯವಾ ಚಕ್ಖಾದಯೋ. ವಿಸಭಾಗಲಕ್ಖಣಾವಯವೇಸು ರಸಾದೀಸು ನಿರುಳ್ಹೋ ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ತಾದಿಸೇಸು ಅಞ್ಞಾವಯವೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಉಪಚರಿತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ರಸಾದೀಸು ವಿಯ ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ನಿರುಳ್ಹೋವ. ನಿಜ್ಜೀವಮತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಏತೇನ ನಿಜ್ಜೀವಮತ್ತಪದತ್ಥೇ ಧಾತು-ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಛ ಧಾತುಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಛಧಾತುಯೋ, ಯೋ ಲೋಕೇ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಛಧಾತುರೋ ಛನ್ನಂ ಪಥವೀಆದೀನಂ ನಿಜ್ಜೀವಮತ್ತಸಭಾವಾನಂ ಸಮುದಾಯಮತ್ತೋ, ನ ಏತ್ಥ ಜೀವೋ ಪುರಿಸೋ ವಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಕಮೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋತಿ ಇಧ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಧಾತೂನಂ ಕಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಫಲಾನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನವಸೇನಾ’’ತಿ. ಹೇತುಫಲಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನಂ ಹೇತುಫಲಭಾವೋವ. ತತ್ಥ ಹೇತೂತಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಫಲನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಧಾತೂ’’ತಿಆದಿ. ಮನೋಧಾತುಧಮ್ಮಧಾತೂನಞ್ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ದ್ವಾರಭೂತಮನೋವಸೇನ ವಾ ತಸ್ಸಾ ಮನೋಧಾತುಯಾ.

ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಸೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಆಭಾಧಾತುಆದೀನಂ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನ. ಅಪರಮತ್ಥಸಭಾವಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಭಾವೇಸು ನ ಕದಾಚಿ ಅನ್ತೋಗಧತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನ’’ನ್ತಿ. ಚನ್ದಾಭಾಸೂರಿಯಾಭಾದಿಕಾ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯೇವ ಹಿ ಆಭಾಧಾತೂ’’ತಿ. ರೂಪಾದಿಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ರಾಗವತ್ಥುಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ ಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ರೂಪಾದಯೋವಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಪಟಿಬದ್ಧವಚನಂ ಆಹ. ಅಸತಿಪಿ ರಾಗವತ್ಥುಭಾವೇ ‘‘ಕುಸಲವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಾ ಸುಭಾ ಧಾತೂ’’ತಿ ದುತಿಯೋ ವಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ. ವಿಹಿಂಸಾಧಾತು ಚೇತನಾ, ಪರವಿಹೇಠನಛನ್ದೋ ವಾ. ಅವಿಹಿಂಸಾ ಕರುಣಾ.

ಉಭೋಪೀತಿ ಧಮ್ಮಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ. ಹೀನಾದೀಸು ಪುರಿಮನಯೇನ ಹೀಳಿತಾ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಹೀನಾ, ಸಮ್ಭಾವಿತಾ ಪಣೀತಾ, ನಾತಿಹೀಳಿತಾ ನಾತಿಸಮ್ಭಾವಿತಾ ಮಜ್ಝಿಮಾತಿ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತಹೀನದುಕತೋಯೇವ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಧಾತು ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಯದಿಪಿ ಛವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ತಸ್ಸಾ ಪುರೇಚಾರಿಕಪಚ್ಛಾಚಾರಿಕತ್ತಾ ಮನೋಧಾತು ಗಹಿತಾವ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು…ಪೇ… ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖೇಪೋಯೇವಾ’’ತಿ. ಅನೇಕೇಸಂ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದೀನಂ, ತಾಸು ಚ ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಾಯ ನಾನಾಧಾತೂನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಲೋಕೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಧಾತುಪ್ಪಭೇದಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ.

‘‘ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಮನೋಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭೇದೇನಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಲಿಖಿತಂ. ತತ್ಥ ನ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಕೇವಲೇನ ಧಾತು-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ವಿಜಾನನಸಭಾವಸ್ಸ ಪಭೇದವಚನತೋ. ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ದ್ವೇ ಮನೋಗಹಣಾನಿ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಾನಿ. ನ ಹಿ ದ್ವೇ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ. ‘‘ಚಕ್ಖು…ಪೇ… ಕಾಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಧಾತೂ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತುಲ್ಯಯೋಗೇ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸಾಭಾವತೋ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಠೋ ಸಿಯಾ ‘‘ಚಕ್ಖು…ಪೇ… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭೇದೇನಾ’’ತಿ.

ಖನ್ಧಾಯತನದೇಸನಾ ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯದೇಸನಾ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾತಿ ತದುಭಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾ ಧಾತುದೇಸನಾ. ಅಥ ವಾ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ವುತ್ತಧಾತುದೇಸನಾ ಅತಿಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ, ಆಭಾಧಾತುಆದೀನಂ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಅನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ ಅತಿವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾತಿ ತದುಭಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಯಂ ‘‘ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾ’’ತಿ.

ಭೇರೀತಲಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಧಾತು ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ. ಏತಾಹಿ ಚ ಉಪಮಾಹಿ ನಿಜ್ಜೀವಾನಂ ಭೇರೀತಲದಣ್ಡಾದೀನಂ ಸಮಾಯೋಗೇ ನಿಜ್ಜೀವಾನಂ ಸದ್ದಾದೀನಂ ವಿಯ ನಿಜ್ಜೀವಾನಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಂ ಸಮಾಯೋಗೇ ನಿಜ್ಜೀವಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪವತ್ತೀತಿ ಕಾರಣಫಲಾನಂ ಧಾತುಮತ್ತತ್ತಾ ಕಾರಕವೇದಕಭಾವವಿರಹಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪುರೇಚರಾನುಚರಾ ವಿಯಾತಿ ನಿಜ್ಜೀವಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಕೇಚಿ ನಿಜ್ಜೀವಾ ಪುರೇಚರಾನುಚರಾ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನೋಧಾತುಯೇವ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಖಣಂ ಅನತಿವತ್ತನ್ತೀ ಅತ್ತನೋ ಖಣಂ ಅನತಿವತ್ತನ್ತಾನಂಯೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಪುರೇಚರಾನುಚರಭಾವೇ ಪುಬ್ಬಕಾಲಾಪರಕಾಲತಾಯ ಪುರೇಚರಾನುಚರಾ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಲ್ಲಮಿವ ಸೂಲಮಿವ ತಿವಿಧದುಕ್ಖತಾಸಮಾಯೋಗತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಸಾಯೇವ ದುಕ್ಖಂ ಆಸಾದುಕ್ಖಂ, ಆಸಾವಿಘಾತಂ ದುಕ್ಖಂ ವಾ. ಸಞ್ಞಾ ಹಿ ಅಭೂತಂ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಮ್ಪಿ ಸುಭಾದಿತೋ ಸಞ್ಜಾನನ್ತೀ ತಂ ಆಸಂ ತಸ್ಸಾ ಚ ವಿಘಾತಂ ಆಸೀಸಿತಸುಭಾದಿಅಸಿದ್ಧಿಯಾ ಜನೇತೀತಿ. ಕಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪಕ್ಖಿಪನತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಜಾತಿದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧನತೋತಿ ಅತ್ತನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಮಾನೇನ ಜಾತಿದುಕ್ಖೇನ ಅನುಬನ್ಧತ್ತಾ. ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ ಹಿ ಜಾತಿದುಕ್ಖನ್ತಿ. ಪದುಮಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಖುರಚಕ್ಕಂ ವಿಯ ರೂಪಮ್ಪಿ ಇತ್ಥಿಯಾದಿಭಾವೇನ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ನಾನಾವಿಧುಪದ್ದವಂ ಜನೇತಿ. ಸಬ್ಬೇ ಅನತ್ಥಾ ರಾಗಾದಯೋ ಜಾತಿಆದಯೋ ಚ ವಿಸಭೂತಾ ಅಸನ್ತಾ ಸಪ್ಪಟಿಭಯಾ ಚಾತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತತ್ತಾ ಅಮತಾದಿತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾವಾತಿ ಏತೇನ ಮಕ್ಕಟಸ್ಸ ಗಹಿತಂ ಸಾಖಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾಪಿ ಆಕಾಸೇ ಠಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾ ವಿಯ ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಮಕ್ಕಟಸಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಟ್ಠಿವೇಧವಿದ್ಧೋಪಿ ದಮಥಂ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ದುಟ್ಠಸ್ಸೋ ಅಸ್ಸಖಳುಙ್ಕೋ. ರಙ್ಗಗತೋ ನಟೋ ರಙ್ಗನಟೋ.

೧೮೪. ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚಾತಿಆದಿನಾ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಸು ಏಕವಚನಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸಾ ಏಕನಾನಾಸನ್ತಾನಗತಾನಂ ಏಕಸನ್ತಾನಗತವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಏಕನಾನಾಜಾತಿಕತ್ತಾ ಚ.

ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ಯಥಾವುತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತೇ ವಾ ಪದೇಸಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಸಮನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋಧಾತು, ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಸಮನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾನನ್ತರಂ ಮನೋಧಾತು ವಿಯ ಮನೋಧಾತಾನನ್ತರಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯಾವ ಅಞ್ಞಾ ಮನೋಧಾತು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಹೋತಿಯೇವ. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಮನೋಧಾತುಕ್ಕಮನಿದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನೇನ ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ನ ಅನನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತೇನಾತಿ ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವೇ ಏಕತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಅನುಪನೀತೇಪಿ ಏಕತ್ತೇ ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಸ್ಸಿತೇ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಸಭಾವಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಪಿಣ್ಡನೇ ಚ ಸತಿ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಪಿ ಸಮನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ…ಪೇ… ತಜ್ಜಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ಭವಙ್ಗಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಮನೋಧಾತುಚಿತ್ತಂ ನಿವತ್ತಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತಸ್ಸಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭಾವಾಸಿದ್ಧಿತೋ. ನ ಹಿ ಯಂ ಚೋದೀಯತಿ, ತದೇವ ಪರಿಹಾರಾಯ ಹೋತೀತಿ.

ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಪೀತಿ ಮನದ್ವಯವಚನೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಧುರಸಭಾವತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ತೇನೇವ ಮನೋಧಾತಾವಜ್ಜನಸ್ಸ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭಾವೋ ನಿವತ್ತಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವುತ್ತೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಿಧುರೋ ಮನೋಧಾತುಸಭಾವೋ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ಪನ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ಸಾ ಸಬ್ಬಾಪೀತಿ ಏತಂ ಮುಖಮತ್ತನಿದಸ್ಸನಂ. ನ ಹಿ ಜವನಪರಿಯೋಸಾನಾ ಏವ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ತದಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿಪಿ ಪನ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ. ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಮನೋಧಾತುವಿಸಿಟ್ಠಸಭಾವವಸೇನ ಸಬ್ಬಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಮನೋದ್ವಾರವಸೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ಜವನಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯದಿ ಪನ ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ವಸೇನ ಜವನಾವಸಾನಾನೇವ ಚಿತ್ತಾನಿ ಇಧ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ, ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಾನಂ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಾವಸೇಸಾ ದೇಸನಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಛದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇಹಿ ವಾ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಮನೋ ಚ ನೇಸಂ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೪೫೫) ವಿಸುಂ ಕಾತುಂ ಯುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ಚ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸಪಿ ಚಕ್ಖಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾಕರಣಂ ವಿಯ ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಮನೋದ್ವಾರಸಙ್ಖಾತಭವಙ್ಗಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ಆವಜ್ಜನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ

ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.

ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಧಾತುವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.