೧. ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ

ಪಚ್ಚಯಸಹಿತಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯಾ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ಅಙ್ಗತಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ, ತಸ್ಸ ಅನಙ್ಗತ್ತಾ’’ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚಯಸಹಿತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವತೋ. ತೀಸು ಪಕಾರೇಸೂತಿ ‘‘ಪಠಮೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೪೩) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೇಸು ತೀಸುಪಿ ಪಕಾರೇಸು. ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ನಾಮಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೋ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯೋನಿವಿಸೇಸೋ, ಆಯತನಾನಂ ಅಪಾರಿಪೂರಿಪಾರಿಪೂರಿಭವವಿಸೇಸೋ ಚ ಗಹಿತೋ. ತೇ ಹಿ ದುತಿಯವಾರಾದೀನಂ ನಾನತ್ತಕರಾ. ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಯದಿಪಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ‘‘ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಸಹಜಾತಾದಿನಾಮಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಪವತ್ತನತೋ ನಾಮಮತ್ತಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸೋ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ನಾನಾನಯವಿಚಿತ್ತತಾನುಮಿತಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಸ್ಸ ವಿಭಾವನಸಙ್ಖಾತೇನ, ಅನವಸೇಸನಾಮಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತೇನ ಚ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇನ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯೇಹಿ, ಆನನ್ದ, ಆಕಾರೇಹಿ ಯೇಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಯೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಯೇಹಿ ಉದ್ದೇಸೇಹಿ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತೇಸು ಆಕಾರೇಸು…ಪೇ… ಉದ್ದೇಸೇಸು ಅಸತಿ ಅಪಿ ನು ಖೋ ರೂಪಕಾಯೇ ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೧೪) ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನಾಮಪಚ್ಚಯತಾವಿಭಾವನವಸೇನ ಮಹಾನಿದಾನದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ. ತಥಾ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋತಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೭) ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ.

ವಾರಚತುಕ್ಕೇ ‘‘ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸೋಕಾದಯೋ ನ ವುತ್ತಾ, ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ವಾರದ್ವಯೇ ರೂಪಂ ನ ವುತ್ತಂ, ವಾರತ್ತಯೇ ಸಳಾಯತನಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಸಬ್ಬ…ಪೇ… ರಣತೋತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಸಬ್ಬಭವಸಾಧಾರಣತೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಸಬ್ಬಭವಸಾಧಾರಣತೋ. ಸಮಾನಂ ಫಲಂ ಸಮಾನೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಕತ್ತಬ್ಬತೋ, ಉಪಕಾರಕತೋ ಚ. ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ. ವಿಞ್ಞಾಣಾಹರಣನ್ತಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣನಿಬ್ಬತ್ತನಂ. ಅಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ.

ಗತಿಸೂಚಕೋತಿ ಹಿ-ಸದ್ದಂ ಲೋಕೇ ಗತಿಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವಿಗತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿ-ಸದ್ದೋ ಪಟಿಸೇಧದೀಪಕೋತಿ ದ್ವೇ ಪಟಿಸೇಧಾ ಪಕತಿಂ ಞಾಪೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಗತತಾನಿವಾರಣವಸೇನ ಗತಿ ಏವ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ತಿಧಾ ಚತುಧಾ ಪಞ್ಚಧಾ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾದಯೋ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ತಿಧಾ, ಫಸ್ಸಚೇತನಾದಯೋ ತೇಸಞ್ಚೇವ ಆಹಾರಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ಚತುಧಾ, ವೇದನಾವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ತೇಸಞ್ಚೇವ ಝಾನಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ. ಯಥಾ ಸಮಾಧಿ, ಏವಂ ವೀರಿಯಮ್ಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಅಧಿಪತಿನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಛಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ.

‘‘ವಚನವಸೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚತುಕ್ಕೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅತ್ಥೋತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ. ಕತ್ಥಚೀತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವಾರೇ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಯಥಾಸಕೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ನ ಹೋತಿ. ‘‘ಅತ್ಥತೋ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ. ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀ’’ತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ವುತ್ತಞ್ಚ ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಪಠಮಚತುಕ್ಕೋ ವುತ್ತೋತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚ ತಂ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಇಮಸ್ಸ ಚ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಚ್ಚಯವಚನಮೇವಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತಪಚ್ಚಯವಚನಮೇವ ಚ. ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ಆಚರಿಯಾನಂ. ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಥಂ ಪನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞೇನ…ಪೇ… ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಹಜಾತಸೂಚಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನತೋ ಅಸಿದ್ಧಿಮಾಹ, ‘‘ಸಹಜಾತತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿತೋ. ಅಸಮ್ಭವೇ ಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಸಿಜ್ಝೇಯ್ಯ ವಚನತೋ ವಾ ಅತ್ಥತೋ ವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಾಧನಾತಿ.

ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ. ಅತೀತದ್ಧಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅದ್ಧತ್ತಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತಂದೇಸನಾಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥನ್ತಿ ಮಹಾನಿದಾನದೇಸನಾಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥಂ. ಸೋ ಚ ಉಭಿನ್ನಂ ದೇಸನಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸನ್ದನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಭಾಸಿತಾ ದೇಸನಾ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಂಸನ್ದತೀತಿ.

ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ತತಿಯವಾರಸ್ಸ.

ಅಪರಾಪೇಕ್ಖತಾಯ, ಅಪರಿಕಿಲಿಟ್ಠುಪಪತ್ತಿತಾಯ, ಅಸುಚಿಅಮಕ್ಖಿತತಾಯ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಂ, ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ತಥಾ ಉಪಪಜ್ಜನತೋ ಚ ಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಯಾ ಪಧಾನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಙ್ಗಹನಿದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಯಾ ಏವ ಸಂಸೇದಜಯೋನಿಯಾ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಉದಾಹರಣವಸೇನ. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸ್ಸಾಪಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ಪವತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇ ಸೋ ಪನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ವಿಯ ನ ಸಾತಿಸಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಚೇತ್ಥ ಪವತ್ತಕೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ. ‘‘ಪಚ್ಛಿಮ…ಪೇ… ಸದಾ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ವಿಯ ಇತರಯೋನಿಕಾನಂ ಕಮೇನ ಆಯತನುಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಚಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿದೀಪನತೋ’’ತಿ.

ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.