೪. ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦. ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪಠಮಂ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಭುಮ್ಮವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಹಿ ಪಧಾನಂ ದಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ. ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾವ ಪಧಾನಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಯದಿ ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚೋದೇತಿ. ಇತರೋ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಪಧಾನಮೇವ ದಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಿಯಮೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪರಿಮಕೋಟಿಗತಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂ ಪರಿಹರತಿ. ಪಧಾನಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನಂ. ಪಧಾನೇ ಹಿ ದಸ್ಸಿತೇ ಅಪ್ಪಧಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ಪನ ತಾಯ ಗಹಿತಾಯ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಯಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಉಪರಿಮಕೋಟಿಯಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಬ್ಯಾಪಿಕಾ’’ತಿ. ದುತಿಯೇ ಕರಣನಿದ್ದೇಸತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಗತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ ಆಹ. ಆಗಮನಕಿರಿಯಾ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಕರಣಭಾವೇನ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾತಿ. ಯಥಾ ಚ ಆಗಮನಕಿರಿಯಾಯ, ಏವಂ ವಚನಕಿರಿಯಾಯಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಕರಣಭಾವೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುರಿಮೇಪಿ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಪ್ಪಭೇದೇ’’ತಿ ಇದಂ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಪಾಳಿಆಗತಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪರಿಮಕೋಟಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯೇವಾಪನಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪರಿಮಕೋಟಿಯಾ ಗಯ್ಹಮಾನಾಯ ‘‘ತೇಪಞ್ಞಾಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಪನ ‘‘ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸಾ’’ತಿ.

ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸಮುಗ್ಗಮ-ಪದಸ್ಸ ತತ್ವತೋ ಪರಿಯಾಯತೋ ಚ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಞ್ಜಾತಿಯಂ ಆದಿಉಪ್ಪತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ. ಭೇದತೋ ಪನ ಸಮಾಯೋಗೇ ಉಗ್ಗಮನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕೇನ ಸಮಾಯೋಗೇ, ಕುತೋ, ಕಥಞ್ಚ ಉಗ್ಗಮನನ್ತಿ ವಿಚಾರಣಾಯಂ ಆಹ ‘‘ತಂತಂಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥೇವಾತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಏವ. ತತ್ಥ ಹಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಸಮುಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಯಥಾಧಿಗತಾನಂ ಅಧಿಗತಪ್ಪಕಾರಾನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓಪಪಾತಿಕಸಮುಗ್ಗಮೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಸಂಸೇದಜಸಮುಗ್ಗಮೋಪಿ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ತದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ತತ್ಥ ಸಂಸೇದಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಇತರೇ ನ ವಡ್ಢನ್ತೀತಿ ಇದಮೇತೇಸಂ ನಾನಾಕರಣಂ. ಸುಖುಮಜಾತಿಯಲೋಮಾ ಏವ ಕಿರ ಕೇಚಿ ಏಳಕಾ ಹಿಮವನ್ತೇ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಲೋಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಜಾತಿಮನ್ತಏಳಕಲೋಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅತಿಸುಖುಮತ್ತಾ ತೇಸಂ ಲೋಮಾನಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಜಪಾಕತಿಕೇಳಕಾದೀಹಿ ಸಙ್ಕರರಹಿತಾನಂ ತೇಸಂ ಏಳಕವಿಸೇಸಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಳಕಸ್ಸ ಲೋಮಂ ಜಾತಿಉಣ್ಣಾ, ತಮ್ಪಿ ತಙ್ಖಣನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಗಬ್ಭಂ ಫಾಲೇತ್ವಾ ಗಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಅಪರೇ. ಏವಂಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಜಾತಿಉಣ್ಣಂಸುನೋ ಪಗ್ಘರಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗೇ ಠಿತತೇಲಬಿನ್ದುಸಣ್ಠಾನಂ. ವಣ್ಣಪ್ಪಟಿಭಾಗೋತಿ ರೂಪಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಸಣ್ಠಾನಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಚ.

ಸನ್ತತಿಮೂಲಾನೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ ಮೂಲಭೂತಾನಿ. ಅನೇಕಿನ್ದ್ರಿಯಸಮಾಹಾರಭಾವತೋತಿ ಯಥಾರಹಂ ಚಕ್ಖಾದಿಅನೇಕಿನ್ದ್ರಿಯಸಙ್ಘಾತಭಾವತೋ. ಪಧಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಉತ್ತಮಙ್ಗಂ ಸಿರೋ.

ನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣತಂ, ತಂತಂಖನ್ಧೇಕದೇಸಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಾಮಾವಚರಾನನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಂ. ಪರಿಹೀನಾಯತನಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಹೀನಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾದಿಆಯತನಸ್ಸ ವಸೇನ. ತತ್ಥ ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಅನ್ಧಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದಸಕವಸೇನ, ಬಧಿರಸ್ಸ ಸೋತದಸಕವಸೇನ, ಅನ್ಧಬಧಿರಸ್ಸ ಉಭಯವಸೇನ ಸನ್ತತಿಸೀಸಹಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನಪುಂಸಕಸ್ಸ ಪನ ಭಾವಹಾನಿ ವುತ್ತಾ ಏವ. ತಥಾ ಅನ್ಧಬಧಿರಾಘಾನಕಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನವಸೇನ. ತಂ ಪನ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ತಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ರೂಪಾವಚರಾನಂ ಪನ ಚಕ್ಖುಸೋತವತ್ಥುಜೀವಿತವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸನ್ತತಿಸೀಸಾನೀತಿ ಇತರೇಸಂ ವಸೇನ ಸನ್ತತಿಸೀಸಹಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತೇಸನ್ತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ. ವತ್ಥುಭಾವೇನಾತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸೂ’’ತಿ ಅಯಂ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಅನಧಿಪ್ಪೇತೇ. ‘‘ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣತ್ಥೇ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಸಯಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಇಧಾಸಮ್ಭವತೋ ವುತ್ತಂ. ಉಭಯನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಂ. ರೂಪಾರೂಪಸನ್ತತಿನ್ತಿ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಂ ರೂಪಸನ್ತತಿಂ ಅರೂಪಸನ್ತತಿಞ್ಚ. ‘‘ವತ್ಥು ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣಂ ಏವ, ನಾಪಿ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಏವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ದುಬ್ಬಲತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ತದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ. ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ರೂಪಂ. ‘‘ಕಮ್ಮಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಕಮ್ಮಜತಾಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅಪತಿಟ್ಠಿತತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತಿಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತೋ ಪರನ್ತಿ ತತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪರಂ. ಸದಿಸಸನ್ತಾನೇ ಯಥಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ನ ತಥಾ ವಿಸದಿಸಸನ್ತಾನೇತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾನಸನ್ತತಿಯ’’ನ್ತಿ.

ಅಙ್ಗಭಾವನ್ತಿ ಕಾರಣಭಾವಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಹಾಯಭಾವ’’ನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತೇಸಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾನಂ. ತದಾತಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ರೂಪುಪ್ಪಾದನಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಏವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೋ, ನ ಇತರತ್ರ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯದಾ ಚ ರೂಪುಪ್ಪಾದನಂ, ತದಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ.

ಯೇಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾದಿಆಕಾರೇಹಿ. ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಆಹಾರಾದಿವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೨೯).

ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಕಾರಣಭೂತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ. ತತೋ ಪುರಿಮತರೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಚುತಿಚಿತ್ತತೋ ಆಸನ್ನೇಹಿ ಪುರಿಮತರೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ರೂಪಂ ಭವನ್ತರೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನೇಪಿ ವಟ್ಟಮೂಲೇತಿ ಅಕಾರಣಂ ವಟ್ಟಮೂಲಾವೂಪಸಮೋ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ರೂಪುಪ್ಪಾದನೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಆರುಪ್ಪಸ್ಸ.

ಉತುನಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಉತುನಾ. ಸಮುಟ್ಠಿತೇ ರೂಪೇತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ರೂಪೇ ಸಮುಟ್ಠಿತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನನ್ತರಂ ಪಠಮಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕ್ಖಣಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಸೋಳಸಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಆದಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ, ಸೋಳಸಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೋ ಚಾತಿ ವದನ್ತಿ, ರೂಪಸ್ಸೇವ ಪನ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕ್ಖಣಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಏವಾತಿ ತಸ್ಸ ಉತುನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಕ್ಖಣೇ ಏವ ಯದಿ ಗಹಿತಾ, ‘‘ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಸೋಳಸಹೇವ ಚಿತ್ತೇಹಿ ತಸ್ಸ ಧರಮಾನತಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಉತುನೋ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೋ ಅಥ ಗಹಿತೋ, ‘‘ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಹಿತೇನ ಚ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ. ‘‘ಅಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ನಿರೋಧಕ್ಖಣಸ್ಸ ಬಹಿಕತತ್ತಾ.

ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕ್ಖಣೇಸು ಗಹಿತೇಸು ಅಗ್ಗಹಿತೇಸು ಚ ಸೋಳಸಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ, ತತೋ ಅಧಿಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ಚ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಠಿತಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸೂತಿ ತಸ್ಸ ಉತುನೋ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಸೋಳಸಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಉತುನೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ ಧರಮಾನಕ್ಖಣೇ ಗಹಿತೋತಿ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ‘‘ರೂಪೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಕ್ಖಮಾನಾ ಅಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಗಹಿತೇ ವಾ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ ಗಹಿತೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ದ್ವೇ ಭವಙ್ಗಾನಿ, ಆವಜ್ಜನಂ, ದಸ್ಸನಂ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ, ಸನ್ತೀರಣಂ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ, ಪಞ್ಚ ಜವನಾನಿ, ದ್ವೇ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ, ಏಕಂ ಚುತಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪಞ್ಚದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥಾವಸೇಸಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೭), ತಥಾ ತದಾರಮ್ಮಣಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ, ‘‘ಏಕಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ, ತದವಸಾನೇ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಟ್ಠಿತಿಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೭) ಚ ವಕ್ಖತಿ. ತಸ್ಮಾ ರೂಪಸ್ಸ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾಯಪಿ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿಯೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ. ತಥಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಚಲನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವಾತಿ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಓಜಾಯ ಸಭಾವಸುಖುಮತಾ ಉಪಾದಾರೂಪಭಾವತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಮಾತರಾ ಅಜ್ಝೋಹಟಾ ಓಜಾ ಬಾಹಿರಬ್ಭಞ್ಜನಂ ವಿಯ ಗಬ್ಭಮಲ್ಲಿನಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಪವೇಣಿಯಾ ಓಜಾಯ ವಿಯ ಸೇಸತಿಸನ್ತತಿಓಜಾಯ ರೂಪುಪ್ಪಾದನನ್ತಿ ಉದರಿಯೇ ಓಜಾ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಉಪಾದಿನ್ನಕಟ್ಠಾನೇ ಏವ ಪನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ರಸಹರಣೀಹಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಾಯಾನುಸಟನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚಿತ್ತಞ್ಚೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಯೋಗೀನಂ ಕಮ್ಮಮೇವ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ, ನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ‘ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧) ವಿಯ, ನ ಕಮ್ಮಚೇತನಂ ವಿಯ ಏಕಧಮ್ಮಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಯಥಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಹೇತುಆದಯೋ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾವ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ರೂಪಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಕ್ಖಣಸ್ಸ, ರೂಪಸ್ಸ ವಾ ಅದ್ಧುನೋ. ನಯದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ’’ತಿ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಏವಾ’’ತಿ ನಿಯಮೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ‘‘ಏಕಕ್ಖಣೇ ಏವ ಪಾತುಭಾವೋ’’ತಿಪಿ ನಿಯಮೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂದೀಪನತ್ಥಮೇವಾತಿ ಅಸಮಾನಕಾಲತಾದೀಪನತ್ಥಮೇವ, ನ ಸಹುಪ್ಪಾದದೀಪನತ್ಥಂ. ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಕಥಾ ಹಿ ಅಯನ್ತಿ.

ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಫಲಪತ್ತಾನಿ, ಏವಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಯದಿ ದನ್ಧಲಹುಪರಿವತ್ತಿನೋ. ಅಸಮಾನದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅತುಲ್ಯಕಾಲತ್ತಾ. ನಿಚ್ಛಿದ್ದೇಸೂತಿ ನಿಬ್ಬಿವರೇಸು. ತೇನ ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಏವ ವಿಭಾವೇತಿ. ಅಯನ್ತಿ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಕಥಾ. ಚಿತ್ತಜರೂಪಾದೀನಂ ನ ತಥಾ ನಿರನ್ತರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿ, ಯಥಾ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಜರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ. ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ವಾ ಇತರೇಸಂ ಮೂಲಭಾವತೋ ಪಧಾನನ್ತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಜರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝತಾಯ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಪಟಿಭಾಗತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪದೇ ಪದಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಲಕುಣ್ಡಕಪಾದತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಅಕ್ಕನ್ತಪದಸಮೀಪೇ ಪದಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ಯೋ ಹಿ ಸೀಘಪದವಿಕ್ಕಮೋ ಲಕುಣ್ಡಕಪಾದೋ, ಸೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಸಹೇವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ರೂಪಂ ಕಮ್ಮಜಮಿಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಉತುಜಂ ಪನ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ಪವತ್ತತಿ ಏವ. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ, ಅರೂಪಸ್ಸ ತತೋ ಏಕಭಾಗೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ಮೂಲಟೀ. ೨೦ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಅದ್ಧಾನಪ್ಪಕಾರಂ.

ಏಕುಪ್ಪಾದತೋತಿ ಸಮಾನುಪ್ಪಾದತೋ. ಸಮಾನತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಏಕ-ಸದ್ದೋ. ಏಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾಕಾರೋತಿ ಏಕೋ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾಕಾರೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಸೋಳಸಾಕಾರಾ ಸಿಯುಂ, ಇತರಥಾ ವೀಸತಿ, ತತೋ ಅಧಿಕಾ ವಾ ಏತೇ ಆಕಾರಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜಸ್ಸ. ಹೇಟ್ಠಾ ಸೋಳಸಕೇತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಸೋಳಸಕಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾತೀತಸೋಳಸಕೇ. ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸಾತಿ ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ. ನಾನಾನಿರೋಧಭಾವಂ ವಿಯ ಏಕುಪ್ಪಾದಭಾವಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಠಪನೇ ಕಾರಣಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ ಪನಾ’’ತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ ನಾನುಪ್ಪಾದಂ ಏಕನಿರೋಧಂ. ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧಂ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ತದಾ ನತ್ಥಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಜರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜರೂಪುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಓರಂ. ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾ, ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ನಾನಾನಿರೋಧತಾ ಚ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಠಿತಿಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನರೂಪಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ’’ತಿ. ತೇನಾತಿ ರೂಪೇನ. ‘‘ಸಙ್ಖಲಿಕಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಇಧ ‘‘ಪವೇಣೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ವಿಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಪವೇಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ. ನ ಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನರೂಪಧಮ್ಮೇ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಂ ಪನ ಗಹಣೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಾವ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಕಮ್ಮಜಿಯವಚನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ.

ಸುದೀಪನತ್ತಾತಿ ಸುಖದೀಪನತ್ತಾ, ನಯದಸ್ಸನಭಾವೇನ ವಾ ಸುಟ್ಠು ದೀಪನತ್ತಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏತೇನ ಹಿ ನಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ರೂಪಂ. ತೇನಾತಿ ರೂಪೇನ. ಉಭಯತ್ಥಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಚ. ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ. ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸ್ಸ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ನಿರುಜ್ಝನಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ತತೋ ಪುರೇತರಪ್ಪವತ್ತಂ ರೂಪಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಚತುಸನ್ತತಿಕರೂಪೇನಾತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಙ್ಗಹಗಮನದಸ್ಸನಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಾನುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧತಾದೀಪನೇ. ಠಿತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಅರೂಪಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಚ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಚ ಅರೂಪಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ಅದಸ್ಸಿತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ಏವ ಏತ್ಥ, ಏವಂ ತತ್ಥ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಅದಸ್ಸಿತಸ್ಸ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಕಮ್ಮಜೇನ ದೀಪನಾಯಂ ಸಮತಿಂಸಕಮ್ಮಜರೂಪಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮತಿಂಸ…ಪೇ… ಯೋಜಿತ’’ನ್ತಿ. ತತೋ ಕಮ್ಮತೋ ಜಾತಾ ತಂಕಮ್ಮಜಾ, ತೇಸು. ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಜೀವಿತಞ್ಚ ತಂ ಸಙ್ಖಾರೋ ಚಾತಿ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಾರೋ, ಆಯು. ಜೀವಿತೇನ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಾರಾ, ಉಸ್ಮಾದಯೋ.

ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ತತೋ ಸತ್ತರಸಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಕಮ್ಮಜರೂಪನ್ತಿ ಸಾ ತಾಯ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತು…ಪೇ… ಭವಿತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ, ನಿಪ್ಫನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯೋ ಚಾಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ…ಪೇ… ಕಮ್ಮಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸಾಪಿ ಅಯಮೇವ ಖಣನಿಯಮೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ). ಏತೇಹೀತಿ ಯಥಾನೀತೋ ಯಮಕಪಾಠೋ, ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಪದೇಸೋತಿ ಏತೇಹಿ. ನತ್ಥಿಯೇವ ಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧದೀಪನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿ.

ಪುನ ‘‘ಏತೇಹೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಏಕುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧನಾನುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧದೀಪನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಪದೇಸಾ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ವಾ ಏತೇಹಿ ಆಚರಿಯೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ, ತೇನ ಅಧಿಕಾ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ತತಿಯ…ಪೇ… ಯುಕತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತಿಯ ಭಾಗೋತಿ ಚ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪಾದಾಯ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಯಸ್ಮಿಂ ಏಕಾದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾ, ಅವಸೇಸಪಞ್ಚಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ, ಯಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾ, ಅವಸೇಸಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಉಭಯಞ್ಚೇತಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಚ ಆಪಾಥಗತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನ ಖೋ ಪನೇವಂ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೭) ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಞ್ಚದಸಾತಿ ಅತಿರೇಕಪಞ್ಚದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಅತೀತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯತ್ಥ ಖಣೇಕದೇಸಂ ಅಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಂ ತಾವ ನ ರೂಪಂ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ, ನಾಪಿ ತತಿಯಭಾಗಾಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ, ಅಥ ಖೋ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ರೂಪಮೇವ ಸಮಾನೇಪಿ ಅನಿಚ್ಚಸಙ್ಖತಾದಿಭಾವೇ ಚಿರಾಯುಕಂ ಜಾತನ್ತಿ? ದನ್ಧಪರಿವತ್ತಿಭಾವತೋ. ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಸಾರಮ್ಮಣಾ ಚಿತ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ, ತೇ ಯಥಾಬಲಂ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾವನವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ತದತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿಸಮನನ್ತರಮೇವ ನಿರುಜ್ಝನತೋ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿನೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ, ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ, ಯದಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೮). ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪನ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ, ತೇ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಚ ನೇಸಂ ವೋಹಾರಾನುಗುಣಾ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬತಾ ಅತ್ತನೋ ದನ್ಧಪರಿವತ್ತಿತಾಯ, ತೇಸಞ್ಚ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಸೋಳಸಹಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ವಾ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇಹಿ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ರೂಪಮೇವೇತ್ಥ ಚಿರಾಯುಕಂ ಜಾತಂ. ಕಿಞ್ಚ – ಲಹುವಿಞ್ಞಾಣವಿಸಯಸನ್ತತಿಮತ್ತಾಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಆರಮ್ಮಣೂಪಲದ್ಧಿಮತ್ತಭಾವತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾ, ದನ್ಧಮಹಾಭೂತಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪನ ರೂಪಸ್ಸ ದನ್ಧಪರಿವತ್ತಿತಾ. ನಾನಾಧಾತೂಸು ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ, ತೇನ ಚ ರೂಪಮೇವ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಚ ತಸ್ಸೇವಾತಿ ನ ಏತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚಸಙ್ಖತಾದಿಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ರೂಪಾರೂಪಂ ಸಮಾನಾಯುಕಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತನಯೇನ ರೂಪಮೇವ ಚಿರಾಯುಕನ್ತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ.

ಯಥಾ ಚ ರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ, ತತಿಯಭಾಗಾಧಿಕಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯ್ವಾಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋ, ತತ್ಥ ಠಿತಿಕ್ಖಣಮೇವ ತಾವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಚೇತ್ಥ…ಪೇ… ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಯಮಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನವಾರಾದಿಪಾಳಿಂ ಆಹರನ್ತೋ ‘‘ಚಿತ್ತಯಮಕೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಯಮಕಪದಂ ಅಹಾಪೇತ್ವಾ ಕತವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಅನಾಗತಞ್ಚಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಚ ಚಿತ್ತಂ, ಅನಾಗತಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರುದ್ಧಂ, ನಿರುಜ್ಝಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಠಿತಿಕ್ಖಣಾಭಾವಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ದೀಪೇತೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನವಾರಾದೀಸು ‘‘ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಅವಚನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ಬೋಧೇತಿ. ನ ಹಿ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನೇ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಕೇವಲಮಭಿಧಮ್ಮೇ ಅವಚನಮೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣಾಭಾವಜೋತಕಂ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಸುತ್ತನ್ತಪಾಳಿಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುತ್ತೇಸುಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿಸೇಸೋ. ಖಣದ್ವಯಸಮಙ್ಗಿಂ ಠಿತನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಠಿತಭಾವಮಾಹ. ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪನ ಸನ್ತಾನೇಯೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ಕೇಚಿ ‘‘ಯಥಾಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಿಂ ತಥಾಭೂತೋವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಥಾಭೂತೋ? ಯದಿ ತಥಾಭೂತೋವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ನ ಜರತಾಯ ಸಮ್ಭವೋ. ಅಥ ಅಞ್ಞಥಾಭೂತೋ, ಅಞ್ಞೋ ಏವ ಸೋತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಭಾವೋಯೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಏಕಧಮ್ಮಾಧಾರಭಾವೇಪಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಅಞ್ಞೋವ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೋ. ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಞ್ಹಿ ಉಪಾದಾಯ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ, ನಿರೋಧಾವತ್ಥಂ ಉಪಾದಾಯ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೋ. ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾಯ ಚ ಭಿನ್ನಾ ನಿರೋಧಾವತ್ಥಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಯಥಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಞ್ಞೋವ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಏವಂ ನಿರೋಧಾವತ್ಥಾಯ ವಿಯ ನಿರೋಧಾಭಿಮುಖಾವತ್ಥಾಯಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಸಾ ಠಿತಿ, ಜರತಾ ಚಾತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣೋ ನ ವುತ್ತೋತಿ? ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೋಧೇನ ನಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಪಾಳಿ ಗತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಪಿ ಹಿ ಕದಾಚಿ ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೋಧೇನ ಪವತ್ತತಿ. ತಥಾ ಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಉಪಚಯೋ, ಸನ್ತತೀ’’ತಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದೇಸಿತೋ. ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಾದಿದೇಸನಾ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ.

‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಪುಚ್ಛಾವಚನಂ. ತಸ್ಸ ‘‘ನೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೋ ವುತ್ತೋ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ನೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ. ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ರೂಪುಪ್ಪಾದೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ತಯಿದಮಕಾರಣಂ. ಅರೂಪಲೋಕಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ವಾ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಯಮಕದೇಸನಾಯ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಯೋಜನಾ. ಏತೇನ ‘‘ನ ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ ಯಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತೇನ ಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ, ತಸ್ಸ ತದಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ನೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ.

ಸಹುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧವಚನತೋತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೭೯) ಏವಂ ಸಹುಪ್ಪಾದಸಹನಿರೋಧವಚನತೋ. ತೇನ ವಚನೇನಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ. ಅಞ್ಞರೂಪಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಉತುಆಹಾರಜರೂಪಾನಂ. ಸಹುಪ್ಪಾದಸಹನಿರೋಧಾದಿಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಸಹುಪ್ಪಾದಸಹನಿರೋಧಅನನುಞ್ಞಾತನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಾನಿರೋಧಅನಿವಾರಿತಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಾನಂ ಕಮ್ಮಜಾದೀನನ್ತಿ. ಏತೇನಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಕೇನ (ಯಮ. ೩.ಧಮ್ಮಯಮಕ.೧೬೩) ಪಾಠೇನ, ‘‘ನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವಾ’’ತಿ ಯುತ್ತಿವಚನೇನ ಚ. ಯಮಕಪಾಳಿಅನುಸ್ಸರಣೇತಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಚಿತ್ತಯಮಕಪಾಳಿಯಾ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ಅನುಸ್ಸರಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ. ಭಿಜ್ಜಮಾನತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಜ್ಜಮಾನತಾ ನಾಮ ನಿರುಜ್ಝಮಾನತಾ ಠಿತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ. ಸಹಾಯಭಾವಂ ನಾಪಿ ಗಚ್ಛತಿ ನಿಸ್ಸಯತ್ಥಿಭಾವಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಏವ ಹಿ ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬಲವತಾ. ಏವಞ್ಚ ಸತೀತಿ ಏವಞ್ಚ ಉತುನಾಪಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನೇ ಸತಿ. ತಂಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇತಿ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖಣೇ, ಖಣದ್ವಯೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾತಿ ಅತಿಲಹುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನೇವ. ಅಥ ವಾ ತೇನೇವಾತಿ ದನ್ಧಪರಿವತ್ತಿಕತಾಯ ರೂಪಸ್ಸ ಸಕಲಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಭಾವೇನೇವ. ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಸಹಜಾತರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ. ತದನನ್ತರನ್ತಿ ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ. ತನ್ತಿ ರೂಪಂ. ತದನನ್ತರಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಾನನ್ತರಂ ಚಿತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ಸಕಲಂ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಏವ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾರಮ್ಭೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ, ಚಿತ್ತನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ರೂಪುಪ್ಪಾದಾರಮ್ಭಾಭಾವತೋ’’ತಿ. ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖಣೇ. ತನ್ತಿ ರೂಪಂ. ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಞ್ಚ. ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಿವಿಸೇಸಾಲಾಭನ್ತಿ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಯೋ ವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಸ ಅಲಾಭಂ. ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಯೇನ ಸಹುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ.

ಯಂ ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದೂರೇ ಠಿತಮ್ಪಿ ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತತೋ ಪರಂ…ಪೇ… ಏತೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ತತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತಂಸದ್ದೇನ ಚುತಿಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚುತಿತೋ ಪರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾತಿ ಯದಿಪಿ ಯಥಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಏಕುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧತಾ ರೂಪಾನಂ ಅರೂಪೇಹಿ, ಅರೂಪಾನಞ್ಚ ರೂಪೇಹಿ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಚ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾರಸ್ಸ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ‘‘ತಯೋ ಪಕಾರೇ ಆಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ತೇಸಂಯೇವ ರೂಪಾನಂ ಕಾಯವಿಕಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾನಂ ವಿಕಾರಾದಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಸಙ್ಖತಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತಾಪರಿಯಾಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಪಾತುಭಾವವಿದ್ಧಂಸಭಾವಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ, ಉದಯಬ್ಬಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ವಾ. ‘‘ಅಯಂ ದತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾಮಕರಣಂ ನಾಮಗ್ಗಹಣಂ. ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನುಕ್ಕಮೇನ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ ನಿರೋಧಮೇವ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸತ್ತಕಸಿಣಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ನಿಪ್ಫಾದಿಯಮಾನೋತಿ ಸಾಧಿಯಮಾನೋ.

ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಮಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋಪಿ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿಆದಿಕೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುಪುಬ್ಬುಕ್ಕಂಸತೋತಿ ದಾನಸೀಲಕಾಮಾದೀನವಾದಿದಸ್ಸನನೇಕ್ಖಮ್ಮಕಥಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಉಕ್ಕಟ್ಠಭಾವತೋ ಕಥಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬುಕ್ಕಂಸತಾ ವುತ್ತಾ. ತೇನ ಉಕ್ಕಂಸಕ್ಕಮೋ ನಾಮಾಯಂ ವಿಸುಂ ಕಮೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾಪಿ ದಾನಾದೀನಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮಾವರೋಧನೇ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿಆದಿವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಹಾನಪಟಿಪತ್ತಿಭೂಮಿಕ್ಕಮೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ‘‘ಚಕ್ಖುಆದೀನಮ್ಪಿ ವಿಸಯಭೂತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕದೇಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಏಕದೇಸೇನಾತಿ ಬಾಹಿರೋಳಾರಿಕಾಯತನೇಹಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಯಂ ವೇದಯತಿ, ತಂ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನ.

ತಂಸಭಾವತಾನಿವತ್ತನತ್ಥನ್ತಿ ಅನಾಸವಧಮ್ಮಸಭಾವತಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ. ಅನಾಸವಾ ಖನ್ಧೇಸ್ವೇವ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಾಸವಾನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತತ್ತಾ. ನನು ಚ ಅನಾಸವಧಮ್ಮೋ ಖನ್ಧೇಸು ಅವುತ್ತೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ, ಖನ್ಧಾಧಿಕಾರೇ ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏವ ಅನಾಸವಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋ.

ಯಥಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವಿಸೇಸತೋ ತದನುಗುಣವುತ್ತಿತಾಯ ಸಙ್ಖತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಸಭಾವಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಮವರುದ್ಧಾ, ನ ಏವಂ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಾನೀತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ತಾನಿ ವಿಸುಂ ಖನ್ಧಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಏತೇನ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ವಿಸುಂ ಖನ್ಧಸದ್ದವಚನೀಯತಾಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಫುಸನಾದಯೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಇತಿಆದೀನಞ್ಚ ಸುತ್ತಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ರೂಪೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯ ರೂಪಂ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸಂಯೋಜನಾಭಿನಿವೇಸವಿನಿಬನ್ಧಾ. ವೇದನಾಯ…ಪೇ… ಸಞ್ಞಾಯ… ಸಙ್ಖಾರೇಸು… ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಸತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪಾದಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸಂಯೋಜನಾಭಿನಿವೇಸವಿನಿಬನ್ಧಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫೮), ತಥಾ ‘‘ಅಹಂ ರೂಪಂ, ಮಮ ರೂಪನ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಟ್ಠಾಯೀ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧) ಚ ಏವಮಾದೀನಂ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏತೇನಾತಿ ಅತ್ತನಾ ದಸ್ಸಿತಸುತ್ತೇನ. ವಕ್ಖಮಾನಸುತ್ತವಸೇನ ಚಾತಿ ‘‘ರೂಪೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ. ‘‘ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏತೇನ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿ ಖನ್ಧೇ ಏವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಗೇವ ಖನ್ಧಾರಮ್ಮಣಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ವೇದನಾಕಾರಣಾಯಾತಿ ವೇದನಾಯಾತನಾಯ. ಛಾದಾಪನತೋತಿ ರೋಚಾಪನತೋ. ಬಾಹುಲ್ಲೇನಾತಿ ಬಹುಲಭಾವೇನ. ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಹಿ ಬಾಹುಲ್ಲಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ, ನ ಇತರೇ.

ಪುಟಂ ಕತ್ವಾತಿ ಚ ಛತ್ತಸದಿಸಂ ಪುಟಂ ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ. ವತ್ಥುಮ್ಹೀತಿ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥುಮ್ಹಿ. ವಟ್ಟಗತವೇದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಹಿ ಇಧ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೇ ಠಿತಾ. ಊನೇಹೀತಿ ವತ್ಥುನಾ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ಊನೇಹಿ.

ಮಾಯಾಯಾತಿ ಇನ್ದಜಾಲಾದಿಮಾಯಾಯ ಪಯೋಗೋ ಮಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಮಾಯಾಯ ದಸ್ಸಿತಂ ರೂಪಂ ‘ಮಾಯಾ’ತಿ ಆಹಾ’’ತಿ. ವತ್ಥುಭಾವಾದಿತೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆರಮ್ಮಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಕತ್ಥಚೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ. ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಸುಭಾದಿಕೋವ.

ತಸ್ಸಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಸ್ಸ. ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಪ್ಪಹಾನಮುಖೇನ ಸಬ್ಬರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಾಮರಾಗಮುಖೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಭಪ್ಪಹಾನಂ ವದತೀ’’ತಿ. ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವೇದನಾಯ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹನ್ತೋ ತಸ್ಸಾ ಸಮುದಯಭೂತೇ ಫಸ್ಸೇಪಿ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ. ಪರಿಞ್ಞತ್ತಯಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ಪಾಕಟಾ ಏವ.

ತತೋತಿ ದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದನಸುಖವಿನಾಸನಾನಂ ಅದಸ್ಸನತೋ. ಭಿನ್ದತೀತಿ ವಿನಾಸೇತಿ. ತನ್ತಿ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಂ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ತೀರೇತಿ.

ತಂ ಪಜಹನ್ತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಂ ಪಜಹನ್ತೋ. ಪರಾಮಟ್ಠನ್ತಿ ಪರಾಮಾಸಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಹಿತಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ತದೇವಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾವತಿ ಸಂಸರತಿ, ಅನಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿಸುತ್ತಪದೇಹಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೯೬) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ.

ಕಮಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.